BESCHIKKING VAN DE COMMISSIE van 18 november 1997 in een procedure op grond van Verordening (EEG) nr. 4064/89 van de Raad (Zaak IV/M.913 - Siemens/Elektrowatt) (Kennisgeving geschied onder nummer C(1997) 3589) (Slechts de tekst in de Duitse taal is authentiek) (Voor de EER relevante tekst) (1999/229/EG)

DE COMMISSIE VAN DE EUROPESE GEMEENSCHAPPEN,

Gelet op het Verdrag tot oprichting van de Europese Gemeenschap,

Gelet op de Overeenkomst betreffende de Europese Economische Ruimte, inzonderheid op artikel 57,

Gelet op Verordening (EEG) nr. 4064/89 van de Raad van 21 december 1989 betreffende de controle op concentraties van ondernemingen (1), laatstelijk gewijzigd bij Verordening (EG) nr. 1310/97 (2), inzonderheid op artikel 8, lid 2,

Gezien het besluit van de Commissie van 28 juli 1997 om in de onderhavige zaak een procedure in te leiden,

Gezien het advies van het Adviescomité voor concentraties (3),

Overwegende hetgeen volgt:

(1) Op 24 juni 1997 ontving de Commissie overeenkomstig artikel 4 van Verordening (EEG) nr. 4064/89 van de Raad, hierna "de concentratieverordening" genoemd, de aanmelding van een concentratievoornemen, waarbij Siemens AG, hierna "Siemens" genoemd, in de zin van artikel 3, lid 1, punt b), van de concentratieverordening zeggenschap over Elektrowatt AG, hierna "Elektrowatt" genoemd, zou verkrijgen. De geplande concentratie zou tot stand komen door de verwerving van participaties.

(2) Bij brief van 15 juli 1997 heeft de Commissie de partijen op de hoogte gesteld van haar besluit om de totstandbrenging van de aangemelde concentratie overeenkomstig artikel 7, lid 2, en artikel 18, lid 2, van de concentratieverordening te schorsen, tot een definitieve beschikking is vastgesteld.

(3) Na onderzoek van de aanmelding heeft de Commissie vastgesteld, dat het aangemelde voornemen binnen de werkingssfeer van de concentratieverordening valt en aanleiding geeft tot ernstige twijfel over de verenigbaarheid ervan met de gemeenschappelijke markt en met de werking van de EER-Overeenkomst. Bij beschikking van 28 juli 1997 heeft de Commissie dan ook overeenkomstig artikel 6, lid 1, punt c), van de concentratieverordening de procedure ingeleid.

(4) Het adviescomité heeft het ontwerp van deze beschikking op 24 oktober 1997 besproken.

I. DE PARTIJEN

(5) Siemens is actief op talrijke bedrijfsgebieden. Haar activiteiten liggen hoofdzakelijk in de sectoren energieproductie, energieoverdracht en -verdeling, energievoorzieningstechniek, aandrijvings-, schakel- en installatietechniek, automatiseringstechniek, openbare communicatienetwerken, particuliere communicatiesystemen, beveiligingstechniek, verkeerstechniek, automobieltechniek, medische techniek, halfgeleiders, passieve componenten en buizen, elektromechanische componenten, informatietechniek en lichttechniek.

(6) Elektrowatt is een Zwitsere holding die via dochterondernemingen in Zwitserland en in Duitsland actief is in de sectoren elektriciteitsproductie en -voorziening, gebouwentechniek, beveiligingstechniek, telefooninstallaties, alsmede algemene bouwonderneming, vastgoedbeheer en ingenieursdiensten op verschillende gebieden.

(7) De bedrijfsgebieden van Elektrowatt die door Siemens zouden worden overgenomen zijn:

- gebouwenbeheertechniek (hoofdzakelijk via Landis & Gyr/Landis & Staefa),

- beveiligingstechniek (via Cerberus),

- engineering en algemene bouwonderneming en vastgoedbeheer,

- diensten, systemen, installaties en uitrusting voor energievoorzieningsbedrijven,

- producten, systemen en diensten voor telefooninstallatie-exploitanten (inzonderheid kaart- en munttoestellen),

- optische beveiligingen (Visual Security Devices).

De Elektrowatt-activiteiten op de gebieden elektriciteitsvoorziening en elektriciteitsconnecties zouden aan andere ondernemingen dan Siemens worden verkocht.

II. DE CONCENTRATIE

(8) Siemens is voornemens de aandelen over te nemen die de Crédit Suisse Group, hierna "CSG" genoemd, te Zürich, in Elektrowatt bezit. Maar eerst zullen de Elektrowatt-activiteiten elektriciteitsvoorziening en elektriciteitsconnecties worden afgesplitst en in de dochteronderneming Watt AG worden ondergebracht. Zij zullen in handen komen van een consortium van Duitse en Zwitserse energievoorzieningsbedrijven. CSG bezit thans 44,9 % van Elektrowatt; de overige aandelen zijn breed verspreid. CSG zal vóór de vervreemding van haar aandelen aan Siemens een openbaar overnamebod doen op alle Elektrowatt-aandelen.

(9) Het gaat om een concentratie in de zin van artikel 3, lid 1, punt b), van de concentratieverordening, aangezien Siemens de uitsluitende zeggenschap over Elektrowatt verkrijgt. Dit geldt ook indien het openbaar overnamebod van CSG met het oog op verwerving van meer Elektrowatt-aandelen geen enkel resultaat oplevert en Siemens geen grotere participatie in Elektrowatt kan verwerven dan de reeds in handen van CSG zijnde 44,9 %. Met deze participatie had CSG al een meerderheid in de algemene vergadering en, de facto, de uitsluitende zeggenschap over Elektrowatt, aangezien de presentie op de algemene vergaderingen de laatste vier jaar onder 70 % is gebleven en de overige aandelen sterk verspreid zijn.

III. DE COMMUNAUTAIRE DIMENSIE

(10) De totale omzet over de gehele wereld van Siemens en Elektrowatt bedraagt meer dan 5 miljard ECU (Siemens 49,98 miljard ECU en Elektrowatt 4,58 miljard ECU). Elk van hen heeft een totale omzet in de Gemeenschap van meer dan 250 miljoen ECU (Siemens 30,325 miljard ECU en Elektrowatt 2,27 miljard ECU). Noch Siemens noch Elektrowatt behaalt meer dan twee derden van haar totale omzet in de Gemeenschap in eenzelfde lidstaat. Het concentratievoornemen heeft bijgevolg een communautaire dimensie, maar vormt geen samenwerkingsgeval volgens de EER-Overeenkomst.

IV. BEOORDELING VOLGENS ARTIKEL 2 VAN DE CONCENTRATIEVERORDENING

A. DE RELEVANTE PRODUCTMARKTEN

(11) De bedrijfsactiviteiten van Siemens en Elektrowatt overlappen elkaar en worden door de partijen in de volgende sectoren ondergebracht:

- gebouwenbeheertechniek,

- gebouwenbeveiligingstechniek (brandalarminstallaties, inbraakbeveiligings- en overige beveiligingssystemen),

- netbeheertechniek,

- energiemeters, energiemanagementsystemen, zend- en ontvangtoestellen voor centrale afstandsbediening,

- telefoonautomaten (munt- en kaarttoestellen).

(12) De procedure werd ingeleid wegens mogelijke concurrentieproblemen in de sectoren brandalarminstallaties, elektriciteits- en warmtemeters, zend- en ontvangtoestellen voor centrale afstandsbediening en telefoonautomaten.

1. Gebouwenbeheertechniek

(13) Onder "gebouwenbeheertechniek" (commercial building control) verstaat men het meten, sturen, regelen en overbrengen van verwarming, luchtverversing, klimaatregeling en andere technische installaties, zoals de automatisering van bedrijfsgebouwen. De gebouwenbeheertechniek omvat elektronische en EDP-systemen en de componenten daarvan (maar niet de verwarmings-, luchtverversing- en klimaatregelingtoestellen zelf), die de economische en energiebesparende sturing en regeling van de bedrijfstechnische installaties in bedrijfsgebouwen tot doel hebben, met inbegrip van de bouw en de inbedrijfstelling van deze gebouwenbeheersystemen en de voorlichting van degenen die daarvan gebruik maken.

(14) De markt voor gebouwenbeheersystemen als zodanig moet worden onderscheiden van de markten voor toestellen respectievelijk componenten (hardware) die voor deze systemen worden gebruikt, en van de markt voor het onderhoud van de systemen (4).

a) Toestellen en componenten voor gebouwenbeheersystemen

(15) Toestellen en componenten voor gebouwenbeheersystemen kunnen worden ondergebracht in verscheidene, onderling niet uitwisselbare groepen van toestellen en componenten, zoals leidingen, ventielen en klepaandrijvingen. Deze markten liggen stroomopwaarts van de gebouwenbeheersystemen als zodanig: de hardware is voor de aanbieders van gebouwenbeheersystemen een toeleveringsproduct. In de markten voor toestellen en componenten voor gebouwenbeheersystemen is enkel Elektrowatt noemenswaardig actief. Siemens biedt naast haar eigen gebouwenbeheersystemen praktisch geen toestellen en componenten aan. Bijgevolg behoeven de markten voor toestellen en componenten voor gebouwenbeheersystemen niet nader te worden onderzocht.

b) Gebouwenbeheersystemen

(16) De markt voor gebouwenbeheersystemen als zodanig omvat de ontwikkeling en de productie van systemen voor sturing en regeling van verwarming, luchtverversing en klimaatregeling, hierna "VLK" genoemd, van bedrijfsgebouwen, alsmede de inbedrijfstelling ervan en de voorlichting van de gebruikers ervan. Gebouwenbeheersystemen worden voor elke klant afzonderlijk naar gelang van zijn vereisten ontwikkeld en geleverd. De levering aan de uiteindelijke klant en de inbedrijfstelling gebeurt door de producent zelf, door dochterondernemingen of vestigingen of door groothandelaars en VLK-bedrijven. Aan de zijde van de afnemers kunnen de volgende marktsegmenten worden onderscheiden: kantoorgebouwen, ziekenhuizen, universiteiten en scholen speciale industrieën en hotels. In gebouwen met louter woonbestemming daarentegen komen gewoonlijk geen verfijnde gebouwenbeheersystemen voor.

c) Onderhoud van de gebouwenbeheersystemen

(17) De markt voor het onderhoud ligt benedenstrooms ten opzichte van die voor gebouwenbeheersystemen: zij omvat onderhoudsbeurten, reparatie, vervanging, modernisering, werkingscontrole en het verhelpen van storingen van installaties van de gebouwen. De systeemproducenten, of de in hun opdracht werkende ondernemingen, bieden onderhoudsdiensten aan voor de "eigen" gebouwenbeheersystemen, met name in het kader van de garantie op nieuw aangelegde systemen. Het onderhoud van "vreemde" gebouwenbeheersystemen wordt ook door concurrenten aangeboden. De afnemers sluiten met de aanbieders een contract voor het volledige dienstenpakket. De markt voor het onderhoud van gebouwenbeheersystemen omvat bijgevolg alle genoemde dienstverrichtingen.

2. Gebouwenbeveiligingstechniek

(18) Gebouwbeveiliging omvat de sectoren brandalarm- en inbraakbeveiligingssystemen alsmede toegangscontroles en andere beveiligingssystemen. Gebouwenbeveiligingssystemen worden overwegend aangebracht in kantoor- en industriegebouwen, in ziekenhuizen en in hotels. Ook op dit gebied moet een onderscheid worden gemaakt tussen enerzijds de markten voor toestellen/componenten en anderzijds die voor systemen/installaties als zodanig en voor het onderhoud ervan.

a) Toestellen en componenten voor gebouwenbeveiliging

(19) Op de markten voor toestellen en componenten voor gebouwenbeveiliging is enkel Elektrowatt noemenswaardig actief. Siemens produceert deze toestellen/componenten in wezen louter voor eigen verbruik en verkoopt deze slechts in Duitsland in beperkte mate ook aan derden. De samengevoegde marktaandelen van Siemens en Elektrowatt/Cerberus bedragen in Duitsland evenwel minder dan 15 %. In de overige lidstaten en in de EER bedragen de marktaandelen van Elektrowatt voor toestellen en componenten minder dan 25 %; van samengevoegde marktaandelen is geen sprake. Op de markten voor toestellen en componenten voor gebouwenbeveiliging behoeft bijgevolg niet nader te worden ingegaan.

b) Gebouwenbeveiligingsinstallaties: brandbeveiligingsinstallaties, inbraak- en overige gebouwenbeveiligingsinstallaties

(20) De markt voor gebouwenbeveiligingsinstallaties/-systemen als zodanig omvat de op de klant toegesneden ontwikkeling van de installatie, de aanbrenging en de inbedrijfstelling ervan alsmede de voorlichting van de gebruikers ervan. Volgens de vaststellingen van de Commissie vormen brandalarminstallaties een productmarkt op zich, die van inbraak- en andere beveiligingssystemen dient te worden onderscheiden. Deze installaties hebben elk een eigen functie en zijn vanuit het oogpunt van de klant niet substitueerbaar. In tegenstelling tot andere gebouwenbeveiligingsinstallaties zijn brandbeveiligingsinstallaties dikwijls bij wet en/of door verzekeringsmaatschappijen verplicht gesteld. Brandbeveiligingsinstallaties werken met andere sensorprincipes (ionisatie, optisch, thermisch) dan bijvoorbeeld inbraakbeveiligingsinstallaties (geluid, ultrageluid, infrarood, radar). Bovendien zijn er afnemers die uitsluitend, of overwegend, enkel brandbeveiligingsinstallaties afnemen, zoals ziekenhuizen of kleine bedrijven.

(21) Dit neemt niet weg dat er tendensen bestaan om brandalarminstallaties en andere gebouwenbeveiligingen te integreren. Vooral grotere ondernemingen, autoriteiten, enz. hebben in de regel behoefte aan zowel brand- als inbraakbeveiliging en aan toegangscontroles, waardoor een zo vlot mogelijke samenwerking van de verschillende beveiligingssystemen noodzakelijk is. Toch lijkt het daarom niet nodig, dat brandalarm- en andere beveiligingsinstallaties bij dezelfde leverancier worden aangeschaft, aangezien ook (delen van) installaties van verschillende producenten samen kunnen werken. Niet alle klanten hebben dezelfde voorkeuren: een deel van de clientèle geeft er de voorkeur aan alle onderdelen van beveiligingsinstallaties van een en dezelfde producent af te nemen, terwijl een ander deel het belangrijk vindt van verscheidene leveranciers producten af te nemen. In ieder geval kunnen de grote aanbieders zowel brand- als inbraakbeveiligings- en andere gebouwenbeveiligingssystemen leveren. Hoewel de integratietendens een feit is, moet toch van onderscheiden productmarkten voor brandbeveiligingsinstallaties enerzijds en voor inbraakbeveiligings- en andere beveiligingsinstallaties anderzijds worden uitgegaan.

c) Onderhoud van gebouwenbeveiligingsinstallaties

(22) Niet kon met zekerheid worden vastgesteld, of het onderhoud van brandalarminstallaties en inbraak- en andere beveiligingssystemen een autonome productmarkt vormt, dan wel of dit bij de markt van installaties moet worden gerekend. Het onderhoud omvat onderhoudsbeurten, reparatie, vervanging, modernisering, werkingscontrole en opheffing van storingen van de technische beveiligingsinstallaties. Dikwijls worden gebouwenbeveiligingsinstallaties door de producent onderhouden. De klanten geven hieraan vaak de voorkeur omdat betrouwbaarheid, een goede werking van de installatie en een zo spoedig mogelijke wegneming van storingen bij beveiliging zeer belangrijk zijn. Dit neemt niet weg dat er ook nog een reeks (kleinere) ondernemingen bestaan die onderhoudsdiensten leveren. De vraag of het onderhoud van gebouwenbeveiligingsinstallaties een zelfstandige markt uitmaakt, behoeft echter niet te worden beantwoord omdat, zelfs al zou zij een afzonderlijke markt vormen, er geen concurrentieproblemen zijn.

3. Energiemeters, centrale afstandsbediening, energiemanagementsystemen, netbeheertechniek (besturings- en regeltechnische inrichtingen voor energievoorzieningsbedrijven)

(23) De besturings- en regeltechnische inrichtingen voor energievoorzieningsbedrijven omvatten apparaten, systemen en installaties, die enerzijds worden gebruikt voor het beheer en de besturing van stroom- en andere energienetwerken (netbeheersystemen) en anderzijds voor de opneming en sturing van het energieverbruik. De besturings- en regeltechnische inrichtingen van de tweede groep vallen weliswaar alle onder de meetapparatuurtechniek, maar moeten verder naar de onderscheiden functie ervan worden onderverdeeld.

(24) Onder energiemeters worden mechanische en elektronische tellers en telsystemen verstaan, die de verbruikte hoeveelheden elektriciteit, gas of warmte registreren. Zoals de partijen aangeven, vormen de elektriciteits-, gas- en warmtemeters elk een eigen relevante productmarkt, omdat zowel de toegepaste techniek als de gebruikers verschillend zijn. De afnemers van energiemeters zijn de energievoorzieningsbedrijven, dit wil zeggen elektriciteits- en gasbedrijven en bedrijven voor warmtevoorziening op afstand.

a) Gasmeters

(25) De markt voor gasmeters wordt niet door de concentratie beroerd, aangezien enkel Siemens met een marktaandeel van 22 % in het Verenigd Koninkrijk actief is en Elektrowatt geen gastellers produceert.

b) Elektriciteitsmeters

(26) De markt voor elektriciteitsmeters beslaat mechanische (volgens het Ferraris-principe), elektromechanische (zogenaamde hybride) en elektronische meters (tellers). Aan de hand van de toepassingsgebieden kan een onderscheid worden gemaakt tussen elektriciteitsmeters voor abonnees (huishoudingen en kleine afnemers), voor industriële klanten en voor "high end"-afnemers. Tot het "high end" behoren toepassingsgebieden waar bijzondere, zeer hoge technische eisen worden gesteld (bv. tellers voor het meten van de stroomuitwisseling in het hoogspanningsnet tussen verschillende elektriciteitsproducenten. Wat de huishoudingen en kleine afnemers betreft, die enkel laagspanningsstroom gebruiken en waarvoor hoogstens twee tarieven gelden, komen in West- en Midden-Europa - met uitzondering van Frankrijk, Nederland en het Verenigd Koninkrijk - nog het meest mechanische tellers voor. In Scandinavië worden ook al bij particuliere huishoudens overwegend elektronische tellers gebruikt. Bij de industriële afnemers worden over de gehele EER overwegend elektronische tellers gebruikt. Bij de "high end"-afnemers worden uitsluitend elektronische tellers ingezet.

(27) Tellers met een elektronisch meet- en telmechanisme staan wat prijs en werking betreft, in concurrentie met de traditionele, volgens het Ferraris-beginsel vervaardigde toestellen. Maar omdat elektronische tellers een groter aantal functies kunnen verrichten, kunnen zij vergeleken met mechanische of elektromechanische tellers een groter toepassingsspectrum bestrijken. Zo is volgens het merendeel van de ondervraagde afnemers een wezenlijk voordeel van elektronische tellers, dat de technische verwerking van tarieven, bijvoorbeeld de invoering van complexere klantentarieven, gemakkelijker is. Voorts is de meetgevoeligheid van elektronische tellers vergeleken met die van mechanische tellers groter en wordt de werking ervan minder beïnvloed door spannings-, frequentie- en temperatuurverschillen. Nog andere voordelen van elektronische tellers zijn de ongevoeligheid voor de inbouwplaats, de kleinere afmetingen (ruimtebesparende toestellen), de multifunctionele uitvoeringsmogelijkheden (zoals gecombineerde tellers met centrale afstandsbediening of schakelklokken) en de toepassing van kostenbesparende opneemtechnieken (meteropneming op afstand). Nadelen daarentegen zijn de kortere tussenpozen tussen het ijken van de meters, meer storingen en de, vergeleken met mechanische, volgens het Ferraris-beginsel gebouwde wissel- of driefasenstroommeters, thans nog hogere prijs.

(28) Een nauwere afbakening van de markt volgens de toepassingsgebieden lijkt in dezen niet dienend, zelfs niet wanneer rekening wordt gehouden met de verschillen tussen mechanische en elektronische tellers. Ook al worden voor de particuliere huishoudens, althans in Midden-Europa, nog steeds hoofdzakelijk Ferraris-tellers gebruikt, zal een algemeen verwachte diversifiëring van de tarieven de verspreiding van de reeds meer dan een twintigtal jaren bestaande elektronische tellers bespoedigen. Het feit dat elektronische tellers nu nog duurder zijn dan mechanische wissel- of driefasenstroommeters volgens het Ferraris-principe staat echter niet eraan in de weg, dat zij ook meer en meer voor particuliere huishoudens worden ingezet. Immers, gelet op de lagere installatie- en administratiekosten kunnen elektronische tellers voordeliger uitvallen dan mechanische. De toenemende toepassing van elektronische in plaats van mechanische tellers is ook een gevolg van het feit dat de prijzen voor elektronische tellers de laatste vijf jaren, dankzij de voortdurende technische verbetering en de grotere concurrentie van nieuwe aanbieders, al met al gedaald zijn. De afnemers verwachten dat deze ontwikkeling zal aanhouden. Daarom gaat de Commissie ervan uit dat het bij elektriciteitsmeters om één markt gaat, die zowel de traditionele Ferraris- en hybridetellers als de verschillende soorten elektronische tellers omvat.

c) Warmteverbruikmeters

(29) Warmteverbruikmeters zijn toestellen die aangeven hoeveel energie in huizen, één- en meergezinswoningen alsmede in industriële en openbare gebouwen voor verwarming is verbruikt. Als warmteverbruikmeters worden mechanische (schoepenmechanisme) en elektronische, op ultrasone meting gebaseerde toestellen gebruikt. Op alle gebieden worden de mechanische tellers steeds meer door de elektronische tellers vervangen. De Commissie gaat daarom ervan uit dat het bij warmteverbruikmeters om één markt gaat, die zowel de mechanische als de elektronische tellers omvat.

d) Energiemanagementsystemen

(30) Energiemanagementsystemen zijn installaties voor de registratie, besturing en controle van het elektriciteitsverbruik. Afnemers van deze systemen zijn vooral energievoorzieningsbedrijven en grotere industriële bedrijven, die deze systemen gebruiken om hun verbruik te optimaliseren. Zo worden deze systemen ingezet om minimumtarieftijden maximaal te benutten en om verbruikspieken te vermijden of af te vlakken.

e) Zend- en ontvangapparaten voor centrale afstandsbediening

(31) Met behulp van zend- en ontvangtoestellen voor centrale afstandsbediening kunnen multitariefmeters en verbruikstoestellen centraal worden bestuurd en geschakeld. De zendinstallatie bevindt zich bij de energievoorzieningsbedrijven en de ontvanginstallatie op de plaats van de multitariefmeters, respectievelijk verbruikstoestellen. Deze apparaten worden in toenemende mate in de bij de stroomverbruikers geïnstalleerde tellersystemen geïntegreerd. De afnemers zijn overwegend energievoorzieningsbedrijven.

f) Netwerkbeheertechniek

(32) Onder netwerkbeheertechniek wordt verstaan, de ontwikkeling, engineering, levering/installatie alsmede de onderhoudsbeurten en het onderhoud in het algemeen van beheersystemen voor openbare en industriële stroom-, gas-, water- en netten voor warmtevoorziening over afstand. Deze installaties bestaan uit computergestuurde centra (netwerkbeheercentra) en inrichtingen waarmee de afgelegen delen van het netwerk, zoals onderstations, schakelinstallaties en energiecentrales van op afstand kunnen worden gestuurd. Tot de netwerkbeheertechniek behoren niet de inrichtingen die met behulp van de netwerkbeheertechniek worden bestuurd, zoals op het gebied van de elektriciteitsvoorziening omschakelinstallaties, inrichtingen ter beveiliging tegen overbelasting en transformatoren. De afnemers van netwerkbeheersystemen zijn vooral energievoorzieningsbedrijven.

(33) De installaties voor netwerkbeheer moeten op de specifieke behoeften van de klanten worden toegesneden, omdat de netwerken doorgaans historisch gegroeid zijn en door de onderscheidene bedrijfsinrichtingen van elkaar verschillen. Toch is dit geen grond om aan te nemen dat er naar gelang van het type netwerk dat moet worden bestuurd, onderscheiden relevante productmarkten zouden bestaan omdat de besturingstechniek bij alle netwerkbeheerinstallaties in wezen dezelfde is. Wegens de complexiteit en de grootte van de installaties zorgt één aanbieder voor conceptie, aanleg en onderhoud. Uit het onderzoek van de Commissie is naar voren gekomen dat er op het gebied van de netwerkbeheertechniek geen kleinere ondernemingen bestaan die zich uitsluitend met het onderhoud van netwerkbeheerinstallaties bezighouden. De Commissie gaat dan ook ervan uit dat er één enkele markt voor netwerkbeheertechniek voor openbaar en industriële stroom-, gas-, water- en afstandswarmtevoorzieningsnetwerken bestaat, die de conceptie, de aanleg en het onderhoud van de installaties omvat.

4. Telefoonautomaten

(34) Telefoonautomaten zijn publiek toegankelijk telecommunicatie-eindtoestellen waarmee tegen betaling telecommunicatiediensten worden aangeboden. Telefoonautomaten kunnen allereerst worden onderscheiden op grond van de betaalwijze: munttelefoons, kaarttelefoons met vooraf betaalde telefoonkaarten en kredietkaarttelefoons. Daarnaast zijn er ook gecombineerde telefoonautomaten, zoals munt- en kaarttelefoons die met verschillende soorten kaarten werken. Hiermee is niet gezegd dat voor elke betaalwijze een afzonderlijke markt zou kunnen worden onderscheiden. Alle producenten bieden de belangrijkste betaalwijzen aan (munten, telefoonkaarten en kredietkaarten). Ook van de zijde van de afnemers wordt doorgaans telefoonautomaten met meer of alle betaalmogelijkheden gevraagd. De concurrentievoorwaarden voor telefoonautomaten met verschillende betaalmogelijkheden zijn bijgevolg niet anders. Bovendien kan worden verwacht dat ook nog in de toekomst vraag zal blijven naar telefoonautomaten met verschillende betaalwijzen (zo zijn telefoonkaarttoestellen en kredietkaarttoestellen ten dele op verschillende gebruikers gericht; ook munttoestellen zullen niet geheel verdwijnen).

(35) Daarentegen moet wel een onderscheid worden gemaakt tussen "publieke" en "particuliere" telefoonautomaten. "Publieke" telefoonautomaten zijn telefooninstallaties die door overheidsbedrijven of door in het kader van de liberalisering erkende particuliere exploitanten van het openbare telefoonnet worden geëxploiteerd; zij worden vooral opgesteld op onbewaakte openbare plaatsen ("outdoor") en kunnen meestal "de klok rond" worden gebruikt. "Particuliere" telefoonautomaten zijn eindtoestellen die worden geëxploiteerd door zowel telecommunicatiebedrijven als particuliere ondernemingen die zelf de tarieven vaststellen (meestal hogere dan bij de "publieke" telefoonautomaten), die meestal op particulier terrein en binnen worden opgesteld en vaak slechts op bepaalde tijden kunnen worden gebruikt. Ook na de algehele liberalisering van het telecommunicatiewezen zullen "publieke" telefoonautomaten veiligheidshalve noodzakelijk blijven: particuliere telefoonautomaten worden immers voor een winstoogmerk aangewend, zodat zij op telefoongebied geen algehele basisvoorziening voor de bevolking kunnen garanderen.

(36) Een ander belangrijk onderscheid tussen "publieke" en "particuliere" telefoonautomaten is gelegen in de voor "publieke" telefoonautomaten vereiste bijkomende beveiligingsmaatregelen. "Publieke" automaten moeten duidelijk robuuster zijn dan automaten die binnen (bijvoorbeeld in restaurants, luchthavens en openbare gebouwen) worden opgesteld, waar minder vandalisme voorkomt. De productiekosten voor niet-bewaakte publieke telefoonautomaten zijn dan ook merkelijk hoger, en wel twee- tot driemaal meer dan voor particuliere automaten. Daarom gaat de Commissie ervan uit dat het bij "publieke" en "particuliere" telefoonautomaten om verschillende productmarkten gaat.

a) "Publieke" telefoonautomaten

(37) Deze telefoonautomaten bevinden zich op openbaar terrein, overwegend op straten en op pleinen. De telecommunicatiebedrijven vallen dikwijls - ook al zijn zij reeds geprivatiseerd - onder een regelgeving die tot een basisvoorziening met telefoonautomaten verplicht. Bovendien zijn de productiekosten voor niet-bewaakte "publieke" telefoonautomaten door de bijkomende beveiligingsmaatregelen duidelijk hoger dan die voor "particuliere" telefoonautomaten. Ook is de exploitatie van "publieke" telefoonautomaten wegens de hogere kosten en de afnemende vraag (onder meer door de sterkere verbreiding van mobiele telefoons) vaak weinig rendabel. De producenten staan tegenover een klein aantal grotere afnemers, die niet volgens markteconomische criteria (kunnen) beslissen. De markt voor "publieke" telefoonautomaten wordt in grote mate bepaald door afnemers wier inkoopbeleid en aankoopbeslissingen voor de verdeling van de marktaandelen bepalend zijn.

b) "Particuliere" telefoonautomaten

(38) De markt voor "particuliere" telefoonautomaten heeft een geheel andere concurrentiestructuur dan die voor "publieke" telefoonautomaten. "Particuliere" telefoonautomaten worden op particulier terrein van de meest uiteenlopende bedrijven geëxploiteerd, bijvoorbeeld in de horecasector. Daarnaast zijn ook particuliere telefoonautomaten denkbaar, bijvoorbeeld in tankstations. Deze beslissen vrij of zij al dan niet een telefoonautomaat installeren en zullen dit enkel doen, wanneer dat direct of indirect voordeel oplevert.

B. DE RELEVANTE GEOGRAFISCHE MARKTEN

1. Gebouwenbeheertechniek

a) Gebouwenbeheersystemen

(39) Volgens de betrokken ondernemingen bestrijken de markten voor gebouwenbeheertechniek de gehele EER. De verklaring hiervan ligt in de lage drempels voor toetreding tot de markt en in het feit dat de producten en diensten in principe in de gehele EER identiek zijn. Eventuele verschillen hangen veeleer samen met de bestellingen, niet zozeer met het land. Voorts kunnen zij ook te maken hebben met klimatologische verschillen. De wettelijke en bestuurlijke voorschriften in de onderscheidene lidstaten zijn niet dermate verschillend, dat het grensoverschrijdend goederenverkeer daardoor nadelig zou worden beïnvloed. Bovendien zullen binnenkort op dit gebied Europese normen van het "Comité européen de normalisation" (CEN) in werking treden.

(40) In haar beschikking betreffende de concentratie Elektrowatt/Landis & Gyr (5) had de Commissie nog een aantal punten vermeld die op het bestaan van nationale markten wezen, zonder de vraag van de geografische marktafbakening evenwel definitief af te doen. Recent onderzoek van de Commissie heeft de voorstelling van zaken door de partijen in hoofdzaak bevestigd. Met de invoering van de EG-normen, die ook de documentatie bij het product en de gebruikshandleidingen bestrijken, worden de verschillen tussen de regelgeving van de onderscheidene lidstaten steeds geringer. Producenten op wereldniveau wijzen in dit verband op het feit, dat de toenemende normalisering tot verschillende uitvoeringen van de producten in de Verenigde Staten enerzijds en in de EER anderzijds leidt.

(41) Anderzijds levert een aanwezigheid ter plaatse en korte afstanden tot de klanten, vooral wat het onderhoud aangaat, nog steeds voordelen op. Daarom beschikken de internationale aanbieders over een combinatie van centrale productielocaties met nationale verkooporganisaties. De verschillen in de verdeling van de marktaandelen tussen de onderscheidene lidstaten kunnen dan ook worden verklaard door de historische aanwezigheid van een reeks nationaal gevestigde aanbieders. Dit is evenwel niet in tegenspraak met de veronderstelling van een markt die de gehele EER bestrijkt. Voor de ontwikkeling en de installatie van complexe gebouwenbeheersystemen bestaat er in de gehele EER vraag. Belangrijke beperkingen van technische of van juridische aard zijn er niet. Zoals in bovengenoemde beschikking reeds werd aangegeven, kan uit eventuele prijsverschillen maar weinig worden afgeleid, omdat diensten (aanbrengen van installaties, onderhoudswerkzaamheden) ter plekke worden verricht en de prijzen door de verschillende loonkosten in de onderscheiden landen worden beïnvloed. Geografische eigenheden, zoals het klimaat in de Zuid-Europese lidstaten, zijn geen grond voor een nauwere marktafbakening. De gebouwenbeheersystemen van de grote aanbieders worden aan de onderscheidene omstandigheden aangepast. Zoals de bedrijfstechnische gegevens voor elk project sterk kunnen verschillen, zo ook zijn de klimatologische gegevens enkel van betekenis voor de definitieve vorm van de systemen, niet voor de basisfuncties ervan. Daarom neemt de Commissie aan dat het hier om een markt gaat die ten minste de gehele EER bestrijkt.

b) Onderhoud van gebouwenbeheersystemen

(42) Zoals reeds gezegd, is op het gebied van onderhoud een lokale aanwezigheid van de aanbieder nog steeds een gunstige factor: de klanten verlangen dat in geval van storing de reactietijd niet meer dan een halve dag en nemen doorgaans geen genoegen met telefonisch advies. Daarom wordt het onderhoud van gebouwenbeheersystemen dikwijls overgenomen door kleinere ondernemingen die op nationaal niveau werkzaam zijn en die niet met de internationale systeemproducenten verbonden zijn. Bijgevolg neemt de Commissie aan dat het bij het onderhoud om nationale markten gaat.

2. Gebouwenbeveiligingstechniek

(43) Volgens partijen bestrijkt de geografisch relevante markt voor de gebouwenbeveiligingstechniek de gehele EER. Als argument voeren zij aan, dat de aangeboden en gevraagde producten in beginsel identiek zijn en eventuele verschillen niet samenhangen met de landen maar wel met de bestellingen. Op welbepaalde gebieden bestaan er nationale voorschriften, waardoor de installaties verschillend moeten worden uitgebouwd. Anderzijds is terzake reeds een Europese norm van kracht geworden en wordt er aan een tweede norm gewerkt, zodat een verdere harmonisering tot stand zal komen.

(44) Het onderzoek van de Commissie heeft uitgewezen dat er ook op dit gebied een "vereuropeaniserende" tendens bestaat. Dit neemt evenwel niet weg dat er nog tal van aanwijzingen voor het bestaan van nationale markten zijn. Zo kennen vele Europese landen op het gebied van beveiligingstechniek, een eigen vergunnings- en erkenningsstelsel wat inhoudt dat in elk van die landen een voor dat land eigen onderzoeks- en erkenningsprocedure moet worden gevolgd.

a) Brandalarminstallaties

(45) Voor brandalarminstallaties bestaat een Europese norm (EN 54) die echter enkel als "kleinste gemeenschappelijke noemer" kan worden beschouwd en in de regel niet volstaat om in een lidstaat als leverancier te worden toegelaten. Met name in Duitsland, in Frankrijk en in België gelden aanvullende lokale voorwaarden. In Duitsland bijvoorbeeld is een vergunning/erkenning door de VDS ("Verband der Sachversicherer") vereist. In Spanje, Frankrijk, Italië, Oostenrijk, het Verenigd Koninkrijk en Scandinavië gelden lokale installatienormen. De brandalarminstallaties moeten op de plaatselijke brandweerinfrastructuur worden aangesloten; in Ierland en Griekenland moet de lokale brandweer reeds in het planningsstadium worden ingeschakeld. Daarom neemt de Commissie aan dat de markten voor brandalarminstallaties nog nationaal zijn.

b) Inbraak- en andere gebouwenbeveiligingsinstallaties

(46) Inbraak- en andere gebouwenbeveiligingsinstallaties moeten in geheel Europa van de "CE"-markering zijn voorzien. De apparaten als zodanig kunnen in geheel Europa worden verkocht, maar voor het daadwerkelijke gebruik ervan gelden in de verschillende landen nog bijkomende voorwaarden. Nationale vergunningen - van de autoriteiten of van verzekeringsverenigingen - zijn gangbaar in België, Duitsland, Spanje, Frankrijk, Ierland, Nederland en het Verenigd Koninkrijk. Voor transmissietoestellen is in België, Griekenland, Frankrijk en Ierland ook nog een vergunning van de telecommunicatiebedrijven vereist. Bovendien moeten de inbraakbeveiligingssystemen op de nationale politie-infrastructuur worden aangesloten. Daarom is de Commissie tot de bevinding gekomen, dat de markten voor inbraak- en andere gebouwenbeveiligingsinstallaties nog nationaal zijn.

c) Onderhoud van brandalarm-, inbraak- en andere gebouwenbeveiligingsinstallaties

(47) Zoals de markten voor de installaties zijn ook de eventuele markten voor het onderhoud ervan nationaal. Nog sterker dan voor de installaties zelf speelt voor het onderhoud de afstand tot de klant een belangrijke rol, vooral in verband met de spoedige opheffing van storingen.

3. Energiemeters, centrale afstandsbediening, energiemanagementsystemen, netwerkbeheertechniek (besturings- en regeltechnische inrichtingen voor energievoorzieningsbedrijven)

a) Elektriciteitstellers

(48) Partijen gaan uit van de EER als de geografisch relevante markt voor elektriciteitstellers en geven daarvoor de volgende redenen: terwijl de markten voor elektriciteitstellers tot voor ongeveer tien jaar nog afgeschermde nationale markten waren met een overwegend nationale productie en een onderneming als Landis & Gyr alleen door het onderhoud van de eigen productielocaties in tien Europese landen werkzaam kon zijn, zijn de omstandigheden sedertdien ingrijpend gewijzigd. De afnemers hechten niet meer aan nationale aanwezigheid van de producenten, maar aan kwaliteit, service, korte levertermijnen, meer doelmatigheid en een goede rentabiliteit, met andere woorden een gunstiger prijs-/prestatieverhouding. Dit leidt tot een toenadering van de prijzen in Europa en tot een concentratie van de fabricage bij de leveranciers. De kosten die gepaard gaan met de toetreding tot de markt, zijn voor elektronische tellers hoe dan ook aanzienlijk gedaald. Nationale vergunningsvoorschriften of normen wierpen voor de markttoegang geen onoverkomelijke drempels op, aangezien zij niet aan de ontwikkelings- en constructiebeginselen raakten.

(49) Uit het onderzoek van de Commissie is voor elektriciteitstellers een sterke tendens tot "vereuropeanisering" gebleken. Naast partijen zijn er in geheel Europa, of althans in verschillende lidstaten, ook nog een reeks andere aanbieders actief. Ook het marktsucces van de Sloveense onderneming Iskra Emeco is een aanwijzing dat de markt voor elektriciteitstellers steeds internationaler wordt. Daarbij komt dat de afnemers, althans voor grotere opdrachten, Europese aanbestedingen moeten uitschrijven overeenkomstig de richtlijn betreffende de sectoren water- en energievoorziening, vervoer en telecommunicatie.

(50) Hoewel grotere elektriciteitsvoorzieningsbedrijven hun behoeften aan elektriciteitstellers op Europees niveau aanbesteden, verloopt de uitvoering van het contract nog steeds op nationaal niveau. Daarom beschikken nagenoeg alle leveranciers in de onderscheidene lidstaten over een vestiging of over een verkoopagentschap ter plaatse, of verkopen zij hun producten via de verkooporganisatie van een andere producent die in de betrokken lidstaat een vestiging heeft. De bevraagde afnemers zien het aanwezig zijn van een dergelijke nationale vertegenwoordiging zo niet als doorslaggevend om voor een bepaalde leverancier te kiezen, dan toch als zeer bevorderlijk voor de samenwerking, meer bepaald voor de tijdige levering van vervangingsstukken.

(51) Wat de technische normen voor elektriciteitstellers aangaat, valt het volgende onderscheid te maken. Voor elektriciteitstellers bestaan er Europese normen, zoals EN 60521 voor mechanische wisselstroomtellers en watt-uurmeters van de klassen 0,5, 1 en 2, EN 61036 voor elektronische wisselstroomtellers en watt-uurmeters (precisieklassen 1 en 2), EN 60687 voor elektronische wisselstroomtellers en watt-uurmeters (precisieklassen 0,2 en 0,5) en EN 601268 voor elektronische wisselstroomtellers en var-uurmeters (precisieklassen 2 en 3). Zij worden in sommige lidstaten (bijvoorbeeld in Duitsland, Oostenrijk, het Verenigd Koninkrijk) aangevuld met een nationale regeling (bijvoorbeeld DIN EN-voorschriften, BS EN-voorschriften). Daarnaast bestaan er ook nationale voorschriften voor tellers, bijvoorbeeld aangaande de adresinformatie bij de samenstelling en transmissie van meetresultaten.

(52) Daarenboven moet voor elektriciteitstellers in het merendeel van de lidstaten, behalve in Denemarken, Finland en Luxemburg, een vergunning worden verkregen. In Denemarken zullen naar verwachting in augustus 1998 nationale vergunningsvoorschriften in werking treden. De vergunningsvoorwaarden blijken uit de respectieve nationale voorschriften. Zo zijn er gedetailleerde vergunningsvoorschriften per type product (bijvoorbeeld in Duitsland, Nederland, Oostenrijk). Ook de ijkvoorschriften en de vaststelling van de foutgrens voor elektriciteitstellers, die de precisie van de opmeting garanderen en dus de eindverbruiker ten goede komen, worden nationaal geregeld. De ijktermijnen en de foutgrenzen voor elektriciteitstellers zijn van lidstaat tot lidstaat verschillend.

(53) De noodzaak van een vestiging op nationaal niveau en de bijzondere technische vereisten, de bijzondere wetgevende voorschriften betreffende ijking en foutgrenzen en de nationale vergunningsprocedures zijn aanwijzingen voor een nauwere nationale marktafgrenzing. Aan de vraag, of deze aanwijzingen bij een door aanbestedingen op Europees niveau gekenmerkte vraag volstaan om te doen aannemen dat de markten voor tellers nog nationaal zijn, kan worden voorbijgegaan, aangezien het concentratievoornemen noch in de EER noch op het niveau van de afzonderlijke lidstaten een machtspositie in het leven roept of versterkt.

b) Warmteverbruikmeters

(54) De wettelijke en feitelijke algemene voorwaarden voor warmteverbruikmeters stemmen overeen met die voor elektriciteitstellers. Er bestaan bijzondere nationale technische vereisten, bijzondere wetgevende voorschriften voor de ijking en de foutgrens alsmede nationale vergunningsprocedures. Daarenboven moeten de afnemers, althans bij grotere aankoopplannen, aanbestedingen uitschrijven overeenkomstig de aanbestedingenrichtlijn betreffende enkele sectoren (water- en energievoorziening, vervoer en telecommunicatie). Naast partijen is er nog een reeks andere leveranciers, die op Europees niveau of in elk geval in verscheidene lidstaten actief zijn. Aan de vraag, of de markten voor warmteverbruikmeters nog nationaal zijn dan wel of er reeds van een markt op EER-niveau sprake is, kan evenwel worden voorbijgegaan, aangezien het concentratievoornemen noch in de EER noch op het niveau van de afzonderlijke lidstaten een machtspositie in het leven roept of versterkt.

c) Zend- en ontvangapparaten voor centrale afstandsbediening

(55) Zend- en ontvangapparaten voor centrale afstandsbediening zijn in het merendeel van de lidstaten in gebruik. Uit de onderzoekingen van de Commissie is gebleken dat de vereisten voor zend- en ontvangtoestellen voor centrale afstandsbediening in geheel Europa in grote mate dezelfde zijn. Belemmeringen voor de toegang tot de markt in de vorm van nationale technische vereisten of vergunningsvoorschriften zijn er niet. Daarom gaat de Commissie ervan uit dat het bij deze apparaten gaat om een markt die ten minste de EER bestrijkt.

d) Energiemanagementsystemen

(56) Blijkens het onderzoek van de Commissie zijn de vereisten voor energiemanagementsystemen in geheel Europa in grote mate dezelfde. Punten van verschil zijn meestal aan de onderneming, veeleer dan aan het land gelieerd. Belemmeringen voor de toegang tot de markt door nationale technische vereisten zijn er niet. Daarom gaat de Commissie ervan uit dat het bij energiemanagementsystemen gaat om een markt die ten minste de EER bestrijkt.

e) Netwerkbeheertechniek

(57) Partijen gaan ervan uit dat de EER geografisch relevante markt is voor de netwerkbeheertechniek. Zij voeren hiertoe de volgende argumenten aan. Het handelsverkeer binnen de EER wordt niet door invoerbeperkingen belemmerd en dankzij de geringe transportkosten kan vanuit een centrale productielocatie rendabel worden geleverd. Dit valt op te maken uit de organisatie en het verkoopsbeleid van de grote aanbieders. Bovendien kent de netwerkbeheertechniek een eenvormige industriële standaard, die uit de overal ter wereld toegepaste elektronischegegevensverwerking- en de computertechniek voortvloeit. De nog bestaande nationale vergunningsvoorwaarden of normen zou niet aan de basis van de ontwikkeling of van de constructie van de netbeheersystemen raken en alle leveranciers zijn bij machte aan de nationale specificaties te voldoen. Voorts oefenen de deregulering en de liberalisering van de energiemarkt een extra druk uit op de prijzen, waardoor de voorkeur voor nationale leveranciers wegvalt. Ten slotte heeft de Commissie reeds in haar beschikking van 3 september 1996 in zaak IV/M.706, GEC Alsthom NV/AEG (6) een vergelijkbare uitwerking van deregulering vastgesteld wat de markt voor netcomponenten van stroomvoorzieningsinstallaties betreft.

(58) Het onderzoek van de Commissie heeft het standpunt van partijen bevestigd. De technische normen voor de netbeheertechniek zijn in ruime mate identiek. Specifieke nationale vereisten, voorzover die nog bestaan, spelen geen doorslaggevende rol meer. Het aankoopbeleid van de energievoorzieningsbedrijven berust op Europese aanbestedingen, die de planning, realisatie, installatie en inwerkingstelling van volledige netbeheersystemen of van delen ervan omvatten. De prijs, de functies en de kwaliteit van de producten en diensten zijn beslissende aankoopcriteria. Wanneer het gaat om uitbreiding of vervanging van bestaande systemen is het mogelijk dat een onderneming wegens haar specifieke eis aan een bepaalde producent gebonden is. Dit kan meteen een verklaring zijn voor de verschillende omvang van de marktaandelen in de afzonderlijke lidstaten. Het belet evenwel niet dat zowel de ondervraagde afnemers als de aanbieders het standpunt van de partijen bijtreden. Daarom neemt de Commissie aan, dat het bij de netbeheertechniek om een markt gaat die ten minste de EER bestrijkt.

4. Telefoonautomaten

(59) Volgens de aanmeldende partijen is de geografisch relevante markt voor telefoonautomaten op zijn minst een markt van EER-niveau. Als argument hiervoor voeren zij aan dat deze technologie over de gehele wereld in ruime mate identiek is. Uiteenlopende nationale vergunningsvoorwaarden of normen vormen geen belemmering om de markt te betreden, aangezien zij de basis voor de ontwikkeling, constructie en techniek van telefoonautomaten onverlet laten. De marktleiders kunnen toestellen bouwen die aan de nationale vergunningsvoorwaarden en aan de eisen van de klanten voldoen. De verschillen in marktaandelen in de onderscheidene Europese landen vinden hun historische verklaring in het aankoopgedrag van de monopoliehoudende, meestal in staatshanden zijnde telecommunicatiebedrijven. Met de toenemende liberalisering van de telecommunicatiemarkten verliest deze factor echter aan betekenis, aangezien de toenemende concurrentiedruk een meer bewust aankoopgedrag van de telecommunicatiebedrijven in de hand werkt.

a) "Publieke" telefoonautomaten

(60) De markten voor de uitrusting met "publieke" telefoonautomaten waren in het verleden nationaal getint. De "publieke" betaalautomaten werden geëxploiteerd door openbare telefoonbedrijven. Er golden nationale productspecificaties waardoor het de leveranciers van "publieke" telefoonautomaten bemoeilijkt werd om in andere lidstaten producten aan te bieden. De opdrachten werden steeds aan een kleine groep nationale leveranciers gegund, waardoor deze in hun land op gewoonlijk hoge marktaandelen kunnen wijzen. Buitenlandse leveranciers konden vreemde markten slechts via aldaar opgerichte nationale dochterondernemingen penetreren. Dit aankoopbeleid ligt ten grondslag aan de ook heden nog tussen specificaties en technische normen voor netwerken van telefoonautomaten bestaande verschillen.

(61) Het domein van "publieke" telefoonautomaten is in nagenoeg alle lidstaten nog niet geliberaliseerd (Finland, Zweden en het Verenigd Koninkrijk vormen daarop een uitzondering). Het wordt in elk land, zelfs in de reeds geliberaliseerde landen, sterk beïnvloed door de respectieve (nog steeds of vroegen staats-) telecomonderneming. Deze telecomondernemingen exploiteren alle of (op geliberaliseerde markten) het grootste deel van de "publieke" telefoonautomaten en kunnen bijgevolg voor hun telefoonautomatennetwerk specificaties en technische normen voorschrijven die de aanbieders dienen te volgen. Deze specificaties en normen, vooral de "veiligheidsfilosofie", zijn van land tot land dermate verschillend, dat voor elke grote lidstaat een eigen "modeltelefoonautomaat" moet worden ontwikkeld.

(62) De vraag of voor "publieke" telefoonautomaten over de gehele lijn, zoals voorheen, van nationale markten moet worden uitgegaan, kan hier worden opengelaten. De concentratie van Siemens en Elektrowatt heeft enkel significante gevolgen voor de concurrentie op de markt voor "publieke" telefoonautomaten in Duitsland. Daarom kan ermee worden volstaan, na te gaan of Duitsland als een zelfstandige geografisch relevante markt dient te worden aangemerkt.

(63) De belangrijkste structurele kenmerken van de sector "publieke" telefoonautomaten in Duitsland zijn:

- dat Deutsche Telekom in het verleden, en ook nu nog, haar "publieke" telefoonautomaten uitsluitend bij in Duitsland gevestigde ondernemingen heeft gekocht;

- dat in dat gedrag voor de prognoseperiode geen veranderingen vallen te zien, aangezien Deutsche Telekom de opdracht voor de ontwikkeling en productie van het nieuwe kaarttelefoonsysteem ter vervanging van de huidige generatie, reeds bij twee binnenlandse leveranciers, te weten Siemens en Landis & Gyr, geplaatst heeft;

- dat er voor het plaatsen van deze opdracht in 1992 geen Europese aanbesteding is geweest, wat betekent dat in Duitsland het domein "publieke" telefoonautomaten nog niet onder een echte Europese concurrentie is gebracht en dat, nu de opdracht voor de ontwikkeling en productie van het nieuwe kaarttelefoonsysteem aan Siemens en Landis & Gyr is gegund, er ook tijdens de prognoseperiode geen Europese aanbesteding voor "publieke" telefoonautomaten zal geschieden.

(64) Gelet op de huidige structurele kenmerken voor "publieke" betaalautomaten in Duitsland, moet de Duitse markt voor de vraag of de concentratie een machtspositie in het leven kan roepen die de daadwerkelijke concurrentie op significante wijze kan belemmeren, als aparte, geografisch relevante markt worden aangemerkt.

b) "Particuliere" telefoonautomaten

(65) Ook op het domein van "particuliere" telefoonautomaten bestaan er nog grote verschillen tussen de markt- en concurrentieomstandigheden van de onderscheiden lidstaten van de Gemeenschap, bijvoorbeeld wat de telefoonautomatendichtheid aangaat. Wel is dit domein in alle lidstaten, behalve in Italië, reeds geliberaliseerd. Ook hier hebben evenwel de (thans nog of voorheen) staatstelecombedrijven nog steeds een groot marktaandeel, hoewel de concurrentie van particuliere aanbieders toeneemt. Ook voor "particuliere" netwerken van telefoonautomaten zijn beveiligingsmaatregelen en een centraal besturingscentrum met passende programmatuur nodig. Toch heeft de particuliere aanbieder hier vrije keuze van normen en programmatuur. Een multinationale particuliere aanbieder kan zo in verschillende landen met dezelfde systemen werken; dan moet nog enkel een "interface" met het betrokken netwerk worden geïnstalleerd. De Commissie neemt daarom aan, dat het bij "particuliere" telefoonautomaten om een markt gaat die ten minste de EER bestrijkt.

C. BEOORDELING

1. Gebouwenbeheertechniek

a) Gebouwenbeheersystemen

(66) Op de markt voor gebouwenbeheersystemen zijn zowel Siemens als Elektrowatt actief. Volgens de raming van partijen bedraagt het marktvolume in de EER rond 1,6 miljard ECU. De concentratie leidt tot een samengevoegd marktaandeel van [30-40] % (7*) (Elektrowatt via Landis & Staefa [25-30] %, Siemens [0-10] %).

(67) Benevens partijen zijn Honeywell Inc., USA, hierna "Honeywell" genoemd en Johnson Controls Inc., USA, hierna "Johnson" genoemd, de belangrijkste aanbieders van gebouwenbeheersystemen. Honeywell en Johnson worden beschouwd als marktleider op wereldniveau. In de EER bereiken Honeywell en Johnson een marktaandeel van, respectievelijk, ongeveer [10-20] % en [5-15] %. Andere belangrijke concurrenten zijn TA Control en Danfoss, die hun werkzaamheden vooral in de Scandinavische landen concentreren, waar zij volgens ramingen van de Commissie een tot 20 % belopend marktaandeel bereiken. Ook in de rest van de EER zijn er actieve concurrenten, die vaak een centrale rol spelen in één of in enkele lidstaten, waar zij marktaandelen van 5 tot 15 % bereiken. Hiertoe behoren Satchwell in het Verenigd Koninkrijk en Frankrijk, Kieback & Peter in Duitsland, Sauter (8) in Duitsland en Frankrijk, alsmede Priva in Nederland.

(68) De markt voor gebouwenbeheertechniek ligt in het gebied dat verscheidene belendende markten overlapt, zoals die voor verwarmings-, verluchtings- en klimaatregelingstoestellen, computer- en softwaretechniek, elektro-installatietechniek, industrieel-procesbeheer en gebouwenbeveiligingstechniek. De op deze gebieden actieve ondernemingen zijn potentiële concurrenten waarvan sommige de markt voor gebouwenbeheertechniek reeds betreden hebben.

(69) Gelet op de aanwezigheid van een reeks concurrenten, waaronder verscheidene financieel krachtige ondernemingen die wereldomspannend een marktleidende positie bekleden, en gelet op de mogelijkheid dat nog meer ondernemingen uit belendende gebieden tot de markt zullen toetreden, is niet te verwachten dat Siemens en Elektrowatt door de concentratie een machtspositie op de markt voor gebouwenbeheersystemen zullen bereiken.

b) Onderhoud

(70) Hetzelfde geldt voor de markt voor het onderhoud van gebouwenbeheersystemen. Het onderhoud is weliswaar veelal een aangelegenheid van de onderneming die het systeem heeft geleverd of geïnstalleerd, maar toch hebben zich ook een aantal - vooral kleine, regionaal opererende - ondernemingen op onderhoud toegelegd. Van de partijen is enkel Elektrowatt/Landis & Staefa noemenswaardig actief (EER-marktaandeel [10-20] %). Siemens levert enkel in Duitsland en in België/Luxemburg onderhoudsdiensten (marktaandelen, respectievelijk, [0-10] % en [0-10] %).

2. Gebouwenbeveiligingstechniek

a) Brandalarminstallaties

(71) Het marktvolume voor brandalarminstallaties in de gehele Gemeenschap bedraagt volgens de aanmeldende partijen rond 1,8 miljard ECU. De grootste nationale markt is Duitsland (marktvolume ongeveer 550-600 miljoen ECU), daarna volgt Frankrijk (ongeveer 3 miljoen ECU) en het Verenigd Koninkrijk (ongeveer 250-300 miljoen ECU). Van noemenswaardige samengevoegde aandelen is er enkel sprake in Duitsland en in Denemarken.

(72) Siemens beschikt weliswaar over marktaandelen van meer dan 30 % in Luxemburg, in Nederland en in Oostenrijk, doch Elektrowatt is in deze landen niet actief. Zo heeft ook Elektrowatt marktaandelen van meer dan 30 % in Finland, Frankrijk, Portugal en Zweden, waar Siemens niet actief is. Voor deze landen komt het dan ook niet tot een samenvoeging van marktaandelen. Het ligt niet in de lijn der verwachting dat het louter wegvallen van een potentiële concurrent een machtspositie zou doen ontstaan. Er zijn ook geen aanwijzingen dat Siemens en Elektrowatt in een van deze landen reeds een machtspositie zouden bekleden. Op elk van deze markten zijn er concurrenten met marktaandelen van meer dan 10 % aanwezig en hebben andere ondernemingen de markt gepenetreerd, onder meer de Amerikaanse bedrijven Tyco en Notifier, waarvan laatstgenoemde als uitermate agressief geldt. De situatie op de betrokken nationale markten kan als volgt worden beoordeeld:

- Duitsland

(73) Siemens heeft in Duitsland voor brandalarminstallaties een marktaandeel van rond [35-50] % en is daarmee marktleider. Elektrowatt/Cerberus is op dit gebied in Duitsland nauwelijks vertegenwoordigd (marktaandeel [

Artikel 1

De aangemelde concentratie tussen Siemens AG en Elektrowatt AG wordt, op voorwaarde dat de door partijen gedane toezegging, zoals opgenomen in de overwegingen 123 tot en met 132 van deze beschikking, wordt nagekomen, met de gemeenschappelijke markt en met de werking van de EER-Overeenkomst verenigbaar verklaard.

Artikel 2

Partijen moeten de Commissie van de nakoming van de in artikel 1 bedoelde voorwaarde in kennis stellen.

Artikel 3

Deze beschikking is gericht tot:

Siemens AG,

Wittelsbacherplatz 2,

D-80333 München.

Gedaan te Brussel, 18 november 1997.

Voor de Commissie

Karel VAN MIERT

Lid van de Commissie

(1) PB L 395 van 30.12.1989, blz. 1 (gerectificeerde versie: PB L 257 van 21.9.1990, blz. 13).

(2) PB L 180 van 9.7.1997, blz. 1.

(3) PB C 90 van 31.3.1999.

(4) Zie beschikking van de Commissie van 12 februari 1996, zaak nr. IV/M.692 - Elektrowatt/Landis & Gyr, PB C 69 van 7.3.1996, blz. 3. De marktafbakening in deze beschikking werd voor het onderzoek van de onderhavige zaak door zowel de partijen als hun concurrenten in ruime mate bevestigd.

(5) Zie voetnoot 4.

(6) PB C 308 van 17.10.1996, blz. 4.

(7*) Deze versie van de beschikking is bewerkt om ervoor zorg te dragen dat vertrouwelijke gegevens niet openbaar worden gemaakt.

(8) Elektrowatt heeft een participatie in Sauter van 36 %, doch zonder stemrecht. In de beschikking in zaak nr. IV/M.692 - Elektrowatt/Landis & Gyr, zie voetnoot 4, overweging 35, werd vastgesteld dat Elektrowatt het gedrag van Sauter niet kan beïnvloeden.