<!DOCTYPE html PUBLIC "yes" "xhtml1-strict.dtd">
<html xmlns="http://www.w3.org/1999/xhtml">
<!--GENDOC2XHTML # converter_version: 1.2.7-->
  <head>
    <title>2021-01-202101C121201903080-00-TRA-DOC-NL-CONCL-C-0308-19-202005678-07_00</title>
    <meta content="text/html; charset=utf-8" http-equiv="Content-Type"/>
    <meta content="" name="Gendoc_DGTGeneratedDate"/>
    <meta content="nl-NL" name="Gendoc_Lang"/>
    <meta content="30/06/2020" name="CustomProvisoryEditionDate"/>
    <meta content="" name="Gendoc_GenerationDate"/>
    <meta content="" name="IsFlattened"/>
    <meta content="1" name="NumProc"/>
    <meta content="Final" name="Gendoc_EditionType"/>
    <meta content="0001" name="Gendoc_CaseNumberSuite"/>
    <meta content="29/07/2021 20:19:05" name="Gendoc_LastVerificationDate"/>
    <meta content="" name="Gendoc_ProcedureNumber"/>
    <meta content="nl" name="Gendoc_LangCode"/>
    <meta content="CNC" name="TypeDoc"/>
    <meta content="d5U/t0uaXCoBjZFBebCCEzIkh4Lbs44v2J8vd5W/P9Be4AGe+04qWM2kuebWkFr//1iwyQ0unyPqGZuUERvWvtj8NSeBySUXR2bJ2WKJrRC4jkiDklwU2/lcdeY4rHIyA7Ej7btq7z5mw3VW1nGVishtHyFMEwmgY7yb/33usRQ=" name="GenDocUID"/>
    <meta content="P" name="TypeProc"/>
    <meta content="" name="CreateCustomParts"/>
    <meta content="OK" name="ReadyToPublish"/>
    <meta content="valenvi" name="Gendoc_User"/>
    <meta content="" name="EP_Mode"/>
    <meta content="" name="Gendoc_DGTGenerated"/>
    <meta content="" name="Gendoc_Vademecum"/>
    <meta content="0308" name="NumeroOrdre"/>
    <meta content="2019" name="Annee"/>
    <meta content="P" name="Gendoc_ProcedureType"/>
    <meta content="" name="EP_Version"/>
    <meta content="NL" name="Langue"/>
    <meta content="" name="Gendoc_DGTGeneratedUser"/>
    <meta content="FAST_document_go_ok" name="Gendoc_LastVerificationStatus"/>
    <meta content="CNC_C" name="Gendoc_GendocTemplateType"/>
    <meta content="TRUE" name="WithoutAuthorBlockFlatP"/>
    <meta content="GenDoc 29/04/2020 09:59:52" name="Created"/>
    <meta content="" name="Canevas3_Vademecum"/>
    <meta content="TRUE" name="WithoutAuthorBlock"/>
    <meta content="" name="Gendoc_CaseYear"/>
    <meta content="false" name="Generation_In_Progress"/>
    <meta content="C" name="Juridiction"/>
    <meta content="73bddc5597554037ab6711c7f55aa56f" name="DocumentIdentifier"/>
    <meta content="0308" name="Gendoc_CaseNumber"/>
    <meta content="RP" name="NatureAff"/>
    <meta content="RP" name="Gendoc_CaseNature"/>
    <meta content="0001" name="NumSuite"/>
    <meta content="C" name="Gendoc_Juridiction"/>
    <meta content="OzlDInn1vnK6lrInkPhlp+vbl3GkDAdXyHaBJUW6dpmvdx5S7Bn6y2JbfEGjNrFK2Jbvxa6U7dQJAYMXVZ5nKure8MX3GeEKBnZ/gpbSx01GTqNE9xO0l3zgP9Mkfcnp" name="GeneratedGenDocVersion"/>
  </head>
  <body>
    <div style="header">
      <div id="rId25" style="first"/>
      <div id="rId21" style="even">Conclusie van adv.-gen. Pitruzzella – Zaak C‑308/19</div>
      <div id="rId22" style="default">Whiteland Import Export</div>
    </div>
    <p class="C36Centre" id="para-1" title="page-1">
      CONCLUSIE VAN ADVOCAAT-GENERAAL
    </p>
    <p class="C36Centre" id="para-2" title="page-1">
      G. PITRUZZELLA
    </p>
    <p class="C36Centre" id="para-3" title="page-1">
      van 3 september 2020  (<span class="note footnote notemarker">
<a id="c-1" href="#t-1">1</a>
</span>)
      
    </p>
    <p class="C38Centregrasgrandespacement" id="para-4" title="page-1">
      Zaak C‑308/19
    </p>
    <p class="C37Centregras" id="para-5" title="page-1">
      Consiliul Concurenţei
    </p>
    <p class="C37Centregras" id="para-6" title="page-1">
      tegen
    </p>
    <p class="C37Centregras" id="para-7" title="page-1">
      Whiteland Import Export SRL
    </p>
    <p class="C39Centreespacement" id="para-8" title="page-1">
      [verzoek om een prejudiciële beslissing, ingediend door de Înalta Curte de Casaţie şi Justiţie (hoogste rechterlijke instantie, Roemenië)]
    </p>
    <p class="C71Indicateur" id="para-9" title="page-1">
      „Verzoek om een prejudiciële beslissing – Mededinging – Mededingingsregelingen – Besluit van een nationale mededingingsautoriteit houdende vaststelling van een mededingingsregeling – Verjaringstermijn voor de oplegging van sancties – Soorten stuitingshandelingen – Beginsel van doeltreffendheid van het mededingingsrecht”
    </p>
    <p class="C02AlineaAltA" id="para-10" title="page-1">
      
    </p>
    <table cellpadding="0" cellspacing="0" border="0" width="100%">
<col width="5%"/>
<col width="95%"/>
<tr>
<td valign="top">
<p class="count">1.</p>
</td>
<td valign="top">
<p class="normal">Kan een nationale regeling die aldus wordt uitgelegd dat de laatste handeling waardoor de verjaring van handhavingsmaatregelen van een nationale mededingingsautoriteit wordt gestuit, wordt gevormd door de formele instelling van een onderzoek naar een mededingingsverstorende praktijk, terwijl de handelingen die vervolgens in het kader van dit onderzoek worden verricht niet tot de stuitingshandelingen worden gerekend, door de nationale rechter buiten toepassing worden gelaten omdat zij in strijd is met de beginselen van loyale samenwerking en doeltreffendheid van het mededingingsrecht?</p>
</td>
</tr>
</table>
    <table cellpadding="0" cellspacing="0" border="0" width="100%">
<col width="5%"/>
<col width="95%"/>
<tr>
<td valign="top">
<p class="count">2.</p>
</td>
<td valign="top">
<p class="normal">Voor het antwoord op deze vraag moet de rechtspraak van het Hof over meerdere beginselen van het Unierecht worden geanalyseerd en vervolgens moeten die tegen elkaar worden afgewogen: het beginsel van loyale samenwerking tussen de lidstaten en de Unie, het beginsel van doeltreffendheid van het mededingingsrecht, de procesautonomie van de lidstaten en, aangezien de onderhavige zaak betrekking heeft op regelgeving van punitieve aard in brede zin, ook het verbod van terugwerkende kracht van bepalingen van materieel recht.</p>
</td>
</tr>
</table>
    <table cellpadding="0" cellspacing="0" border="0" width="100%">
<col width="5%"/>
<col width="95%"/>
<tr>
<td valign="top">
<p class="count">I.</p>
</td>
<td valign="top">
<p class="normal">Toepasselijke bepalingen</p>
</td>
</tr>
</table>
    <table cellpadding="0" cellspacing="0" border="0" width="100%">
<col width="5%"/>
<col width="95%"/>
<tr>
<td valign="top">
<p class="count">A.</p>
</td>
<td valign="top">
<p class="normal">Unierecht</p>
</td>
</tr>
</table>
    <table cellpadding="0" cellspacing="0" border="0" width="100%">
<col width="5%"/>
<col width="95%"/>
<tr>
<td valign="top">
<p class="count">3.</p>
</td>
<td valign="top">
<p class="normal">Artikel 4, lid 3, van het Verdrag betreffende de Europese Unie (hierna: „VEU”) bepaalt het volgende:</p>
</td>
</tr>
</table>
    <p class="C02AlineaAltA" id="para-16" title="page-3">
      „Krachtens het beginsel van loyale samenwerking respecteren de Unie en de lidstaten elkaar en steunen zij elkaar bij de vervulling van de taken die uit de Verdragen voortvloeien.
    </p>
    <p class="C02AlineaAltA" id="para-17" title="page-3">
      De lidstaten treffen alle algemene en bijzondere maatregelen die geschikt zijn om de nakoming van de uit de Verdragen of uit de handelingen van de instellingen van de Unie voortvloeiende verplichtingen te verzekeren.
    </p>
    <p class="C02AlineaAltA" id="para-18" title="page-3">
      De lidstaten vergemakkelijken de vervulling van de taak van de Unie en onthouden zich van alle maatregelen die de verwezenlijking van de doelstellingen van de Unie in gevaar kunnen brengen.”
    </p>
    <table cellpadding="0" cellspacing="0" border="0" width="100%">
<col width="5%"/>
<col width="95%"/>
<tr>
<td valign="top">
<p class="count">4.</p>
</td>
<td valign="top">
<p class="normal">Artikel 101 van het Verdrag betreffende de werking van de Europese Unie (hierna: „VWEU”) luidt als volgt:</p>
</td>
</tr>
</table>
    <p class="C02AlineaAltA" id="para-20" title="page-3">
      „1. Onverenigbaar met de gemeenschappelijke markt en verboden zijn alle overeenkomsten tussen ondernemingen, alle besluiten van ondernemersverenigingen en alle onderling afgestemde feitelijke gedragingen welke de handel tussen lidstaten ongunstig kunnen beïnvloeden en ertoe strekken of ten gevolge hebben dat de mededinging binnen de gemeenschappelijke markt wordt verhinderd, beperkt of vervalst en met name die welke bestaan in:
    </p>
    <p class="C09Marge0avecretrait" id="para-21" title="page-3">
      a) het rechtstreeks of zijdelings bepalen van de aan‑ of verkoopprijzen of van andere contractuele voorwaarden;
    </p>
    <p class="C09Marge0avecretrait" id="para-22" title="page-3">
      b) het beperken of controleren van de productie, de afzet, de technische ontwikkeling of de investeringen;
    </p>
    <p class="C09Marge0avecretrait" id="para-23" title="page-3">
      c) het verdelen van de markten of van de voorzieningsbronnen;
    </p>
    <p class="C09Marge0avecretrait" id="para-24" title="page-3">
      d) het ten opzichte van handelspartners toepassen van ongelijke voorwaarden bij gelijkwaardige prestaties, hun daarmede nadeel berokkenend bij de mededinging;
    </p>
    <p class="C09Marge0avecretrait" id="para-25" title="page-3">
      e) het afhankelijk stellen van het sluiten van overeenkomsten van de aanvaarding door de handelspartners van bijkomende prestaties welke naar hun aard of volgens het handelsgebruik geen verband houden met het onderwerp van deze overeenkomsten.
    </p>
    <p class="C02AlineaAltA" id="para-26" title="page-3">
      2. Alle krachtens dit artikel verboden overeenkomsten en besluiten zijn van rechtswege nietig.
    </p>
    <p class="C02AlineaAltA" id="para-27" title="page-3">
      3. De bepalingen van lid 1 van dit artikel kunnen echter buiten toepassing worden verklaard
    </p>
    <table cellpadding="0" cellspacing="0" border="0" width="100%">
<col width="5%"/>
<col width="95%"/>
<tr>
<td valign="top">
<p class="count">–</p>
</td>
<td valign="top">
<p class="normal">voor elke overeenkomst of groep van overeenkomsten tussen ondernemingen,</p>
</td>
</tr>
</table>
    <table cellpadding="0" cellspacing="0" border="0" width="100%">
<col width="5%"/>
<col width="95%"/>
<tr>
<td valign="top">
<p class="count">–</p>
</td>
<td valign="top">
<p class="normal">voor elk besluit of groep van besluiten van ondernemersverenigingen, en</p>
</td>
</tr>
</table>
    <table cellpadding="0" cellspacing="0" border="0" width="100%">
<col width="5%"/>
<col width="95%"/>
<tr>
<td valign="top">
<p class="count">–</p>
</td>
<td valign="top">
<p class="normal">voor elke onderling afgestemde feitelijke gedraging of groep van gedragingen</p>
</td>
</tr>
</table>
    <p class="C02AlineaAltA" id="para-31" title="page-3">
      die bijdragen tot verbetering van de productie of van de verdeling der producten of tot verbetering van de technische of economische vooruitgang, mits een billijk aandeel in de daaruit voortvloeiende voordelen de gebruikers ten goede komt, en zonder nochtans aan de betrokken ondernemingen:
    </p>
    <p class="C09Marge0avecretrait" id="para-32" title="page-3">
      a) beperkingen op te leggen welke voor het bereiken van deze doelstellingen niet onmisbaar zijn,
    </p>
    <p class="C09Marge0avecretrait" id="para-33" title="page-3">
      b) de mogelijkheid te geven, voor een wezenlijk deel van de betrokken producten de mededinging uit te schakelen.”
    </p>
    <table cellpadding="0" cellspacing="0" border="0" width="100%">
<col width="5%"/>
<col width="95%"/>
<tr>
<td valign="top">
<p class="count">5.</p>
</td>
<td valign="top">
<p class="normal">Artikel 25 van verordening nr. 1/2003 (<span class="note footnote notemarker">
<a id="c-2" href="#t-2">2</a>
</span>), met het opschrift „Verjaring ter zake van de oplegging van sancties”, luidt als volgt:</p>
</td>
</tr>
</table>
    <p class="C02AlineaAltA" id="para-35" title="page-3">
      „1. De bevoegdheid van de Commissie overeenkomstig de artikelen 23 en 24 verjaart
    </p>
    <p class="C09Marge0avecretrait" id="para-36" title="page-3">
      a) na drie jaar bij inbreuken op de bepalingen betreffende het inwinnen van inlichtingen en het verrichten van inspecties;
    </p>
    <p class="C09Marge0avecretrait" id="para-37" title="page-3">
      b) na vijf jaar bij de overige inbreuken.
    </p>
    <p class="C02AlineaAltA" id="para-38" title="page-3">
      2. De verjaringstermijn gaat in op de dag waarop de inbreuk is gepleegd. Bij voortdurende of voortgezette inbreuken gaat de verjaringstermijn echter pas in op de dag waarop de inbreuk is beëindigd.
    </p>
    <p class="C02AlineaAltA" id="para-39" title="page-3">
      3. De verjaring ter zake van de oplegging van geldboeten en dwangsommen wordt gestuit door elke handeling van de Commissie of van de mededingingsautoriteit van een lidstaat ter instructie of vervolging van de inbreuk. De stuiting van de verjaring treedt in op de dag waarop van de handeling wordt kennisgegeven aan ten minste één onderneming of ondernemersvereniging die heeft deelgenomen aan de inbreuk. Handelingen die de verjaring stuiten, zijn met name:
    </p>
    <p class="C09Marge0avecretrait" id="para-40" title="page-3">
      a) een schriftelijk verzoek om inlichtingen van de Commissie of de mededingingsautoriteit van een lidstaat;
    </p>
    <p class="C09Marge0avecretrait" id="para-41" title="page-3">
      b) een door de Commissie of de mededingingsautoriteit van een lidstaat aan haar functionarissen verstrekte schriftelijke opdracht tot inspectie;
    </p>
    <p class="C09Marge0avecretrait" id="para-42" title="page-3">
      c) de inleiding van een procedure door de Commissie of de mededingingsautoriteit van een lidstaat;
    </p>
    <p class="C09Marge0avecretrait" id="para-43" title="page-3">
      d) de mededeling van punten van bezwaar door de Commissie of door de mededingingsautoriteit van een lidstaat.
    </p>
    <p class="C02AlineaAltA" id="para-44" title="page-3">
      4. De stuiting van de verjaring geldt ten aanzien van alle ondernemingen en ondernemersverenigingen die aan de inbreuk hebben deelgenomen.
    </p>
    <p class="C02AlineaAltA" id="para-45" title="page-3">
      5. Na iedere stuiting begint een nieuwe verjaringstermijn te lopen. De verjaring treedt echter ten laatste in op de dag waarop een termijn gelijk aan tweemaal de verjaringstermijn is verstreken zonder dat de Commissie een geldboete of een dwangsom heeft opgelegd. Deze termijn wordt verlengd met de periode gedurende welke de verjaring in overeenstemming met lid 6 wordt geschorst.
    </p>
    <p class="C02AlineaAltA" id="para-46" title="page-3">
      6. De verjaring ter zake van de oplegging van geldboeten en dwangsommen wordt geschorst zolang de beschikking van de Commissie het voorwerp vormt van een procedure bij het Hof van Justitie.”
    </p>
    <table cellpadding="0" cellspacing="0" border="0" width="100%">
<col width="5%"/>
<col width="95%"/>
<tr>
<td valign="top">
<p class="count">B.</p>
</td>
<td valign="top">
<p class="normal">Nationaal recht</p>
</td>
</tr>
</table>
    <table cellpadding="0" cellspacing="0" border="0" width="100%">
<col width="5%"/>
<col width="95%"/>
<tr>
<td valign="top">
<p class="count">6.</p>
</td>
<td valign="top">
<p class="normal">Artikel 5, lid 1, en de artikelen 61 en 62 van Legea concurenței n. 21/1996 (wet nr. 21/1996 inzake mededinging; hierna: „wet nr. 21/1996”), in de op het hoofdgeding toepasselijke versie, die van kracht was op de datum van besluit nr. 13 van de Consiliu Concurenței (Roemeense mededingingsautoriteit; hierna: „mededingingsautoriteit”) van 14 april 2015, luiden als volgt:</p>
</td>
</tr>
</table>
    <p class="C02AlineaAltA" id="para-49" title="page-3">
      „Artikel 5 – (1) Verboden zijn alle overeenkomsten tussen ondernemingen, alle besluiten van ondernemersverenigingen en alle onderling afgestemde feitelijke gedragingen van ondernemingen die ertoe strekken of ten gevolge hebben dat de mededinging op de Roemeense markt of een deel daarvan wordt verhinderd, beperkt of vervalst:
    </p>
    <p class="C02AlineaAltA" id="para-50" title="page-3">
      a) het rechtstreeks of zijdelings bepalen van de aan‑ of verkoopprijzen of van andere handelsvoorwaarden;
    </p>
    <p class="C02AlineaAltA" id="para-51" title="page-3">
      […]
    </p>
    <p class="C02AlineaAltA" id="para-52" title="page-3">
      Artikel 61 – (1) Het recht van de mededingingsautoriteit om administratieve sancties op te leggen wegens overtreding van de bepalingen van deze wet verjaart:
    </p>
    <p class="C09Marge0avecretrait" id="para-53" title="page-3">
      a) na drie jaar bij de in de artikelen 51 en 52 bedoelde inbreuken;
    </p>
    <p class="C09Marge0avecretrait" id="para-54" title="page-3">
      b) na vijf jaar bij de andere in deze wet omschreven inbreuken.
    </p>
    <p class="C02AlineaAltA" id="para-55" title="page-3">
      (2) De verjaringstermijn van dat recht van de mededingingsautoriteit gaat in op de dag waarop de inbreuk is gepleegd. In geval van voortdurende of voortgezette inbreuken gaat de verjaringstermijn in op de dag waarop de laatste mededingingsverstorende handeling of gedraging is beëindigd.
    </p>
    <p class="C02AlineaAltA" id="para-56" title="page-3">
      Artikel 62 – (1) De in artikel 61 bedoelde verjaring wordt gestuit door elke handeling die de mededingingsautoriteit verricht met het oog op een eerste beoordeling of instelling van onderzoek naar een willekeurige inbreuk op de wet. De stuiting treedt in op de dag waarop van het besluit van de mededingingsautoriteit kennis wordt gegeven aan ten minste één onderneming of ondernemersvereniging die aan de inbreuk heeft deelgenomen.
    </p>
    <p class="C02AlineaAltA" id="para-57" title="page-3">
      (2) De maatregelen die door de mededingingsautoriteit kunnen worden vastgesteld en waardoor de verjaring wordt gestuit, omvatten hoofdzakelijk de volgende:
    </p>
    <p class="C09Marge0avecretrait" id="para-58" title="page-3">
      a) schriftelijke verzoeken om inlichtingen;
    </p>
    <p class="C09Marge0avecretrait" id="para-59" title="page-3">
      b) het besluit van de voorzitter van de mededingingsautoriteit om een onderzoek in te stellen;
    </p>
    <p class="C09Marge0avecretrait" id="para-60" title="page-3">
      c) inleiding van een gerechtelijke procedure.
    </p>
    <p class="C02AlineaAltA" id="para-61" title="page-3">
      (3) De stuiting van de verjaringstermijn geldt voor alle ondernemingen of ondernemersverenigingen die aan de inbreuk hebben deelgenomen.
    </p>
    <p class="C02AlineaAltA" id="para-62" title="page-3">
      (4) Wanneer de verjaring wordt gestuit, gaat een nieuwe verjaringstermijn met een eenzelfde looptijd in op de dag waarop de mededingingsautoriteit een van de in lid 2 vermelde maatregelen heeft vastgesteld. De verjaring treedt ten laatste in op de dag waarop een termijn gelijk aan tweemaal de op de betrokken inbreuk toepasselijke termijn is verstreken zonder dat de mededingingsautoriteit een van de bij deze wet vastgestelde sancties heeft opgelegd.”
    </p>
    <table cellpadding="0" cellspacing="0" border="0" width="100%">
<col width="5%"/>
<col width="95%"/>
<tr>
<td valign="top">
<p class="count">7.</p>
</td>
<td valign="top">
<p class="normal">De in het vorige punt aangehaalde artikelen 61 en 62 van wet nr. 21/1996 zijn op 30 juni 2015 gewijzigd bij spoedbesluit van de regering nr. 31/2015 tot wijziging en aanvulling van wet nr. 21/1996 en tot aanvulling van spoedbesluit van de regering nr. 83/2014 inzake de vergoedingen van met overheidsmiddelen betaald personeel in 2015 en andere maatregelen inzake overheidsuitgaven. Bij de hernieuwde publicatie van de wet zijn deze artikelen omgenummerd in artikel 63 en artikel 64. Zij luiden thans als volgt:</p>
</td>
</tr>
</table>
    <p class="C02AlineaAltA" id="para-64" title="page-3">
      „Artikel 63 [voorheen artikel 61] – (1) Het recht van de mededingingsautoriteit om administratieve sancties op te leggen wegens overtreding van de bepalingen van deze wet verjaart:
    </p>
    <p class="C09Marge0avecretrait" id="para-65" title="page-3">
      a) na drie jaar bij de in de artikelen 53 en 54 bedoelde inbreuken;
    </p>
    <p class="C09Marge0avecretrait" id="para-66" title="page-3">
      b) na vijf jaar bij de andere in deze wet omschreven inbreuken.
    </p>
    <p class="C02AlineaAltA" id="para-67" title="page-3">
      (2) De verjaringstermijn van het recht van de mededingingsautoriteit om sancties op te leggen gaat in op de dag waarop de inbreuk is gepleegd. Voor voortdurende of voortgezette inbreuken gaat de verjaringstermijn echter pas in op de dag waarop de laatste mededingingsverstorende handeling of gedraging is beëindigd.
    </p>
    <p class="C02AlineaAltA" id="para-68" title="page-3">
      Artikel 64 [voorheen artikel 62] – (1) De in artikel 63 bedoelde verjaring wordt gestuit door elke handeling die de mededingingsautoriteit verricht voor een eerste beoordeling of ter vervolging van een inbreuk op de wet. De stuiting treedt in op de dag waarop van het besluit van de mededingingsautoriteit kennis wordt gegeven aan ten minste één onderneming of ondernemersvereniging die aan de inbreuk heeft deelgenomen.
    </p>
    <p class="C02AlineaAltA" id="para-69" title="page-3">
      (2) De maatregelen die door de mededingingsautoriteit kunnen worden vastgesteld waardoor de verjaring wordt gestuit, omvatten hoofdzakelijk de volgende:
    </p>
    <p class="C09Marge0avecretrait" id="para-70" title="page-3">
      a) schriftelijke verzoeken om inlichtingen;
    </p>
    <p class="C09Marge0avecretrait" id="para-71" title="page-3">
      b) het besluit van de voorzitter van de mededingingsautoriteit om een onderzoek in te stellen;
    </p>
    <p class="C09Marge0avecretrait" id="para-72" title="page-3">
      c) inspecties;
    </p>
    <p class="C09Marge0avecretrait" id="para-73" title="page-3">
      d) kennisgeving van het onderzoeksrapport.
    </p>
    <p class="C02AlineaAltA" id="para-74" title="page-3">
      (3) De stuiting van de verjaringstermijn geldt voor alle ondernemingen of ondernemersverenigingen die aan de inbreuk hebben deelgenomen.
    </p>
    <p class="C02AlineaAltA" id="para-75" title="page-3">
      (4) Wanneer de verjaring wordt gestuit, gaat een nieuwe verjaringstermijn met een eenzelfde looptijd in op de dag waarop de mededingingsautoriteit een van de in lid 2 vermelde maatregelen heeft vastgesteld. De verjaring treedt ten laatste in op de dag waarop een termijn gelijk aan tweemaal de op de betrokken inbreuk toepasselijke termijn is verstreken zonder dat de mededingingsautoriteit een van de bij deze wet vastgestelde sancties heeft opgelegd.
    </p>
    <p class="C02AlineaAltA" id="para-76" title="page-3">
      (5) De verjaring voor de oplegging van sancties wordt geschorst zolang het besluit van de mededingingsautoriteit het voorwerp vormt van een gerechtelijke procedure.”
    </p>
    <table cellpadding="0" cellspacing="0" border="0" width="100%">
<col width="5%"/>
<col width="95%"/>
<tr>
<td valign="top">
<p class="count">II.</p>
</td>
<td valign="top">
<p class="normal">Feiten, procedure in het hoofdgeding en prejudiciële vraag</p>
</td>
</tr>
</table>
    <table cellpadding="0" cellspacing="0" border="0" width="100%">
<col width="5%"/>
<col width="95%"/>
<tr>
<td valign="top">
<p class="count">8.</p>
</td>
<td valign="top">
<p class="normal">Op 7 september 2009 heeft de mededingingsautoriteit ambtshalve een aantal onderzoeken ingesteld tegen meerdere ondernemingen op de detailhandelsmarkt voor levensmiddelen, waaronder Metro Cash &amp; Carry România SRL (hierna: „Metro”) en hun leveranciers, waaronder verzoekster in het hoofdgeding, Whiteland Import Export SRL (hierna: „Whiteland”), om na te gaan of inbreuk was gemaakt op het mededingingsrecht.</p>
</td>
</tr>
</table>
    <table cellpadding="0" cellspacing="0" border="0" width="100%">
<col width="5%"/>
<col width="95%"/>
<tr>
<td valign="top">
<p class="count">9.</p>
</td>
<td valign="top">
<p class="normal">Op 12 augustus 2014 heeft de mededingingsautoriteit Whiteland kennisgegeven van het onderzoeksrapport en op 23 oktober 2014 hebben ten overstaan van de mededingingsautoriteit in voltallige zitting de hoorzittingen plaatsgevonden.</p>
</td>
</tr>
</table>
    <table cellpadding="0" cellspacing="0" border="0" width="100%">
<col width="5%"/>
<col width="95%"/>
<tr>
<td valign="top">
<p class="count">10.</p>
</td>
<td valign="top">
<p class="normal">De mededingingsautoriteit heeft haar beraadslagingen op 9 december 2014 afgesloten en op dezelfde datum is het proces-verbaal opgesteld van het besluit waarbij is vastgesteld dat Metro en 13 van haar leveranciers, waaronder Whiteland, inbreuk hadden gemaakt op het mededingingsrecht.</p>
</td>
</tr>
</table>
    <table cellpadding="0" cellspacing="0" border="0" width="100%">
<col width="5%"/>
<col width="95%"/>
<tr>
<td valign="top">
<p class="count">11.</p>
</td>
<td valign="top">
<p class="normal">Bij besluit nr. 13 van 14 april 2015 heeft de mededingingsautoriteit vastgesteld dat Metro en haar leveranciers, waaronder Whiteland, inbreuk hebben gemaakt op artikel 5, lid 1, van wet nr. 21/1996 en artikel 101, lid 1, VWEU, door mededingingsbeperkende overeenkomsten te sluiten om de mededinging op de markt te vervalsen en te hinderen, en de verkoop- en/of detailhandelsprijs van de producten voor leveranciers vast te stellen. Daarbij is Whiteland een boete opgelegd.</p>
</td>
</tr>
</table>
    <table cellpadding="0" cellspacing="0" border="0" width="100%">
<col width="5%"/>
<col width="95%"/>
<tr>
<td valign="top">
<p class="count">12.</p>
</td>
<td valign="top">
<p class="normal">Meer bepaald heeft de mededingingsautoriteit ten aanzien van de betrekking tussen Metro en Whiteland vastgesteld dat er sprake is van een samenstel van verticale overeenkomsten waarmee wordt beoogd de concurrentie op de detailhandelsmarkt voor levensmiddelen te beperken. Deze overeenkomsten beperken de vrijheid van de koper (detailhandelaar), enerzijds, en de leverancier, anderzijds, om hun prijsbeleid vast te stellen. De beperking van de verkoop- en detailhandelsprijzen is tussen 2006 en 2009 tot stand gebracht door middel van meerdere schriftelijke afspraken tussen Whiteland, als leverancier, en de detailhandelaar Metro, alsook middels overeenkomsten en verkoopbevorderende aanbiedingen.</p>
</td>
</tr>
</table>
    <table cellpadding="0" cellspacing="0" border="0" width="100%">
<col width="5%"/>
<col width="95%"/>
<tr>
<td valign="top">
<p class="count">13.</p>
</td>
<td valign="top">
<p class="normal">Overeenkomstig artikel 53, lid 1, onder a), van wet nr. 21/1996 is aan Whiteland een boete opgelegd van 2 324 484 Roemeense leu (RON) wegens inbreuk op artikel 5, lid 1, onder a), van wet nr. 21/1996 en artikel 101, lid 1, VWEU, wat overeenkomt met 0,55 % van haar omzet in 2013.</p>
</td>
</tr>
</table>
    <table cellpadding="0" cellspacing="0" border="0" width="100%">
<col width="5%"/>
<col width="95%"/>
<tr>
<td valign="top">
<p class="count">14.</p>
</td>
<td valign="top">
<p class="normal">Bij verzoekschrift, ingeschreven op de rol van de Curte de Apel București (bestuursrechter in eerste aanleg Boekarest, Roemenië; hierna: „Curte de Apel”) heeft Whiteland nietigverklaring van besluit nr. 13 van 14 april 2015 gevorderd, voor zover dat op haar betrekking heeft, en vrijstelling van de boete. Daarbij heeft zij aangevoerd dat de bevoegdheid van de mededingingsautoriteit om administratieve sancties op te leggen wegens inbreuk op de mededingingsregels, is verjaard aangezien de in artikel 61, lid 1, onder b), van wet nr. 21/1996 bedoelde verjaringstermijn van vijf jaar reeds is verstreken.</p>
</td>
</tr>
</table>
    <table cellpadding="0" cellspacing="0" border="0" width="100%">
<col width="5%"/>
<col width="95%"/>
<tr>
<td valign="top">
<p class="count">15.</p>
</td>
<td valign="top">
<p class="normal">Bij vonnis nr. 92 van 19 januari 2016 heeft afdeling VIII voor bestuursrechtelijke en fiscale geschillen van de Curte de Apel het beroep van Whiteland toegewezen, en daarom besluit nr. 13 van 14 april 2015 nietig verklaard voor zover dat op Whiteland betrekking heeft, wegens verjaring van het recht van de mededingingsautoriteit om de administratieve sanctie aan verzoekster op te leggen.</p>
</td>
</tr>
</table>
    <table cellpadding="0" cellspacing="0" border="0" width="100%">
<col width="5%"/>
<col width="95%"/>
<tr>
<td valign="top">
<p class="count">16.</p>
</td>
<td valign="top">
<p class="normal">De Curte de Apel oordeelde namelijk dat de beslissing van de mededingingsautoriteit tot instelling van het onderzoek de laatste handeling van de mededingingsautoriteit was waardoor de verjaring kon worden gestuit op grond van de in de artikelen 61 en 62 van wet nr. 21/1996 neergelegde regeling voor de verjaring van het recht van de mededingingsautoriteit om administratieve sancties op te leggen.</p>
</td>
</tr>
</table>
    <table cellpadding="0" cellspacing="0" border="0" width="100%">
<col width="5%"/>
<col width="95%"/>
<tr>
<td valign="top">
<p class="count">17.</p>
</td>
<td valign="top">
<p class="normal">In casu heeft de Curte de Apel geoordeeld dat de mededingingsverstorende gedraging van voortdurende aard was en dat de laatste handeling die aan Whiteland is tegengeworpen, heeft plaatsgevonden op 15 juli 2009, de datum waarop de in artikel 61, lid 1, onder b), van wet nr. 21/1996 genoemde verjaringstermijn van vijf jaar begon te lopen. De mededingingsautoriteit heeft vervolgens op 7 september 2009 besloten een onderzoek in te stellen. Dit besluit heeft de verjaring gestuit, zodat op deze datum een nieuwe verjaringstermijn van 5 jaar is ingegaan.</p>
</td>
</tr>
</table>
    <table cellpadding="0" cellspacing="0" border="0" width="100%">
<col width="5%"/>
<col width="95%"/>
<tr>
<td valign="top">
<p class="count">18.</p>
</td>
<td valign="top">
<p class="normal">De Curte de Apel, die wet nr. 21/1996 restrictief heeft uitgelegd, was van oordeel dat het besluit tot instelling van het onderzoek de laatste handeling van de mededingingsautoriteit was waardoor de verjaringstermijn kon worden gestuit, en is daarom tot de slotsom gekomen dat deze termijn is verstreken op 7 september 2014, dat wil zeggen, vóór zowel de latere beraadslagingen op dit gebied van de mededingingsautoriteit (die zijn afgesloten op 9 december 2014) als besluit nr. 13 van 14 april 2015.</p>
</td>
</tr>
</table>
    <table cellpadding="0" cellspacing="0" border="0" width="100%">
<col width="5%"/>
<col width="95%"/>
<tr>
<td valign="top">
<p class="count">19.</p>
</td>
<td valign="top">
<p class="normal">De mededingingsautoriteit heeft tegen arrest nr. 92 van 19 januari 2016 van de Curte de Apel, dat het voorwerp van het aanhangige hoofdgeding is, cassatieberoep ingesteld bij de Înalta Curte de Casaţie şi Justiţie – Secția de contencios administrativ și fiscal (hoogste rechterlijke instantie – afdeling bestuursrechtelijke en fiscale geschillen, Roemenië).</p>
</td>
</tr>
</table>
    <table cellpadding="0" cellspacing="0" border="0" width="100%">
<col width="5%"/>
<col width="95%"/>
<tr>
<td valign="top">
<p class="count">20.</p>
</td>
<td valign="top">
<p class="normal">Zij stelt in de eerste plaats dat de juiste uitlegging van de geldende bepalingen is dat de verjaringstermijn kan worden gestuit door elke procedurele handeling die ter vervolging van de inbreuk wordt verricht, en niet de restrictieve uitlegging van de Curte de Apel volgens welke het besluit tot instelling van een onderzoek de laatste handeling is die de verjaring kan stuiten.</p>
</td>
</tr>
</table>
    <table cellpadding="0" cellspacing="0" border="0" width="100%">
<col width="5%"/>
<col width="95%"/>
<tr>
<td valign="top">
<p class="count">21.</p>
</td>
<td valign="top">
<p class="normal">In de tweede plaats heeft de mededingingsautoriteit gesteld dat de uitlegging dat het besluit tot instelling van een onderzoek de laatste handeling is waardoor de verjaringstermijn wordt gestuit, ertoe zou leiden dat de relevante bepalingen van nationaal en Unierecht niet eenvormig worden toegepast.</p>
</td>
</tr>
</table>
    <table cellpadding="0" cellspacing="0" border="0" width="100%">
<col width="5%"/>
<col width="95%"/>
<tr>
<td valign="top">
<p class="count">22.</p>
</td>
<td valign="top">
<p class="normal">Indien de mededingingsautoriteit in de onderhavige zaak niet tevens een onderzoek naar een mogelijke inbreuk op artikel 101 VWEU had ingesteld en de Commissie dat daarentegen had gedaan, zouden de stuitingshandelingen namelijk zijn vastgesteld op grond van artikel 25 van verordening (EG) nr. 1/2003, waarin is bepaald dat de verjaring wordt gestuit door elke handeling ter vervolging van de inbreuk.</p>
</td>
</tr>
</table>
    <table cellpadding="0" cellspacing="0" border="0" width="100%">
<col width="5%"/>
<col width="95%"/>
<tr>
<td valign="top">
<p class="count">23.</p>
</td>
<td valign="top">
<p class="normal">Tijdens de bij de Înalta Curte de Casaţie şi Justiţie aanhangige procedure heeft de mededingingsautoriteit verzocht om een prejudiciële verwijzing teneinde vast te stellen of de bepalingen van Unierecht (te weten artikel 4, lid 3, VEU en artikel 101 VWEU, gelezen in samenhang met artikel 25, lid 3, van verordening nr. 1/2003) eraan in de weg staan dat de bepalingen van nationaal recht aldus worden uitgelegd dat de formele handeling van instelling van een onderzoek naar een mededingingsverstorende praktijk de laatste handeling is die de verjaring kan stuiten, en dat de latere maatregelen die de mededingingsautoriteit in het kader van het onderzoek vaststelt, dus niet vallen onder de categorie verjaringsstuitende handelingen, ook al zouden deze bepalingen het de mededingingsautoriteit onmogelijk maken om artikel 101 VWEU daadwerkelijk toe te passen.</p>
</td>
</tr>
</table>
    <table cellpadding="0" cellspacing="0" border="0" width="100%">
<col width="5%"/>
<col width="95%"/>
<tr>
<td valign="top">
<p class="count">24.</p>
</td>
<td valign="top">
<p class="normal">De verwijzende rechter vraagt zich namelijk af of een restrictieve uitlegging van nationale wet nr. 21/1996 als de Curte de Apel in de onderhavige zaak heeft gegeven, er niet toe leidt dat de betrokken bepalingen op het gebied van mededingingsrecht niet eenvormig worden uitgelegd.</p>
</td>
</tr>
</table>
    <table cellpadding="0" cellspacing="0" border="0" width="100%">
<col width="5%"/>
<col width="95%"/>
<tr>
<td valign="top">
<p class="count">25.</p>
</td>
<td valign="top">
<p class="normal">Hij merkt op dat er in de nationale rechtspraak een opvatting bestaat volgens welke artikel 25 van verordening nr. 1/2003 uitsluitend betrekking heeft op de bevoegdheid van de Commissie om sancties op te leggen voor vermeende schendingen van het mededingingsrecht van de Unie, aangezien deze bepaling niet van toepassing is op de [nationale] mededingingsautoriteit. Daartegenover staat volgens de Înalta Curte de Casaţie şi Justiţie een andere opvatting in de rechtspraak, die luidt dat artikel 25 van verordening nr. 1/2003 en de nationale bepalingen inzake verjaring overeen moeten stemmen, aangezien er samenhang moet zijn tussen de bepalingen van Unierecht en de bepalingen van nationaal recht, met name indien deze nationale bepalingen tot doel hebben de inhoud van het Unierecht op het gebied van mededinging in nationaal recht om te zetten.</p>
</td>
</tr>
</table>
    <table cellpadding="0" cellspacing="0" border="0" width="100%">
<col width="5%"/>
<col width="95%"/>
<tr>
<td valign="top">
<p class="count">26.</p>
</td>
<td valign="top">
<p class="normal">In die omstandigheden heeft de Înalta Curte de Casaţie şi Justiţie het Hof van Justitie van de Europese Unie verzocht om een prejudiciële beslissing over de volgende vraag:</p>
</td>
</tr>
</table>
    <p class="C02AlineaAltA" id="para-97" title="page-3">
      „Moeten artikel 4, lid 3, VEU en artikel 101 VWEU aldus worden uitgelegd dat zij de rechterlijke instanties van de lidstaten ertoe verplichten om de nationale regelgeving waarbij de verjaring wordt geregeld van het recht van de mededingingsautoriteit om administratieve sancties op te leggen, uit te leggen in overeenstemming met artikel 25, lid 3, van verordening (EG) nr. 1/2003, en eraan in de weg staan dat een bepaling van nationaal recht aldus wordt uitgelegd dat de verjaring uitsluitend wordt gestuit door de formele instelling van een onderzoek naar een mededingingsverstorende praktijk, terwijl de handelingen die daarna in het kader van dit onderzoek worden verricht niet kunnen worden aangemerkt als handelingen die de verjaring stuiten?”
    </p>
    <table cellpadding="0" cellspacing="0" border="0" width="100%">
<col width="5%"/>
<col width="95%"/>
<tr>
<td valign="top">
<p class="count">III.</p>
</td>
<td valign="top">
<p class="normal">Juridische analyse</p>
</td>
</tr>
</table>
    <table cellpadding="0" cellspacing="0" border="0" width="100%">
<col width="5%"/>
<col width="95%"/>
<tr>
<td valign="top">
<p class="count">A.</p>
</td>
<td valign="top">
<p class="normal">Inleidende opmerkingen</p>
</td>
</tr>
</table>
    <table cellpadding="0" cellspacing="0" border="0" width="100%">
<col width="5%"/>
<col width="95%"/>
<tr>
<td valign="top">
<p class="count">1.</p>
</td>
<td valign="top">
<p class="normal">Prejudiciële vraag en de gestelde rechtsvragen</p>
</td>
</tr>
</table>
    <table cellpadding="0" cellspacing="0" border="0" width="100%">
<col width="5%"/>
<col width="95%"/>
<tr>
<td valign="top">
<p class="count">27.</p>
</td>
<td valign="top">
<p class="normal">Omwille van de duidelijkheid is het nuttig om, ook binnen de juridische analyse, enkele feiten in herinnering te brengen voor een beter begrip van de rechtsvragen die aan de prejudiciële vraag van de verwijzende rechter ten grondslag liggen.</p>
</td>
</tr>
</table>
    <table cellpadding="0" cellspacing="0" border="0" width="100%">
<col width="5%"/>
<col width="95%"/>
<tr>
<td valign="top">
<p class="count">28.</p>
</td>
<td valign="top">
<p class="normal">De nationale bepaling die ten tijde van de feiten van het hoofdgeding gold (artikel 62 van wet nr. 21/1996) bepaalt dat „[d]e […] verjaring wordt gestuit door elke handeling die de mededingingsautoriteit verricht met het oog op een eerste beoordeling of instelling van onderzoek (<span class="note footnote notemarker">
<a id="c-3" href="#t-3">3</a>
</span>) naar een willekeurige inbreuk op de wet”, en dat de handelingen waardoor de verjaring kan worden gestuit „hoofdzakelijk” de volgende omvatten: a) schriftelijke verzoeken om inlichtingen; b) het besluit van de voorzitter van de mededingingsautoriteit om een onderzoek in te stellen; c) inleiding van een gerechtelijke procedure (<span class="note footnote notemarker">
<a id="c-4" href="#t-4">4</a>
</span>).</p>
</td>
</tr>
</table>
    <table cellpadding="0" cellspacing="0" border="0" width="100%">
<col width="5%"/>
<col width="95%"/>
<tr>
<td valign="top">
<p class="count">29.</p>
</td>
<td valign="top">
<p class="normal">De uitlegging die de Curte de Apel (waartegen vervolgens cassatieberoep is ingesteld bij de verwijzende rechter) aan deze bepaling gaf, was dat de laatste handeling waardoor de verjaring kon worden gestuit in casu het besluit van de voorzitter van de mededingingsautoriteit tot instelling van een onderzoek was, en dat de verjaringstermijn op de datum van de definitieve beslissing dus was verstreken, met als gevolg dat de door deze autoriteit opgelegde sanctie nietig was.</p>
</td>
</tr>
</table>
    <table cellpadding="0" cellspacing="0" border="0" width="100%">
<col width="5%"/>
<col width="95%"/>
<tr>
<td valign="top">
<p class="count">30.</p>
</td>
<td valign="top">
<p class="normal">De verwijzende rechter (Înalta Curte de Casaţie şi Justiţie), waarbij de mededingingsautoriteit cassatieberoep heeft ingesteld, twijfelt aan de juistheid van de door de Curte de Apel gegeven uitleg en vraagt het Hof in essentie: 1) of artikel 4, lid 3, VEU en artikel 101 VWEU de nationale rechterlijke instanties ertoe verplichten de nationale regeling inzake de verjaring van het recht om administratieve sancties op te leggen, uit te leggen in overeenstemming met artikel 25, lid 3, van verordening nr. 1/2003; 2) of de restrictieve uitlegging van een bepaling als het genoemde artikel 62 – volgens welke de formele inleiding van een onderzoeksprocedure door de voorzitter van de mededingingsautoriteit de laatste handeling is waardoor de verjaring kan worden gestuit – ertoe kan leiden dat afbreuk wordt gedaan aan de doeltreffende toepassing van artikel 101 VWEU, waardoor inbreuk wordt gemaakt op het doeltreffendheidsbeginsel, dat de procesautonomie van de lidstaten begrenst, en het in artikel 4, lid 3, VEU bedoelde beginsel van loyale samenwerking.</p>
</td>
</tr>
</table>
    <table cellpadding="0" cellspacing="0" border="0" width="100%">
<col width="5%"/>
<col width="95%"/>
<tr>
<td valign="top">
<p class="count">31.</p>
</td>
<td valign="top">
<p class="normal">De te beantwoorden rechtsvraag houdt derhalve in dat wordt vastgesteld in hoeverre de lidstaten vrij zijn de verjaring van door mededingingsautoriteiten verrichte handelingen te regelen, met name wat betreft het soort handelingen dat de verjaring stuit.</p>
</td>
</tr>
</table>
    <table cellpadding="0" cellspacing="0" border="0" width="100%">
<col width="5%"/>
<col width="95%"/>
<tr>
<td valign="top">
<p class="count">32.</p>
</td>
<td valign="top">
<p class="normal">De verwijzing in de prejudiciële vraag naar artikel 25 van verordening nr. 1/2003 is, indien zij aldus wordt uitgelegd dat deze bepaling rechtstreeks op de onderhavige zaak van toepassing is (zoals uit enkele delen van het arrest lijkt te volgen), misleidend voor het antwoord op de rechtsvraag.</p>
</td>
</tr>
</table>
    <table cellpadding="0" cellspacing="0" border="0" width="100%">
<col width="5%"/>
<col width="95%"/>
<tr>
<td valign="top">
<p class="count">33.</p>
</td>
<td valign="top">
<p class="normal">In deze bepaling is immers vastgesteld dat de bevoegdheid van de Commissie uit hoofde van de artikelen 23 en 24 aan bepaalde verjaringstermijnen en bepaalde regels is gebonden die het verval daarvan regelen, zoals de in lid 3 genoemde voorwaarde dat de verjaring ter zake van de oplegging van geldboeten en dwangsommen wordt gestuit door „elke handeling van de Commissie of van de mededingingsautoriteit van een lidstaat ter instructie of vervolging van de inbreuk”.</p>
</td>
</tr>
</table>
    <table cellpadding="0" cellspacing="0" border="0" width="100%">
<col width="5%"/>
<col width="95%"/>
<tr>
<td valign="top">
<p class="count">34.</p>
</td>
<td valign="top">
<p class="normal">Uit de bewoordingen van artikel 25 blijkt duidelijk dat deze bepaling uitsluitend van toepassing is op de uitoefening van de uit hoofde van verordening nr. 1/2003 aan de Commissie toegekende bevoegdheden, en niet op de uitoefening van de aan de nationale mededingingsautoriteiten toegekende bevoegdheden.</p>
</td>
</tr>
</table>
    <table cellpadding="0" cellspacing="0" border="0" width="100%">
<col width="5%"/>
<col width="95%"/>
<tr>
<td valign="top">
<p class="count">35.</p>
</td>
<td valign="top">
<p class="normal">Daarom is de door enkele partijen aangevoerde omstandigheid dat de Roemeense wetgever zich bij de formulering van het voorschrift ten tijde van de inwerkingtreding van de mededingingswet heeft laten inspireren door artikel 25 van verordening nr. 1/2003, mijns inziens volstrekt niet van belang.</p>
</td>
</tr>
</table>
    <table cellpadding="0" cellspacing="0" border="0" width="100%">
<col width="5%"/>
<col width="95%"/>
<tr>
<td valign="top">
<p class="count">36.</p>
</td>
<td valign="top">
<p class="normal">Zoals ook de Commissie heeft opgemerkt (<span class="note footnote notemarker">
<a id="c-5" href="#t-5">5</a>
</span>), verschilt de tekst van artikel 62 van wet nr. 21/1996 van die van artikel 25 van verordening nr. 1/2003. Daarom kan niet worden betoogd dat de Roemeense wetgever de inhoud van het voornoemde artikel 25 letterlijk heeft overgenomen, en evenmin dat deze bepaling rechtstreeks op de handelingen van de nationale mededingingsautoriteit kan worden toegepast.</p>
</td>
</tr>
</table>
    <table cellpadding="0" cellspacing="0" border="0" width="100%">
<col width="5%"/>
<col width="95%"/>
<tr>
<td valign="top">
<p class="count">37.</p>
</td>
<td valign="top">
<p class="normal">Daaruit volgt dat het antwoord op de vraag van de verwijzende rechter niet kan afhangen van de toepassing van artikel 25 van verordening nr. 1/2003, maar van de uitlegging van artikel 62 van wet nr. 21/1996, en daarbij meerdere beginselen van Unierecht tegen elkaar moeten worden afgewogen (<span class="note footnote notemarker">
<a id="c-6" href="#t-6">6</a>
</span>): het beginsel van procesautonomie van de lidstaten bij gebreke van een geharmoniseerde regeling, het beginsel van doeltreffendheid van de handhaving van het mededingingsrecht, het beginsel van loyale samenwerking tussen de lidstaten en de Unie, en het verbod van terugwerkende kracht van bepalingen van materieel recht waarbij sancties worden opgelegd.</p>
</td>
</tr>
</table>
    <table cellpadding="0" cellspacing="0" border="0" width="100%">
<col width="5%"/>
<col width="95%"/>
<tr>
<td valign="top">
<p class="count">2.</p>
</td>
<td valign="top">
<p class="normal">Toepasselijk recht en latere wijzigingen daarvan</p>
</td>
</tr>
</table>
    <table cellpadding="0" cellspacing="0" border="0" width="100%">
<col width="5%"/>
<col width="95%"/>
<tr>
<td valign="top">
<p class="count">38.</p>
</td>
<td valign="top">
<p class="normal">Alvorens de voornoemde beginselen te analyseren, wijs ik er om te beginnen op dat de aan het Hof voorgelegde vraag in het nationale recht van de betrokken lidstaat geen praktisch nut meer heeft voor de toekomst.</p>
</td>
</tr>
</table>
    <table cellpadding="0" cellspacing="0" border="0" width="100%">
<col width="5%"/>
<col width="95%"/>
<tr>
<td valign="top">
<p class="count">39.</p>
</td>
<td valign="top">
<p class="normal">De nationale rechter heeft artikel 62 van wet nr. 21/1996 namelijk gewijzigd en in overeenstemming gebracht met de inhoud van artikel 25 van verordening nr. 1/2003 (<span class="note footnote notemarker">
<a id="c-7" href="#t-7">7</a>
</span>), door te bepalen dat er naast en na de instelling van een onderzoek nog andere gronden voor stuiting van de verjaring zijn (<span class="note footnote notemarker">
<a id="c-8" href="#t-8">8</a>
</span>).</p>
</td>
</tr>
</table>
    <table cellpadding="0" cellspacing="0" border="0" width="100%">
<col width="5%"/>
<col width="95%"/>
<tr>
<td valign="top">
<p class="count">40.</p>
</td>
<td valign="top">
<p class="normal">De eerder geldende bepaling blijft ratione temporis evenwel van toepassing op de zaak die Whiteland bij de nationale rechter aanhangig heeft gemaakt, en daarom zal het Hof de verwijzende rechter de criteria moeten geven om de zaak te beslechten in het licht van de juiste uitlegging van het Unierecht.</p>
</td>
</tr>
</table>
    <table cellpadding="0" cellspacing="0" border="0" width="100%">
<col width="5%"/>
<col width="95%"/>
<tr>
<td valign="top">
<p class="count">41.</p>
</td>
<td valign="top">
<p class="normal">Mijns inziens hebben de aangebrachte wijzigingen volstrekt geen invloed op de beslechting van de onderhavige zaak: de beoordeling die het Hof moet maken, blijft immers beperkt tot de verenigbaarheid van de uitlegging (zoals geschetst door de verwijzende rechter en gegeven door de Curte de Apel) van de ten tijde van de feiten geldende nationale regeling met het Unierecht.</p>
</td>
</tr>
</table>
    <table cellpadding="0" cellspacing="0" border="0" width="100%">
<col width="5%"/>
<col width="95%"/>
<tr>
<td valign="top">
<p class="count">42.</p>
</td>
<td valign="top">
<p class="normal">Tot slot moet worden opgemerkt dat richtlijn nr. 2019/1 (<span class="note footnote notemarker">
<a id="c-9" href="#t-9">9</a>
</span>) in artikel 29 enkele bepalingen bevat over de verjaringstermijnen voor de oplegging van sancties door nationale mededingingsautoriteiten, die evenwel geen betrekking hebben op de aspecten die in het onderhavige geding aan de orde zijn. (<span class="note footnote notemarker">
<a id="c-10" href="#t-10">10</a>
</span>)
      </p>
</td>
</tr>
</table>
    <table cellpadding="0" cellspacing="0" border="0" width="100%">
<col width="5%"/>
<col width="95%"/>
<tr>
<td valign="top">
<p class="count">43.</p>
</td>
<td valign="top">
<p class="normal">Het lijkt derhalve bevestigd dat de Uniewetgever het aspect van de duur van de verjaringstermijn en het soort handelingen dat de verjaring kan stuiten met betrekking tot door de nationale mededingingsautoriteiten vastgestelde besluiten niet rechtstreeks heeft willen regelen.</p>
</td>
</tr>
</table>
    <table cellpadding="0" cellspacing="0" border="0" width="100%">
<col width="5%"/>
<col width="95%"/>
<tr>
<td valign="top">
<p class="count">B.</p>
</td>
<td valign="top">
<p class="normal">Beginsel van procesautonomie van de lidstaten en beginsel van doeltreffendheid van het mededingingsrecht</p>
</td>
</tr>
</table>
    <table cellpadding="0" cellspacing="0" border="0" width="100%">
<col width="5%"/>
<col width="95%"/>
<tr>
<td valign="top">
<p class="count">44.</p>
</td>
<td valign="top">
<p class="normal">Aangezien in de onderhavige zaak rechtstreekse toepassing van artikel 25 van verordening nr. 1/2003 is uitgesloten, moet een afweging worden gemaakt van enkele algemene beginselen van Unierecht waarover het Hof reeds vaker uitspraak heeft gedaan.</p>
</td>
</tr>
</table>
    <table cellpadding="0" cellspacing="0" border="0" width="100%">
<col width="5%"/>
<col width="95%"/>
<tr>
<td valign="top">
<p class="count">45.</p>
</td>
<td valign="top">
<p class="normal">Bij de beoordeling of een norm als de Roemeense bepaling die gold ten tijde van de feiten (restrictief uitgelegd, zoals de Curte de Apel heeft gedaan) verenigbaar is met het Unierecht, moet worden uitgegaan van de veronderstelling dat de handhavingsmaatregel doeltreffend moet zijn, zowel wanneer de Commissie daarvoor verantwoordelijk is als wanneer de nationale mededingingsautoriteiten daarvoor verantwoordelijk zijn.</p>
</td>
</tr>
</table>
    <table cellpadding="0" cellspacing="0" border="0" width="100%">
<col width="5%"/>
<col width="95%"/>
<tr>
<td valign="top">
<p class="count">46.</p>
</td>
<td valign="top">
<p class="normal">De lidstaten wijzen namelijk „de mededingingsautoriteit of -autoriteiten die bevoegd is (zijn) om de artikelen 101 VWEU en 102 VWEU toe te passen, zodanig [aan] dat op afdoende wijze wordt voldaan aan de bepalingen van deze verordening. De aldus aangewezen autoriteiten moeten volgens deze verordening ervoor zorgen dat die artikelen in het algemeen belang doeltreffend worden toegepast (punten 5, 6, 8, 34 en 35 van de considerans van de verordening)”. (<span class="note footnote notemarker">
<a id="c-11" href="#t-11">11</a>
</span>)
      </p>
</td>
</tr>
</table>
    <table cellpadding="0" cellspacing="0" border="0" width="100%">
<col width="5%"/>
<col width="95%"/>
<tr>
<td valign="top">
<p class="count">47.</p>
</td>
<td valign="top">
<p class="normal">Immers, „[o]vereenkomstig het beginsel van de nationale procedurele autonomie, is het bij gebreke van regelgeving van de Unie ter zake, een aangelegenheid van de interne rechtsorde van elke lidstaat om de bevoegde rechterlijke instanties aan te wijzen en de procedureregels vast te stellen voor vorderingen die worden ingediend ter bescherming van de rechten die de justitiabelen aan het recht van de Unie ontlenen” (<span class="note footnote notemarker">
<a id="c-12" href="#t-12">12</a>
</span>) en „[v]oor zover het gemeenschapsrecht, met inbegrip van de algemene beginselen, geen gemeenschappelijke voorschriften te dien aanzien behelst, handelen de nationale autoriteiten bij de uitvoering van de gemeenschapsregelingen overeenkomstig de formele en materiële bepalingen van nationaal recht” (<span class="note footnote notemarker">
<a id="c-13" href="#t-13">13</a>
</span>).</p>
</td>
</tr>
</table>
    <table cellpadding="0" cellspacing="0" border="0" width="100%">
<col width="5%"/>
<col width="95%"/>
<tr>
<td valign="top">
<p class="count">48.</p>
</td>
<td valign="top">
<p class="normal">Zoals het Hof lang geleden heeft geoordeeld, moet deze regel evenwel, „in overeenstemming […] zijn te brengen met de vereisten van een eenvormige toepassing van het gemeenschapsrecht, welke noodzakelijk is ter voorkoming van een ongelijke behandeling van de marktdeelnemers”. (<span class="note footnote notemarker">
<a id="c-14" href="#t-14">14</a>
</span>)
      </p>
</td>
</tr>
</table>
    <table cellpadding="0" cellspacing="0" border="0" width="100%">
<col width="5%"/>
<col width="95%"/>
<tr>
<td valign="top">
<p class="count">49.</p>
</td>
<td valign="top">
<p class="normal">Zoals het Hof in latere arresten duidelijk heeft uiteengezet, betekent dit dat de discretionaire bevoegdheid van de lidstaten gebonden is aan de inachtneming van de Uniebeginselen (<span class="note footnote notemarker">
<a id="c-15" href="#t-15">15</a>
</span>) en met name aan het doeltreffendheidsbeginsel. Nationale bepalingen mogen „de toepassing van het Unierecht niet onmogelijk of overdreven moeilijk maken”. (<span class="note footnote notemarker">
<a id="c-16" href="#t-16">16</a>
</span>)
      </p>
</td>
</tr>
</table>
    <table cellpadding="0" cellspacing="0" border="0" width="100%">
<col width="5%"/>
<col width="95%"/>
<tr>
<td valign="top">
<p class="count">50.</p>
</td>
<td valign="top">
<p class="normal">Het bovenstaande geldt met name op het gebied van mededinging. De bij verordening nr. 1/2003 tot stand gebrachte modernisering van de regels en de procedures betreffende de toepassing van de artikelen 101 en 102 VWEU is immers gebaseerd op het concept van een gedecentraliseerd systeem voor de toepassing van de Europese mededingingsregels, in het kader waarvan de Europese Commissie, de nationale mededingingsautoriteiten en de rechters van de lidstaten nauw samenwerken. Ten opzichte van de eerdere regeling zijn aan deze entiteiten nieuwe bevoegdheden toegekend, om een doeltreffendere handhaving op Europees niveau te bevorderen en tegelijkertijd de samenhang en de eenvormigheid daarvan te waarborgen.</p>
</td>
</tr>
</table>
    <table cellpadding="0" cellspacing="0" border="0" width="100%">
<col width="5%"/>
<col width="95%"/>
<tr>
<td valign="top">
<p class="count">51.</p>
</td>
<td valign="top">
<p class="normal">Een aldus geconstrueerd gedecentraliseerd systeem, waarin de nationale autoriteiten het Unierecht rechtstreeks toepassen, vereist dat – met eerbiediging van de procesautonomie van de lidstaten – de voorschriften voor de handhaving van het mededingingsrecht zodanig zijn dat zij geen belemmering vormen voor een eenvormige, doeltreffende toepassing van het mededingingsrecht.</p>
</td>
</tr>
</table>
    <table cellpadding="0" cellspacing="0" border="0" width="100%">
<col width="5%"/>
<col width="95%"/>
<tr>
<td valign="top">
<p class="count">52.</p>
</td>
<td valign="top">
<p class="normal">De lidstaten moeten dus „ervoor zorgen dat de regels die zij vaststellen en toepassen, de doeltreffende toepassing van de artikelen 101 VWEU en 102 VWEU onverlet laten” (<span class="note footnote notemarker">
<a id="c-17" href="#t-17">17</a>
</span>) en dat „de procedureregels voor beroepen in rechte tegen de beslissingen van de […] mededingingsautoriteiten” geen afbreuk doen aan het doel van verordening nr. 1/2003, namelijk „de doeltreffende toepassing van de artikelen 101 VWEU en 102 VWEU door die autoriteiten te verzekeren” (<span class="note footnote notemarker">
<a id="c-18" href="#t-18">18</a>
</span>).</p>
</td>
</tr>
</table>
    <table cellpadding="0" cellspacing="0" border="0" width="100%">
<col width="5%"/>
<col width="95%"/>
<tr>
<td valign="top">
<p class="count">53.</p>
</td>
<td valign="top">
<p class="normal">Met betrekking tot verjaring is onlangs een zaak aan het Hof voorgelegd betreffende het recht op vergoeding van de schade die door een inbreuk op het mededingingsrecht is veroorzaakt.</p>
</td>
</tr>
</table>
    <table cellpadding="0" cellspacing="0" border="0" width="100%">
<col width="5%"/>
<col width="95%"/>
<tr>
<td valign="top">
<p class="count">54.</p>
</td>
<td valign="top">
<p class="normal">Het recht van de lidstaat beperkte de verjaringstermijn tot drie jaar, welke termijn begon te lopen ongeacht of de benadeelde wist wie kon worden aangesproken en wat de totale omvang van de schade was, en kende generlei stuiting of schorsing van de verjaring gedurende een lopende procedure bij de nationale mededingingsautoriteit.</p>
</td>
</tr>
</table>
    <table cellpadding="0" cellspacing="0" border="0" width="100%">
<col width="5%"/>
<col width="95%"/>
<tr>
<td valign="top">
<p class="count">55.</p>
</td>
<td valign="top">
<p class="normal">Het Hof heeft in dat arrest geoordeeld dat „artikel 102 VWEU en het doeltreffendheidsbeginsel aldus moeten worden uitgelegd dat zij in de weg staan aan een nationale regeling waarin ten eerste is bepaald dat de verjaringstermijn voor schadevorderingen drie jaar bedraagt en ingaat op de dag waarop de benadeelde kennis heeft gekregen van de aanspraak die hij geldend kan maken, ook al is niet bekend wie aansprakelijk is, en ten tweede niet is voorzien in een mogelijkheid deze termijn gedurende een procedure voor de mededingingsautoriteit te schorsen of te stuiten”. (<span class="note footnote notemarker">
<a id="c-19" href="#t-19">19</a>
</span>)
      </p>
</td>
</tr>
</table>
    <table cellpadding="0" cellspacing="0" border="0" width="100%">
<col width="5%"/>
<col width="95%"/>
<tr>
<td valign="top">
<p class="count">56.</p>
</td>
<td valign="top">
<p class="normal">Het Hof heeft eveneens het beginsel bevestigd dat „een nationale regeling waarin wordt vastgelegd vanaf welke datum de verjaringstermijn gaat lopen en hoe lang en onder welke voorwaarden de schorsing of stuiting ervan plaatsvindt, afgestemd moet zijn op het specifieke karakter van het mededingingsrecht” (<span class="note footnote notemarker">
<a id="c-20" href="#t-20">20</a>
</span>), hetgeen „in beginsel een complexe feitelijke en economische analyse vereist” (<span class="note footnote notemarker">
<a id="c-21" href="#t-21">21</a>
</span>).</p>
</td>
</tr>
</table>
    <table cellpadding="0" cellspacing="0" border="0" width="100%">
<col width="5%"/>
<col width="95%"/>
<tr>
<td valign="top">
<p class="count">57.</p>
</td>
<td valign="top">
<p class="normal">Deze beginselen, die het Hof heeft vastgesteld met betrekking tot een zaak waarin particulieren schadevergoeding hebben gevorderd wegens een mededingingsbeperkende gedraging (de zogeheten privaatrechtelijke handhaving), zijn mijns inziens ook van toepassing op de onderhavige zaak, waarin de verjaarde vordering die van een nationale mededingingsautoriteit is (de zogeheten publiekrechtelijke handhaving).</p>
</td>
</tr>
</table>
    <table cellpadding="0" cellspacing="0" border="0" width="100%">
<col width="5%"/>
<col width="95%"/>
<tr>
<td valign="top">
<p class="count">58.</p>
</td>
<td valign="top">
<p class="normal">Dit is omdat privaatrechtelijke handhaving, een ware „tweede pijler” (<span class="note footnote notemarker">
<a id="c-22" href="#t-22">22</a>
</span>) naast publiekrechtelijke handhaving, inmiddels „niet meer weg te denken [is] uit het gedecentraliseerde stelsel van handhaving van de mededingingsregels, zoals dat door verordening (EG) nr. 1/2003 in het leven is geroepen” (<span class="note footnote notemarker">
<a id="c-23" href="#t-23">23</a>
</span>). Vorderingen tot vergoeding van schade wegens inbreuk op de mededingingsregels van de Unie maken dan ook „integrerend deel uit van het stelsel voor de handhaving van die regels, dat ertoe strekt mededingingsverstorende gedragingen van ondernemingen te bestraffen en hen van dergelijke gedragingen te weerhouden”. (<span class="note footnote notemarker">
<a id="c-24" href="#t-24">24</a>
</span>)
      </p>
</td>
</tr>
</table>
    <table cellpadding="0" cellspacing="0" border="0" width="100%">
<col width="5%"/>
<col width="95%"/>
<tr>
<td valign="top">
<p class="count">59.</p>
</td>
<td valign="top">
<p class="normal">In verordening nr. 1/2003 werd reeds gewezen op het complementaire verband tussen de publiek- en de privaatrechtelijke handhaving die het Europese model kenmerkt. (<span class="note footnote notemarker">
<a id="c-25" href="#t-25">25</a>
</span>) Dankzij de ingrijpende onderzoeks- en sanctiebevoegdheden die aan de bevoegde autoriteiten zijn toegekend, dient de publiekrechtelijke handhaving ten principale om oneerlijke mededinging te vervolgen en af te schrikken. Privaatrechtelijke handhaving dient om de rechten te beschermen en de schade van de slachtoffers van inbreuken te vergoeden. In de recentere richtlijnen (<span class="note footnote notemarker">
<a id="c-26" href="#t-26">26</a>
</span>) op dit gebied is deze opzet bevestigd, doch met toevoeging van elementen die lijken te pleiten voor een steeds sterker complementair verband.</p>
</td>
</tr>
</table>
    <table cellpadding="0" cellspacing="0" border="0" width="100%">
<col width="5%"/>
<col width="95%"/>
<tr>
<td valign="top">
<p class="count">60.</p>
</td>
<td valign="top">
<p class="normal">In plaats van deze twee op te vatten als concurrerende handhavingssystemen kan beter worden geredeneerd in termen van één systeem, aangezien het gaat om twee wijzen om hetzelfde resultaat te bereiken. (<span class="note footnote notemarker">
<a id="c-27" href="#t-27">27</a>
</span>) De coördinatie tussen deze wijzen van handhaving heeft tot doel een gezonde interactie te stimuleren, zodat het gemeenschappelijke doel van daadwerkelijke handhaving van het mededingingsrecht wordt gestimuleerd. (<span class="note footnote notemarker">
<a id="c-28" href="#t-28">28</a>
</span>)
      </p>
</td>
</tr>
</table>
    <table cellpadding="0" cellspacing="0" border="0" width="100%">
<col width="5%"/>
<col width="95%"/>
<tr>
<td valign="top">
<p class="count">61.</p>
</td>
<td valign="top">
<p class="normal">Voorts is de praktijkervaring niet alleen dat civielrechtelijke vorderingen tot schadevergoeding een concrete gelegenheid kunnen bieden om potentiële inbreuken op het mededingingsrecht voor de rechter te brengen die anders van bescherming verstoken zouden blijven (<span class="note footnote notemarker">
<a id="c-29" href="#t-29">29</a>
</span>), maar ook dat de mededingingsregels van de Unie, doordat eenieder het recht heeft vergoeding te vorderen van de uit een mededingingsverstorende gedraging voortvloeiende schade, „gemakkelijker toepasbaar [worden], hetgeen ertoe bijdraagt dat de daadwerkelijke mededinging in de Unie wordt gehandhaafd” (<span class="note footnote notemarker">
<a id="c-30" href="#t-30">30</a>
</span>).</p>
</td>
</tr>
</table>
    <table cellpadding="0" cellspacing="0" border="0" width="100%">
<col width="5%"/>
<col width="95%"/>
<tr>
<td valign="top">
<p class="count">62.</p>
</td>
<td valign="top">
<p class="normal">Gezien dit nauwe complementaire verband tussen publiek- en privaatrechtelijke handhaving (<span class="note footnote notemarker">
<a id="c-31" href="#t-31">31</a>
</span>), die beide dienen om het openbare belang van een daadwerkelijke en vrije mededinging op de interne markt na te streven, ben ik van mening dat de door het Hof in het arrest Cogeco geformuleerde beginselen ook kunnen worden toegepast op de zaak die voorwerp van het onderhavige geding is.</p>
</td>
</tr>
</table>
    <table cellpadding="0" cellspacing="0" border="0" width="100%">
<col width="5%"/>
<col width="95%"/>
<tr>
<td valign="top">
<p class="count">63.</p>
</td>
<td valign="top">
<p class="normal">Volgens het doeltreffendheidsbeginsel mogen „de nationale bepalingen de uitoefening van de door de rechtsorde van de Unie verleende rechten in de praktijk niet onmogelijk of uiterst moeilijk maken”. (<span class="note footnote notemarker">
<a id="c-32" href="#t-32">32</a>
</span>)
      </p>
</td>
</tr>
</table>
    <table cellpadding="0" cellspacing="0" border="0" width="100%">
<col width="5%"/>
<col width="95%"/>
<tr>
<td valign="top">
<p class="count">64.</p>
</td>
<td valign="top">
<p class="normal">Wegens het hierboven beschreven gedecentraliseerde systeem voor handhaving geldt dit met name op het gebied van mededinging (<span class="note footnote notemarker">
<a id="c-33" href="#t-33">33</a>
</span>), ook gezien het feit dat „een adequate juridische beoordeling van inbreuken op de mededingingsregels vaak het onderzoek [vereist] van complexe economische verbanden en interne zakelijke documenten die in veel gevallen pas door de inspanningen van de mededingingsautoriteiten aan het licht komen” (<span class="note footnote notemarker">
<a id="c-34" href="#t-34">34</a>
</span>).</p>
</td>
</tr>
</table>
    <table cellpadding="0" cellspacing="0" border="0" width="100%">
<col width="5%"/>
<col width="95%"/>
<tr>
<td valign="top">
<p class="count">65.</p>
</td>
<td valign="top">
<p class="normal">Op het gebied van verjaring moeten de door de afzonderlijke lidstaten voorgeschreven regels dus ook in complexere zaken een doeltreffende handhaving van het mededingingsrecht mogelijk maken.</p>
</td>
</tr>
</table>
    <table cellpadding="0" cellspacing="0" border="0" width="100%">
<col width="5%"/>
<col width="95%"/>
<tr>
<td valign="top">
<p class="count">66.</p>
</td>
<td valign="top">
<p class="normal">Uit de analyse van de zaak die het voorwerp van de onderhavige procedure is, volgen enkele aanwijzingen op grond waarvan kan worden gesteld dat de uitlegging van de nationale bepaling door de Curte de Apel niet in overeenstemming is met het doeltreffendheidsbeginsel, namelijk: de absolute uitsluiting dat na de instelling van het onderzoek verjaringsstuitende handelingen kunnen worden verricht, waardoor geen rekening kan worden gehouden met procedurele ontwikkelingen na de inleiding van de procedure, en de daaruitvolgende verkorting van de absolute verjaringstermijn van 10 jaar, die eveneens in deze bepalingen is neergelegd.</p>
</td>
</tr>
</table>
    <table cellpadding="0" cellspacing="0" border="0" width="100%">
<col width="5%"/>
<col width="95%"/>
<tr>
<td valign="top">
<p class="count">67.</p>
</td>
<td valign="top">
<p class="normal">Wat in een zaak als de onderhavige in strijd lijkt met het Unierecht is niet de verlenging van de verjaringstermijn als zodanig, en evenmin de specifieke verjaringsstuitende gevallen, maar de onredelijke striktheid van de gegeven restrictieve uitlegging, die niet toelaat dat de verjaring ook in bijzonder complexe zaken wordt gestuit.</p>
</td>
</tr>
</table>
    <table cellpadding="0" cellspacing="0" border="0" width="100%">
<col width="5%"/>
<col width="95%"/>
<tr>
<td valign="top">
<p class="count">68.</p>
</td>
<td valign="top">
<p class="normal">Door een dergelijke uitlegging zou voorts de absolute termijn van tien jaar, die in aanvulling op de „gewone” termijn van vijf jaar eveneens in de wetgeving is vastgesteld, worden uitgehold: indien de verjaring na de officiële instelling van het onderzoek door geen enkele handeling kan worden gestuit, kan de vijfjarige duur van de relatieve verjaringstermijn zelden worden overschreden, en hoe dan ook ten hoogste worden verlengd met het korte tijdsbestek tussen het tijdstip waarop de mededingingsverstorende handeling ter kennis is gekomen en de inleiding van de procedure.</p>
</td>
</tr>
</table>
    <table cellpadding="0" cellspacing="0" border="0" width="100%">
<col width="5%"/>
<col width="95%"/>
<tr>
<td valign="top">
<p class="count">69.</p>
</td>
<td valign="top">
<p class="normal">Weliswaar verricht de bevoegde directie vóór inleiding van de procedure door de mededingingsautoriteit een vooronderzoek, maar in dat tijdsbestek kunnen niet veel voor de procedure relevante handelingen – zoals inspecties – worden verricht en worden doorgaans hoe dan ook niet al die procedurele fasen doorlopen die een volledige procedure op tegenspraak kenmerken.</p>
</td>
</tr>
</table>
    <table cellpadding="0" cellspacing="0" border="0" width="100%">
<col width="5%"/>
<col width="95%"/>
<tr>
<td valign="top">
<p class="count">70.</p>
</td>
<td valign="top">
<p class="normal">De lidstaten kunnen derhalve termijnen en voorwaarden voor de verjaring voorschrijven die afwijken van die voor de Commissie in artikel 25 van verordening nr. 1/2003, mits die het mogelijk maken handhavingsactiviteiten te verrichten die passend zijn voor de complexiteit van de juridische en de economische analyse van de aan de nationale mededingingsautoriteit voorgelegde zaken. Aldus moet mijns inziens op het gebied van mededinging de door het Hof in meerdere arresten gebruikte uitdrukking „de toepassing van het Unierecht niet onmogelijk of uiterst moeilijk maken” worden opgevat.</p>
</td>
</tr>
</table>
    <table cellpadding="0" cellspacing="0" border="0" width="100%">
<col width="5%"/>
<col width="95%"/>
<tr>
<td valign="top">
<p class="count">71.</p>
</td>
<td valign="top">
<p class="normal">Met het oog daarop speelt niet zozeer de absolute duur van de verjaringstermijn een cruciale rol – die niet te lang mag zijn, om het tegenovergestelde gevolg van een te trage handhaving van het mededingingsrecht te vermijden – als wel de handelingen waardoor de verjaring wordt gestuit, aangezien zij het mogelijk maken de duur van de procedures aan te passen aan de feitelijke complexiteit van de zaak.</p>
</td>
</tr>
</table>
    <table cellpadding="0" cellspacing="0" border="0" width="100%">
<col width="5%"/>
<col width="95%"/>
<tr>
<td valign="top">
<p class="count">72.</p>
</td>
<td valign="top">
<p class="normal">Hieruit volgt dat de nationale rechters bij de beoordeling van een bepaling als de Roemeense, met inachtneming van de procesautonomie van de lidstaten, rekening moeten houden met: a) de geldende regels van het verjaringsstelsel als geheel, en niet de afzonderlijke bepalingen los van elkaar (<span class="note footnote notemarker">
<a id="c-35" href="#t-35">35</a>
</span>); b) de gemiddelde complexiteit van de door de nationale mededingingsautoriteit behandelde zaken, en de tijd die benodigd is voor een deugdelijke juridische en economische analyse. Zoals de Commissie in haar schriftelijke opmerkingen heeft gesuggereerd (<span class="note footnote notemarker">
<a id="c-36" href="#t-36">36</a>
</span>), zou daartoe de toets kunnen worden gebruikt die het Hof heeft gesuggereerd in de zaak „Taricco 1” (<span class="note footnote notemarker">
<a id="c-37" href="#t-37">37</a>
</span>).</p>
</td>
</tr>
</table>
    <table cellpadding="0" cellspacing="0" border="0" width="100%">
<col width="5%"/>
<col width="95%"/>
<tr>
<td valign="top">
<p class="count">73.</p>
</td>
<td valign="top">
<p class="normal">Bij de toepassing van deze toets op de onderhavige zaak zou de nationale rechter moeten nagaan of de toepassing van de nationale bepalingen inzake stuiting van de verjaring, zoals uitgelegd door de Curte de Apel, tot gevolg heeft dat ondernemingen die ernstige inbreuken op het mededingingsrecht hebben gemaakt in een groot aantal gevallen niet worden bestraft omdat deze inbreuken doorgaans verjaren voordat de in de wet vastgestelde sanctie kan worden opgelegd. Indien daarvan inderdaad sprake is, zou de nationale rechter moeten vaststellen dat de maatregelen die naar nationaal recht zijn genomen ter bestrijding van inbreuken op het mededingingsrecht niet kunnen worden beschouwd als doeltreffende en afschrikkende maatregelen, hetgeen onverenigbaar is met artikel 101 VWEU juncto artikel 4, lid 3, VEU.</p>
</td>
</tr>
</table>
    <table cellpadding="0" cellspacing="0" border="0" width="100%">
<col width="5%"/>
<col width="95%"/>
<tr>
<td valign="top">
<p class="count">74.</p>
</td>
<td valign="top">
<p class="normal">Daarbij zou rekening kunnen worden gehouden met niet alleen het werkelijke aantal inbreuken dat vanwege verjaring onbestraft blijft ten opzichte van het totale aantal zaken dat aan de nationale mededingingsautoriteit wordt voorgelegd, maar ook met het feit dat bijvoorbeeld bepaalde soorten inbreuken op het mededingingsrecht na toepassing van de nationale voorschriften inzake stuiting van de verjaring stelselmatig onbestraft blijven. (<span class="note footnote notemarker">
<a id="c-38" href="#t-38">38</a>
</span>)
      </p>
</td>
</tr>
</table>
    <table cellpadding="0" cellspacing="0" border="0" width="100%">
<col width="5%"/>
<col width="95%"/>
<tr>
<td valign="top">
<p class="count">75.</p>
</td>
<td valign="top">
<p class="normal">Tot slot merk ik op dat de nationale rechter in het kader van de beoordeling van de gevolgen die de eventuele verjaring van de handhavingsbevoegdheid van de nationale mededingingsautoriteit heeft, eveneens het belang zou kunnen analyseren van derden die door de nietigverklaring van het besluit van de nationale mededingingsautoriteit wegens verjaring schade zouden lijden die, ook al heeft deze zich nog niet geconcretiseerd, aanzienlijk kan worden geacht.</p>
</td>
</tr>
</table>
    <table cellpadding="0" cellspacing="0" border="0" width="100%">
<col width="5%"/>
<col width="95%"/>
<tr>
<td valign="top">
<p class="count">76.</p>
</td>
<td valign="top">
<p class="normal">Ik verwijs met name naar consumenten die, aangezien zij als gevolg van de mededingingsverstorende gedraging van de gesanctioneerde ondernemingen schade hebben geleden, wachten op de rechterlijke bevestiging van het besluit van de mededingingsautoriteit om vergoeding van de gevolgschade te kunnen vorderen.</p>
</td>
</tr>
</table>
    <table cellpadding="0" cellspacing="0" border="0" width="100%">
<col width="5%"/>
<col width="95%"/>
<tr>
<td valign="top">
<p class="count">77.</p>
</td>
<td valign="top">
<p class="normal">Dit zou mijns inziens een extra bevestiging zijn van de argumenten die ik hierboven heb gegeven (<span class="note footnote notemarker">
<a id="c-39" href="#t-39">39</a>
</span>) over het complementaire verband tussen publiek- en privaatrechtelijke handhaving, die beide dienen om het openbare belang van een daadwerkelijke en vrije mededinging op de interne markt na te streven.</p>
</td>
</tr>
</table>
    <table cellpadding="0" cellspacing="0" border="0" width="100%">
<col width="5%"/>
<col width="95%"/>
<tr>
<td valign="top">
<p class="count">78.</p>
</td>
<td valign="top">
<p class="normal">Deze aanvullende beoordeling veronderstelt dat is voldaan aan bepaalde voorwaarden op grond waarvan de nationale rechter bij de algehele beoordeling ook het belang van consumenten in aanmerking kan nemen: a) het besluit van de nationale mededingingsautoriteit mag niet op het eerste gezicht onrechtmatig lijken door andere aspecten dan die betreffende de verjaring; b) de inhoud van het litigieuze besluit van de nationale mededingingsautoriteit moet een abstracte grondslag kunnen bieden voor vervolgvorderingen (follow-on actions) van een aanzienlijk aantal consumenten die schade hebben geleden door een onrechtmatige gedraging van de bestrafte ondernemingen.</p>
</td>
</tr>
</table>
    <table cellpadding="0" cellspacing="0" border="0" width="100%">
<col width="5%"/>
<col width="95%"/>
<tr>
<td valign="top">
<p class="count">79.</p>
</td>
<td valign="top">
<p class="normal">Na de hierboven beschreven controles moet de nationale rechter mijns inziens een laatste beoordeling verrichten, namelijk of de nationale bepaling in overeenstemming is, niet met de tekst maar met de „geest” van alle regels van Unierecht op het gebied van verjaring van de handhavingsbevoegdheid van de Commissie.</p>
</td>
</tr>
</table>
    <table cellpadding="0" cellspacing="0" border="0" width="100%">
<col width="5%"/>
<col width="95%"/>
<tr>
<td valign="top">
<p class="count">80.</p>
</td>
<td valign="top">
<p class="normal">Dit houdt in dat deze regels, ondanks dat zij de lidstaten niet binden, hoe dan ook een „efficiëntiestandaard” voor de handhavingsbevoegdheid vormen, die in een rechtsstelsel van gedecentraliseerde handhaving, waarin de afzonderlijke nationale mededingingsautoriteiten hun handelen steeds sterker op de Commissie afstemmen, zo eenvormig mogelijk moet zijn.</p>
</td>
</tr>
</table>
    <table cellpadding="0" cellspacing="0" border="0" width="100%">
<col width="5%"/>
<col width="95%"/>
<tr>
<td valign="top">
<p class="count">81.</p>
</td>
<td valign="top">
<p class="normal">Uit het bovenstaande volgt dat uit het geheel van omstandigheden die uit het dossier kunnen worden afgeleid, een restrictieve uitlegging van de stuitingshandelingen als die van de Curte de Apel in de weg zou kunnen staan aan de handhaving van het mededingingsrecht door een nationale mededingingsautoriteit, met name wanneer de zaak dermate specifieke kenmerken heeft dat een ingewikkelde juridische en economische analyse moet worden verricht (ook als gevolg van de grote hoeveelheid te onderzoeken materiaal) en nadere controles moeten worden uitgevoerd, ook door middel van inspecties en andere methoden om bewijs te vergaren.</p>
</td>
</tr>
</table>
    <table cellpadding="0" cellspacing="0" border="0" width="100%">
<col width="5%"/>
<col width="95%"/>
<tr>
<td valign="top">
<p class="count">82.</p>
</td>
<td valign="top">
<p class="normal">Zoals gezegd staat het aan de nationale rechter om de voornoemde criteria toe te passen teneinde te beoordelen of de nationale bepaling, zoals uitgelegd door de Curte de Apel, het in casu voor de nationale mededingingsautoriteit uiterst moeilijk maakt om de mededingingsregels te handhaven, waardoor zij in strijd is met het doeltreffendheidsbeginsel.</p>
</td>
</tr>
</table>
    <table cellpadding="0" cellspacing="0" border="0" width="100%">
<col width="5%"/>
<col width="95%"/>
<tr>
<td valign="top">
<p class="count">83.</p>
</td>
<td valign="top">
<p class="normal">Na deze controles dient de verwijzende rechter het beginsel van conforme uitlegging toe te passen dat, zoals bekend, „vereist dat de nationale rechter binnen zijn bevoegdheden, rekening houdend met het gehele interne recht en onder toepassing van de daarin erkende uitleggingsmethoden, al het mogelijke doet om de volle werking van de betrokken richtlijn te verzekeren en tot een oplossing te komen die in overeenstemming is met de daarmee nagestreefde doelstelling”. (<span class="note footnote notemarker">
<a id="c-40" href="#t-40">40</a>
</span>)
      </p>
</td>
</tr>
</table>
    <table cellpadding="0" cellspacing="0" border="0" width="100%">
<col width="5%"/>
<col width="95%"/>
<tr>
<td valign="top">
<p class="count">84.</p>
</td>
<td valign="top">
<p class="normal">Indien de nationale rechter oordeelt dat een conforme uitlegging niet mogelijk is en besluit de nationale regeling buiten toepassing te laten, moet hij tot slot de juridische gevolgen in het kader van het hoofdgeding onderzoeken, zoals de Commissie suggereert in haar schriftelijke opmerkingen. (<span class="note footnote notemarker">
<a id="c-41" href="#t-41">41</a>
</span>)
      </p>
</td>
</tr>
</table>
    <table cellpadding="0" cellspacing="0" border="0" width="100%">
<col width="5%"/>
<col width="95%"/>
<tr>
<td valign="top">
<p class="count">85.</p>
</td>
<td valign="top">
<p class="normal">Mocht de nationale rechter namelijk oordelen dat de restrictieve uitlegging van artikel 62 van wet nr. 21/1996 niet verenigbaar is met het Unierecht, met als gevolg dat de nationale regeling buiten toepassing wordt gelaten, en oordeelt dat de verjaring geldig is gestuit door een andere handeling die na de inleiding van de onderzoeksprocedure is verricht, moet de juridische situatie worden beoordeeld in het licht van het legaliteitsbeginsel inzake delicten en straffen. (<span class="note footnote notemarker">
<a id="c-42" href="#t-42">42</a>
</span>)
      </p>
</td>
</tr>
</table>
    <table cellpadding="0" cellspacing="0" border="0" width="100%">
<col width="5%"/>
<col width="95%"/>
<tr>
<td valign="top">
<p class="count">86.</p>
</td>
<td valign="top">
<p class="normal">Uit het dossier, en inzonderheid uit de schriftelijke opmerkingen van de Commissie (<span class="note footnote notemarker">
<a id="c-43" href="#t-43">43</a>
</span>), blijkt namelijk dat in de Roemeense rechtsorde – net als in de Italiaanse rechtsorde die aan de orde was in de arresten Taricco 1 (<span class="note footnote notemarker">
<a id="c-44" href="#t-44">44</a>
</span>) en Taricco 2 (<span class="note footnote notemarker">
<a id="c-45" href="#t-45">45</a>
</span>) – de bepalingen inzake de verjaring van inbreuken, net als de voorschriften die verband houden met de delictsomschrijving en de straftoemeting, gebaseerd zijn op het materiële strafrecht, en dat daarvoor, zoals voor die laatste voorschriften, het legaliteitsbeginsel inzake delicten en straffen geldt (<span class="note footnote notemarker">
<a id="c-46" href="#t-46">46</a>
</span>) dat is verankerd in artikel 49, lid 1, van het Handvest van de grondrechten van de Europese Unie en in artikel 7, lid 1, van het Europees Verdrag voor de rechten van de mens. Voor de regels voor verjaring op het gebied van strafrecht gelden derhalve de vereisten van voorzienbaarheid, nauwkeurigheid en niet-terugwerkende kracht die inherent zijn aan het legaliteitsbeginsel inzake delicten en straffen.</p>
</td>
</tr>
</table>
    <table cellpadding="0" cellspacing="0" border="0" width="100%">
<col width="5%"/>
<col width="95%"/>
<tr>
<td valign="top">
<p class="count">87.</p>
</td>
<td valign="top">
<p class="normal">In het arrest Taricco 2 (<span class="note footnote notemarker">
<a id="c-47" href="#t-47">47</a>
</span>) heeft het Hof namelijk gespecificeerd dat de nationale rechter, indien hij oordeelt dat de verplichting om de betrokken nationale bepalingen buiten toepassing te laten ingaat tegen het legaliteitsbeginsel inzake delicten en straffen – dat vereist dat strafbaar gestelde delicten en straffen in de wet voorzienbaar zijn, nauwkeurig zijn geformuleerd en geen terugwerkende kracht hebben –, niet gehouden zou zijn aan deze verplichting te voldoen, ook al zou door de nakoming ervan een einde kunnen worden gemaakt aan een nationale situatie die met het Unierecht onverenigbaar is.</p>
</td>
</tr>
</table>
    <table cellpadding="0" cellspacing="0" border="0" width="100%">
<col width="5%"/>
<col width="95%"/>
<tr>
<td valign="top">
<p class="count">88.</p>
</td>
<td valign="top">
<p class="normal">Op grond van vaste rechtspraak van het Europees Hof voor de Rechten van de Mens (<span class="note footnote notemarker">
<a id="c-48" href="#t-48">48</a>
</span>) zou dit beginsel ook van toepassing kunnen worden geacht op situaties waarin sancties op het gebied van mededingingsrecht worden opgelegd.</p>
</td>
</tr>
</table>
    <table cellpadding="0" cellspacing="0" border="0" width="100%">
<col width="5%"/>
<col width="95%"/>
<tr>
<td valign="top">
<p class="count">89.</p>
</td>
<td valign="top">
<p class="normal">Gezien het doel van het mededingingsrecht, de aard van de sancties (preventieve, afschrikkende en repressieve werking) en de zwaarte daarvan (hoge geldboeten), gelden voor dergelijke procedures volgens het Europees Hof voor de Rechten van de Mens de waarborgen van artikel 6 van het Europees Verdrag voor de rechten van de mens. (<span class="note footnote notemarker">
<a id="c-49" href="#t-49">49</a>
</span>)
      </p>
</td>
</tr>
</table>
    <table cellpadding="0" cellspacing="0" border="0" width="100%">
<col width="5%"/>
<col width="95%"/>
<tr>
<td valign="top">
<p class="count">90.</p>
</td>
<td valign="top">
<p class="normal">Ook het Hof heeft in meerdere arresten deze opvatting gehuldigd: in het arrest Commissie/Anic Partecipazioni heeft het Hof erkend dat het beginsel van de persoonlijke aansprakelijkheid van toepassing is op mededingingsregels (<span class="note footnote notemarker">
<a id="c-50" href="#t-50">50</a>
</span>); in het arrest Hüls/Commissie heeft het Hof verwezen naar het in artikel 6, lid 2, EVRM neergelegde beginsel van het vermoeden van onschuld (<span class="note footnote notemarker">
<a id="c-51" href="#t-51">51</a>
</span>).</p>
</td>
</tr>
</table>
    <table cellpadding="0" cellspacing="0" border="0" width="100%">
<col width="5%"/>
<col width="95%"/>
<tr>
<td valign="top">
<p class="count">91.</p>
</td>
<td valign="top">
<p class="normal">Zoals advocaat-generaal Bot het heeft verwoord: „De geldboetes van artikel 23 van verordening nr. 1/2003 (<span class="note footnote notemarker">
<a id="c-52" href="#t-52">52</a>
</span>) zijn […] qua aard en belang vergelijkbaar met een strafrechtelijke sanctie” en de daaraan verbonden procedure „valt […] dus onder ,strafvervolging’ in de zin van artikel 6, lid 1, van het Europees Verdrag tot bescherming van de rechten van de mens en de fundamentele vrijheden” (<span class="note footnote notemarker">
<a id="c-53" href="#t-53">53</a>
</span>).</p>
</td>
</tr>
</table>
    <table cellpadding="0" cellspacing="0" border="0" width="100%">
<col width="5%"/>
<col width="95%"/>
<tr>
<td valign="top">
<p class="count">92.</p>
</td>
<td valign="top">
<p class="normal">Daarom kan niet worden uitgesloten dat een bepaling die later niet in overeenstemming met de beginselen van het Unierecht wordt verklaard, partijen kan blijven binden op grond van het legaliteitsbeginsel en het verbod van terugwerkende kracht van strafbepalingen of bepalingen waarbij sancties in brede zin worden opgelegd, indien aan de bovengenoemde voorwaarden is voldaan.</p>
</td>
</tr>
</table>
    <table cellpadding="0" cellspacing="0" border="0" width="100%">
<col width="5%"/>
<col width="95%"/>
<tr>
<td valign="top">
<p class="count">93.</p>
</td>
<td valign="top">
<p class="normal">Een vergelijkbare redenering kan worden gevolgd in het geval van een vaste uitlegging van een geldende regeling. Opdat een dergelijke situatie van toepassing kan zijn, moet er sprake zijn van eenduidige en vaste uitleggingen in de rechtspraak, die dus in die specifieke rechtsorde wordt beschouwd als levend recht.</p>
</td>
</tr>
</table>
    <table cellpadding="0" cellspacing="0" border="0" width="100%">
<col width="5%"/>
<col width="95%"/>
<tr>
<td valign="top">
<p class="count">94.</p>
</td>
<td valign="top">
<p class="normal">Alleen in dat geval kan de uitlegging van een wettelijke bepaling van punitieve aard, als levend recht, de partijen ook blijven binden indien later wordt vastgesteld dat zij niet in overeenstemming is met het Unierecht.</p>
</td>
</tr>
</table>
    <table cellpadding="0" cellspacing="0" border="0" width="100%">
<col width="5%"/>
<col width="95%"/>
<tr>
<td valign="top">
<p class="count">95.</p>
</td>
<td valign="top">
<p class="normal">In de onderhavige zaak blijkt mijns inziens uit het dossier dat er van een dergelijke situatie geen sprake is, aangezien in de rechtspraak van de lidstaat uiteenlopende uitleggingen zijn gegeven.</p>
</td>
</tr>
</table>
    <table cellpadding="0" cellspacing="0" border="0" width="100%">
<col width="5%"/>
<col width="95%"/>
<tr>
<td valign="top">
<p class="count">96.</p>
</td>
<td valign="top">
<p class="normal">De verwijzende rechter verduidelijkt dat naar aanleiding van besluit nr. 13 van 14 april 2015 bij de Curte de Apel tien zaken aanhangig zijn gemaakt. In vijf van deze zaken is vastgesteld dat het recht om de sanctie op te leggen is verjaard en in de overige vijf zaken is het litigieuze besluit bevestigd (<span class="note footnote notemarker">
<a id="c-54" href="#t-54">54</a>
</span>); dit bevestigt het bestaan van een „niet-uniforme praktijk van de feitenrechters op dit gebied” (<span class="note footnote notemarker">
<a id="c-55" href="#t-55">55</a>
</span>).</p>
</td>
</tr>
</table>
    <table cellpadding="0" cellspacing="0" border="0" width="100%">
<col width="5%"/>
<col width="95%"/>
<tr>
<td valign="top">
<p class="count">97.</p>
</td>
<td valign="top">
<p class="normal">De mededingingsautoriteit herinnert eraan dat „de feitenrechters die de rechtmatigheid van besluit nr. 13/2015 hebben onderzocht, de toepasselijke bepalingen inzake de verjaring van de sanctiebevoegdheid op het gebied van mededingingsrecht, wat betreft de verjaringsstuitende handelingen verschillend hebben uitgelegd en toegepast”. (<span class="note footnote notemarker">
<a id="c-56" href="#t-56">56</a>
</span>)
      </p>
</td>
</tr>
</table>
    <table cellpadding="0" cellspacing="0" border="0" width="100%">
<col width="5%"/>
<col width="95%"/>
<tr>
<td valign="top">
<p class="count">98.</p>
</td>
<td valign="top">
<p class="normal">Het staat evenwel aan de nationale rechter om, door toepassing van de hierboven uiteengezette criteria, vast te stellen of is voldaan aan de voorwaarden die zijn vastgesteld in het arrest Taricco 2 en verduidelijkt in de rechtspraak van het Europees Hof voor de Rechten van de Mens.</p>
</td>
</tr>
</table>
    <table cellpadding="0" cellspacing="0" border="0" width="100%">
<col width="5%"/>
<col width="95%"/>
<tr>
<td valign="top">
<p class="count">IV.</p>
</td>
<td valign="top">
<p class="normal">Conclusie</p>
</td>
</tr>
</table>
    <table cellpadding="0" cellspacing="0" border="0" width="100%">
<col width="5%"/>
<col width="95%"/>
<tr>
<td valign="top">
<p class="count">99.</p>
</td>
<td valign="top">
<p class="normal">Gelet op een en ander geef ik het Hof in overweging de prejudiciële vraag van de verwijzende rechter te beantwoorden als volgt:</p>
</td>
</tr>
</table>
    <p class="C09Marge0avecretrait" id="para-177" title="page-3">
      „1) Artikel 4, lid 3, VEU en artikel 101 VWEU moeten aldus worden uitgelegd dat zij de rechterlijke autoriteiten van de lidstaten ertoe verplichten de nationale bepalingen inzake de verjaring van de bevoegdheid van de mededingingsautoriteit tot oplegging van administratieve sancties, uit te leggen in overeenstemming met het beginsel van loyale samenwerking tussen de lidstaten en de Unie en het beginsel van doeltreffendheid van het mededingingsrecht.
    </p>
    <p class="C09Marge0avecretrait" id="para-178" title="page-3">
      2) De lidstaten kunnen, in het kader van hun procesautonomie, regels vaststellen voor de verjaring van de aan de nationale mededingingsautoriteit toegekende sanctiebevoegdheid die afwijken van de regels die in artikel 25 van verordening nr. 1/2003 voor de Commissie zijn vastgesteld, mits deze regels het mogelijk maken, met inachtneming van het doeltreffendheidsbeginsel, handhavingsactiviteiten te verrichten die passend zijn voor de complexiteit van de juridische en economische analyse van de aan de nationale mededingingsautoriteit voorgelegde zaken.
    </p>
    <p class="C09Marge0avecretrait" id="para-179" title="page-3">
      3) De uitlegging van een bepaling van nationaal recht dat de laatste stuitingshandeling wordt gevormd door de instelling van een onderzoek naar een mededingingsverstorende praktijk, zonder dat latere handelingen die in het kader dit onderzoek zijn verricht onder dezelfde categorie stuitingshandelingen vallen, is mogelijk niet in overeenstemming met de voornoemde beginselen van loyale samenwerking en doeltreffendheid van het mededingingsrecht indien de nationale rechter oordeelt dat er bepaalde omstandigheden zijn die de handeling van de nationale mededingingsautoriteit uiterst moeilijk maken. De nationale rechter moet bij zijn beoordeling rekening houden met: a) het specifieke karakter van het mededingingsrecht, dat in beginsel een complexe feitelijke en economische analyse vereist; b) de geldende regels van het verjaringsstelsel als geheel; c) de functie van de stuitingshandelingen, die het mogelijk maken de duur van de procedures aan te passen aan de werkelijke complexiteit van de zaak; d) de gemiddelde complexiteit van de door de nationale mededingingsautoriteit behandelde zaken, en dient daarbij tevens de door het Hof in het arrest in zaak C‑105/14 voorgestelde toets uit te voeren.
    </p>
    <p class="C09Marge0avecretrait" id="para-180" title="page-3">
      4) Indien aan de voornoemde voorwaarden is voldaan, dient de verwijzende rechter het beginsel van conforme uitlegging toe te passen en, uitsluitend indien dat niet mogelijk is, de nationale bepaling buiten toepassing te laten, en daarbij na te gaan of deze buitentoepassinglating in overeenstemming is met het legaliteitsbeginsel inzake delicten en straffen, zoals het Hof heeft gespecificeerd in het arrest in zaak C‑42/17.”
    </p>
    <div/>
  <hr class="note"/>
<p class="note footnote">(<span class="note footnote notemarker">
<a id="t-1" href="#c-1">1</a>
</span>) Oorspronkelijke taal: Italiaans.</p>
<p class="note footnote">(<span class="note footnote notemarker">
<a id="t-2" href="#c-2">2</a>
</span>) Verordening (EG) nr. 1/2003 van de Raad van 16 december 2002 betreffende de uitvoering van de mededingingsregels van de artikelen 81 en 82 van het Verdrag (PB 2003, L 1, blz. 1).</p>
<p class="note footnote">(<span class="note footnote notemarker">
<a id="t-3" href="#c-3">3</a>
</span>) Cursivering van mij. De gewijzigde bepaling die thans geldt, luidt daarentegen als volgt: „voor een eerste beoordeling of ter vervolging van een inbreuk op de wet”.</p>
<p class="note footnote">(<span class="note footnote notemarker">
<a id="t-4" href="#c-4">4</a>
</span>) De gewijzigde bepaling die thans geldt, luidt daarentegen als volgt: „a) schriftelijke verzoeken om inlichtingen; b) het besluit van de voorzitter van de mededingingsautoriteit om een onderzoek in te stellen; c) inspecties; d) kennisgeving van het onderzoeksrapport.”</p>
<p class="note footnote">(<span class="note footnote notemarker">
<a id="t-5" href="#c-5">5</a>
</span>) Zie schriftelijke opmerkingen van de Commissie, punt 19.</p>
<p class="note footnote">(<span class="note footnote notemarker">
<a id="t-6" href="#c-6">6</a>
</span>) Zie arrest van 21 september 1983, Deutsche Milchkontor e.a. (205/82–215/82, EU:C:1983:233, punt 17).</p>
<p class="note footnote">(<span class="note footnote notemarker">
<a id="t-7" href="#c-7">7</a>
</span>) Spoedbesluit van de regering nr. 31/2015. Volgens de motivering van het besluit dienen de wijzigingen van de artikelen 61 en 62 van de wet „om verwarring te voorkomen ten aanzien van de verjaring van het recht om maatregelen te nemen en het recht van de mededingingsautoriteit om sancties op te leggen” (zie voetnoot 7, blz. 23 van het verzoek om een prejudiciële beslissing).</p>
<p class="note footnote">(<span class="note footnote notemarker">
<a id="t-8" href="#c-8">8</a>
</span>) Onder andere inspecties en de kennisgeving van het onderzoeksrapport (vgl. nieuw artikel 64 van wet nr. 21/1996).</p>
<p class="note footnote">(<span class="note footnote notemarker">
<a id="t-9" href="#c-9">9</a>
</span>) Richtlijn (EU) 2019/1 van het Europees Parlement en de Raad van 11 december 2018 tot toekenning van bevoegdheden aan de mededingingsautoriteiten van de lidstaten voor een doeltreffendere handhaving en ter waarborging van de goede werking van de interne markt (de zogeheten ECN+-richtlijn), waarvan de omzettingstermijn op 4 februari 2021 verstrijkt.</p>
<p class="note footnote">(<span class="note footnote notemarker">
<a id="t-10" href="#c-10">10</a>
</span>) De nieuwe bepalingen hebben uitsluitend betrekking op de verplichting de verjaring te schorsen of te stuiten tijdens bij nationale mededingingsautoriteiten van andere lidstaten of bij de Commissie aanhangige procedures, en de verplichting deze te schorsen of te stuiten gedurende de periode waarin het besluit van de betrokken nationale mededingingsautoriteit het voorwerp is van een bij een beroepsorgaan aanhangige procedure.</p>
<p class="note footnote">(<span class="note footnote notemarker">
<a id="t-11" href="#c-11">11</a>
</span>) Zie arrest van 7 december 2010, VEBIC (C‑439/08, EU:C:2010:739, punt 56).</p>
<p class="note footnote">(<span class="note footnote notemarker">
<a id="t-12" href="#c-12">12</a>
</span>) Zie arrest van 14 september 2010, Akzo Nobel Chemicals en Akcros Chemicals/Commissie (C‑550/07 P, EU:C:2010:512, punt 113 en aldaar aangehaalde rechtspraak).</p>
<p class="note footnote">(<span class="note footnote notemarker">
<a id="t-13" href="#c-13">13</a>
</span>) Zie arrest van 21 september 1983, Deutsche Milchkontor e.a. (205/82–215/82, EU:C:1983:233, punt 17).</p>
<p class="note footnote">(<span class="note footnote notemarker">
<a id="t-14" href="#c-14">14</a>
</span>) Zie voetnoot 13 supra.</p>
<p class="note footnote">(<span class="note footnote notemarker">
<a id="t-15" href="#c-15">15</a>
</span>) Zie arrest van 14 juni 2011, Pfleiderer (C‑360/09, EU:C:2011:389). In punt 24 daarvan staat te lezen: „Hoewel de lidstaten bevoegd zijn om deze regels vast te stellen en toe te passen, moeten zij bij de uitoefening van deze bevoegdheid het Unierecht in acht nemen”; zie in deze zin arrest van 12 november 2009, Commissie/Spanje (C‑154/08, niet gepubliceerd, EU:C:2009:695, punt 121 en aldaar aangehaalde rechtspraak).</p>
<p class="note footnote">(<span class="note footnote notemarker">
<a id="t-16" href="#c-16">16</a>
</span>) Zie arresten van 14 juni 2011, Pfleiderer (C‑360/09, EU:C:2011:389, punt 24), en 16 juli 1998, Oelmühle en Schmidt Söhne (C‑298/96, EU:C:1998:372, punten 23 en 24 en aldaar aangehaalde rechtspraak). Zie in dezelfde zin ook arresten van 4 juli 2006, Adeneler e.a. (C‑212/04, EU:C:2006:443, punt 95), en 18 september 2003, Pflücke (C‑125/01, EU:C:2003:477, punten 33 en 34).</p>
<p class="note footnote">(<span class="note footnote notemarker">
<a id="t-17" href="#c-17">17</a>
</span>) Zie arrest van 14 juni 2011, Pfleiderer (C‑360/09, EU:C:2011:389, punt 24).</p>
<p class="note footnote">(<span class="note footnote notemarker">
<a id="t-18" href="#c-18">18</a>
</span>) Zie arrest van 7 december 2010, VEBIC (C‑439/08, EU:C:2010:739, punt 57).</p>
<p class="note footnote">(<span class="note footnote notemarker">
<a id="t-19" href="#c-19">19</a>
</span>) Zie arrest van 28 maart 2019, Cogeco Communications (C‑637/17, EU:C:2019:263, punt 55).</p>
<p class="note footnote">(<span class="note footnote notemarker">
<a id="t-20" href="#c-20">20</a>
</span>) Zie arrest van 28 maart 2019, Cogeco Communications (C‑637/17, EU:C:2019:263, punt 47).</p>
<p class="note footnote">(<span class="note footnote notemarker">
<a id="t-21" href="#c-21">21</a>
</span>) Zie arrest van 28 maart 2019, Cogeco Communications (C‑637/17, EU:C:2019:263, punt 46).</p>
<p class="note footnote">(<span class="note footnote notemarker">
<a id="t-22" href="#c-22">22</a>
</span>) Zie de conclusie van advocaat-generaal Kokott in de zaak Otis Gesellschaft e.a. (C‑435/18, EU:C:2019:651, punt 40).</p>
<p class="note footnote">(<span class="note footnote notemarker">
<a id="t-23" href="#c-23">23</a>
</span>) Aldus de conclusie van advocaat-generaal Kokott in de zaak Cogeco Communications (C‑637/17, EU:C:2019:32, punt 1). Zie over dit onderwerp ook de arresten van 20 september 2001, Courage en Crehan (C‑453/99, EU:C:2001:465); 13 juli 2006, Manfredi e.a. (C‑295/04–C‑298/04, EU:C:2006:461); 5 juni 2014, KONE e.a. (C‑557/12, EU:C:2014:1317, punt 25), en laatstelijk van 12 december 2019, Otis e.a. (C‑435/18, EU:C:2019:1069, inzonderheid punt 24).</p>
<p class="note footnote">(<span class="note footnote notemarker">
<a id="t-24" href="#c-24">24</a>
</span>) Zie arrest van 14 maart 2019, Skanska Industrial Solutions e.a. (C‑724/17, EU:C:2019:204, punt 45).</p>
<p class="note footnote">(<span class="note footnote notemarker">
<a id="t-25" href="#c-25">25</a>
</span>) In overweging 7 staat te lezen: „De nationale rechterlijke instanties vervullen bij de toepassing van de communautaire mededingingsregels een wezenlijke taak. Zij beschermen de uit het gemeenschapsrecht voortvloeiende subjectieve rechten door geschillen tussen particulieren te beslechten, met name door aan de slachtoffers van inbreuken schadevergoeding toe te kennen. De rol van de nationale rechterlijke instanties is dienaangaande complementair aan die van de mededingingsautoriteiten van de lidstaten. Het is bijgevolg noodzakelijk hun de bevoegdheid toe te kennen de artikelen 81 en 82 van het Verdrag ten volle toe te passen.”</p>
<p class="note footnote">(<span class="note footnote notemarker">
<a id="t-26" href="#c-26">26</a>
</span>) Richtlijn 2014/104/EU van het Europees Parlement en de Raad van 26 november 2014 betreffende bepaalde regels voor schadevorderingen volgens nationaal recht wegens inbreuken op de bepalingen van het mededingingsrecht van de lidstaten en van de Europese Unie (PB 2014, L 349, blz. 1), en de zogeheten ECN+-richtlijn, die reeds in voetnoot 9 supra is aangehaald.</p>
<p class="note footnote">(<span class="note footnote notemarker">
<a id="t-27" href="#c-27">27</a>
</span>) Zie de conclusie van advocaat-generaal Wahl in de zaak Skanska Industrial Solutions e.a. (C‑724/17, EU:C:2019:100, punt 76), waarin staat te lezen dat „de publiekrechtelijke en privaatrechtelijke handhaving van het EU-mededingingsrecht samen een volledig handhavingssysteem [vormen], zij het met twee onderdelen, dat als één geheel moet worden beschouwd”.</p>
<p class="note footnote">(<span class="note footnote notemarker">
<a id="t-28" href="#c-28">28</a>
</span>) R. Chieppa, „Coordination between Private and Public Antitrust Enforcement in Italy and in the EU. Due modalità di un sistema bilanciato di enforcement”, in Il private antitrust enforcement in Italia e nell’Unione europea: scenari applicativi e le prospettive del mercato. Atti del VII Convegno Antitrust di Trento, 11‑13 april 2019, Gian Antonio Benacchio, Michele Carpagnano (ed.) (2019).</p>
<p class="note footnote">(<span class="note footnote notemarker">
<a id="t-29" href="#c-29">29</a>
</span>) Zie in deze zin de conclusie van advocaat-generaal Wahl in de zaak Skanska Industrial Solutions e.a. (C‑724/17, EU:C:2019:100, punt 47), waarin staat te lezen dat „privaatrechtelijke handhaving via schadevorderingen […] een bijkomende afschrikking voor mededingingsverstorende gedragingen [vormt], boven op de door publiekrechtelijke handhaving gecreëerde afschrikking”.</p>
<p class="note footnote">(<span class="note footnote notemarker">
<a id="t-30" href="#c-30">30</a>
</span>) Zie arrest van 28 maart 2019, Cogeco Communications (C‑637/17, EU:C:2019:263, punt 41). Nog duidelijker heeft het Hof in het arrest van 14 maart 2019, Skanska Industrial Solutions e.a. (C‑724/17, EU:C:2019:204, punt 43), onder specifieke verwijzing naar artikel 101 VWEU, gepreciseerd dat „het recht van eenieder om vergoeding te vorderen van de schade die hem is berokkend door een mededingingsregeling of gedraging die verboden is door artikel 101 VWEU, de volle werking van dit artikel en met name het nuttige effect van het in lid 1 van dat artikel neergelegde verbod” waarborgt (cursivering van mij).</p>
<p class="note footnote">(<span class="note footnote notemarker">
<a id="t-31" href="#c-31">31</a>
</span>) „[P]ubliekrechtelijke en privaatrechtelijke handhaving [vullen] elkaar [aan] en [vormen] samenstellende delen van één geheel”, aldus advocaat-generaal Wahl in zijn conclusie in de zaak Skanska Industrial Solutions e.a. (C‑724/17, EU:C:2019:100, punt 80).</p>
<p class="note footnote">(<span class="note footnote notemarker">
<a id="t-32" href="#c-32">32</a>
</span>) Zie de conclusie van advocaat-generaal Kokott in de zaak Cogeco Communications (C‑637/17, EU:C:2019:32, punt 77), en reeds eerder in deze zin de arresten van 13 juli 2006, Manfredi e.a. (C‑295/04–C‑298/04, EU:C:2006:461, punt 62); 6 juni 2013, Donau Chemie e.a. (C‑536/11, EU:C:2013:366, punt 27), en 5 juni 2014, KONE e.a. (C‑557/12, EU:C:2014:1317, punt 25).</p>
<p class="note footnote">(<span class="note footnote notemarker">
<a id="t-33" href="#c-33">33</a>
</span>) Zie arrest van 28 maart 2019, Cogeco Communications (C‑637/17, EU:C:2019:263, punt 44).</p>
<p class="note footnote">(<span class="note footnote notemarker">
<a id="t-34" href="#c-34">34</a>
</span>) Zie de conclusie van advocaat-generaal Kokott in de zaak Cogeco Communications (C‑637/17, EU:C:2019:32, punt 85).</p>
<p class="note footnote">(<span class="note footnote notemarker">
<a id="t-35" href="#c-35">35</a>
</span>) Zie in die zin arrest van 28 maart 2019, Cogeco Communications (C‑637/17, EU:C:2019:263, punt 45).</p>
<p class="note footnote">(<span class="note footnote notemarker">
<a id="t-36" href="#c-36">36</a>
</span>) Zie schriftelijke opmerkingen van de Commissie, punt 34.</p>
<p class="note footnote">(<span class="note footnote notemarker">
<a id="t-37" href="#c-37">37</a>
</span>) Zie arrest van 8 september 2015, Taricco e.a. (C‑105/14, EU:C:2015:555, punt 47), waarin het Hof de nationale rechter heeft gesuggereerd na te gaan of „de toepassing van de nationale bepalingen inzake de stuiting van de verjaring tot gevolg heeft dat feiten die ernstige fraude uitmaken, in een groot aantal gevallen niet strafrechtelijk worden bestraft doordat deze feiten doorgaans verjaren alvorens bij een definitieve rechterlijke uitspraak de bij de wet gestelde strafsanctie kan worden opgelegd”. Indien daarvan inderdaad sprake is, „dan dient te worden vastgesteld dat de maatregelen die naar nationaal recht zijn genomen ter bestrijding van fraude en alle andere onwettige activiteiten waardoor de financiële belangen van de Unie worden geschaad, niet kunnen worden beschouwd als doeltreffende en afschrikkende maatregelen, hetgeen onverenigbaar is met artikel 325, lid 1, VWEU, artikel 2, lid 1, van de PIF-overeenkomst en richtlijn 2006/112, gelezen in samenhang met artikel 4, lid 3, VEU”.</p>
<p class="note footnote">(<span class="note footnote notemarker">
<a id="t-38" href="#c-38">38</a>
</span>) Zie arresten van 5 juni 2018, Kolev e.a. (C‑612/15, EU:C:2018:392, punt 65), en 17 januari 2019, Dzivev (C‑310/16, EU:C:2019:30, punt 31).</p>
<p class="note footnote">(<span class="note footnote notemarker">
<a id="t-39" href="#c-39">39</a>
</span>) Zie punten 62 e.v. supra.</p>
<p class="note footnote">(<span class="note footnote notemarker">
<a id="t-40" href="#c-40">40</a>
</span>) Zie ex multis arrest van 6 november 2018, Max-Planck-Gesellschaft zur Förderung der Wissenschaften (C‑684/16, EU:C:2018:874, punt 59). Zoals het Hof heeft geoordeeld (punt 60), houdt „het vereiste van richtlijnconforme uitlegging voor de nationale rechters met name de verplichting in om zo nodig vaste rechtspraak te wijzigen wanneer deze berust op een met de doelstellingen van een richtlijn onverenigbare uitlegging van het nationale recht. Bijgevolg kan een nationale rechterlijke instantie niet op goede gronden oordelen dat zij de betrokken nationale bepaling niet in overeenstemming met het Unierecht kan uitleggen op de enkele grond dat deze bepaling tot dan toe steeds is uitgelegd op een wijze die onverenigbaar is met het Unierecht.”</p>
<p class="note footnote">(<span class="note footnote notemarker">
<a id="t-41" href="#c-41">41</a>
</span>) Zie schriftelijke opmerkingen van de Commissie, punt 39.</p>
<p class="note footnote">(<span class="note footnote notemarker">
<a id="t-42" href="#c-42">42</a>
</span>) Zie arrest van 5 december 2017, M.A.S. en M.B. ( C‑42/17, EU:C:2017:936, punten 61 en 62).</p>
<p class="note footnote">(<span class="note footnote notemarker">
<a id="t-43" href="#c-43">43</a>
</span>) Zie schriftelijke opmerkingen van de Commissie, punt 41.</p>
<p class="note footnote">(<span class="note footnote notemarker">
<a id="t-44" href="#c-44">44</a>
</span>) Zie arrest van 8 september 2015, Taricco e.a. (C‑105/14, EU:C:2015:555).</p>
<p class="note footnote">(<span class="note footnote notemarker">
<a id="t-45" href="#c-45">45</a>
</span>) Zie arrest van 5 december 2017, M.A.S. en M.B. (C‑42/17, EU:C:2017:936).</p>
<p class="note footnote">(<span class="note footnote notemarker">
<a id="t-46" href="#c-46">46</a>
</span>) Zie de conclusie van advocaat-generaal Bot in de zaak ThyssenKrupp Nirosta/Commissie (C‑352/09 P, EU:C:2010:635, punten 88 en 89), waarin staat te lezen: „Wat de procedurevoorschriften betreft, die worden geacht te gelden voor alle bij de inwerkingtreding ervan aanhangige zaken. […] Dat geldt echter niet voor de materiële regels. Die hebben geen terugwerkende kracht, behoudens uitdrukkelijke bepaling van het tegendeel door de wetgever van de Unie.” Zie in die zin, zoals aangehaald in de schriftelijke opmerkingen van de Commissie in voetnoot 19, arrest nr. 297/2018 van de Curte Constituțională a României (grondwettelijk hof, Roemenië) gepubliceerd op 25 juni 2018, waarin de exceptie van ongrondwettigheid van artikel 155, lid 1, van het Roemeense wetboek van strafrecht is toegewezen.</p>
<p class="note footnote">(<span class="note footnote notemarker">
<a id="t-47" href="#c-47">47</a>
</span>) Arrest van 5 december 2017, M.A.S. en M.B. (C‑42/17, EU:C:2017:936).</p>
<p class="note footnote">(<span class="note footnote notemarker">
<a id="t-48" href="#c-48">48</a>
</span>) Het Europees Hof voor de Rechten van de Mens hanteert drie criteria om te bepalen of een vervolging onder het strafrecht valt, namelijk de kwalificatie van het delict in het nationale recht, de repressieve en afschrikkende aard van de sanctie en de zwaarte van de sanctie die a priori aan de betrokken persoon kan worden opgelegd (EHRM, 8 juni 1976, Engel e.a. tegen Nederland, CE:ECHR:1976:1123JUD000510071, serie A nr. 22, § 82. Zie voor een uiteenzetting van de rechtspraak van het Europees Hof voor de Rechten van de Mens betreffende de toepassing van deze criteria EHRM, 23 november 2006, Jussila tegen Finland, CE:ECHR:2006:1123JUD007305301, §§ 29‑39). Het Europees Hof voor de Rechten van de Mens heeft deze maatstaf toegepast op talloze bestuurlijke sancties, waaronder door nationale mededingingsautoriteiten opgelegde sancties (zie EHRM, 9 februari 1990, Melchers and Co. tegen Duitsland, CE:ECHR:1990:0209DEC001325887; 30 mei 1991, Société Stenuit tegen Frankrijk, CE:ECHR:1992:0227JUD001159885, en 3 december 2002, Lilly France S.A. tegen Frankrijk, CE:ECHR:2002:1203DEC005389200. Zie ook EHRM, 23 november 2006, Jussila tegen Finland, CE:ECHR:2006:1123JUD007305301, § 43, en 11 juni 2009, Dubus S.A. tegen Frankrijk, CE:ECHR:2009:0611JUD000524204, § 35, alsook, voor een geïsoleerde uitlegging, EHRM, 3 juni 2005, OOO Neste e.a. tegen Rusland, CE:ECHR:2004:0603DEC006904201). Zie voor al deze verwijzingen de conclusie van advocaat-generaal Bot in de zaak ThyssenKrupp Nirosta/Commissie (C‑352/09 P, EU:C:2010:635, punten 48‑52 en aldaar aangehaalde rechtspraak).</p>
<p class="note footnote">(<span class="note footnote notemarker">
<a id="t-49" href="#c-49">49</a>
</span>) EHRM, 3 december 2002, Lilly France S.A. tegen Frankrijk, CE:ECHR:2002:1203DEC005389200; 11 juni 2009, Dubus S.A. tegen Frankrijk, CE:ECHR:2009:0611JUD000524204, §§ 37‑38; 27 september 2011, Menarini Diagnostics S.r.l. tegen Italië, CE:ECHR:2011:0927JUD004350908, §§ 38‑44, en 23 oktober 2018, Produkcija Plus Storitveno podjetje d.o.o. tegen Slovenië, CE:ECHR:2018:1023JUD004707215, §§ 45‑46.</p>
<p class="note footnote">(<span class="note footnote notemarker">
<a id="t-50" href="#c-50">50</a>
</span>) Zie arrest van 8 juli 1999, Commissie/Anic Partecipazioni (C‑49/92 P, EU:C:1999:356, punt 78). Deze rechtspraak is bevestigd door het arrest van 10 september 2009, Akzo Nobel e.a./Commissie (C‑97/08 P, EU:C:2009:536, punt 77).</p>
<p class="note footnote">(<span class="note footnote notemarker">
<a id="t-51" href="#c-51">51</a>
</span>) Zie arrest van 8 juli 1999, Hüls/Commissie (C‑199/92 P, EU:C:1999:358); het Hof heeft geoordeeld dat het vermoeden van onschuld, gelet op de aard van de betrokken inbreuk alsmede op de aard en de ernst van de daaraan verbonden sancties, van toepassing moet zijn op procedures betreffende inbreuken op de voor ondernemingen geldende mededingingsregels die tot het opleggen van geldboetes of dwangsommen kunnen leiden.</p>
<p class="note footnote">(<span class="note footnote notemarker">
<a id="t-52" href="#c-52">52</a>
</span>) En in theorie dus ook de geldboetes die door de afzonderlijke nationale mededingingsautoriteiten zijn opgelegd op grond van de gedecentraliseerde bevoegdheden die hun uit hoofde van verordening nr. 1/2003 zijn toegekend.</p>
<p class="note footnote">(<span class="note footnote notemarker">
<a id="t-53" href="#c-53">53</a>
</span>) Zie de conclusie van advocaat-generaal Bot in de zaak ThyssenKrupp Nirosta/Commissie (C‑352/09 P, EU:C:2010:635, punt 49).</p>
<p class="note footnote">(<span class="note footnote notemarker">
<a id="t-54" href="#c-54">54</a>
</span>) Zie punt 14 van de prejudiciële vraag.</p>
<p class="note footnote">(<span class="note footnote notemarker">
<a id="t-55" href="#c-55">55</a>
</span>) Zie punt 27 van de prejudiciële vraag.</p>
<p class="note footnote">(<span class="note footnote notemarker">
<a id="t-56" href="#c-56">56</a>
</span>) Zie opmerkingen van de mededingingsautoriteit, voetnoot 37, waarin het volgende wordt gespecificeerd: a) sommige rechters hebben geoordeeld dat het besluit tot instelling van het onderzoek de laatste handeling van de mededingingsautoriteit is waardoor de verjaring kan worden gestuit; de latere maatregelen van de mededingingsautoriteit voor het onderzoek naar de inbreuk hebben geen stuitende werking; het onderzoek van de mededingingsautoriteit moet binnen vijf jaar na de datum van instelling van het onderzoek zijn voltooid; de mededingingswet is pas na de bij spoedbesluit nr. 31/2015 ingevoerde wijzigingen in overeenstemming gebracht met de bepalingen van verordening nr. 1/2003, aangezien de verjaring kan worden gestuit door elke handeling van de mededingingsautoriteit om de inbreuk vast te stellen; b) andere rechters hebben daarentegen het volgende standpunt ingenomen: het besluit tot instelling van het onderzoek is niet de laatste handeling van de mededingingsautoriteit waardoor de verjaring wordt gestuit; elke handeling van de mededingingsautoriteit om de inbreuk te onderzoeken, heeft stuitende werking; voor de oplegging van een sanctie geldt een termijn van tien jaar na de datum waarop de feiten hebben opgehouden te bestaan (speciale verjaringstermijn), wat dus de uiterste limiet van de onderzoekstermijn is; de bij spoedbesluit nr. 31/2015 ingevoerde wijzigingen zijn louter formele wijzigingen, aangezien de mededingingswet aan de bepalingen van verordening nr. 1/2003 is aangepast bij spoedbesluit nr. 121/2003, volgens welke de verjaringstermijn wordt gestuit door handelingen die in het kader van het onderzoek naar de inbreuk zijn verricht – met inbegrip van verzoeken om inlichtingen en de mededeling van de punten van bezwaar – als procedurele handelingen na de vaststelling van het besluit tot instelling van het onderzoek.</p>
</body>
</html>
