MACIEJA SZPUNARA
przedstawiona w dniu 3 września 2020 r. ( 1 )
Sprawa C‑311/19
BONVER WIN, a.s.
przeciwko
Ministerstvo financí ČR
[wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym złożony przez Nejvyšší správní soud (najwyższy sąd administracyjny, Czechy)]
Odesłanie prejudycjalne – Swoboda świadczenia usług – Ograniczenia – Przepisy krajowe zakazujące prowadzenia działalności w zakresie gier losowych w niektórych miejscach – Możliwość zastosowania art. 56 TFUE – Element transgraniczny
I. Wprowadzenie
|
1. |
Niniejszy wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym złożony przez Nejvyšší správní soud (najwyższy sąd administracyjny, Czechy) świadczy o tym, że konkretne pytanie prawne występujące w sprawie skierowanej do Trybunału często wynika z pozornie mało istotnego – o ile nie banalnego – stanu faktycznego, który wyłonił się w postępowaniu głównym: konieczność zaprzestania dalszego prowadzenia działalności przez podmiot świadczący usługi polegające na organizowaniu gier losowych w związku z zarządzeniem gminy zakazującym świadczenia takich usług w określonej części miasta, w której podmiot ów jest usytuowany. Ów przedsiębiorca twierdzi, że jego klienci pochodzą z innego państwa członkowskiego. Czy okoliczność ta jest wystarczająca do zastosowania swobody świadczenia usług wynikającej z art. 56 TFUE? |
|
2. |
Niniejsza sprawa dotyczy zatem bezpośrednio materialnego zakresu podstawowej swobody rynku wewnętrznego. |
|
3. |
Wyznaczenie takiego zakresu jest kwestią najwyższej wagi; jest to jedna z najstarszych kwestii prawa Unii, która nieustannie ulega kształtowaniu. Jakkolwiek okoliczności faktyczne tego typu spraw są bardzo zróżnicowane ( 2 ), wszystkie one mają tę samą cechę wspólną, a mianowicie dotyczą samego charakteru rynku wewnętrznego i gospodarczej konstytucji Unii. Przedsiębiorcy i ich klienci kierują się odpowiedziami na te pytania w takim samym stopniu, jak państwa członkowskie. Zakres swobód podstawowych wyznacza zakres, w jakim państwa członkowskie są związane w swoich celach polityki (krajowej) prawem Unii dotyczącym rynku wewnętrznego i, odpowiednio, swobodą, z której korzystają przedsiębiorcy: jeżeli państwo członkowskie nie jest ograniczone na przykład swobodą świadczenia usług, to w danej sytuacji jego zakres potencjalnego działania jest znacznie szerszy niż w przypadku, gdyby podlegało ograniczeniom. I odwrotnie, jeśli państwo członkowskie jest objęte ograniczeniami, wówczas zakres potencjalnych działań usługodawców i usługobiorców jest znacznie szerszy. |
|
4. |
Odpowiednim aspektem proceduralnym tego istotnego zagadnienia jest to, że sprawy prowadzone przez sądy krajowe, w których wszystkie okoliczności faktyczne będące przedmiotem postępowania ograniczają się do jednego państwa członkowskiego, są niedopuszczalne, jeśli chodzi o wykładnię swobód podstawowych. |
|
5. |
W niniejszej sprawie Nejvyšší správní soud (najwyższy sąd administracyjny) zwraca się z pytaniem o zakres swobody świadczenia usług na gruncie art. 56 TFUE w sytuacji, w której element transgraniczny przejawia się w korzystaniu (o ile jest to właściwe określenie w odniesieniu do gier losowych) przez klientów przekraczających granicę z rozpatrywanych usług w Czechach. |
|
6. |
W niniejszej opinii przedstawiam stanowisko, zgodnie z którym kwestia ta jest zasadniczo objęta swobodą świadczenia usług wynikającą z art. 56 TFUE. Tym samym zaproponuję Trybunałowi klasyczną interpretację swobody świadczenia usług i odpowiadającego jej orzecznictwa. W szczególności pragnę zwrócić uwagę Trybunału, że w chwili obecnej nie ma potrzeby ograniczania zakresu tej swobody podstawowej w sytuacjach, w których omawiane środki mają zastosowanie bez rozróżnienia pod względem prawnym i faktycznym. Zwracam się zatem do Trybunału z wnioskiem o odparcie ewentualnej pokusy dokonywania interpretacji zakresu ratione materiae art. 56 TFUE w węższym niż dotychczas zakresie. W moim przekonaniu nie ma tu miejsca na zastosowanie orzecznictwa w sprawie Keck do usług, a co za tym idzie, Trybunał nie powinien wyciągać z niej żadnych analogii ( 3 ). |
II. Ramy prawne
|
7. |
Na podstawie art. 50 ust. 4 zákon č. 202/1990 Sb., o loteriích a jiných podobných hrách (ustawy nr 202/1990 o loteriach i innych podobnych grach, zwanej dalej „ustawą o loteriach”), która obowiązywała w 2013 r., gmina może uchwalić powszechnie obowiązujące zarządzenie stanowiące, że gry losowe, loterie i inne podobne gry mogą być organizowane wyłącznie w miejscach i w godzinach wskazanych w tym zarządzeniu, albo postanowić, w których miejscach i w jakim czasie na terytorium gminy organizowanie takich loterii i innych gier jest zakazane, albo też w ogóle zakazać organizowania takich loterii i innych podobnych gier na całym terytorium gminy. |
|
8. |
Ustawa o loteriach zawiera również definicję pojęcia gry losowej, loterii i innych podobnych gier. |
|
9. |
Na podstawie art. 50 ust. 4 ustawy o loteriach miasto Děčín (Czechy) wydało obecně závazná vyhláška č. 3/2013, o regulaci provozování sázkových her, loterií a jiných podobných her (zarządzenie gminy nr 3/2013 w sprawie uregulowania organizacji gier losowych, loterii i innych podobnych gier). Zarządzeniem tym zakazano organizacji gier losowych, loterii i innych podobnych gier na całym terytorium miasta, zgodnie z ustawą. Jednocześnie w załączniku 1 do tego zarządzenia wskazano konkretne adresy w mieście Děčín, pod którymi dozwolone jest prowadzenie kasyn. |
III. Okoliczności faktyczne, postępowanie i pytania prejudycjalne
|
10. |
BONVER WIN, a.s., (zwana dalej „BONVER WIN”) jest czeską spółką handlową, która na podstawie zezwolenia wydanego przez Ministerstvo financí ČR (ministerstwo finansów, Czechy) organizowała gry losowe w mieście Děčín. |
|
11. |
Wraz z wejściem w życie rozporządzenia gminy nr 3/2013 działalność spółki BONVER WIN stała się z nim sprzeczna, bowiem jej lokale nie znajdowały się pod jednym z adresów wymienionych w załączniku do zarządzenia. |
|
12. |
Decyzją z dnia 22 października 2013 r. ministerstwo finansów cofnęło spółce BONVER WIN zezwolenie na prowadzenie gier losowych ze względu na niezgodność z rozporządzeniem gminy nr 3/2013. |
|
13. |
Spółka BONVER WIN wniosła od tej decyzji odwołanie w postępowaniu administracyjnym, które zostało oddalone na mocy decyzji ministra finansów z dnia 22 lipca 2014 r. |
|
14. |
W następnej kolejności spółka BONVER WIN wniosła skargę na powyższą decyzję, która została oddalona przez Městský soud v Praze (sąd rejonowy w Pradze, Czechy). W uzasadnieniu wyroku sąd między innymi oddalił zarzut niezgodności prawa krajowego z prawem Unii, uznając, że prawo Unii nie znajduje zastosowania w niniejszej sprawie, ponieważ skarżąca nie korzysta ze swobody świadczenia usług. |
|
15. |
Spółka BONVER WIN nie zgodziła się z tą argumentacją i wniosła na ten wyrok skargę kasacyjną do sądu odsyłającego, a mianowicie do Nejvyšší správní soud (najwyższego sądu administracyjnego), zarzucając Městský soud v Praze (sądowi rejonowemu w Pradze) błąd co do prawa polegający na niezastosowaniu prawa Unii. Zdaniem BONVER WIN przepisy rozporządzenia gminy nr 3/2013 w związku z przepisami ustawy o loteriach są sprzeczne z prawem Unii. |
|
16. |
Zgodnie z krajowym prawem procesowym sprawę będącą przedmiotem postępowania głównego początkowo przydzielono piątej izbie Nejvyšší správní soud (najwyższego sądu administracyjnego), która uznała, że swoboda świadczenia usług wynikająca z prawa Unii znajduje zastosowanie do niniejszej sprawy, ponieważ niektórzy klienci BONVER WIN pochodzą z innych państw członkowskich. W związku z tym izba ta co do zasady nie dostrzega potrzeby przekazywania sprawy Trybunałowi. |
|
17. |
Jednakże, wobec tego, że w podobnych sprawach inne izby Nejvyšší správní soud (najwyższego sądu administracyjnego) doszły do wniosku, że prawo Unii w ogólności – a w szczególności swoboda świadczenia usług – nie mają zastosowania ( 4 ), piąta izba postanowiła, zgodnie z krajowym prawem procesowym, przekazać sprawę poszerzonemu składowi izby Nejvyšší správní soud (najwyższego sądu administracyjnego) w celu zmiany linii orzeczniczej pozostałych izb, która zdaniem piątej izby jest błędna. |
|
18. |
Z kolei poszerzony skład izby postanowił przekazać sprawę Trybunałowi. |
|
19. |
Poszerzony skład izby wychodzi z założenia, że w niniejszej sprawie chodzi o ewentualne ograniczenie swobody klientów do korzystania z usług, a nie o ewentualne ograniczenie swobody świadczenia usług po stronie usługodawcy, którym jest czeska spółka mająca siedzibę w tym państwie członkowskim. Sąd odsyłający zauważył, że z orzecznictwa Trybunału wynika, iż usługi świadczone przez usługodawcę mającego siedzibę w państwie członkowskim bez konieczności przemieszczania się na rzecz usługobiorcy mającego siedzibę lub miejsce zamieszkania w innym państwie członkowskim stanowią transgraniczne świadczenie usług i że do takich usługobiorców zaliczają się również turyści lub osoby przemieszczające się w celach naukowych. Ponadto sąd ten uznał, że uregulowanie krajowe, takie jak uregulowanie czeskie w niniejszej sprawie, które stosuje się bez zróżnicowania do obywateli danego państwa członkowskiego i obywateli innych państw członkowskich, może podlegać zakresowi postanowień dotyczących zagwarantowanych w Traktacie o funkcjonowaniu Unii Europejskiej swobód podstawowych co do zasady wyłącznie wtedy, gdy ma ono zastosowanie do sytuacji związanych z wymianą handlową między państwami członkowskimi. |
|
20. |
Ponadto sąd odsyłający uważa, że o ile Trybunał objaśnił zastosowanie art. 56 TFUE w odniesieniu do sytuacji, w których usługodawca oferuje swoje usługi za pośrednictwem telefonu lub Internetu oraz do sytuacji dotyczących grup turystów będących usługobiorcami, o tyle nie rozstrzygnął jeszcze jednoznacznie, czy artykuł ten ma zastosowanie tylko dlatego, że grupa obywateli innego państwa członkowskiego może uzyskać lub uzyskuje w danym państwie członkowskim usługę, która jest świadczona głównie na rzecz obywateli tego państwa. W tym względzie sąd odsyłający wskazuje, że nie podziela stanowiska, zgodnie z którym sporadyczna wizyta już choćby jednego jedynego obywatela innego państwa członkowskiego Unii Europejskiej w zakładzie świadczącym pewne usługi prowadzi automatycznie do zastosowania art. 56 TFUE w odniesieniu do jakichkolwiek krajowych przepisów prawnych, powszechnie regulujących tę krajową branżę usług. |
|
21. |
Ponadto sąd odsyłający zwraca się z pytaniem, czy nie byłoby zasadne ustanowienie w dziedzinie swobody świadczenia usług zasady de minimis, opartej na istnieniu wystarczającego związku między spornymi przepisami a swobodą świadczenia usług. Jest on zdania, że niedyskryminacyjne przepisy mające zastosowanie na szczeblu gminnym nie są objęte zakresem stosowania art. 56 TFUE. |
|
22. |
W tym stanie faktycznym postanowieniem z dnia 21 marca 2019 r., które wpłynęło do Trybunału w dniu 16 kwietnia 2019 r., Nejvyšší správní soud (najwyższy sąd administracyjny) zwrócił się do Trybunału z następującymi pytaniami prejudycjalnymi:
|
|
23. |
Uwagi na piśmie przedłożyła Republika Czeska, Węgry oraz Komisja Europejska. W rozprawie, która odbyła się w dniu 12 marca 2020 r., udział wzięły BONVER WIN, Republika Czeska, Królestwo Niderlandów oraz Komisja. |
IV. Ocena
|
24. |
W dwóch pytaniach zasługujących na jedną odpowiedź sąd odsyłający dąży zasadniczo do ustalenia, czy swoboda świadczenia usług wynikająca z art. 56 TFUE znajduje zastosowanie do sytuacji, w której spółka mająca siedzibę w państwie członkowskim traci, po wejściu w życie przepisów lokalnych określających miejsca, w których może wykonywać swoją działalność, zezwolenie na wykonywanie tej działalności ze względu na to, że niektórzy z jej klientów pochodzą z innego państwa członkowskiego niż państwo, w którym spółka ta ma siedzibę. W związku z tym sąd odsyłający zmierza do ustalenia, czy niedyskryminacyjny charakter tych uregulowań oraz istnienie zasady de minimis w dziedzinie swobody świadczenia usług mają znaczenie dla tej odpowiedzi. |
|
25. |
Z treści pytań wynika ponadto, że sąd odsyłający jest w pełni świadomy, że jeżeli niniejsza sprawa wchodzi w zakres art. 56 TFUE, to nie ma wątpliwości co do istnienia ograniczenia i że jego uzasadnienie należy do Republiki Czeskiej. |
A. Analiza kwestii dopuszczalności
|
26. |
Wbrew pozorom dopuszczalność niniejszej sprawy nie ulega wątpliwości. |
|
27. |
W celu wykazania powyższego i dotarcia do sedna pytania zadanego przez sąd odsyłający uważam, że konieczne jest krótkie zbadanie historii zjawiska, jakie obecnie funkcjonuje pod pojęciem „sytuacji wyłącznie wewnątrzkrajowej”. |
|
28. |
Zgodnie z dobrze znanym i ugruntowanym orzecznictwem postanowienia TFUE dotyczące swobody świadczenia usług nie mają zastosowania do sytuacji, która pod każdym względem ogranicza się do jednego państwa członkowskiego ( 5 ). W obszernym orzecznictwie Trybunału dotyczącym sytuacji wyłącznie wewnątrzkrajowej należy jednak rozróżnić dwie warstwy – merytoryczność i dopuszczalność. |
1. W przedmiocie meritum
|
29. |
Prawniczej genezy ( 6 ) uregulowania wyłącznie wewnątrzkrajowego można doszukiwać się w licznych wyrokach wydanych przez Trybunał od końca lat siedemdziesiątych, w okresie, w którym rozpoznano sprawę Rewe-Zentral ( 7 ) („Cassis de Dijon”): Koestler ( 8 ), Knoors ( 9 ), Auer ( 10 ), Debauve i in. ( 11 ) oraz Saunders ( 12 ). O ile w sprawie Knoors ( 13 )„dictum wyrażono w bardzo wąskim kontekście” ( 14 ) dotyczącym swobody przedsiębiorczości i swobody świadczenia usług, a sprawy Koestler ( 15 ) i Auer ( 16 ) dotyczyły sytuacji transgranicznej, o tyle w sprawie Saunders ( 17 ) Trybunał zastosował uregulowanie wyłącznie wewnątrzkrajowe. |
|
30. |
Ostatni z wyżej wymienionych wyroków dotyczył swobodnego przepływu pracowników w rozumieniu postanowienia, które obecnie stanowi art. 45 TFUE. Obywatela brytyjskiego, który przyznał się do popełnienia przestępstwa, skazano na karę polegającą na przeniesieniu się z Anglii do Irlandii Północnej oraz na zakazie powrotu do Anglii i Walii. Wszystkie fakty były zatem ograniczone do Zjednoczonego Królestwa. W takiej, dość oczywistej dla Trybunału, sytuacji orzekł on, że art. 45 TFUE ( 18 )„nie ma na celu […] ograniczenia uprawnień państw członkowskich do wprowadzania na ich terytorium ograniczeń w swobodnym przepływie wszystkich osób podlegających ich jurysdykcji w ramach wykonywania krajowego prawa karnego” ( 19 ) oraz że „postanowienia Traktatu o swobodnym przepływie pracowników nie mogą być zatem stosowane do sytuacji, które mają charakter wyłącznie wewnętrzny w państwie członkowskim, innymi słowy, gdy nie istnieje czynnik łączący je z żadną z sytuacji przewidzianych w prawie Unii” ( 20 ). |
|
31. |
To nowo wypracowane ( 21 ) ustalenie następnie zestawiono z innymi swobodami podstawowymi. Niedługo po wydaniu wyroku w sprawie Saunders ( 22 ) Trybunał orzekł w sprawie Debauve i in. ( 23 ), że „postanowienia traktatu dotyczące swobody świadczenia usług nie mogą mieć zastosowania do działalności, której istotne elementy są ograniczone do jednego państwa członkowskiego”. Po raz kolejny w tym przypadku Trybunał stwierdził, że fakty w przedmiotowej sprawie dotyczą sytuacji transgranicznej. |
|
32. |
Zawsze było jasne i nie budziło wątpliwości, że te wcześniejsze sprawy dotyczyły kwestii merytorycznych: możliwość materialnego zastosowania swobód podstawowych określonych w traktacie wymaga tzw. elementu transgranicznego. Sytuacje wyłącznie wewnątrzkrajowe znajdują się poza zakresem ratione materiae swobód podstawowych, bowiem ich celem jest liberalizacja wymiany między państwami członkowskimi. |
2. W przedmiocie dopuszczalności
|
33. |
Logiczną proceduralną konsekwencją sytuacji wyłącznie wewnątrzkrajowych, które nie wchodzą w zakres swobód podstawowych, jest brak właściwości Trybunału do udzielenia odpowiedzi na takie pytania, co skutkuje niedopuszczalnością odesłań prejudycjalnych wynikających ze spraw dotyczących sytuacji wyłącznie wewnątrzkrajowych ( 24 ). Prawo Unii zwyczajnie nie ma zastosowania do takiej sytuacji. |
|
34. |
Tymczasem z biegiem lat wyłoniły się liczne sprawy, w których Trybunał udzielał odpowiedzi na pytania wynikające z postępowań krajowych, w których wszystkie okoliczności faktyczne były ograniczone do jednego państwa członkowskiego. |
|
35. |
Nie ma już potrzeby dokonywania syntezy i streszczenia tego orzecznictwa, ponieważ nie tak dawno zostało ono streszczone i sklasyfikowane w wyroku w sprawie Ullens de Schooten ( 25 ): sprawy wyłącznie wewnątrzkrajowe są mimo to dopuszczalne ( 26 ) do rozpatrzenia w trybie prejudycjalnym w czterech szczególnych sytuacjach, a mianowicie: (1) gdy nie można było wykluczyć, że obywatele państw członkowskich mający siedzibę w innych państwach członkowskich są lub byli zainteresowani korzystaniem z tych swobód w celu wykonywania działalności na terytorium państwa członkowskiego, które przyjęło omawiane przepisy krajowe, a w konsekwencji, że przepisy te, mające zastosowanie bez rozróżnienia do obywateli tego państwa członkowskiego i obywateli innych państw członkowskich, mogą wywołać skutki, które nie ograniczają się do tego państwa członkowskiego ( 27 ); (2) w przypadku gdy sąd krajowy zwróci się z wnioskiem o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym w postępowaniu o stwierdzenie nieważności przepisów, które mają zastosowanie nie tylko do jego własnych obywateli, lecz również do obywateli innych państw członkowskich, orzeczenie sądu krajowego, które zostanie wydane w następstwie orzeczenia w trybie prejudycjalnym Trybunału, będzie miało również skutki dla obywateli innych państw członkowskich ( 28 ); (3) gdy wykładnia swobód podstawowych okazuje się istotna, w sytuacji, w której prawo krajowe wymaga od sądu krajowego przyznania obywatelowi własnego państwa członkowskiego takich samych praw, jakie przysługiwałyby obywatelowi innego państwa członkowskiego znajdującemu się w takiej samej sytuacji w świetle prawa Unii ( 29 ); oraz (4) gdy przepisy prawa Unii zostały zastosowane przez ustawodawstwo krajowe, które w odniesieniu do sytuacji ograniczonych pod każdym względem do jednego państwa członkowskiego stosuje takie samo podejście jak to przewidziane w prawie Unii ( 30 ). |
3. Zastosowanie w niniejszej sprawie: sytuacja BONVER WIN
|
36. |
Przechodząc na grunt omawianej sprawy, niezmiernie kusząca jest odpowiedź, jaką proponuje Komisja, a mianowicie że to do sądu odsyłającego należy ustalenie, czy w omawianej sprawie występuje element transgraniczny. |
|
37. |
Takie podejście byłoby jednak chybione. |
|
38. |
Sąd odsyłający zmierza w swoich pytaniach do uzyskania dalszych odpowiedzi. Nie chodzi mu o ustalenie, czy Trybunał powinien udzielić odpowiedzi na to pytanie (co zresztą byłoby dziwnym pytaniem dla Trybunału), ale o ustalenie, czy swoboda świadczenia usług na podstawie art. 56 TFUE nie powinna mieć zastosowania w sytuacjach, w których wyraźnie występuje element transgraniczny. Innymi słowy, sąd odsyłający zwraca się o wskazówki co do zakresu art. 56 TFUE. Zamierza on dotrzeć do sedna sprawy „sytuacji wyłącznie wewnątrzkrajowej” i pyta, jak sądzę, czy sytuacje wyłącznie wewnątrzkrajowe należy rozumieć szerzej niż dotychczas. |
|
39. |
Jest to zatem kwestia dotycząca meritum, a nie dopuszczalności. |
|
40. |
Na koniec chciałbym podkreślić, że dopuszczalność niniejszej sprawy wynika już chociażby z wyroku Trybunału w sprawie Trijber i Harmsen ( 31 ). W owej sprawie R.L. Trijber złożył wniosek o zezwolenie na organizację rejsów statkiem w Amsterdamie (Niderlandy). Trybunał uznał, że dla dopuszczalności sprawy wystarczy, że „z usługi tej mogą korzystać także obywatele innych państw członkowskich i że rozpatrywany system może utrudnić dostęp do rynku wszystkich usługodawców, w tym pochodzących z innych państw członkowskich, którzy zamierzają rozpocząć działalność w Niderlandach w celu oferowania takiej usługi” ( 32 ). |
|
41. |
Innymi słowy, Trybunał oparł dopuszczalność sprawy między innymi na fakcie, że usługobiorcy pochodzili z innych państw członkowskich ( 33 ). Przyczyną dopuszczalności sprawy była okoliczność, że odbiorcy przedmiotowych usług nie pochodzili z państwa członkowskiego, w którym usługi te były oferowane. Z podobną sytuacją mamy do czynienia w niniejszej sprawie. |
|
42. |
Podsumowując dopuszczalność niniejszej sprawy, Trybunał nie może – i nie powinien – odwoływać się do wyroku w sprawie Ullens de Schooten ( 34 ) w celu udzielenia odpowiedzi sądowi odsyłającemu, bowiem sprawa jest ewidentnie dopuszczalna. |
B. Co do istoty
|
43. |
Przejdźmy zatem do istoty sprawy oraz do zakresu stosowania art. 56 TFUE ( 35 ). |
1. Zakres stosowania art. 56 TFUE
|
44. |
Na wstępie należy podkreślić, że niniejsza sprawa dotyczy jedynie zakresu ratione materiae swobody świadczenia usług na podstawie Traktatu o funkcjonowaniu Unii Europejskiej. Nie dotyczy ona ogólnej zgodności środka krajowego ze swobodą świadczenia usług. Innymi słowy, jedyną kwestią, którą sąd odsyłający stara się ustalić z pomocą Trybunału, jest to, czy zachodzi ograniczenie na gruncie art. 56 TFUE (co miałoby miejsce, gdyby sytuacja była objęta zakresem stosowania tego postanowienia), a nie to, czy dodatkowo ograniczenie byłoby uzasadnione nadrzędnym interesem publicznym. |
|
45. |
Zgodnie z art. 56 TFUE – w ramach postanowień rozdziału dotyczącego usług zawartego w traktacie FUE – ograniczenia w swobodnym świadczeniu usług wewnątrz Unii są zakazane w odniesieniu do obywateli państw członkowskich mających swe przedsiębiorstwo w państwie członkowskim innym niż państwo odbiorcy świadczenia. |
|
46. |
Postanowienie to, które wprowadza podstawową zasadę, względnie Grundnorm ( 36 ), swobody świadczenia usług w ramach rynku wewnętrznego i które uzupełniono szeregiem przepisów prawa wtórnego, w szczególności dyrektywą usługową, ma długą historię w orzecznictwie Trybunału. Chociaż zgodnie z traktatem zasada ta miała stanowić pozostałą swobodę podstawową ( 37 ), Trybunał już na wczesnym etapie określił ją jako „jedną z podstawowych zasad Traktatu” ( 38 ). Ponadto uznał, że ta swoboda podstawowa ma bezpośredni skutek ( 39 ), a także obejmuje środki stosowane bez rozróżnienia ( 40 ). Artykuł 56 TFUE, podobnie jak art. 34, 45 i 49 TFUE, ma zatem na celu usunięcie przeszkód w handlu, a nie tylko dyskryminacji między krajowymi i zagranicznymi podmiotami gospodarczymi. Jednocześnie Trybunał zezwolił państwom członkowskim na odwoływanie się do niepisanych przesłanek uzasadniających ograniczenie swobody świadczenia usług w postaci nadrzędnego interesu publicznego. Ponadto, co ma zasadnicze znaczenie dla niniejszej sprawy, Trybunał orzekł, że swoboda świadczenia usług jest korzystna tak dla usługodawców, jak dla usługobiorców ( 41 ). Ta ewolucja swobody świadczenia usług następowała wraz z przechodzeniem gospodarek i społeczeństw państw członkowskich od produkcji do usług. |
|
47. |
Stwierdzenie, czy istnieje sytuacja transgraniczna, jest trudniejsze w przypadku swobody świadczenia usług niż w przypadku swobodnego przepływu pracowników lub swobody przedsiębiorczości ( 42 ); poza tym potrzeba czasu, aby zaistniały cztery powszechnie akceptowane możliwe sytuacje transgraniczne ( 43 ), w których ma zastosowanie swoboda świadczenia usług. Po pierwsze, sytuacja, w której usługodawca przekracza granicę, aby móc oferować usługi ( 44 ). Jest to niewątpliwie paradygmat ( 45 ) art. 56 TFUE i znajduje wyraźne odzwierciedlenie w jego brzmieniu. Po drugie, sytuacja, w której usługobiorca przekracza granicę w celu otrzymania usługi ( 46 ). Po trzecie, sytuacje, w których zarówno usługodawca, jak i usługobiorca przekraczają granicę, a następnie usługa jest świadczona ( 47 ). I po czwarte, sytuacje, w których sama usługa przekracza granicę ( 48 ). |
|
48. |
Ponadto, w przeciwieństwie do innych swobód podstawowych, takich jak swobodny przepływ pracowników, a nawet regulacji dotyczących obywatelstwa Unii, to nie obywatelstwo danych osób, ale miejsce prowadzenia przez nie działalności ( 49 ) przesądza o istnieniu elementu transgranicznego ( 50 ). |
|
49. |
Jeśli chodzi w szczególności o drugą sytuację, w której usługobiorca przekracza granicę w celu skorzystania z usługi, oba ograniczenia dotyczące usługodawcy lub usługobiorcy wchodzą w zakres art. 56 TFUE. Jeśli chodzi o ograniczenia nakładane na usługodawcę, uzasadnieniem dla objęcia ich zakresem regulacji art. 56 TFUE jest to, że nieuchronnie pociągają one za sobą ograniczenia dla usługobiorców. |
|
50. |
Ograniczenie może zatem pochodzić albo z państwa członkowskiego usługodawcy, albo z państwa członkowskiego usługobiorcy. Traktat traktuje oba ograniczenia w ten sam sposób, co jest w pełni logiczne. Podczas gdy na przykład w przypadku swobody przepływu towarów traktat słusznie wprowadza rozróżnienie między przywozem ( 51 ) a wywozem ( 52 ) i, w świetle orzecznictwa Trybunału, jest (zresztą słusznie) bardziej restrykcyjny w odniesieniu do przywozu ( 53 ), takie rozróżnienie nie istnieje w przypadku swobody świadczenia usług z tego prostego względu, że trudniej jest odróżnić koncepcję „przywozu” od „wywozu”. Jak zostanie ukazane poniżej, niniejsze odesłanie prejudycjalne stanowi przykład w tym zakresie. |
|
51. |
W związku z powyższym Trybunał uznał, że „na swobodę świadczenia usług transportu morskiego między państwami członkowskimi […] może powołać się przedsiębiorstwo w stosunku do państwa członkowskiego, w którym ma ono siedzibę, gdy usługi są świadczone na rzecz świadczeniobiorców mających siedzibę w innym państwie członkowskim” ( 54 ). |
|
52. |
Ponadto Trybunał orzekł w odniesieniu do praktyki powszechnie określanej mianem „cold-calling” polegającej na kontaktowaniu się z osobami fizycznymi przez telefon bez ich uprzedniej zgody w celu zaoferowania im usług finansowych, że „wcześniejsze istnienie możliwego do zidentyfikowania odbiorcy nie jest przesłanką stosowania przepisów dotyczących swobody świadczenia usług” ( 55 ). Trybunał uzasadniał również swoje orzeczenie w następujący sposób: „w tym względzie należy podnieść, że swoboda świadczenia usług stałaby się fikcją, gdyby uregulowania krajowe mogły ograniczać dowolnie oferowanie usług” ( 56 ). Tym samym już samo przygotowanie świadczenia usługi wchodzi w zakres art. 56 TFUE ( 57 ). |
|
53. |
Trybunał uznał również, że potencjalne ograniczenie wystarczy, aby sprawa wchodziła w zakres stosowania art. 56 TFUE. |
|
54. |
Reasumując, chciałbym odesłać do opinii rzecznika generalnego Michala Bobeka w sprawie TÜV Rheinland LGA Products i Allianz IARD ( 58 ), w której trafnie stwierdził on: „możliwość wystąpienia elementu transgranicznego odnosi się do kategorii racjonalnie wyobrażalnej hipotezy: w związku z tym – w kontekście usług – okoliczność, że, przykładowo, niektórzy usługobiorcy mogą pochodzić z innego państwa członkowskiego, wystarcza do tego, aby postanowienia traktatu dotyczące usług znalazły zastosowanie”. |
2. Zastosowanie w niniejszej sprawie: sytuacja BONVER WIN
|
55. |
Powyższe rozważania prowadzą nas do rozpatrywanej sprawy oraz do kwestii wskazanych przez sąd odsyłający. |
|
56. |
Na podstawie powyższej analizy wydaje się, że niniejsza sprawa wchodzi w zakres art. 56 TFUE: mamy bowiem do czynienia z usługodawcą z siedzibą w Czechach, świadczącym usługi między innymi na rzecz klientów, których siedziba co do zasady znajduje się w Niemczech i którzy przekraczają granicę czesko-niemiecką, aby skorzystać z tych usług. |
|
57. |
Ponadto działalność BONVER WIN doznaje ograniczenia: okoliczność, że spółka ta nie może dłużej prowadzić działalności w tym samym miejscu co poprzednio, niewątpliwie spełnia warunki odpowiedniego orzecznictwa Trybunału w tym zakresie. Tym samym klienci BONVER WIN są również ograniczeni w zakresie możliwości korzystania z usług. Jeżeli spółka BONVER WIN musi zaprzestać prowadzenia działalności handlowej w części miasta, w którym ma siedzibę, klienci nie mogą dłużej korzystać z organizowanych tam gier losowych. |
|
58. |
Bez znaczenia jest przy tym okoliczność, że ograniczenie zostało nałożone z perspektywy usługodawcy – BONVER WIN przez państwo członkowskie pochodzenia ( 59 ). Trybunał może w tym miejscu przytoczyć swoje orzeczenie w sprawie Alpine Investments ( 60 ), w którym doszedł do wniosku, że wynikająca z traktatu swoboda świadczenia usług „zakazuje ograniczania swobody świadczenia usług ogólnie wewnątrz [Unii]” oraz że w konsekwencji swoboda ta „dotyczy nie tylko ograniczeń wprowadzonych przez państwo przyjmujące, ale również ustanowionych w państwie pochodzenia”. |
|
59. |
W świetle powyższego stwierdzenia mógłbym powiedzieć: „sprawa zamknięta”. |
3. Potrzeba ograniczenia zakresu stosowania art. 56 TFUE?
|
60. |
Z niniejszą sprawą wiążą się jednak jeszcze dwa inne czynniki: po pierwsze, fakt, że adresatem ograniczenia nie jest usługobiorca przekraczający granicę, co prowadzi do zastosowania art. 56 TFUE, lecz usługodawca, oraz, po drugie, skupienie sądu odsyłającego na samej tylko możliwości niemieckich klientów i związanej z tym kwestii zasady de minimis. |
a) Usługobiorca prowadzący do zastosowania art. 56 TFUE względem usługodawcy
|
61. |
Nie dostrzegam, w jaki sposób okoliczność przekroczenia granicy właśnie przez usługobiorcę miałby wpłynąć na mój wniosek. Kwestia zakresu stosowania art. 56 TFUE jest obiektywna w tym znaczeniu, że albo ma on miejsce – przy spełnieniu określonych przesłanek – albo nie ma miejsca. |
|
62. |
Kwestię tę należy odróżnić od kwestii, czy w takiej sytuacji usługodawca może powołać się na art. 56 TFUE względem własnego państwa członkowskiego, to znaczy, czy może wywieść prawo zbliżone do podstawowego prawa gospodarczego. |
|
63. |
Odpowiedź na to pytanie jest twierdząca. |
|
64. |
Jak wykazano wcześniej, swoboda odbioru usług przez usługobiorcę jest jedynie drugą stroną medalu swobody świadczenia usług przez usługodawcę. W takiej sytuacji byłoby dość kuriozalne, gdyby tylko na przykład polscy czy niemieccy klienci BONVER WIN mogli powoływać się na art. 56 TFUE w postępowaniach przed sądami czeskimi, podczas gdy sama spółka BONVER WIN nie mogłaby tego uczynić. W tym względzie należy wyciągnąć analogię z orzeczenia Trybunału w dziedzinie swobodnego przepływu pracowników na podstawie art. 45 TFUE w sprawie Clean Car Autoservice ( 61 ), w którym Trybunał uznał, że pracodawca może powoływać się na swobodny przepływ pracowników na podstawie art. 45 TFUE również w celu zatrudnienia w państwie członkowskim, w którym ma on siedzibę, pracowników będących obywatelami innego państwa członkowskiego. |
b) Sprawa Keck w kontekście usług?
|
65. |
Oczywiste jest, że taki wniosek oznacza, iż w obecnym stanie prawnym zakres ratione materiae jest bardzo szeroki, co rodzi pytanie, czy Trybunał powinien rozważyć wprowadzenie ograniczenia, jak to miało miejsce w 1993 r. w sprawie Keck i Mithouard ( 62 ) w zakresie swobodnego przepływu towarów. Za takim ograniczeniem przemawiają następujące argumenty: podobnie jak w sprawie Keck i Mithouard ( 63 ), mamy tu do czynienia ze środkiem mającym zastosowanie bez rozróżnienia, tak pod względem prawnym, jak i faktycznym, w odniesieniu do swobody świadczenia usług i związanej z nią swobody korzystania z tych usług. W związku z tym nie występuje tu żaden element dyskryminacyjny: z perspektywy usługodawcy każde zagraniczne przedsiębiorstwo pragnące prowadzić działalność w mieście Děčín w celu oferowania gier losowych znajduje się dokładnie w takiej samej sytuacji jak spółka BONVER WIN i nie mogłoby prowadzić działalności w określonej części miasta. I odwrotnie, jeżeli chodzi o usługobiorcę, żaden odbiorca – czy to czeski, czy zagraniczny – nie może otrzymać usług w zakresie gier losowych w określonej części miasta. Przyjmując, że pojęcie „niektórych sposobów sprzedaży”, wypracowane w sprawie Keck i Mithouard ( 64 ), ma w rzeczywistości oznaczać dostęp do rynku przedsiębiorstwa zamierzającego sprzedawać towary lub, jak to ma miejsce w niniejszej sprawie, oferować usługi, dlaczego nie wykluczyć z zakresu stosowania art. 56 TFUE tych środków mających zastosowanie bez rozróżnienia pod względem prawnym i faktycznym, które nie utrudniają dostępu do rynku usługodawcom z innych państw członkowskich? |
|
66. |
Pytanie to dotyczy sedna gospodarczego ustroju Unii oraz koncepcji określającej, co stanowi i co powinno stanowić ograniczenie dla handlu transgranicznego. |
|
67. |
Wszelkim rozważaniom dotyczącym samego pomysłu wprowadzenia takiej zasady w ramach swobody świadczenia usług na mocy art. 56 TFUE chciałbym się stanowczo sprzeciwić. |
|
68. |
Przede wszystkim w obecnym stanie orzecznictwa Trybunału nie dostrzegam żadnej przesłanki dla takich rozważań ( 65 ). |
|
69. |
Przy określaniu zakresu stosowania art. 56 TFUE Trybunał konsekwentnie przyjmuje stanowisko oparte na przeszkodach (w przeciwieństwie do stanowiska opartego na dyskryminacji). Jest to wyraźnie dostrzegalne w takich sprawach ( 66 ) jak przytoczone już przeze mnie sprawy Gebhard ( 67 ) i Alpine Investments ( 68 ). |
|
70. |
Należy przyznać, że można by teraz postawić pytanie, czy ograniczenie do art. 56 TFUE w ślad za orzeczeniami w sprawie Keck i Mithouard ( 69 )„być może wciąż nie zostało przesądzone” ( 70 ). W mojej ocenie nie ma powodu do dokonania takiego rozwoju orzecznictwa z podanych niżej względów. |
|
71. |
Po pierwsze, wątpliwe jest, czy orzeczenie w sprawie Keck i Mithouard ( 71 ) nadal jest aktualne w zakresie swobodnego przepływu towarów. Obecnie Trybunał nie odnosi się do tej sprawy, a rzadko kiedy odwołuje się do jej podstawowej idei. Zdaję sobie sprawę z mojego wcześniejszego stwierdzenia, że „sprawa Keck pozostaje aktualna” ( 72 ), ale obecnie zastanawiam się, czy nie należałoby go uzupełnić słowami „teoretycznie, w trybie stand-by”. A może należałoby raczej stwierdzić, że sprawa Keck przeobraziła się z lwa w kota domowego: być może udomowionego, ale nadal niedającego się pochwycić. |
|
72. |
Po drugie, rozumowanie w sprawie Keck i Mithouard ( 73 ) było wówczas trudne do zrozumienia i słusznie skrytykowano Trybunał, że wyrażenia „niektóre sposoby sprzedaży” nie da się łatwo stosować w praktyce ze względu na brak jasnych kryteriów oceny konkretnego przypadku ( 74 ). W późniejszym czasie okazało się, że w sprawie Keck i Mithouard ( 75 ) tak naprawdę wcale nie chodziło o „niektóre sposoby sprzedaży”, ale o to, czy dostęp do rynku jest utrudniony, o ile nie niemożliwy. I nawet w takiej sytuacji określenie, czym dokładnie jest dostęp do rynku, jest trudnym zadaniem i jest problematyczne pod względem pewności prawnej. |
|
73. |
Po trzecie, chociaż zasadniczo należy preferować równoległą interpretację swobód podstawowych, trudno jest dokonywać porównań między swobodnym przepływem towarów a swobodą świadczenia usług, jeśli chodzi o doktrynę sposobów sprzedaży i dostępu do rynku. Łatwiej jest kształtować taką doktrynę w kontekście dóbr (głównie) ( 76 ) materialnych. W przypadku usług sytuacja przedstawia się zgoła odmiennie: ze względu na niematerialny charakter usługi trudniej jest określić, co stanowi samą usługę, a co nie jest bezpośrednio z nią związane. |
|
74. |
Po czwarte, jeśli przyjąć, że wyrok w sprawie Keck i Mithouard ( 77 ) dotyczył (również) usystematyzowania w sprawach, które miały mniej wspólnego z samymi towarami niż ze swobodami handlowymi przedsiębiorców, co Trybunał chętnie przyznaje – i co może tłumaczyć jedną z ironii towarzyszących sprawie Keck i Mithouard ( 78 ), a mianowicie tę, że okoliczności faktyczne ograniczały się do jednego państwa członkowskiego ( 79 ), wskutek czego zasada swobodnego przepływu towarów w tej sprawie i tak nie miała zastosowania, a tym samym sprawa nie mogła zostać uznana za dopuszczalną – to moim zdaniem nie ma potrzeby rozszerzania wniosków wyciągniętych w sprawie Keck i Mithouard ( 80 ) na inne swobody podstawowe. Jeżeli chodzi o swobodę świadczenia usług, nie dostrzegam żadnej „rosnącej tendencji” ( 81 ) usługodawców do powoływania się na prawa przysługujące im na gruncie art. 56 TFUE i nie znam innych, którzy dostrzegają taką tendencję. Jest wręcz odwrotnie. W rzeczywistości w ciągu ostatnich dwóch dziesięcioleci ustawodawca Unii skoncentrował część swoich działań na wspieraniu swobody świadczenia usług w całej Unii, zwłaszcza poprzez przyjęcie dyrektywy usługowej. Uznano, że podmiotom gospodarczym należy zapewnić większą możliwość korzystania ze swobody świadczenia usług. Wprowadzenie zasady ograniczającej w prawie pierwotnym stałoby w ewidentnej sprzeczności z tą tendencją, a tym samym stanowiłoby niefortunny krok wstecz w tym zakresie. |
|
75. |
Ponadto, po piąte i najistotniejsze, Trybunał (całkiem słusznie) nie odwołał się do sprawy Keck i Mithouard ( 82 ), gdy mógł to zrobić, interpretując swobodę przedsiębiorczości dostawcy usług w kontekście dyrektywy usługowej. W wyroku w sprawie X i Visser ( 83 ) Trybunał doszedł do wniosku, że środek, który niewątpliwie stanowiłby „sposób sprzedaży” w rozumieniu Keck i Mithouard ( 84 ), wchodzi jednak w zakres swobody przedsiębiorczości przewidzianej w dyrektywie usługowej, a zatem „stanowi odejście od koncepcji, które doprowadziły do wydania orzeczenia w sprawie Keck” ( 85 ). |
|
76. |
Nie ma zatem podstaw do stosowania uzasadnienia jednego z najbardziej kwestionowanych wyroków w dziedzinie swobodnego przepływu towarów ( 86 ) poza zakresem tej konkretnej swobody podstawowej. |
c) Zasada de minimis w przypadku art. 56 TFUE?
|
77. |
Z dotychczasowego orzecznictwa Trybunału nie wynika, by art. 56 TFUE – ani jakakolwiek inna swoboda podstawowa, jeśli o to chodzi – objęte były zasadą de minimis w ten sposób, że ze swobodą świadczenia usług mamy do czynienia tylko wtedy, gdy z usługi korzysta określona liczba usługobiorców. |
|
78. |
Wprawdzie Trybunał uznał, że swoboda świadczenia usług nie ma zastosowania do określonej kategorii okoliczności faktycznych opisanych przez sąd odsyłający, jednak miało to miejsce raczej w sytuacjach, w których związek między przedmiotowym środkiem krajowym a swobodą podstawową był zbyt słaby. |
|
79. |
Istnieje dobre uzasadnienie dla tego orzecznictwa i faktu, że Trybunał nie ucieka się do względów de minimis: zakres swobody świadczenia usług należy określić na podstawie kryteriów jakościowych, które można łatwo stosować w całej Unii. I odwrotnie, tego zakresu nie mogą i nie powinny określać kryteria ilościowe. Zupełnie niezależnie od tego niemożliwe byłoby określenie lub uzasadnienie progu ilościowego. Jaki próg należałoby zastosować na przykład w przypadku BONVER WIN? Dziesięciu, stu, czy tysiąc klientów? Określony procent klientów jako część „całego portfela” klientów, na przykład 15%? A może należałoby to uzależnić od pieniędzy, którymi grają klienci? Czy klient, który stawia 1000 EUR, równa się dziesięciu klientom, z których każdy stawia po 100 EUR? Jeżeli te przykłady wydają się proste, to moim zdaniem doskonale świadczą o tym, iż to właśnie pojęcie de minimis w kontekście swobód podstawowych byłoby w przyszłości źródłem problemów. |
|
80. |
Fakt, że ilościowe pojęcie de minimis odnosi się bardziej do konkretnych faktów w danej sprawie niż do jej aspektów prawnych, doprowadziłby do bardziej podstawowego problemu. Nietrudno sobie wyobrazić, że ten sam środek może zostać uznany za de minimis w jednym państwie członkowskim Unii, a w innym nie. Taka sytuacja stanowiłaby zagrożenie dla równości podmiotów gospodarczych, która jest celem przepisów dotyczących rynku wewnętrznego. A może de minimis należy zdefiniować w sposób abstrakcyjny? Jeśli tak, to w jaki sposób i kto powinien to zrobić? Nie należy zapominać, że w niniejszej sprawie poruszamy się w obszarze nieobjętym harmonizacją, w którym środki państw członkowskich należy oceniać w odniesieniu do swobody wynikającej z traktatu, oraz że rynek wewnętrzny pozostaje obszarem wspólnych kompetencji Unii. Sytuacji tej nie należy porównywać do sytuacji w zakresie unijnego prawa konkurencji, w którym samo prawodawstwo Unii określa pewne progi. |
|
81. |
Podsumowując argumentację przeciwko wprowadzeniu zasady de minimis w kontekście swobody świadczenia usług w świetle art. 56 TFUE, a nawet w świetle jakiejkolwiek innej swobody, należy podkreślić, że jest to kwestia faktyczna, nie zaś prawna. W ramach postępowania prejudycjalnego orzekanie w przedmiocie okoliczności faktycznych należy do sądu krajowego. Umożliwienie sądom krajowym wprowadzenie takiego uregulowania prowadziłoby do fragmentacji rynku wewnętrznego i stwarzałoby zagrożenie dla realizacji celu, jakim jest zapewnienie równości podmiotom gospodarczym. |
|
82. |
Z powyższego wynika, że zasadę de minimis w kontekście art. 56 TFUE należy co do zasady odrzucić. |
V. Wnioski
|
83. |
W świetle powyższych rozważań proponuję Trybunałowi, by na pytania przedstawione przez Nejvyšší správní soud (najwyższy sąd administracyjny, Czechy) odpowiedział w następujący sposób: Swoboda świadczenia usług wynikająca z art. 56 TFUE – która nie obejmuje zasady de minimis – ma zastosowanie do sytuacji, w której przedsiębiorstwo mające siedzibę w państwie członkowskim traci, na mocy środka publicznego określającego warunki świadczenia usług, takie jak dokładna lokalizacja, zezwolenie na prowadzenie działalności, gdy niektórzy z jego klientów pochodzą z innego państwa członkowskiego niż państwo, w którym przedsiębiorstwo to ma siedzibę, niezależnie od tego, czy dany środek krajowy ma zastosowanie bez rozróżnienia (pod względem prawnym i faktycznym). |
( 1 ) Język oryginału: angielski.
( 2 ) Na przykład: dyskryminacja lub przeszkoda, sposób sprzedaży lub dostęp do rynku, sytuacje wyłącznie wewnątrzkrajowe.
( 3 ) Wyrok z dnia 24 listopada 1993 r., Keck i Mithouard (C‑267/91 i C‑268/91, EU:C:1993:905).
( 4 ) Jak się wydaje, bez przekazywania sprawy Trybunałowi.
( 5 ) Zobacz wyrok z dnia 15 listopada 2016 r., Ullens de Schooten (C‑268/15, EU:C:2016:874, pkt 47).
( 6 ) Ten termin zaczerpnąłem z: A. Arena, The Wall Around EU Fundamental Freedoms: the Purely Internal Rule at the Forty-Year Mark, Yearbook of European Law, 2019, t. 38, s. 153–219, tu: s. 163.
( 7 ) Wyrok z dnia 20 lutego 1979 r. (120/78, EU:C:1979:42).
( 8 ) Wyrok z dnia 24 października 1978 r. (15/78, EU:C:1978:184).
( 9 ) Wyrok z dnia 7 lutego 1979 r. (115/78, EU:C:1979:31).
( 10 ) Wyrok z dnia 7 lutego 1979 r. (136/78, EU:C:1979:34).
( 11 ) Wyrok z dnia 18 marca 1980 r. (52/79, EU:C:1980:83).
( 12 ) Wyrok z dnia 28 marca 1979 r. (175/78, EU:C:1979:88).
( 13 ) Wyrok z dnia 7 lutego 1979 r. (115/78, EU:C:1979:31, pkt 24): „postanowienia traktatu odnoszące się do prowadzenia działalności gospodarczej i świadczenia usług nie mogą być stosowane w sytuacjach, które mają charakter wyłącznie wewnętrzny w państwie członkowskim”.
( 14 ) Zgodnie z opinią rzecznika generalnego J.-P. Warnera w sprawie Saunders (175/78, niepublikowaną, EU:C:1979:63, s. 1141).
( 15 ) Zobacz wyrok z dnia 24 października 1978 r. (15/78, EU:C:1978:184, pkt 3).
( 16 ) Zobacz wyrok z dnia 7 lutego 1979 r. (136/78, EU:C:1979:34).
( 17 ) Zobacz wyrok z dnia 28 marca 1979 r. (175/78, EU:C:1979:88, pkt 10).
( 18 ) Dawniej art. 48 Traktatu EWG.
( 19 ) Zobacz wyrok z dnia 28 marca 1979 r., Saunders (175/78, EU:C:1979:88, pkt 10).
( 20 ) Zobacz wyrok z dnia 28 marca 1979 r., Saunders (175/78, EU:C:1979:88, pkt 11). Interesujące jest przy tym to, że rzecznik generalny w tej sprawie odniósł się w swojej opinii do sytuacji wyłącznie wewnątrzkrajowych, ale doszedł do innego wniosku niż Trybunał, co doprowadziło go do analizy przedmiotowych aktów krajowych w ramach swobodnego przepływu pracowników; zob. opinia rzecznika generalnego J.-P. Warnera w sprawie Saunders (175/78, niepublikowana, EU:C:1979:63).
( 21 ) Na przykład w poprzednich sprawach, takich jak wyrok z dnia 15 lipca 1964 r., Costa (6/64, EU:C:1964:66), wydaje się, że Trybunał nie dostrzegł potrzeby analizowania kwestii sytuacji wyłącznie wewnątrzkrajowych.
( 22 ) Wyrok z dnia 28 marca 1979 r. (175/78, EU:C:1979:88).
( 23 ) Wyrok z dnia 18 marca 1980 r. (52/79, EU:C:1980:83, pkt 9).
( 24 ) Ryzykując nawet, że zostanę oskarżony o herezję, dla ułatwienia odwołuję się do pojęć „właściwość” i „dopuszczalność” zamiennie. Nie oznacza to, że nie zdaję sobie sprawy z prawnej różnicy między tymi pojęciami: właściwość jest obiektywna i odnosi się do zdolności prawnej Trybunału do wydawania orzeczeń, podczas gdy dopuszczalność ma względem niej element subiektywny, ponieważ częściowo może o niej przesądzić sąd odsyłający. W rzeczywistości sprawa jest dopuszczalna tylko wtedy, gdy sąd krajowy przestrzegał odpowiednich przepisów proceduralnych przy przekazywaniu sprawy do Trybunału i należycie uzasadnił, dlaczego odesłanie jest konieczne. Ponadto w tym względzie w pełni podzielam opinię rzecznika generalnego N. Wahla w sprawie Gullotta i Farmacia di Gullotta Davide & C. (C‑497/12, EU:C:2015:168, pkt 21, 25), w której podobnie podkreślono, że nie należy przeceniać różnicy między tymi dwoma pojęciami.
( 25 ) Zobacz wyrok z dnia 15 listopada 2016 r. (C‑268/15, EU:C:2016:874, pkt 50–53). Pełne streszczenie orzecznictwa Trybunału w sprawie przed wydaniem tego wyroku znajduje się w opinii rzecznika generalnego N. Wahla w sprawach połączonych Venturini i in. (C‑159/12 do C‑161/12, EU:C:2013:529).
( 26 ) Zobacz w tym kontekście też moja opinia w sprawach połączonych X i Visser (C‑360/15 i C‑31/16, EU:C:2017:397, pkt 115).
( 27 ) Zobacz wyrok z dnia 15 listopada 2016 r., Ullens de Schooten (C‑268/15, EU:C:2016:874, pkt 50).
( 28 ) Zobacz wyrok z dnia 15 listopada 2016 r., Ullens de Schooten (C‑268/15, EU:C:2016:874, pkt 51).
( 29 ) Zobacz wyrok z dnia 15 listopada 2016 r., Ullens de Schooten (C‑268/15, EU:C:2016:874, pkt 52).
( 30 ) Zobacz wyrok z dnia 15 listopada 2016 r., Ullens de Schooten (C‑268/15, EU:C:2016:874, pkt 53).
( 31 ) Wyrok z dnia 1 października 2015 r. (C‑340/14 i C‑341/14, EU:C:2015:641).
( 32 ) Zobacz wyrok z dnia 1 października 2015 r., Trijber i Harmsen (C‑340/14 i C‑341/14, EU:C:2015:641, pkt 41). Wyróżnienie własne.
( 33 ) Wyrok z dnia 1 października 2015 r., Trijber i Harmsen (C‑340/14 i C‑341/14, EU:C:2015:641) ma zatem interesujący wątek: po ustaleniu, że niektóre sytuacje nie mają charakteru wyłącznie wewnątrzkrajowego, Trybunał odmówił udzielenia odpowiedzi na pytania sądu odsyłającego co do istoty, który właśnie starał się ustalić, czy przepisy dyrektywy 2006/123/WE Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 12 grudnia 2006 r. dotyczącej usług na rynku wewnętrznym (Dz.U. 2006, L 376, s. 36) (zwanej dalej „dyrektywą usługową”) odnoszące się do swobody przedsiębiorczości usługodawców mają zastosowanie do sytuacji wyłącznie wewnątrzkrajowych. Dopiero w późniejszym okresie, w wyroku z dnia 30 stycznia 2018 r., X i Visser (C‑360/15 i C‑31/16, EU:C:2018:44), Trybunał udzielił odpowiedzi twierdzącej na to pytanie.
( 34 ) Zobacz wyrok z dnia 15 listopada 2016 r. (C‑268/15, EU:C:2016:874).
( 35 ) Niniejszą sprawę należy zbadać w świetle postanowień traktatu. Dyrektywa usługowa nie ma zastosowania do działalności w zakresie gier losowych; zob. art. 2 ust. 2 lit. h) tej dyrektywy. Gdyby tego rodzaju działalność była objęta tą dyrektywą, wówczas nie powstałoby pytanie sądu odsyłającego, bowiem rozdział dotyczący przedsiębiorczości usługodawców stosuje się ratione materiae do sytuacji wyłącznie wewnątrzkrajowych; zob. wyrok z dnia 30 stycznia 2018 r., X i Visser (C‑360/15 i C‑31/16, EU:C:2018:44).
( 36 ) Za terminologią P.-Ch. Müllera-Graffa, w: R. Streinz (red.), EUV/AEUV Kommentar, München, C.H. Beck, wyd. 3, 2018, Artikel 56 AEUV, pkt 1.
( 37 ) Zobacz art. 57 TFUE, zgodnie z którym usługi należy uznać za usługi w rozumieniu traktatów, gdy są wykonywane zwykle za wynagrodzeniem w zakresie, w jakim nie są objęte postanowieniami o swobodnym przepływie towarów, kapitału i osób. Trybunał uznał w tym względzie, że pojęcie „usługi” obejmuje usługi, które nie są regulowane innymi swobodami, w celu zapewnienia, aby każda działalność gospodarcza mieściła się w zakresie swobód podstawowych, z czego wnioskuję, że nie jest to dodatkowa, ale pozostała swoboda podstawowa. Zobacz moja opinia w sprawach połączonych X i Visser (C‑360/15 i C‑31/16, EU:C:2017:397, pkt 88).
( 38 ) Zobacz wyrok z dnia 17 grudnia 1981 r., Webb (279/80, EU:C:1981:314, pkt 17).
( 39 ) Zobacz wyrok z dnia 3 grudnia 1974 r., van Binsbergen (33/74, EU:C:1974:131, pkt 27).
( 40 ) Swoboda świadczenia usług przewidziana w art. 56 TFUE wymaga nie tylko wyeliminowania wszelkiej dyskryminacji ze względu na przynależność państwową wobec usługodawców mających siedzibę w innych państwach członkowskich, ale także zniesienia jakichkolwiek ograniczeń, nawet gdy ograniczenia te są stosowane bez rozróżnienia zarówno w stosunku do krajowych usługodawców, jak i usługodawców z innych państw członkowskich. Stanowi to spójne orzecznictwo od czasu wydania wyroku z dnia 25 lipca 1991 r., Säger (C‑76/90, EU:C:1991:331, pkt 12). Zobacz ponadto wyroki: z dnia 18 lipca 2013 r., Citroën Belux (C‑265/12, EU:C:2013:498, pkt 35); z dnia 8 września 2009 r., Liga Portuguesa de Futebol Profissional i Bwin International (C‑42/07, EU:C:2009:519, pkt 51). W wyroku z dnia 30 listopada 1995 r., Gebhard (C‑55/94, EU:C:1995:411, pkt 37), chociaż sprawa ta dotyczyła swobody przedsiębiorczości, Trybunał odniósł się nie tylko do tej konkretnej swobody: „mogące utrudniać lub czynić mniej atrakcyjnym korzystanie z jednej ze swobód podstawowych zagwarantowanych w traktacie”. Wyróżnienie własne.
( 41 ) Zobacz wyroki: z dnia 31 stycznia 1984 r., Luisi i Carbone (286/82 i 26/83, EU:C:1984:35, pkt 16); z dnia 8 września 2009 r., Liga Portuguesa de Futebol Profissional i Bwin International (C‑42/07, EU:C:2009:519, pkt 51).
( 42 ) Stanowisko to podzielają również A. Randelzhofer i U. Forsthoff, w: E. Grabitz, M. Hilf i M. Nettesheim, Das Recht der Europäischen Union, 57, zaktualizowanym w lutym 2020, München, C.H. Beck, Art. 56, Art. 57 AEUV, pkt 3.
( 43 ) Są one co do zasady analogiczne do definicji „handlu usługami” w rozumieniu Układu ogólnego w sprawie handlu usługami stanowiącego załącznik do Porozumienia ustanawiającego WTO („GATS”). Zgodnie z art. 1 ust. 2 GATS „handel usługami” jest zdefiniowany jako obejmujący cztery sposoby świadczenia usług: (1) dostawy transgraniczne nieobejmujące przepływu osób; (2) konsumpcja zagraniczna, która pociąga za sobą przepływ konsumenta na terytorium państwa członkowskiego WTO, w którym dostawca ma siedzibę; (3) obecność handlowa, tj. obecność filii lub oddziału na terytorium państwa członkowskiego WTO, w którym usługa ma być świadczona; (4) obecność osób fizycznych z państwa członkowskiego WTO, umożliwiająca dostawcy z jednego państwa członkowskiego świadczenie usług na terytorium innego państwa członkowskiego.
( 44 ) Jest to często określane jako „aktywny” swobodny przepływ usług.
( 45 ) Zobacz opinia rzecznika generalnego C.O. Lenza w sprawie Cowan (186/87, niepublikowana, EU:C:1988:526, pkt 14).
( 46 ) Jest to często określane jako „pasywny” swobodny przepływ usług. W tym kontekście zob. S. Völker, Passive Dienstleistungsfreiheit im Europäischen Gemeinschaftsrecht, Berlin, Duncker & Humblot 1990 s. 61 i nast.
( 47 ) Do klasycznych przykładów zalicza się grupy turystyczne, które przekraczają granicę wraz z przewodnikiem.
( 48 ) W szczególności przez telekomunikację lub internet.
( 49 ) Zobacz również brzmienie art. 56 TFUE.
( 50 ) W przeciwieństwie do swobodnego przepływu pracowników i swobody przedsiębiorczości swoboda świadczenia usług nie przesądza o istnieniu niezbędnego elementu transgranicznego poprzez odniesienie do posiadacza swobody, lecz do stosunku świadczenia usług. Swoboda świadczenia usług nie jest w szczególności wykluczona ze względu na to, że usługobiorcy lub usługodawcy mają to samo obywatelstwo. Zobacz bardziej szczegółowo A. Randelzhofer i U. Forsthoff, op.cit.
( 51 ) Zobacz art. 34 TFUE.
( 52 ) Zobacz art. 35 TFUE.
( 53 ) Nawiasem mówiąc, orzecznictwo w sprawie Keck, do którego wrócimy szczegółowo poniżej, odnosi się tylko do przywozu. Zostało ono wydane na mocy przepisu obecnie ustanowionego w art. 34 TFUE i ma zastosowanie jedynie w kontekście środków mających zastosowanie bez rozróżnienia pod względem prawnym i faktycznym. Natomiast art. 35 TFUE ma zastosowanie wyłącznie do środków dyskryminujących.
( 54 ) Zobacz wyrok z dnia 17 maja 1994 r., Corsica Ferries (C‑18/93, EU:C:1994:195, pkt 30).
( 55 ) Zobacz wyrok z dnia 10 maja 1995 r., Alpine Investments (C‑384/93, EU:C:1995:126, pkt 19).
( 56 ) Ibidem.
( 57 ) W tym zakresie zobacz również P.-Ch. Müller-Graff, op.cit., oraz M. Holoubek, w: J. Schwarze, U. Becker, A. Hatje, J. Schoo (red.), EU-Kommentar, wyd. 4, Baden-Baden, Nomos 2019, Art. 57 AEUV, pkt 42.
( 58 ) C‑581/18, EU:C:2020:77, pkt 30. Wyróżnienie własne.
( 59 ) W przeciwieństwie do przyjmującego państwa członkowskiego.
( 60 ) Zobacz wyrok z dnia 10 maja 1995 r. (C‑384/93, EU:C:1995:126, pkt 30).
( 61 ) Wyrok z dnia 7 maja 1998 r. (C‑350/96, EU:C:1998:205, pkt 25).
( 62 ) Wyrok z dnia 24 listopada 1993 r. (C‑267/91 i C‑268/91, EU:C:1993:905).
( 63 ) Wyrok z dnia 24 listopada 1993 r. (C‑267/91 i C‑268/91, EU:C:1993:905).
( 64 ) Wyrok z dnia 24 listopada 1993 r. (C‑267/91 i C‑268/91, EU:C:1993:905).
( 65 ) Celowo wykluczam w swojej analizie orzecznictwo dotyczące konkretnej kwestii podatków. W tym przypadku powszechnie wiadomo, że Trybunał całkiem słusznie stosuje podejście bliższe ograniczeniom wynikającym z dyskryminacji. Jest tak nawet w przypadku zawiłych spraw. Powód jest prosty: podatki z natury rzeczy mają zastosowanie bez rozróżnienia pod względem prawnym i faktycznym. Trudno byłoby uzasadnić, że automatycznie wchodzą one w zakres swobód podstawowych i że regułą jest, iż państwa członkowskie muszą je uzasadniać. Z tego powodu w pełni zgadzam się z Trybunałem, gdy w tej konkretnej dziedzinie stwierdza on, że jeżeli jedynym skutkiem podatków jest powstanie dodatkowych kosztów w związku z daną usługą i jeżeli wpływają one w ten sam sposób na świadczenie usług między państwami członkowskimi oraz w ramach jednego państwa członkowskiego, wówczas nie są objęte zakresem stosowania art. 56 TFUE. Zobacz na przykład wyroki: z dnia 8 września 2005 r., Mobistar i Belgacom Mobile (C‑544/03 i C‑545/03, EU:C:2005:518, pkt 31); z dnia 17 lutego 2005 r., Viacom Outdoor (C‑134/03, EU:C:2005:94, pkt 38).
( 66 ) Na marginesie, niedługo po wydaniu wyroku z dnia 24 listopada 1993 r., Keck i Mithouard (C‑267/91 i C‑268/91, EU:C:1993:905). Świadczy to o tym, że przynajmniej w tym czasie Trybunał nie widział potrzeby wprowadzania ograniczenia zakresu swobody świadczenia usług.
( 67 ) Wyrok z dnia 30 listopada 1995 r. (C‑55/94, EU:C:1995:411).
( 68 ) Wyrok z dnia 10 maja 1995 r. (C‑384/93, EU:C:1995:126).
( 69 ) Wyrok z dnia 24 listopada 1993 r. (C‑267/91 i C‑268/91, EU:C:1993:905).
( 70 ) Zobacz opinia rzecznika generalnego M. Bobeka w sprawie TÜV Rheinland LGA Products i Allianz IARD (C‑581/18, EU:C:2020:77, pkt 31).
( 71 ) Wyrok z dnia 24 listopada 1993 r. (C‑267/91 i C‑268/91, EU:C:1993:905).
( 72 ) Zobacz moja opinia w sprawie Deutsche Parkinson Vereinigung (C‑148/15, EU:C:2016:394, pkt 23).
( 73 ) Wyrok z dnia 24 listopada 1993 r. (C‑267/91 i C‑268/91, EU:C:1993:905).
( 74 ) W tym zakresie zob. na przykład P.-Ch. Müller-Graff, w: H. von der Groeben, J. Schwarze, A. Hatje (red.), Europäisches Unionsrecht (Kommentar), wyd. 7, Baden-Baden, Nomos, art. 34 AEUV, pkt 247.
( 75 ) Wyrok z dnia 24 listopada 1993 r. (C‑267/91 i C‑268/91, EU:C:1993:905).
( 76 ) Energia elektryczna, na przykład, jest godnym uwagi wyjątkiem, jeśli chodzi o wymóg materialności.
( 77 ) Wyrok z dnia 24 listopada 1993 r. (C‑267/91 i C‑268/91, EU:C:1993:905, pkt 14).
( 78 ) Wyrok z dnia 24 listopada 1993 r. (C‑267/91 i C‑268/91, EU:C:1993:905).
( 79 ) Francuskie podmioty gospodarcze chciały sprzedać we Francji, ze stratą, produkt pochodzący z Francji Picon bière, co uniemożliwiło im francuskie prawo.
( 80 ) Wyrok z dnia 24 listopada 1993 r. (C‑267/91 i C‑268/91, EU:C:1993:905).
( 81 ) Ibidem, pkt 14.
( 82 ) Wyrok z dnia 24 listopada 1993 r. (C‑267/91 i C‑268/91, EU:C:1993:905).
( 83 ) Zobacz wyrok z dnia 30 stycznia 2018 r. (C‑360/15 i C‑31/16, EU:C:2018:44, pkt 97). Zobacz też moja opinia w sprawach połączonych X i Visser (C‑360/15 i C‑31/16, EU:C:2017:397, pkt 87–104).
( 84 ) Wyrok z dnia 24 listopada 1993 r. (C‑267/91 i C‑268/91, EU:C:1993:905).
( 85 ) Zobacz J. Snell, Independence day for the Services Directive: Visser, Common Market Law Review, 2019, t. 56, s. 1119–1136, tu: s. 1129.
( 86 ) Zobacz m.in. A. Mattera, De l’arrêt „Dassonville” à l’arrêt „Keck”: l’obscure clarté d’une jurisprudence riche en principes novateurs et en contradictions, Revue du marché unique européen, 1994, no 1, s. 117–160; L. Gormley, Reasoning Renounced? The Remarkable Judgment in Keck & Mithouard, European Business Law Review, 1994, s. 63–67; E. Steindorff, Unvollkommener Binnenmarkt, Zeitschrift für das gesamte Handelsrecht und Wirtschaftsrecht, 1994, s. 149–169; C.O. Lenz, Ein undeutlicher Ton, Neue juristische Wochenschrift, 1994, s. 1633, 1634. W przedmiocie obrony wyroku z dnia 24 listopada 1993 r., Keck i Mithouard (C‑267/91 i C‑268/91, EU:C:1993:905) zob. R. Joliet (jeden z sędziów, którzy wydali ten wyrok), Der freie Warenverkehr: Das Urteil Keck und Mithouard und die Neuorientierung der Rechtsprechung, Gewerblicher Rechtsschutz und Urheberrecht, internationaler Teil, 1994, s. 979–987. Zobacz również moja opinia w sprawie Deutsche Parkinson Vereinigung (C‑148/15, EU:C:2016:394, pkt 21 i nast.).