Προσωρινό κείμενο
ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ ΤΟΥ ΓΕΝΙΚΟΥ ΕΙΣΑΓΓΕΛΕΑ
JEAN RICHARD DE LA TOUR
της 16ης Απριλίου 2026 (1)
Υπόθεση C‑131/25
Axel Dris
κατά
Gouvernement de la Communauté française
[αίτηση του Conseil d’État (Συμβουλίου της Επικρατείας, Βέλγιο)
για την έκδοση προδικαστικής αποφάσεως]
« Προδικαστική παραπομπή – Ιθαγένεια της Ένωσης – Δικαίωμα ελεύθερης κυκλοφορίας και ελεύθερης διαμονής στο έδαφος των κρατών μελών – Άρθρα 18 και 21 ΣΛΕΕ – Οδηγία 2004/38/ΕΚ – Αρχή της απαγόρευσης των διακρίσεων – Πρόσβαση στην τριτοβάθμια εκπαίδευση – Σπουδαστές υπήκοοι κράτους μέλους οι οποίοι μεταβαίνουν σε άλλο κράτος μέλος για την πραγματοποίηση σπουδών – Ποσόστωση των εγγραφών των σπουδαστών κατοίκων αλλοδαπής στα προγράμματα σπουδών ιατρικής πρώτου κύκλου κατόπιν επιτυχίας στις εισαγωγικές εξετάσεις – Σπουδαστής κάτοικος Λουξεμβούργου ο οποίος πραγματοποίησε σπουδές δευτεροβάθμιας εκπαίδευσης στο Βέλγιο »
I. Εισαγωγή
1. Το Πανεπιστήμιο του Μεγάλου Δουκάτου του Λουξεμβούργου ιδρύθηκε το 2003 (2). Το Πανεπιστήμιο αυτό προσφέρει από το 2020 τριετές προπτυχιακό πρόγραμμα σπουδών ιατρικής, με δυνατότητα μετεγγραφής κατά το δεύτερο έτος στα συνεργαζόμενα πανεπιστήμια (3) στο Βέλγιο, τη Γερμανία και τη Γαλλία (4).
2. Μέχρι και το ακαδημαϊκό έτος 2019/2020, οι σπουδαστές είχαν τη δυνατότητα να πραγματοποιήσουν στο Πανεπιστήμιο του Λουξεμβούργου μόνον το πρώτο έτος των σπουδών ιατρικής και υποχρεούνταν να τις συνεχίσουν σε ένα από τα συνεργαζόμενα πανεπιστήμια. Πολλοί σπουδαστές που ήταν κάτοικοι Λουξεμβούργου προτιμούσαν να επιλέξουν απευθείας, από το πρώτο έτος των σπουδών ιατρικής, πανεπιστήμια στο Βέλγιο, τη Γερμανία, τη Γαλλία, την Ιταλία, την Αυστρία, την Πορτογαλία, το Ηνωμένο Βασίλειο και την Ελβετία. Παραδείγματος χάριν, κατά το ακαδημαϊκό έτος 2018/2019, 133 κάτοικοι Λουξεμβούργου οι οποίοι υπέβαλαν αίτηση χορήγησης οικονομικού βοηθήματος από το κράτος του Λουξεμβούργου για ανώτατες σπουδές πραγματοποιήσαν σπουδές ιατρικής στο Βέλγιο (5).
3. Στο πλαίσιο αυτό εντάσσεται η περίπτωση του Axel Dris, σπουδαστή λουξεμβουργιανής ιθαγένειας και κατοίκου Λουξεμβούργου, ο οποίος είχε ολοκληρώσει τη δευτεροβάθμια εκπαίδευση σε εκπαιδευτικό ίδρυμα στην Arlon (Βέλγιο) και επιθυμούσε να εγγραφεί σε πανεπιστήμιο του Βελγίου για την πραγματοποίηση σπουδών ιατρικής. Κατόπιν τούτων υποβλήθηκε αίτηση προδικαστικής αποφάσεως από το Conseil d’État (Συμβούλιο της Επικρατείας, Βέλγιο), η οποία αφορά την ερμηνεία του άρθρου 18, πρώτο εδάφιο, και του άρθρου 21, παράγραφος 1, ΣΛΕΕ.
4. Η Γαλλόφωνη Κοινότητα του Βελγίου (6) δεν χορήγησε στον A. Dris τη βεβαίωση επιτυχούς ολοκλήρωσης των εξετάσεων ώστε να εγγραφεί σε ιατρική σχολή της Γαλλόφωνης Κοινότητας, παρά την επιτυχία του στις εξετάσεις εισαγωγής στις ιατρικές και οδοντιατρικές σχολές, λόγω του ισχύοντος καθεστώτος ποσόστωσης των εγγραφών των σπουδαστών οι οποίοι είναι κάτοικοι αλλοδαπής σε προγράμματα σπουδών ιατρικής πρώτου κύκλου (στο εξής: ποσόστωση των σπουδαστών κατοίκων αλλοδαπής). Προσβάλλοντας την απόφαση αυτή, ο A. Dris ισχυρίστηκε, μεταξύ άλλων, ότι η κατάστασή του είναι παρόμοια με την κατάσταση του σπουδαστή που θεωρείται «κάτοικος ημεδαπής», κατά την έννοια του άρθρου 1 του décret de la Communauté française régulant le nombre d’étudiants dans certains cursus de premier cycle de l’enseignement supérieur (διατάγματος της Γαλλόφωνης Κοινότητας περί καθορισμού του αριθμού των σπουδαστών σε ορισμένα προγράμματα σπουδών του πρώτου κύκλου της τριτοβάθμιας εκπαίδευσης), της 16ης Ιουνίου 2006 (7), ως ίσχυε κατά τον χρόνο των πραγματικών περιστατικών της διαφοράς της κύριας δίκης (8), δεδομένου ότι ολοκλήρωσε τη δευτεροβάθμια εκπαίδευση και έλαβε απολυτήριο δευτεροβάθμιας εκπαίδευσης στο εν λόγω κράτος μέλος.
5. Η επίμαχη βελγική νομοθεσία στην υπόθεση της κύριας δίκης, και συγκεκριμένα το ως άνω διάταγμα, προσβλήθηκε το 2006 με προσφυγή ακυρώσεως, στο πλαίσιο της οποίας το Cour constitutionnelle (Συνταγματικό Δικαστήριο, Βέλγιο) υπέβαλε αίτηση προδικαστικής αποφάσεως στο Δικαστήριο. Επί της αίτησης αυτής εκδόθηκε η απόφαση της 13ης Απριλίου 2010, Bressol κ.λπ. (9), με την οποία το Cour constitutionnelle (Συνταγματικό Δικαστήριο) ακύρωσε εν μέρει, με την απόφαση 89/2011 της 31ης Μαΐου 2011, το άρθρο 8 του ως άνω διατάγματος.
6. Με την υπό κρίση αίτηση προδικαστικής αποφάσεως, η οποία υποβάλλεται, επομένως, σε συνέχεια της απόφασης Bressol κ.λπ., το Δικαστήριο καλείται να εξετάσει, υπό το πρίσμα των άρθρων 18 και 21 ΣΛΕΕ, την ομοιότητα μεταξύ της κατάστασης των σπουδαστών που κατοικούν σε διασυνοριακή περιοχή και έχουν ολοκληρώσει τη δευτεροβάθμια εκπαίδευση σε γειτονικό κράτος μέλος και των σπουδαστών που κατοικούν στο τελευταίο αυτό κράτος μέλος.
7. Θα προτείνω στο Δικαστήριο να δώσει την ίδια απάντηση με εκείνη που δόθηκε στην απόφαση Bressol κ.λπ., διευκρινίζοντας ταυτόχρονα τα στοιχεία που θα πρέπει να συνεκτιμήσει το αιτούν δικαστήριο κατά την εξέταση της περίπτωσης του A. Dris, ο οποίος, κατά τη γνώμη μου, πρέπει να υπαχθεί στο ίδιο καθεστώς με τους σπουδαστές κατοίκους ημεδαπής.
II. Το νομικό πλαίσιο
1. Το διεθνές δίκαιο
8. Το άρθρο 1 της accord particulier relatif à la coopération universitaire en formation médicale entre le Gouvernement de la Communauté française de Belgique et le Gouvernement du Grand-Duché de Luxembourg (ειδικής συμφωνίας για την πανεπιστημιακή συνεργασία στην ιατρική εκπαίδευση μεταξύ της Κυβέρνησης της Γαλλόφωνης Κοινότητας του Βελγίου και της Κυβέρνησης του Μεγάλου Δουκάτου του Λουξεμβούργου) (10) έχει ως εξής:
«Τα νοσοκομειακά ιδρύματα του Μεγάλου Δουκάτου του Λουξεμβούργου συμβάλλουν στην ιατρική εκπαίδευση που παρέχεται από τα πανεπιστήμια της Γαλλόφωνης Κοινότητας […], υποδεχόμενα, μεταξύ άλλων, στις δομές τους, σπουδαστές ιατρικής πρώτου και δεύτερου κύκλου για μη αμειβόμενη πρακτική άσκηση […].»
9. Το άρθρο 2 της συμφωνίας αυτής προβλέπει τα εξής:
«Κάθε χρόνο, 15 κατ’ ανώτατο όριο σπουδαστές του Πανεπιστημίου του Λουξεμβούργου, οι οποίοι είναι κάτοχοι απολυτηρίου δευτεροβάθμιας εκπαίδευσης χορηγηθέντος από ίδρυμα δευτεροβάθμιας εκπαίδευσης ευρισκόμενο στο Μεγάλο Δουκάτο του Λουξεμβούργου και οι οποίοι πληρούν τις προϋποθέσεις για την εισαγωγή βάσει φακέλου του Πανεπιστημίου του Λουξεμβούργου, δικαιούνται να συνεχίσουν το πρόγραμμα σπουδών ιατρικής και οδοντιατρικής πρώτου κύκλου σε πανεπιστήμιο της Γαλλόφωνης Κοινότητας.
Οι εν λόγω σπουδαστές επιλέγονται από το Πανεπιστήμιο του Λουξεμβούργου μεταξύ εκείνων που, εντός του εν λόγω μόνον έτους, έχουν ολοκληρώσει επιτυχώς το πρώτο έτος του προγράμματος σπουδών “Bachelor académique en sciences de la vie – filière médecine” [(πτυχίο βιοεπιστημών – κλάδος ιατρικής)] και έχουν λάβει υψηλή βαθμολογία στις κατατακτήριες εξετάσεις που διεξάγονται στο τέλος του έτους, όπου οι διαθέσιμες θέσεις κατανέμονται στους επιτυχόντες κατά σειρά κατάταξης βάσει του γενικού μέσου όρου.
Οι πρακτικές ρυθμίσεις της συνεργασίας καθορίζονται από ειδικές διαπανεπιστημιακές συμφωνίες μεταξύ του Πανεπιστημίου του Λουξεμβούργου και των οικείων πανεπιστημίων της Γαλλόφωνης Κοινότητας […].»
Β. Το βελγικό δίκαιο
10. Το άρθρο 1 του διατάγματος της 16ης Ιουνίου 2006 ορίζει τα εξής:
«Για τους σκοπούς του παρόντος διατάγματος, ως σπουδαστής κάτοικος ημεδαπής νοείται ο σπουδαστής ο οποίος αποδεικνύει, ανά πάσα στιγμή κατά τον χρόνο που είναι εγγεγραμμένος σε ίδρυμα τριτοβάθμιας εκπαίδευσης, ότι έχει την κύρια διαμονή του στο Βέλγιο και ότι πληροί μία από τις ακόλουθες προϋποθέσεις:
1° έχει το δικαίωμα να διαμένει μονίμως στο Βέλγιο·
2° είχε την κύρια διαμονή του στο Βέλγιο για 15 μήνες τουλάχιστον προ της εγγραφής του σε ίδρυμα τριτοβάθμιας εκπαίδευσης, ενώ συγχρόνως ασκούσε αμειβόμενη ή μη αμειβόμενη επαγγελματική δραστηριότητα ή διέθετε αντ’ αυτού εισοδήματα χορηγούμενα από βελγικό δημόσιο φορέα·
[...]
7° είχε την κύρια κατοικία του στο Βέλγιο κατά τα τρία τουλάχιστον έτη προ της εγγραφής του σε ίδρυμα τριτοβάθμιας εκπαίδευσης·
[...]
Το “δικαίωμα μόνιμης διαμονής”, κατά την έννοια της παραγράφου 1, σημείο 1, συνίσταται, για τους πολίτες άλλων κρατών μελών της Ευρωπαϊκής Ένωσης, στο δικαίωμα που αναγνωρίζεται στα άρθρα 16 και 17 [της οδηγίας 2004/38/ΕΚ (11)] [...].»
11. Το άρθρο 1, παράγραφος 1, του décret de la Communauté française relatif aux études de sciences médicales et dentaires (διατάγματος της Γαλλόφωνης Κοινότητας σχετικά με τις σπουδές ιατρικής και οδοντιατρικής), της 29ης Μαρτίου 2017 (12), ως ίσχυε κατά τον χρόνο των πραγματικών περιστατικών της διαφοράς της κύριας δίκης (13), όριζε τα εξής:
«Πρόσβαση στα προγράμματα σπουδών ιατρικής και οδοντιατρικής πρώτου κύκλου για την απόκτηση του αντίστοιχου πτυχίου έχουν μόνον οι σπουδαστές οι οποίοι πληρούν τις γενικές προϋποθέσεις πρόσβασης στα προγράμματα σπουδών πρώτου κύκλου που προβλέπονται στο άρθρο 107 του décret [de la Communauté française] définissant le paysage de l’enseignement supérieur et l’organisation académique des études [διατάγματος της Γαλλόφωνης Κοινότητας περί καθορισμού του πλαισίου της τριτοβάθμιας εκπαίδευσης και της ακαδημαϊκής οργάνωσης των προγραμμάτων σπουδών], της 7ης Νοεμβρίου 2013 [(14)], και οι οποίοι είναι κάτοχοι βεβαίωσης επιτυχούς ολοκλήρωσης χορηγηθείσας κατόπιν εξετάσεων για την εισαγωγή σε προγράμματα σπουδών ιατρικής ή/και οδοντιατρικής πρώτου κύκλου, στο εξής καλούμενες “εισαγωγικές εξετάσεις”.»
12. Το άρθρο 6 του διατάγματος της 29ης Μαρτίου 2017 προβλέπει τα εξής:
«1. Το αργότερο εντός τριών ημερών από τη συνεδρίαση, ο πρόεδρος της επιτροπής των εισαγωγικών εξετάσεων κοινοποιεί στους υποψηφίους τα αποτελέσματα των εξετάσεων μέσω της Académie de recherche et d’enseignement supérieur, Belgique [Ακαδημίας Έρευνας και Τριτοβάθμιας Εκπαίδευσης, Βέλγιο· στο εξής: ARES] και διαβιβάζει τον κατάλογο των επιτυχόντων στα πανεπιστημιακά ιδρύματα που έχουν τη δυνατότητα να οργανώνουν και οργανώνουν προγράμματα σπουδών ιατρικής ή/και οδοντιατρικής πρώτου κύκλου.
Το αργότερο εντός δέκα ημερών από τη διοργάνωση των εξετάσεων, η επιτροπή εισαγωγικών εξετάσεων χορηγεί μέσω της ARES στους επιτυχόντες υποψηφίους βεβαίωση επιτυχούς ολοκλήρωσης των εισαγωγικών εξετάσεων. Με την επιφύλαξη των λοιπών προϋποθέσεων εισαγωγής, ο σπουδαστής ο οποίος κατέχει τέτοια βεβαίωση εγγράφεται στο πανεπιστημιακό ίδρυμα που έχει προσδιοριστεί κατά την εγγραφή του στις εξετάσεις σύμφωνα με το άρθρο 1, παράγραφος 3.
Η εν λόγω βεβαίωση επιτυχούς ολοκλήρωσης των εξετάσεων ισχύει για εγγραφή που πραγματοποιείται μόνον κατά το επόμενο ακαδημαϊκό έτος. Είναι προσωποπαγής και μη μεταβιβάσιμη. Σε περίπτωση ανωτέρας βίας που εκτιμάται δεόντως από την επιτροπή εισαγωγικών εξετάσεων, η βεβαίωση αυτή μπορεί να έχει ισχύ για δύο συνεχή ακαδημαϊκά έτη.
2. Όταν συνεδριάζει, η επιτροπή εισαγωγικών εξετάσεων εφαρμόζει τους ακόλουθους κανόνες: για κάθε κλάδο καθορίζεται ένας αριθμός Τ ίσος με τον συνολικό αριθμό των υποψηφίων οι οποίοι έχουν επιτύχει στις εισαγωγικές εξετάσεις που αναφέρονται στο άρθρο 1 καθώς και ένας αριθμός NR ανά κλάδο ίσος με τον αριθμό των υποψηφίων οι οποίοι έχουν επιτύχει στις εισαγωγικές εξετάσεις και οι οποίοι δεν θεωρούνται ως κάτοικοι ημεδαπής κατά την έννοια του άρθρου 1 του διατάγματος της 16ης Ιουνίου 2006 […].
Όταν η αναλογία μεταξύ αυτού του αριθμού NR και του αριθμού T υπερβεί ποσοστό ανερχόμενο σε 30 %, η επιτροπή εισαγωγικών εξετάσεων κατατάσσει τους υποψηφίους οι οποίοι έχουν επιτύχει στις εισαγωγικές εξετάσεις και οι οποίοι δεν μπορούν να θεωρηθούν ως κάτοικοι ημεδαπής, προκειμένου να αποφασίσει σε ποιους υποψηφίους θα χορηγηθεί βεβαίωση επιτυχούς ολοκλήρωσης των εξετάσεων. Η επιτροπή κατατάσσει τους υποψηφίους αυτούς κατά φθίνουσα σειρά βάσει της συνολικής βαθμολογίας που έλαβε καθένας εξ αυτών στις εισαγωγικές εξετάσεις. Χορηγεί βεβαιώσεις επιτυχούς ολοκλήρωσης στους υποψηφίους οι οποίοι πέτυχαν στις εισαγωγικές εξετάσεις, κατά σειρά κατάταξης, έως ότου το ποσοστό των υποψηφίων που δεν μπορούν να θεωρηθούν ως κάτοικοι ημεδαπής να αντιστοιχεί στο 30 % του συνολικού αριθμού των επιτυχόντων.
Μετά το πέρας της διαδικασίας αυτής ορίζεται για κάθε κλάδο ένας αριθμός L ίσος με τον αριθμό των σπουδαστών στους οποίους χορηγήθηκε βεβαίωση επιτυχούς ολοκλήρωσης των εξετάσεων.»
13. Κατά το άρθρο 17 bis του διατάγματος αυτού:
«Τα άρθρα 1 έως 7 του παρόντος διατάγματος δεν εφαρμόζονται στους σπουδαστές οι οποίοι, κατ’ εφαρμογήν της συμφωνίας [μεταξύ της Γαλλόφωνης Κοινότητας και του Λουξεμβούργου], δικαιούνται να συνεχίσουν το πρόγραμμα σπουδών ιατρικής πρώτου κύκλου σε πανεπιστήμιο [της Γαλλόφωνης Κοινότητας].»
III. Τα πραγματικά περιστατικά της διαφοράς της κύριας δίκης και το προδικαστικό ερώτημα
14. Ο A. Dris, ο οποίος έχει λουξεμβουργιανή ιθαγένεια και κατοικεί σε μια κοινότητα του Λουξεμβούργου που συνορεύει με το Βέλγιο, ολοκλήρωσε τη δευτεροβάθμια εκπαίδευσή του σε εκπαιδευτικό ίδρυμα στην Arlon.
15. Στις 5 Ιουλίου 2022 συμμετείχε στις εξετάσεις εισαγωγής σε ιατρικές και οδοντιατρικές σχολές, στις οποίες πέτυχε. Ωστόσο, δεδομένου ότι δεν μπορούσε να θεωρηθεί «σπουδαστής κάτοικος ημεδαπής» κατά την έννοια του άρθρου 1 του διατάγματος της 16ης Ιουνίου 2006, ο A. Dris υπέκειτο στην ποσόστωση των σπουδαστών κατοίκων αλλοδαπής και, λόγω του μέσου όρου του, δεν έλαβε τη βεβαίωση επιτυχούς ολοκλήρωσης των εξετάσεων ώστε να εγγραφεί σε ιατρική σχολή της Γαλλόφωνης Κοινότητας.
16. Στις 12 Σεπτεμβρίου 2022 ο A. Dris άσκησε ενώπιον του Conseil d’État (Συμβουλίου της Επικρατείας), αφενός, αίτηση αναστολής, σύμφωνα με τη διαδικασία του κατεπείγοντος, κατά της εκτέλεσης της απόφασης περί μη χορήγησης βεβαίωσης επιτυχούς ολοκλήρωσης των εξετάσεων, η οποία του κοινοποιήθηκε στις 14 Ιουλίου 2022, αίτηση που απορρίφθηκε με απόφαση της 27ης Σεπτεμβρίου 2022 του ανωτέρω δικαστηρίου και, αφετέρου, προσφυγή ακυρώσεως της απόφασης αυτής.
17. Ο A. Dris ισχυρίζεται, πρώτον, ότι, δεδομένου ότι είναι υπήκοος Λουξεμβούργου και κάτοχος διπλώματος ανώτερης δευτεροβάθμιας εκπαίδευσης χορηγηθέντος από ίδρυμα δευτεροβάθμιας εκπαίδευσης ευρισκόμενο στο Βέλγιο, υφίσταται δυσμενή διάκριση:
– κατ’ αρχάς, σε σχέση με τους υπηκόους Λουξεμβούργου οι οποίοι είναι κάτοχοι απολυτηρίου δευτεροβάθμιας εκπαίδευσης χορηγηθέντος από ίδρυμα δευτεροβάθμιας εκπαίδευσης ευρισκόμενο στο Λουξεμβούργο και οι οποίοι, ως εκ τούτου, μπορούν να συνεχίσουν το πρόγραμμα σπουδών ιατρικής πρώτου κύκλου σε πανεπιστήμιο της Γαλλόφωνης Κοινότητας·
– εν συνεχεία, σε σχέση με τους σπουδαστές οι οποίοι είναι κάτοχοι διπλώματος ανώτερης δευτεροβάθμιας εκπαίδευσης χορηγηθέντος από ίδρυμα δευτεροβάθμιας εκπαίδευσης ευρισκόμενο στο Βέλγιο και οι οποίοι, ως κάτοικοι ημεδαπής κατά την έννοια του άρθρου 1 του διατάγματος της 16ης Ιουνίου 2016, οφείλουν να επιτύχουν μόνον στις εισαγωγικές εξετάσεις χωρίς να υπόκεινται, συνεπώς, στην ποσόστωση των σπουδαστών κατοίκων αλλοδαπής, και
– τέλος, σε σχέση με τους σπουδαστές οι οποίοι είναι κάτοχοι διπλώματος ανώτερης δευτεροβάθμιας εκπαίδευσης χορηγηθέντος από ίδρυμα δευτεροβάθμιας εκπαίδευσης ευρισκόμενο στο Μεγάλο Δουκάτο του Λουξεμβούργου και οι οποίοι, ως κάτοικοι ημεδαπής κατά την έννοια του άρθρου 1 του διατάγματος της 16ης Ιουνίου 2016, οφείλουν να επιτύχουν μόνον στις εισαγωγικές εξετάσεις χωρίς να υπόκεινται, συνεπώς, στην ποσόστωση των σπουδαστών κατοίκων αλλοδαπής.
18. Δεύτερον, ο A. Dris υποστηρίζει ότι το άρθρο 1 του διατάγματος της 16ης Ιουνίου 2006, τα άρθρα 1, 6 και 17 bis του διατάγματος της 29ης Μαρτίου 2017 καθώς και η συμφωνία μεταξύ της Γαλλόφωνης Κοινότητας και του Λουξεμβούργου παραβιάζουν το άρθρο 18, πρώτο εδάφιο, και το άρθρο 21, παράγραφος 1, ΣΛΕΕ, καθόσον δεν λαμβάνουν υπόψη την κατάσταση των διασυνοριακών σπουδαστών κατά τη θέσπιση του συστήματος εισαγωγικών εξετάσεων και τη ρύθμιση της εξαίρεσης που προβλέπεται υπέρ των φοιτητών Λουξεμβούργου.
19. Ειδικότερα, όσον αφορά την ιδιότητά του ως διασυνοριακού σπουδαστή, ο A. Dris θεωρεί, μεταξύ άλλων, ότι η κατάστασή του είναι παρόμοια με εκείνη του σπουδαστή που θεωρείται «κάτοικος ημεδαπής», κατά την έννοια του άρθρου 1 του διατάγματος της 16ης Ιουνίου 2006, δεδομένου ότι έχει ολοκληρώσει όλες τις σπουδές της δευτεροβάθμιας εκπαίδευσης στο Βέλγιο και οι κύριοι δεσμοί του είναι στο Βέλγιο, ήτοι οι εξωσχολικές δραστηριότητες ή οι φίλοι του. Προσθέτει ότι ένας πολίτης της Ένωσης δεν μπορεί να υποστεί δυσμενή μεταχείριση απλώς και μόνον επειδή άσκησε το δικαίωμα ελεύθερης κυκλοφορίας. Συνεπώς, στηριζόμενος στην απόφαση Bressol κ.λπ., υποστηρίζει ότι η ποσόστωση των σπουδαστών κατοίκων αλλοδαπής μπορεί να δικαιολογηθεί μόνον έναντι εκείνων οι οποίοι δεν έχουν ακόμη ασκήσει το δικαίωμα ελεύθερης κυκλοφορίας, αλλά δεν μπορεί να εφαρμοστεί σε σπουδαστή ο οποίος, έχοντας ασκήσει το δικαίωμα ελεύθερης κυκλοφορίας, έχει ήδη δεσμούς με τη Γαλλόφωνη Κοινότητα.
20. Ο A. Dris καταλήγει στο συμπέρασμα ότι η απαιτούμενη προϋπόθεση κατοικίας συνιστά άμεση δυσμενή διάκριση βάσει εθνικότητας και προσθέτει ότι η απόφαση της 15ης Μαρτίου 2005, Bidar (15), εξομοιώνει τον σπουδαστή που πραγματοποιεί σπουδές σε ένα κράτος μέλος με κάτοικο του κράτους αυτού. Ως εκ τούτου, ο σπουδαστής αυτός δεν μπορεί να τύχει διαφορετικής μεταχείρισης από τους σπουδαστές του κράτους μέλους προορισμού, ακόμη και αν δεν έχει τη νομική ιδιότητα του κατοίκου.
21. Ο A. Dris υποστηρίζει επίσης ότι οι Λουξεμβουργιανοί σπουδαστές που φοιτούν στο Βέλγιο και οι Βέλγοι σπουδαστές που φοιτούν στην επαρχία του Λουξεμβούργου (Βέλγιο) μοιράζονται την ίδια μεγάλη αγορά εργασίας και ότι οι επαγγελματίες υγείας που θα αποφοιτήσουν θα εξυπηρετούν αυτήν τη μεγάλη αγορά εργασίας και την ευρύτερη περιοχή. Μεγάλο μέρος των υπηρεσιών υγειονομικής περίθαλψης που προσφέρονται στους κατοίκους της επαρχίας του Λουξεμβούργου παρέχεται από φορείς του Μεγάλου Δουκάτου του Λουξεμβούργου. Προσθέτει ότι στην επίμαχη βελγική διασυνοριακή περιοχή εντοπίζεται σοβαρή έλλειψη ιατρικού προσωπικού.
22. Η Κυβέρνηση της Γαλλόφωνης Κοινότητας αμφισβητεί τα επιχειρήματα αυτά ισχυριζόμενη, ιδίως, αφενός, ότι η κατάσταση των διασυνοριακών σπουδαστών δεν διαφέρει από εκείνη των σπουδαστών κατοίκων αλλοδαπής οι οποίοι είναι κάτοχοι διπλώματος ανώτερης δευτεροβάθμιας εκπαίδευσης χορηγηθέντος από ίδρυμα δευτεροβάθμιας εκπαίδευσης ευρισκόμενο στο Βέλγιο. Αφετέρου, το επιχείρημα ότι είναι πιθανό ένας διασυνοριακός σπουδαστής να προσφέρει τις υπηρεσίες του ως ιατρός στο βελγικό έδαφος δεν μπορεί να γίνει δεκτό καθόσον αφορά κάθε σπουδαστή ο οποίος είναι κάτοικος αλλοδαπής και αποφασίζει να εγκατασταθεί στο Βέλγιο μετά το πέρας των σπουδών του και, επιπλέον, βασίζεται στην απλή υπόθεση ότι, μετά το πέρας των σπουδών του, ο σπουδαστής αυτός θα ασκήσει το επάγγελμα ως «διασυνοριακός» ιατρός.
23. Εξάλλου, η προβαλλόμενη από τον A. Dris νομολογία του Δικαστηρίου, στο μέτρο που αφορά εθνικές νομοθεσίες περί οικονομικών βοηθημάτων για ανώτατες σπουδές και περί κοινωνικών παροχών, δεν έχει σχέση με την υπό κρίση υπόθεση δεδομένου ότι η διαφορά της κύριας δίκης αφορά περιορισμούς για λόγους δημόσιους υγείας.
24. Υπό τις συνθήκες αυτές, το Conseil d’État (Συμβούλιο της Επικρατείας) αποφάσισε να αναστείλει την ενώπιόν του διαδικασία και να υποβάλει στο Δικαστήριο το ακόλουθο προδικαστικό ερώτημα:
«Έχουν το άρθρο 18, πρώτο εδάφιο, και το άρθρο 21, παράγραφος 1, ΣΛΕΕ, ερμηνευόμενα αυτοτελώς ή σε συνδυασμό με το άρθρο 165, παράγραφος 1 και παράγραφος 2, δεύτερη περίπτωση, [ΣΛΕΕ] και με το άρθρο 14, παράγραφος 1, του Χάρτη των Θεμελιωδών Δικαιωμάτων της Ευρωπαϊκής Ένωσης, την έννοια ότι αποκλείουν σύστημα ποσόστωσης για σπουδαστές “κατοίκους αλλοδαπής”, όπως το θεσπισθέν με το άρθρο 1 του διατάγματος [της 16ης Ιουνίου 2006] και τα άρθρα 1, 6 και 17 bis του διατάγματος [της 29ης Μαρτίου 2017] για την πρόσβαση στις πανεπιστημιακές σπουδές ιατρικής, με σκοπό τη διατήρηση ιατρικών υπηρεσιών υψηλής ποιότητας καθώς και τη διασφάλιση των στόχων ποιότητας της επίβλεψης κατά τη διάρκεια των σπουδών και προστασίας της δημόσιας υγείας, λόγω του υψηλού ποσοστού σπουδαστών, κατοίκων αλλοδαπής, οι οποίοι εγκαταλείπουν τη χώρα μετά το πέρας της πλήρους ιατρικής τους εκπαίδευσης;»
25. Ο A. Dris, η Βελγική Κυβέρνηση και η Ευρωπαϊκή Επιτροπή κατέθεσαν γραπτές παρατηρήσεις και μετείχαν στην επ’ ακροατηρίου συζήτηση της 14ης Ιανουαρίου 2026, κατά τη διάρκεια της οποίας απάντησαν στις ερωτήσεις που έθεσε το Δικαστήριο προς προφορική απάντηση.
IV. Ανάλυση
26. Προτού εξετάσω το προδικαστικό ερώτημα του αιτούντος δικαστηρίου με το οποίο ζητείται, κατ’ ουσίαν, να διευκρινιστεί αν το άρθρο 18, πρώτο εδάφιο, και το άρθρο 21, παράγραφος 1, ΣΛΕΕ αντιτίθενται σε ρύθμιση η οποία προβλέπει, για την πρόσβαση σε σπουδές ιατρικής, ποσόστωση των σπουδαστών κατοίκων αλλοδαπής στο κράτος μέλος στο οποίο παρέχονται οι σπουδές αυτές, φρονώ ότι είναι σημαντικό να διευκρινιστούν, προκαταρκτικώς, δύο στοιχεία.
Α. Προκαταρκτικές παρατηρήσεις
27. Αφενός, αντίθετα προς όσα ισχυρίστηκε η Επιτροπή στις γραπτές παρατηρήσεις της και επανέλαβε κατά την επ’ ακροατηρίου συζήτηση, φρονώ ότι η οδηγία 2004/38 δεν έχει εφαρμογή στην υπό κρίση υπόθεση προκειμένου να θεμελιωθεί δικαίωμα κατοικίας του A. Dris στο Βέλγιο. Ειδικότερα, το άρθρο 6, παράγραφος 1, της οδηγίας αυτής προβλέπει ότι «[ο]ι πολίτες της Ένωσης έχουν δικαίωμα διαμονής στην επικράτεια άλλου κράτους μέλους για χρονικό διάστημα έως τρεις μήνες χωρίς κανένα όρο ή διατύπωση πέραν της απαίτησης κατοχής ισχύοντος δελτίου ταυτότητας ή διαβατηρίου». Η απλή αυθημερόν μετάβαση, χωρίς διανυκτέρευση, σε άλλο κράτος μέλος δεν αρκεί για τη θεμελίωση του εν λόγω δικαιώματος προσωρινής διαμονής που παρέχει στον υπήκοο αυτόν τη δυνατότητα να τύχει ίσης μεταχείρισης κατά το άρθρο 24, παράγραφος 1, της εν λόγω οδηγίας. Επιπλέον, η παράγραφος 2 του άρθρου αυτού προβλέπει, μεταξύ άλλων εξαιρέσεων, ότι το κράτος μέλος υποδοχής δεν είναι υποχρεωμένο «να δίνει, πριν από την απόκτηση του δικαιώματος μόνιμης διαμονής, σπουδαστική βοήθεια, συμπεριλαμβανομένης της επαγγελματικής κατάρτισης, αποτελούμενη από σπουδαστικές υποτροφίες ή σπουδαστικά δάνεια σε άλλα πρόσωπα εκτός από μισθωτούς, μη μισθωτούς, σε πρόσωπα που διατηρούν αυτή την ιδιότητα και στα μέλη των οικογενειών τους».
28. Φρονώ ότι δεν μπορεί να συναχθεί αντίθετο συμπέρασμα από την απόφαση Bressol κ.λπ. (16), στην οποία το Δικαστήριο περιορίστηκε στο να ζητήσει από το αιτούν δικαστήριο να εξακριβώσει αν ορισμένοι προσφεύγοντες διέμεναν στο Βέλγιο προτού επιδιώξουν να εγγραφούν σε κάποιο από τα οικεία προγράμματα σπουδών. Πάντως, δεν αμφισβητείται ότι ο A. Dris είναι υπήκοος και κάτοικος Λουξεμβούργου.
29. Συνεπώς, καταλήγω στο συμπέρασμα ότι η οδηγία 2004/38 δεν έχει εφαρμογή στη διαφορά της κύριας δίκης.
30. Αφετέρου, η συμφωνία μεταξύ της Γαλλόφωνης Κοινότητας και του Λουξεμβούργου, στην οποία παραπέμπει το άρθρο 17 bis του διατάγματος της 29ης Μαρτίου 2017, προβλέπει, κατ’ ουσίαν, ότι ορισμένος αριθμός σπουδαστών του Πανεπιστημίου του Λουξεμβούργου, οι οποίοι είναι κάτοχοι λουξεμβουργιανού απολυτηρίου δευτεροβάθμιας εκπαίδευσης, μπορεί να συνεχίσει σε πανεπιστήμιο της Γαλλόφωνης Κοινότητας τις σπουδές ιατρικής που άρχισε στο Πανεπιστήμιο του Λουξεμβούργου δεδομένου ότι το Πανεπιστήμιο του Λουξεμβούργου δεν διαθέτει πλήρες πρόγραμμα σπουδών ιατρικής.
31. Συναφώς, πρέπει να υπομνησθεί ότι ο A. Dris δεν πληροί τις προϋποθέσεις υπαγωγής στην εν λόγω διαπανεπιστημιακή συνεργασία καθόσον δεν είναι κάτοχος απολυτηρίου δευτεροβάθμιας εκπαίδευσης χορηγηθέντος από ίδρυμα δευτεροβάθμιας εκπαίδευσης στο Μεγάλο Δουκάτο του Λουξεμβούργου και δεν άρχισε σπουδές ιατρικής στο Πανεπιστήμιο του Λουξεμβούργου.
32. Ωστόσο, η διαφορά της κύριας δίκης έχει ως αντικείμενο προσφυγή με αίτημα την ακύρωση της απόφασης της επιτροπής περί μη χορήγησης στον A. Dris βεβαίωσης επιτυχούς ολοκλήρωσης των εξετάσεων, μετά την υπαγωγή του στο καθεστώς ποσόστωσης των σπουδαστών κατοίκων αλλοδαπής. Επομένως, το προδικαστικό ερώτημα είναι, κατά τη γνώμη μου, υποθετικής φύσεως στο μέτρο που αφορά το άρθρο 17 bis του διατάγματος της 29ης Μαρτίου 2017.
Β. Επί της ουσίας
33. Επί της ουσίας της υπόθεσης, πρέπει να υπομνησθεί ότι εθνική ρύθμιση που περιάγει σε δυσμενή θέση ορισμένους ημεδαπούς απλώς και μόνον επειδή άσκησαν το δικαίωμά τους ελεύθερης κυκλοφορίας και διαμονής σε άλλο κράτος μέλος αποτελεί περιορισμό των ελευθεριών που κατοχυρώνονται, βάσει του άρθρου 21, παράγραφος 1, ΣΛΕΕ, υπέρ όλων των πολιτών της Ένωσης (17), ιδίως στον τομέα της παιδείας (18).
34. Στην απόφαση Bressol κ.λπ., το Δικαστήριο υπενθύμισε ότι η αρχή της απαγόρευσης των διακρίσεων απαγορεύει όχι μόνον τις εμφανείς διακρίσεις λόγω ιθαγένειας, αλλά και κάθε μορφή συγκαλυμμένης διάκρισης, η οποία, κατ’ εφαρμογήν άλλων διαχωριστικών κριτηρίων, καταλήγει στην πράξη στο ίδιο αποτέλεσμα (19). Επομένως, εκτός από την περίπτωση που δικαιολογείται αντικειμενικά και είναι ανάλογη προς τον επιδιωκόμενο σκοπό, διάταξη του εθνικού δικαίου πρέπει να θεωρείται ότι συνεπάγεται εμμέσως δυσμενείς διακρίσεις, όταν είναι ικανή, εκ της φύσεώς της, να θίξει περισσότερο τους υπηκόους άλλων κρατών μελών απ’ ό,τι τους ημεδαπούς και ενέχει, συνεπώς, τον κίνδυνο να θέσει σε δυσμενέστερη μοίρα ειδικότερα τους πρώτους (20).
35. Επίσης, στην ως άνω απόφαση, το Δικαστήριο διευκρίνισε ότι τα κράτη είναι ελεύθερα να επιλέξουν ένα σύστημα εκπαίδευσης βασιζόμενο στην επιλογή των σπουδαστών, υπό την προϋπόθεση ότι το σύστημα αυτό δεν συνεπάγεται δυσμενείς διακρίσεις (21).
36. Εν προκειμένω, τα επίμαχα διατάγματα προβλέπουν διαφορετικές διαδικασίες επιλογής αναλόγως της κατοικίας των σπουδαστών και ορίζουν την έννοια αυτή βάσει συγκεκριμένων κριτηρίων. Όσον αφορά τους σπουδαστές κατοίκους αλλοδαπής, η επιτυχία στις εισαγωγικές εξετάσεις μπορεί να μην αρκεί για την πρόσβαση σε σπουδές ιατρικής στο Βέλγιο. Πράγματι, αν οι σπουδαστές αυτοί αντιπροσωπεύουν ποσοστό μεγαλύτερο του 30 % του συνολικού αριθμού των επιτυχόντων στις εισαγωγικές εξετάσεις, κατατάσσονται σε σειρά επιτυχίας βάσει των αποτελεσμάτων τους, ώστε το ποσοστό των σπουδαστών κατοίκων αλλοδαπής στους οποίους χορηγείται η βεβαίωση επιτυχούς ολοκλήρωσης των εξετάσεων που απαιτείται για την πρόσβαση σε σπουδές ιατρικής να περιορίζεται σε ποσοστό 30 % του συνολικού αριθμού των σπουδαστών που πέτυχαν στις εισαγωγικές εξετάσεις (22). Αντιθέτως, στους σπουδαστές κατοίκους ημεδαπής που πέτυχαν στις εισαγωγικές εξετάσεις χορηγείται η βεβαίωση επιτυχούς ολοκλήρωσης ανεξαρτήτως του αριθμού τους.
37. Συνεπώς, η εθνική αυτή ρύθμιση εισάγει άνιση μεταχείριση μεταξύ σπουδαστών κατοίκων ημεδαπής και σπουδαστών κατοίκων αλλοδαπής. Προϋπόθεση κατοικίας όπως η επίμαχη στην υπόθεση της κύριας δίκης είναι φυσικά ευχερέστερο να πληρούν οι ημεδαποί, που κατοικούν συνήθως στο Βέλγιο, παρά οι υπήκοοι άλλων κρατών μελών, που κατοικούν συνήθως σε άλλο κράτος μέλος (23). Μια τέτοια άνιση μεταχείριση συνιστά περιορισμό του δικαιώματος ελεύθερης κυκλοφορίας και διαμονής στο έδαφος των κρατών μελών.
38. Κατά πάγια νομολογία του Δικαστηρίου, ένας περιορισμός του δικαιώματος ελεύθερης κυκλοφορίας και διαμονής μπορεί να δικαιολογηθεί από πλευράς δικαίου της Ένωσης μόνον αν στηρίζεται σε αντικειμενικές εκτιμήσεις γενικού συμφέροντος, ανεξάρτητες της ιθαγένειας των ενδιαφερομένων, και εφόσον είναι ανάλογος προς τον σκοπό που θεμιτώς επιδιώκει το εθνικό δίκαιο (24).
39. Η απόφαση Bressol κ.λπ. παρέχει ορισμένες ενδείξεις βάσει των οποίων είναι δυνατό να δοθεί απάντηση στο προδικαστικό ερώτημα. Το Δικαστήριο δέχθηκε ότι ο σκοπός «διατήρησης ποιοτικής, ισορροπημένης και προσιτής σε όλους ιατρικής περίθαλψης» είναι θεμιτός στο μέτρο που συμβάλλει στο να υπάρξει υψηλό επίπεδο προστασίας της δημόσιας υγείας (25), ιδίως μέσω της διασφάλισης της ποιότητας της επίβλεψης κατά τη διάρκεια των σπουδών (26). Για τον λόγο αυτόν, υπενθύμισε ότι απόκειται στο αιτούν δικαστήριο να εξετάσει κατά πόσον η εθνική ρύθμιση είναι ικανή να διασφαλίσει την επίτευξη του σκοπού αυτού και αν υπερβαίνει τα αναγκαία για την επίτευξη του σκοπού αυτού όρια (27). Προκειμένου να παράσχει στο εθνικό δικαστήριο επωφελή απάντηση (28), το Δικαστήριο προκρίνει μια συλλογιστική σε τρία στάδια.
40. Πρώτον, το αιτούν δικαστήριο πρέπει να επαληθεύσει ότι υφίστανται όντως κίνδυνοι για την προστασία της δημόσιας υγείας (29), διευκρινίζεται δε ότι το κράτος μέλος μπορεί να λαμβάνει μέτρα προστασίας χωρίς να οφείλει να αναμείνει την πραγματική έλλειψη επαγγελματιών στον χώρο της υγείας ή την επέλευση των κινδύνων για την ποιότητα της εκπαίδευσης (30). Επιπλέον, οι αρμόδιες αρχές πρέπει να αποδεικνύουν την ύπαρξη των κινδύνων αυτών διενεργώντας αριθμητική ανάλυση κατά την οποία συνεκτιμάται, κατ’ αρχάς, η επίδραση που ασκεί η κατηγορία των σπουδαστών κατοίκων αλλοδαπής, οι οποίοι είναι κάτοχοι βελγικού απολυτηρίου δευτεροβάθμιας εκπαίδευσης από ίδρυμα της Γαλλόφωνης Κοινότητας, στην επιδίωξη του σκοπού της διασφάλισης επαρκούς αριθμού επαγγελματιών στη Γαλλόφωνη Κοινότητα. Στη συνέχεια, πρέπει να ληφθεί υπόψη το ενδεχόμενο οι σπουδαστές κάτοικοι ημεδαπής να επιλέξουν να ασκήσουν το επάγγελμά τους σε κράτος διαφορετικό από το Βασίλειο του Βελγίου μετά το πέρας των σπουδών τους. Τέλος, στο πλαίσιο της ανάλυσης αυτής πρέπει να ληφθεί υπόψη το ενδεχόμενο εγκατάστασης στη Γαλλόφωνη Κοινότητα, με σκοπό την άσκηση του ιατρικού επαγγέλματος, προσώπων που δεν πραγματοποίησαν σπουδές εντός αυτής (31).
41. Στο πλαίσιο της εν λόγω ανάλυσης, μπορεί επίσης να ληφθεί υπόψη η δυνατότητα πραγματοποίησης του συνόλου ή μέρους της πρακτικής άσκησης σε νοσηλευτικά ιδρύματα του Μεγάλου Δουκάτου του Λουξεμβούργου σύμφωνα με τους όρους του άρθρου 1 της συμφωνίας μεταξύ της Γαλλόφωνης Κοινότητας και του Λουξεμβούργου.
42. Δεύτερον, αν το αιτούν δικαστήριο κρίνει ότι αποδεικνύεται η ύπαρξη κινδύνων για την προστασία της δημόσιας υγείας, θα πρέπει να εκτιμήσει βάσει των παρασχεθέντων από τις αρμόδιες αρχές στοιχείων, αν η επίμαχη ρύθμιση στην υπόθεση της κύριας δίκης μπορεί να θεωρηθεί κατάλληλη προς επίτευξη του σκοπού της προστασίας της δημόσιας υγείας (32).
43. Στο πλαίσιο αυτό, το αιτούν δικαστήριο θα πρέπει να εκτιμήσει αν ποσόστωση η οποία στηρίζεται στο κριτήριο της κατοικίας που εφαρμόστηκε στον A. Dris συμβάλλει στην επίτευξη του σκοπού αυτού.
44. Πράγματι, το κριτήριο στο οποίο μπορεί να στηρίζεται η ποσόστωση των σπουδαστών κατοίκων αλλοδαπής για την πρόσβαση στην τριτοβάθμια εκπαίδευση έχει αποτελέσει αντικείμενο συζητήσεων. Το κριτήριο του κράτους στο οποίο χορηγήθηκε το απολυτήριο δευτεροβάθμιας εκπαίδευσης, και μόνον, έγινε δεκτό από την Επιτροπή, η οποία περάτωσε τον Μάιο του 2017 (33) τη διαδικασία παραβάσεως που είχε κινηθεί εναντίον της Δημοκρατίας της Αυστρίας στις 24 Ιανουαρίου 2007 (34). Αντιθέτως, κατά την επ’ ακροατηρίου συζήτηση, η Επιτροπή ανέφερε ότι μια νέα διαδικασία, με τη μορφή διαδικασίας EU Pilot, κινήθηκε εναντίον του Βασιλείου του Βελγίου σε σχέση με την ποσόστωση των σπουδαστών κατοίκων αλλοδαπής για την πρόσβαση σε προγράμματα σπουδών ιατρικής, η οποία στηρίζεται στην κατοικία του σπουδαστή, και ότι η προβληθείσα κατά το 2023 αιτίαση του A. Dris συσχετίστηκε με τη διαδικασία αυτή.
45. Μολονότι η ύπαρξη ενός κριτηρίου κατοικίας μπορεί να θεωρηθεί ως μέσο περιορισμού της πρόσβασης σε σπουδές ιατρικής και αποτροπής του ακαδημαϊκού «τουρισμού» που αποσκοπεί στην πραγματοποίηση σπουδών σε ένα κράτος μέλος στο οποίο η πρόσβαση στις σπουδές αυτές είναι ευχερέστερη σε σχέση με άλλα κράτη μέλη με την προοπτική άσκησης του επαγγέλματος σε άλλο κράτος μέλος, η περίπτωση του A. Dris καταδεικνύει, εντούτοις, ότι το εν λόγω μοναδικό κριτήριο είναι αυτό καθεαυτό ακατάλληλο σε ορισμένες περιπτώσεις.
46. Επομένως, εφόσον ο A. Dris ολοκλήρωσε τη δευτεροβάθμια εκπαίδευση στο Βέλγιο λαμβάνοντας απολυτήριο δευτεροβάθμιας εκπαίδευσης, βρισκόταν κατά τον περισσότερο χρόνο του στο εν λόγω κράτος μέλος, γεγονός που συνέβαλε στην ανάπτυξη φιλικών δεσμών με άλλους μαθητές και τη συμμετοχή του σε εξωσχολικές δραστηριότητες στην Arlon. Δεδομένου ότι η ζωή ενός παιδιού καθορίζεται σε μεγάλο βαθμό από τη φοίτηση στο σχολείο και τις εξωσχολικές του δραστηριότητες, μπορεί να θεωρηθεί ότι υφίσταται σύνδεσμος με το Βέλγιο αντίστοιχος με εκείνον ενός κατοίκου ημεδαπής κατά την έννοια της εθνικής ρύθμισης.
47. Ένα παρόμοιο ζήτημα σχετικά με το κριτήριο που πρέπει να χρησιμοποιείται για τη χορήγηση οικονομικού βοηθήματος σε σπουδαστές κατοίκους αλλοδαπής έχει επιλυθεί από το Δικαστήριο.
48. Επί του ζητήματος αυτού (35), το Δικαστήριο έχει κρίνει ότι μια μοναδική προϋπόθεση αφορώσα τον τόπο λήψης του απολυτηρίου δευτεροβάθμιας εκπαίδευσης έχει υπερβολικά γενικό και αποκλειστικό χαρακτήρα και ότι προσδίδει αδικαιολόγητο πλεονέκτημα σε ένα στοιχείο το οποίο δεν είναι κατ’ ανάγκην αντιπροσωπευτικό του αληθούς και πραγματικού βαθμού κατά τον οποίο ο αιτών τα επιδόματα αναμονής συνδέεται με τη γεωγραφική αγορά εργασίας (36).
49. Συναφώς, το Δικαστήριο έκρινε ότι η ολοκλήρωση σημαντικού τμήματος της δευτεροβάθμιας εκπαίδευσης σε ένα κράτος μέλος συνεπάγεται ότι ο οικείος σπουδαστής έχει δημιουργήσει πραγματικό δεσμό με την κοινωνία του εν λόγω κράτους μέλους (37). Στην υπόθεση επί της οποίας εκδόθηκε η απόφαση Bidar, η εγγύηση επαρκούς ένταξης στην κοινωνία του κράτους μέλους υποδοχής απέρρεε από τους όρους που επέβαλλαν προηγούμενη διαμονή στην επικράτεια του κράτους αυτού (38). Το Δικαστήριο διαπίστωσε ότι η επίμαχη στην υπόθεση αυτή κανονιστική ρύθμιση, η οποία αφορούσε ενίσχυση χορηγούμενη με τη μορφή επιδοτούμενου δανείου μόνον στους φοιτητές που ήταν εγκατεστημένοι στην εθνική επικράτεια, καθιστούσε αδύνατη τη συνδρομή της προϋπόθεσης αυτής στο πρόσωπο υπηκόου άλλου κράτους μέλους, ανεξαρτήτως του βαθμού ένταξης του υπηκόου αυτού στην κοινωνία του κράτους μέλους υποδοχής. Κατά συνέπεια, το Δικαστήριο έκρινε ότι μια τέτοια μεταχείριση δεν μπορούσε να θεωρηθεί ότι δικαιολογείται από τον θεμιτό σκοπό της ίδιας της κανονιστικής ρύθμισης. (39).
50. Φρονώ ότι η εν λόγω έννοια του «συνδέσμου» μπορεί να είναι χρήσιμη κατά την εξέταση των περιπτώσεων στις οποίες οι πολίτες της Ένωσης οι οποίοι άσκησαν την ελευθερία κυκλοφορίας προκειμένου να πραγματοποιήσουν σπουδές δευτεροβάθμιας εκπαίδευσης, μετά το πέρας των οποίων χορηγείται απολυτήριο δευτεροβάθμιας εκπαίδευσης, σε άλλο κράτος μέλος, στο οποίο δεν κατοικούν, τυγχάνουν διαφορετικής μεταχείρισης από τους πολίτες της Ένωσης οι οποίοι είναι κάτοικοι του κράτους μέλους αυτού. Προκειμένου να αποφεύγεται μια κατά περίπτωση ανάλυση κατά τον χρόνο εξέτασης της εισαγωγής, ο εν λόγω σύνδεσμος μπορεί να διασφαλίζεται μέσω της απαίτησης ορισμένης διάρκειας φοίτησης στο Βέλγιο κατά τα έτη που προηγούνται αμέσως της απόκτησης του απολυτηρίου δευτεροβάθμιας εκπαίδευσης. Επομένως, θα εξαλειφόταν ο φόβος του ακαδημαϊκού τουρισμού όσον αφορά τους νέους, πολίτες της Ένωσης, οι οποίοι φοίτησαν στο Βέλγιο σε ηλικία κατά την οποία δεν έχουν καθοριστεί οι επιλογές του επαγγελματικού προσανατολισμού.
51. Συνεπώς, φρονώ ότι θα μπορούσε να εξεταστεί κατά πόσον το προβλεπόμενο για τις σπουδές ιατρικής σύστημα ποσόστωσης των σπουδαστών κατοίκων αλλοδαπής μπορεί να διασφαλίζει την επίτευξη του σκοπού δημόσιας υγείας και ιδίως το κατά πόσον τυχόν περιορισμός του αριθμού των σπουδαστών που βρίσκονται σε παρόμοια κατάσταση με τον A. Dris είναι δυνατό να προκαλέσει αύξηση του αριθμού των πτυχιούχων που μπορούν να διασφαλίσουν, μακροπρόθεσμα, την επαρκή παροχή ιατρικών υπηρεσιών στη Γαλλόφωνη Κοινότητα (40).
52. Τρίτον, εν πάση περιπτώσει, στο αιτούν δικαστήριο απόκειται να κρίνει αν η επίμαχη νομοθεσία, στο μέτρο που δεν εξομοιώνει με «κατοίκους ημεδαπής», κατά την έννοια του άρθρου 1 του διατάγματος της 16ης Ιουνίου 2006, τους σπουδαστές οι οποίοι, όπως ο A. Dris, πραγματοποίησαν μεγάλο μέρος των σπουδών της δευτεροβάθμιας εκπαίδευσης και έλαβαν απολυτήριο δευτεροβάθμιας εκπαίδευσης στο Βέλγιο ενώ κατοικούσαν στο Λουξεμβούργο, δεν υπερβαίνει τα αναγκαία για την επίτευξη του προβαλλόμενου σκοπού όρια, ήτοι αν δεν υπάρχουν λιγότερο περιοριστικά μέτρα που θα καθιστούσαν δυνατή την επίτευξή του (41).
53. Στον τομέα πάντα των οικονομικών βοηθημάτων για ανώτατες σπουδές, το Δικαστήριο, διενεργώντας τον έλεγχο αναλογικότητας για τον οποίο έγινε λόγος στο προηγούμενο σημείο των παρουσών προτάσεων, δέχθηκε ότι μια προϋπόθεση κατοικίας δεν αποτελεί κατ’ ανάγκη το μοναδικό στοιχείο το οποίο είναι αντιπροσωπευτικό του πραγματικού βαθμού σύνδεσης του οικείου προσώπου με ορισμένο κράτος μέλος και, ως εκ τούτου, έχει υπερβολικά στενό χαρακτήρα (42). Ειδικότερα, στην απόφαση Giersch κ.λπ., το Δικαστήριο έκρινε ότι «η ύπαρξη μιας εύλογης πιθανότητας να επιστρέψουν οι δικαιούχοι του βοηθήματος για να εγκατασταθούν στο Λουξεμβούργο και να τεθούν στη διάθεση της αγοράς εργασίας του κράτους μέλους αυτού προκειμένου να συμβάλλουν στην οικονομική του ανάπτυξη μπορεί να αποδειχθεί μέσω άλλων στοιχείων από την επιβολή προϋπόθεσης περί προηγούμενης διαμονής του ενδιαφερόμενου σπουδαστή» (43). Στην απόφαση αυτή, το Δικαστήριο δέχθηκε ότι μπορούσε να ληφθεί υπόψη το γεγονός ότι ο σπουδαστής διαμένει μόνος ή με τους γονείς του σε κράτος μέλος όμορο με εκείνο στο οποίο εργάζονται από μακρού χρόνου οι γονείς του (44).
54. Διαπιστώνεται ότι στις αποφάσεις Bidar και Giersch κ.λπ., οι οποίες δεν αφορούν την πρόσβαση σε πρόγραμμα ανώτατων σπουδών, εξετάζονται οικονομικά βοηθήματα για την πραγματοποίηση τέτοιων σπουδών. Ωστόσο, το εν λόγω κριτήριο ένταξης, υπό την έννοια ενός πραγματικού δεσμού ή ενός πραγματικού βαθμού σύνδεσης με την κοινωνία υποδοχής, όπως ερμηνεύεται στις αποφάσεις αυτές, θα μπορούσε να προσδώσει πρακτική αποτελεσματικότητα στην ελευθερία κυκλοφορίας στον τομέα της εκπαίδευσης στην περίπτωση που αυτή δεν συνδυάζεται με μόνιμη διαμονή στο κράτος μέλος πραγματοποίησης των σπουδών δευτεροβάθμιας εκπαίδευσης και απόκτησης του απολυτηρίου δευτεροβάθμιας εκπαίδευσης, όπως ισχύει στις διασυνοριακές περιοχές. Για τους σπουδαστές σε οικοτροφεία, ο σύνδεσμος θα ήταν ακόμη ισχυρότερος.
55. Επιπλέον, σε περιπτώσεις παρόμοιες με την περίπτωση του A. Dris, η γεωγραφική εγγύτητα που συνδέεται με τη διασυνοριακή θέση δεν αποκλείει την επαγγελματική εγκατάσταση στην αγορά εργασίας της οικείας περιοχής, η οποία, μολονότι βρίσκεται πλησίον των συνόρων με το Λουξεμβούργο, θα μπορούσε να ωφελήσει τους Λουξεμβουργιανούς και Βέλγους ασθενείς. Πράγματι, έχει εκδοθεί οδηγία η οποία ρυθμίζει τη διασυνοριακή περίθαλψη (45) και η οποία οδήγησε στη διαμόρφωση νομολογίας σχετικά με την επιστροφή των εξόδων διασυνοριακής περίθαλψης (46). Επιπλέον, δεδομένης της έλλειψης επαγγελματιών υγείας, η Γαλλόφωνη Κοινότητα προέβλεψε επιδοτήσεις για την απασχόληση με σκοπό την προσέλκυση νέων επαγγελματιών προς ενίσχυση του προσωπικού στην περιοχή αυτή (47).
56. Κατά συνέπεια, προτείνω να δοθεί στο αιτούν δικαστήριο η απάντηση ότι τα άρθρα 18 και 21 ΣΛΕΕ έχουν την έννοια ότι αποκλείουν εθνική ρύθμιση που δεν εξομοιώνει με κατοίκους Βελγίου τους σπουδαστές οι οποίοι πραγματοποίησαν το σύνολο ή μεγάλο μέρος των σπουδών δευτεροβάθμιας εκπαίδευσης και έλαβαν απολυτήριο δευτεροβάθμιας εκπαίδευσης στο Βέλγιο ενώ κατοικούσαν σε άλλο κράτος μέλος, με σκοπό τον περιορισμό του αριθμού των σπουδαστών κατοίκων αλλοδαπής οι οποίοι μπορούν να εγγραφούν για πρώτη φορά σε πρόγραμμα σπουδών ιατρικής ιδρυμάτων τριτοβάθμιας εκπαίδευσης.
V. Πρόταση
57. Λαμβανομένου υπόψη του συνόλου των προεκτεθέντων, προτείνω στο Δικαστήριο να απαντήσει στο προδικαστικό ερώτημα που υπέβαλε το Conseil d’État (Συμβούλιο της Επικρατείας, Βέλγιο) ως εξής:
Τα άρθρα 18 και 21 ΣΛΕΕ έχουν την έννοια ότι αποκλείουν εθνική ρύθμιση που δεν εξομοιώνει με κατοίκους Βελγίου τους σπουδαστές οι οποίοι πραγματοποίησαν το σύνολο ή μεγάλο μέρος των σπουδών δευτεροβάθμιας εκπαίδευσης και έλαβαν απολυτήριο δευτεροβάθμιας εκπαίδευσης στο Βέλγιο ενώ κατοικούσαν σε άλλο κράτος μέλος, με σκοπό τον περιορισμό του αριθμού των σπουδαστών κατοίκων αλλοδαπής οι οποίοι μπορούν να εγγραφούν για πρώτη φορά σε πρόγραμμα σπουδών ιατρικής ιδρυμάτων τριτοβάθμιας εκπαίδευσης.
1 Γλώσσα του πρωτοτύπου: η γαλλική.
2 Βλ. νόμο της 12ης Αυγούστου 2003 περί ίδρυσης του Πανεπιστημίου του Λουξεμβούργου (Mémorial A 149, σ. 2990), ο οποίος τέθηκε σε ισχύ στις 10 Οκτωβρίου 2003. Στο Πανεπιστήμιο του Λουξεμβούργου ενσωματώθηκαν τα προγράμματα σπουδών που παρέχονταν μέχρι τότε από το Πανεπιστημιακό Κέντρο του Λουξεμβούργου, το Ανώτατο Ινστιτούτο Τεχνολογίας, το Ανώτατο Ινστιτούτο Παιδαγωγικών Σπουδών και Ερευνών και το Ινστιτούτο Εκπαιδευτικών και Κοινωνικών Σπουδών (βλ. άρθρα 54 έως 57 του νόμου αυτού).
3 Βλ. κριτήρια εισαγωγής στο εν λόγω προπτυχιακό πρόγραμμα σπουδών στην ιστοσελίδα του Πανεπιστημίου του Λουξεμβούργου: https://www.uni.lu/fstm-fr/study-programs/bachelor-en-medecine/.
4 Βλ. διευκρινίσεις σχετικά με τον αριθμό των σπουδαστών που γίνονται δεκτοί σε καθένα από τα κράτη αυτά στην ιστοσελίδα του Πανεπιστημίου του Λουξεμβούργου: https://www.uni.lu/fstm-fr/study-programs/bachelor-en-medecine/universites-partenaires/.
5 Βλ. αιτιολογική έκθεση του νομοσχεδίου βάσει του οποίου θεσπίστηκε ο νόμος της 31ης Ιουλίου 2020 περί οργάνωσης των σπουδών ιατρικής στο Πανεπιστήμιο του Λουξεμβούργου (Mémorial A 662), διαθέσιμη στην ακόλουθη διαδικτυακή διεύθυνση: https://wdocs-pub.chd.lu/docs/Dossiers_parlementaires/7531/20250515_Dep%C3 %B4t.pdf (σ. 3).
6 Στο εξής: Γαλλόφωνη Κοινότητα.
7 Moniteur belge της 6ης Ιουλίου 2006, σ. 34055.
8 Στο εξής: διάταγμα της 16ης Ιουλίου 2006.
9 C‑73/08, στο εξής: απόφαση Bressol κ.λπ., EU:C:2010:181.
10 Υπογραφείσα στις Βρυξέλλες στις 17 Ιουλίου 2017 (στο εξής: συμφωνία μεταξύ της Γαλλόφωνης Κοινότητας και του Λουξεμβούργου). Η συμφωνία αυτή ακυρώθηκε και αντικαταστάθηκε από την accord particulier relatif à la coopération universitaire en formation médicale entre le Gouvernement du Grand-Duché de Luxembourg et le Gouvernement de la Communauté française (ειδική συμφωνία για την πανεπιστημιακή συνεργασία στην ιατρική εκπαίδευση μεταξύ της Κυβέρνησης του Μεγάλου Δουκάτου του Λουξεμβούργου και της Κυβέρνησης της Γαλλόφωνης Κοινότητας), η οποία υπογράφηκε στο Λουξεμβούργο στις 4 Ιανουαρίου 2022 και δεν είχε τεθεί σε ισχύ κατά τον χρόνο των πραγματικών περιστατικών της διαφοράς της κύριας δίκης.
11 Οδηγία του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 29ης Απριλίου 2004, σχετικά με το δικαίωμα των πολιτών της Ένωσης και των μελών των οικογενειών τους να κυκλοφορούν και να διαμένουν ελεύθερα στην επικράτεια των κρατών μελών, για την τροποποίηση του κανονισμού (ΕΟΚ) αριθ. 1612/68 και την κατάργηση των οδηγιών 64/221/ΕΟΚ, 68/360/ΕΟΚ, 72/194/ΕΟΚ, 73/148/ΕΟΚ, 75/34/ΕΟΚ, 75/35/ΕΟΚ, 90/364/ΕΟΚ, 90/365/ΕΟΚ και 93/96/ΕΟΚ (ΕΕ 2004, L 158, σ. 77, καθώς και διορθωτικά ΕΕ 2004, L 229, σ. 35, και ΕΕ 2005, L 197, σ. 34).
12 Moniteur belge της 14ης Απριλίου, σ. 51063.
13 Στο εξής: διάταγμα της 29ης Μαρτίου 2017.
14 Moniteur belge της 18ης Δεκεμβρίου 2013, σ. 99347.
15 C‑209/03, στο εξής: απόφαση Bidar, EU:C:2005:169.
16 Βλ. απόφαση Bressol κ.λπ. (σκέψεις 34, 37 και 39).
17 Βλ. απόφαση της 16ης Ιανουαρίου 2025, Ministarstvo financija (Υποτροφία Erasmus+) (C‑277/23, EU:C:2025:18, σκέψη 38 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
18 Βλ. απόφαση της 16ης Ιανουαρίου 2025, Ministarstvo financija (Υποτροφία Erasmus+) (C‑277/23, EU:C:2025:18, σκέψη 40 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
19 Βλ. απόφαση Bressol κ.λπ. (σκέψη 40 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
20 Βλ. απόφαση Bressol κ.λπ. (σκέψη 41 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
21 Βλ. απόφαση Bressol κ.λπ. (σκέψη 29).
22 Βλ. άρθρο 6, παράγραφος 2, του διατάγματος της 29ης Μαρτίου 2017.
23 Βλ. απόφαση Bressol κ.λπ. (σκέψη 45 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
24 Βλ. απόφαση της 16ης Ιανουαρίου 2025, Ministarstvo financija (Υποτροφία Erasmus+) (C‑277/23, EU:C:2025:18, σκέψη 53 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
25 Βλ. απόφαση Bressol κ.λπ. (σκέψη 62 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
26 Βλ. απόφαση Bressol κ.λπ. (σκέψεις 54 και 67).
27 Βλ. απόφαση Bressol κ.λπ. (σκέψεις 63 και 64).
28 Βλ. απόφαση Bressol κ.λπ. (σκέψη 65).
29 Βλ. απόφαση Bressol κ.λπ. (σκέψεις 66 έως 74).
30 Βλ. απόφαση Bressol κ.λπ. (σκέψη 70).
31 Βλ., κατ’ αναλογίαν, απόφαση Bressol κ.λπ. (σκέψη 73). Η απόφαση 89/2011 του Cour constitutionnelle (Συνταγματικού Δικαστηρίου), της 31ης Μαΐου 2011, έλαβε υπόψη τα συμπεράσματα της απόφασης Bressol κ.λπ. κατά την εξέταση καθενός από τους κλάδους που αφορούσε η τότε επίμαχη ρύθμιση, υπό το πρίσμα των κριτηρίων που έθεσε το Δικαστήριο. Συνεπώς, η ποσόστωση των σπουδαστών κατοίκων αλλοδαπής δικαιολογήθηκε όσον αφορά τα προγράμματα σπουδών κινησιοθεραπείας και κτηνιατρικής, αλλά δεν θεωρήθηκε δικαιολογημένη σε σχέση με επτά άλλα προγράμματα σπουδών τα οποία, σύμφωνα με την ανάλυση του αιτούντος δικαστηρίου βάσει των ενδείξεων που παρέσχε το Δικαστήριο, δεν αντιμετώπιζαν έλλειψη πτυχιούχων σε βαθμό ώστε να τίθεται πράγματι κίνδυνος για τη δημόσια υγεία. Κατά συνέπεια, το Βασίλειο του Βελγίου έπαυσε να εφαρμόζει το οικείο σύστημα ποσόστωσης σπουδαστών κατοίκων αλλοδαπής σε επτά από τους εννιά κλάδους για τους οποίους δεν υφίστατο πράγματι κίνδυνος για τη δημόσια υγεία.
32 Βλ. απόφαση Bressol κ.λπ. (σκέψη 75).
33 Βλ. ανακοινωθέν Τύπου της Επιτροπής διαθέσιμο στην ακόλουθη διαδικτυακή διεύθυνση: https://ec.europa.eu/commission/presscorner/detail/fr/ip_17_1282.
34 Βλ. διαδικασία INFR(1998)2308 και ανακοινωθέν Τύπου της Επιτροπής με τίτλο «Libre circulation des étudiants: la Commission envoie des lettres de mise en demeure à l’Autriche et à la Belgique» («Ελεύθερη κυκλοφορία των σπουδαστών: η Επιτροπή αποστέλλει προειδοποιητικές επιστολές στην Αυστρία και το Βέλγιο»), της 24ης Ιανουαρίου 2007, διαθέσιμο στην ακόλουθη διαδικτυακή διεύθυνση: ec.europa.eu/commission/presscorner/detail/fr/ip_07_76.
35 Αντίθετα προς τη θέση που υιοθέτησε η Επιτροπή σε σχέση με τη Δημοκρατία της Αυστρίας όσον αφορά την ποσόστωση των σπουδαστών κατοίκων αλλοδαπής (βλ. σημείο 44 των παρουσών προτάσεων).
36 Βλ. απόφαση της 11ης Ιουλίου 2002, D’Hoop (C‑224/98, EU:C:2002:432, σκέψη 39).
37 Βλ. απόφαση Bidar (σκέψη 62).
38 Βλ. απόφαση Bidar (σκέψη 60).
39 Βλ. απόφαση Bidar (σκέψη 61).
40 Βλ. απόφαση Bressol κ.λπ. (σκέψη 76).
41 Βλ. απόφαση Bressol κ.λπ. (σκέψη 77).
42 Βλ. απόφαση της 20ής Ιουνίου 2013, Giersch κ.λπ. (C‑20/12, στο εξής: απόφαση Giersch κ.λπ., EU:C:2013:411, σκέψη 73).
43 Βλ. απόφαση Giersch κ.λπ. (σκέψη 77).
44 Βλ. απόφαση Giersch κ.λπ. (σκέψη 78).
45 Οδηγία 2011/24/ΕΕ του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 9ης Μαρτίου 2011, περί εφαρμογής των δικαιωμάτων των ασθενών στο πλαίσιο της διασυνοριακής υγειονομικής περίθαλψης (ΕΕ 2011, L 88, σ. 45).
46 Βλ., για παράδειγμα, απόφαση της 4ης Σεπτεμβρίου 2025, Casa Judeţeană de Asigurări de Sănătate Mureș κ.λπ. (C‑489/23, EU:C:2025:651).
47 Βλ., συναφώς, όσον αφορά το νοσηλευτικό προσωπικό στην επαρχία του Λουξεμβούργου: https://www.province.luxembourg.be/actualites/subvention-infirmier.