z dnia 12 września 2019 r. ( *1 )
Odesłanie prejudycjalne – Znaki towarowe – Dyrektywa 2008/95/WE – Artykuł 3 ust. 1 lit. b) – Charakter odróżniający – Kryteria oceny – Oznaczenie w postaci hashtagu
W sprawie C‑541/18
mającej za przedmiot wniosek o wydanie, na podstawie art. 267 TFUE, orzeczenia w trybie prejudycjalnym, złożony przez Bundesgerichtshof (federalny trybunał sprawiedliwości, Niemcy) postanowieniem z dnia 21 czerwca 2018 r., które wpłynęło do Trybunału w dniu 21 sierpnia 2018 r., w postępowaniu:
AS
przeciwko
Deutsches Patent- und Markenamt,
TRYBUNAŁ (piąta izba),
w składzie: E. Regan, prezes izby, C. Lycourgos, E. Juhász, M. Ilešič (sprawozdawca) i I. Jarukaitis, sędziowie,
rzecznik generalny: H. Saugmandsgaard Øe,
sekretarz: A. Calot Escobar,
uwzględniając pisemny etap postępowania,
rozważywszy uwagi przedstawione:
|
– |
w imieniu AS przez Ch. Rohnkego, Rechtsanwalt, |
|
– |
w imieniu rządu niderlandzkiego przez K. Bulterman oraz L. Noort, działające w charakterze pełnomocników, |
|
– |
w imieniu Komisji Europejskiej przez T. Scharfa, É. Gippiniego Fourniera oraz J. Samnaddę, działających w charakterze pełnomocników, |
podjąwszy, po wysłuchaniu rzecznika generalnego, decyzję o rozstrzygnięciu sprawy bez opinii,
wydaje następujący
Wyrok
|
1 |
Wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym dotyczy wykładni art. 3 ust. 1 lit. b) dyrektywy Parlamentu Europejskiego i Rady 2008/95/WE z dnia 22 października 2008 r. mającej na celu zbliżenie ustawodawstw państw członkowskich odnoszących się do znaków towarowych (Dz.U. 2008, L 299, s. 25). |
|
2 |
Wniosek ten został przedstawiony w ramach sporu między AS a Deutsches Patent- und Markenamt (niemieckim urzędem ds. patentów i znaków towarowych, zwanym dalej „DPMA”) w przedmiocie rejestracji oznaczenia w postaci hashtagu #darferdas? jako znaku towarowego. |
Ramy prawne
Prawo Unii
|
3 |
Dyrektywa 2008/95, którą uchylono i zastąpiono pierwszą dyrektywę Rady 89/104/EWG z dnia 21 grudnia 1988 r. mającą na celu zbliżenie ustawodawstw państw członkowskich odnoszących się do znaków towarowych (Dz.U. 1989, L 40, s. 1), sama została uchylona i zastąpiona, ze skutkiem od dnia 15 stycznia 2019 r., dyrektywą Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2015/2436 z dnia 16 grudnia 2015 r. mającą na celu zbliżenie ustawodawstw państw członkowskich odnoszących się do znaków towarowych (Dz.U. 2015, L 336, s. 1). Zważywszy jednak na czas zaistnienia okoliczności faktycznych leżących u podstaw postępowania głównego, niniejsze odesłanie prejudycjalne należy rozpatrzyć w świetle dyrektywy 2008/95. |
|
4 |
Artykuł 2 dyrektywy 2008/95 stanowił: „Znak towarowy może składać się z jakiekolwiek oznaczenia, które można przedstawić w formie graficznej, w szczególności z wyrazów, łącznie z nazwiskami, rysunków, liter, cyfr, kształtu towarów lub ich opakowań, pod warunkiem że oznaczenia takie umożliwiają odróżnianie towarów lub usług jednego przedsiębiorstwa od towarów lub usług innych przedsiębiorstw”. |
|
5 |
Artykuł 3 tej dyrektywy brzmiał następująco: „1. Nie są rejestrowane, a w przypadku gdy zostały już zarejestrowane, mogą zostać uznane za nieważne: […]
[…] 3. Nie można odmówić rejestracji znaku towarowego ani stwierdzać jego nieważności zgodnie z ust. 1 lit. b), c) lub d), jeżeli przed datą złożenia wniosku o rejestrację i w następstwie jego używania znak ten uzyskał charakter odróżniający […]. […]”. |
Prawo krajowe
|
6 |
Artykuł 3 ust. 1 lit. b) dyrektywy 2008/95 został transponowany do prawa niemieckiego przez § 8 ust. 2 pkt 1 Gesetz über den Schutz von Marken und sonstigen Kennzeichen (ustawy o ochronie znaków towarowych i innych oznaczeń odróżniających) z dnia 25 października 1994 r. (BGBl. 1994 I, s. 3082). Przepis ten stanowi, że „[n]ie są rejestrowane znaki towarowe […] pozbawione jakiegokolwiek charakteru odróżniającego w odniesieniu do danych towarów lub usług”. |
Postępowanie główne i pytanie prejudycjalne
|
7 |
AS zwróciła się do DPMA o rejestrację oznaczenia w postaci hashtagu #darferdas? jako znaku towarowego dla towarów należących do klasy 25 w rozumieniu Porozumienia nicejskiego dotyczącego międzynarodowej klasyfikacji towarów i usług dla celów rejestracji znaków z dnia 15 czerwca 1957 r., ze zmianami. |
|
8 |
Towary, dla których wystąpiono o rejestrację, odpowiadały następującemu opisowi: „odzież (w szczególności T-shirty), obuwie i nakrycia głowy”. |
|
9 |
DPMA odrzucił zgłoszenie, ponieważ jego zdaniem rozpatrywane oznaczenie jest pozbawione jakiegokolwiek charakteru odróżniającego w rozumieniu § 8 ust. 2 pkt 1 ustawy o ochronie znaków towarowych i innych oznaczeń odróżniających. |
|
10 |
AS wniosła skargę na tę decyzję do Bundespatentgericht (federalnego sądu patentowego, Niemcy). |
|
11 |
Postanowieniem z dnia 3 maja 2017 r. sąd ten oddalił tę skargę. Według niego wspomniane oznaczenie stanowi powiązany ciąg znaków i wyrazów składający się zasadniczo z określeń powszechnych w języku niemieckim. Stanowi ono jedynie stylizowane przedstawienie tematu dyskusji. Hashtag wskazuje wyłącznie, że odbiorcy zostają zaproszeni do przedyskutowania pytania „Darf er das?” („Czy wolno mu?”). Odbiorcy zrozumieją to pytanie, umieszczone w szczególności na przedniej stronie T-shirtów, tylko jakie takie, czyli jako proste sformułowanie pytające. |
|
12 |
AS wniosła środek odwoławczy od tego postanowienia do Bundesgerichtshof (federalnego trybunału sprawiedliwości, Niemcy). |
|
13 |
Zdaniem sądu odsyłającego nie można wykluczyć, że używanie rozpatrywanego oznaczenia na przedniej stronie odzieży odpowiada tylko jednemu z kilku sposobów jego używania. Oznaczenie to można by również umieścić na etykiecie wszytej po wewnętrznej stronie ubrania. W tym przypadku odbiorcy mogliby postrzegać wspomniane oznaczenie jako znak towarowy, to znaczy jako wskazanie pochodzenia handlowego towarów. |
|
14 |
Sąd odsyłający wyjaśnia, że z jego własnego orzecznictwa wynika, iż aby uznać, że oznaczenie ma charakter odróżniający, a zatem nadaje się do zarejestrowania jako znak towarowy, nie jest konieczne, by każde możliwe używanie tego oznaczenia stanowiło używanie w charakterze znaku towarowego. Wystarcza, jeżeli istnieją w praktyce istotne i wiarygodne możliwości używania wspomnianego oznaczenia w odniesieniu do towarów i usług, dla których żąda się ochrony, w taki sposób, że będzie ono postrzegane przez odbiorców bez jakichkolwiek trudności jako znak towarowy. |
|
15 |
Wspomniany sąd uważa, że takie podejście można pogodzić z pkt 55 postanowienia z dnia 26 kwietnia 2012 r., Deichmann/OHIM (C‑307/11 P, niepublikowanego, EU:C:2012:254), zgodnie z którym art. 7 ust. 1 lit. b) rozporządzenia Rady (WE) nr 40/94 z dnia 20 grudnia 1993 r. w sprawie wspólnotowego znaku towarowego (Dz.U. 1994, L 11, s. 1) nie można interpretować w ten sposób, iż zobowiązuje on Urząd Harmonizacji w ramach Rynku Wewnętrznego (znaki towarowe i wzory) (OHIM) do rozszerzenia konkretnego badania charakteru odróżniającego na sposoby używania zgłoszonego znaku towarowego inne niż uznany za najbardziej prawdopodobny. |
|
16 |
Mając jednak wątpliwości w tym względzie, Bundesgerichtshof (federalny trybunał sprawiedliwości) postanowił zawiesić postępowanie i zwrócić się do Trybunału z następującym pytaniem prejudycjalnym w przedmiocie art. 3 ust. 1 lit. b) dyrektywy 2008/95: „Czy oznaczenie ma charakter odróżniający, jeżeli istnieją w praktyce istotne i wiarygodne możliwości używania go do wskazania pochodzenia danych towarów i usług, nawet jeżeli nie chodzi przy tym o najbardziej prawdopodobną formę używania oznaczenia?”. |
W przedmiocie pytania prejudycjalnego
|
17 |
Należy przypomnieć, że zgodnie z art. 2 dyrektywy 2008/95 każde oznaczenie będące przedmiotem zgłoszenia w charakterze indywidualnego znaku towarowego, aby mogło zostać zarejestrowane jako taki, musi spełniać kilka warunków, a jednym z nich jest umożliwianie odróżniania towarów i usług jednego przedsiębiorstwa od towarów i usług innych przedsiębiorstw. |
|
18 |
Nie można a priori wykluczyć, że oznaczenie w postaci hashtagu, takie jak rozpatrywane w postępowaniu głównym, umożliwia identyfikowanie towarów lub usług, dla których wniesiono o rejestrację, jako pochodzących z określonego przedsiębiorstwa i spełnia zatem wyżej wymieniony warunek. Jest bowiem możliwe, by takie oznaczenie było przedstawiane odbiorcom w związku z towarami lub usługami i było w stanie spełniać podstawową funkcję znaku towarowego, jaką jest wskazanie pochodzenia handlowego oznaczonych nim towarów lub usług. |
|
19 |
W celu ustalenia, czy ma to miejsce, właściwe organy administracyjne i sądowe powinny zbadać, czy dane oznaczenie ma „charakter odróżniający” w rozumieniu art. 3 dyrektywy 2008/95. Ten charakter odróżniający może być samoistny w rozumieniu ust. 1 lit. b) tego artykułu lub zostać uzyskany w następstwie używania w rozumieniu ust. 3 tego artykułu (zob. w szczególności wyroki: z dnia 19 czerwca 2014 r., Oberbank i in., C‑217/13 i C‑218/13, EU:C:2014:2012, pkt 38; a także z dnia 16 września 2015 r., Société des Produits Nestlé, C‑215/14, EU:C:2015:604, pkt 60, 62). |
|
20 |
Kwestię, czy oznaczenie ma charakter odróżniający, należy ocenić, po pierwsze, w stosunku do towarów lub usług objętych zgłoszeniem, i po drugie, w stosunku do sposobu postrzegania go przez właściwy krąg odbiorców, składający się z przeciętnych konsumentów wspomnianych towarów lub usług, którzy są właściwie poinformowani oraz dostatecznie uważni i rozsądni (zob. w szczególności wyroki: z dnia 8 kwietnia 2003 r., Linde i in., od C‑53/01 do C‑55/01, EU:C:2003:206, pkt 41; z dnia 12 lutego 2004 r., Koninklijke KPN Nederland, C‑363/99, EU:C:2004:86, pkt 34; a także z dnia 10 lipca 2014 r., Apple, C‑421/13, EU:C:2014:2070, pkt 22). |
|
21 |
Oceny postrzegania przez przeciętnego konsumenta należy dokonać in concreto, przy uwzględnieniu wszystkich istotnych faktów i okoliczności (zob. podobnie wyroki: z dnia 12 lutego 2004 r., Koninklijke KPN Nederland, C‑363/99, EU:C:2004:86, pkt 33, 35; a także z dnia 6 lipca 2017 r., Moreno Marín, C‑139/16, EU:C:2017:518, pkt 24). |
|
22 |
Co się tyczy faktów i okoliczności istotnych dla oceny tego postrzegania, należy zauważyć, że zgłaszający znak towarowy nie musi w dniu złożenia wniosku o rejestrację lub jego rozpatrywania wskazać ani mieć dokładnej wiedzy o tym, jak będzie używał zgłoszonego znaku towarowego w przypadku jego rejestracji. Nawet po zarejestrowaniu znaku towarowego przysługuje mu pięcioletni termin na rozpoczęcie faktycznego używania zgodnego z podstawową funkcją znaku towarowego [wyrok z dnia 15 stycznia 2009 r., Silberquelle, C‑495/07, EU:C:2009:10, pkt 3, 17 i przytoczone tam orzecznictwo; zob. także w odniesieniu do rozporządzenia Rady (WE) nr 207/2009 z dnia 26 lutego 2009 r. w sprawie [znaku towarowego Unii Europejskiej] (Dz.U. 2009, L 78, s. 1) wyrok z dnia 21 grudnia 2016 r., Länsförsäkringar, C‑654/15, EU:C:2016:998, pkt 26]. |
|
23 |
Ponadto mogą istnieć przypadki, gdy oznaczenie, o którego rejestrację w charakterze znaku towarowego wniesiono, nie było też istotnie używane przed datą dokonania zgłoszenia. |
|
24 |
W tych okolicznościach właściwe organy mające ustalić charakter odróżniający oznaczenia, o którego rejestrację w charakterze znaku towarowego wniesiono, mogą znaleźć się w sytuacji, w której nie dysponują, co się tyczy identyfikacji prawdopodobnego używania zgłoszonego znaku towarowego, a zatem sposobu, w jaki ten znak towarowy będzie prawdopodobnie w przypadku rejestracji ukazywany przeciętnemu konsumentowi, żadnym elementem oceny poza tymi, które wynikają ze zwyczajów danego sektora gospodarki. |
|
25 |
Jeżeli z tych zwyczajów wynika, że w praktyce tego sektora gospodarki istnieje szereg istotnych sposobów używania, organy te powinny zgodnie ze swym obowiązkiem zbadania charakteru odróżniającego danego oznaczenia w świetle wszystkich mających znaczenie okoliczności faktycznych wziąć pod uwagę te różne sposoby używania w celu ustalenia, czy przeciętny konsument oznaczonych towarów lub usług będzie mógł postrzegać to oznaczenie jako wskazanie pochodzenia handlowego tych towarów lub usług. |
|
26 |
Natomiast wspomniane organy powinny uznać za niemające znaczenia sposoby używania, które choć są możliwe w tym sektorze gospodarki, nie są istotne w praktyce i wydają się zatem mało prawdopodobne, chyba że zgłaszający przedstawi konkretne wskazówki uprawdopodobniające w jego przypadku sposób używania, który jest nietypowy we wspomnianym sektorze. |
|
27 |
Należy bowiem unikać tego, by rejestr znaków towarowych, który musi być stosowny i dokładny (wyrok z dnia 12 grudnia 2002 r., Sieckmann, C‑273/00, EU:C:2002:748, pkt 50), obejmował oznaczenia pozwalające na odróżnienie towarów lub usług ich właściciela od towarów lub usług innych przedsiębiorstw jedynie w przypadku bardzo swoistego sposobu używania, z którego właściciel ten prawdopodobnie nie skorzysta. |
|
28 |
W odniesieniu do tego należy przypomnieć, że ze względów pewności prawa i dobrej administracji każde zgłoszenie do rejestracji musi zostać rozpatrzone nie tylko w sposób kompletny, ale także ścisły, tak aby uniknąć nieprawidłowego rejestrowania znaków towarowych (zob. w szczególności wyroki: z dnia 6 maja 2003 r., Libertel, C‑104/01, EU:C:2003:244, pkt 59; z dnia 10 marca 2011 r., Agencja Wydawnicza Technopol/OHIM, C‑51/10 P, EU:C:2011:139, pkt 77). |
|
29 |
W niniejszym przypadku sąd odsyłający stwierdził, że w sektorze odzieży zazwyczaj umieszcza się znak towarowy zarówno na zewnętrznej stronie towaru, jak i na etykiecie wszytej po wewnętrznej jego stronie. |
|
30 |
Sąd ten określił zatem dwa sposoby umieszczania znaku, które są istotne w praktyce tego sektora. W takiej sytuacji organy właściwe do zbadania sposobu postrzegania przez przeciętnego konsumenta powinny wziąć pod uwagę te sposoby używania i ocenić, czy konsument ten, widząc na odzieży te dwa umieszczenia lub przynajmniej jedno z nich, będzie postrzegać rozpatrywane oznaczenie jako znak towarowy. |
|
31 |
Do właściwego sądu krajowego będzie zatem należało ustalenie, czy przeciętny konsument, gdy zobaczy oznaczenie #darferdas? na przedniej stronie T-shirtu lub na etykiecie umieszczonej po wewnętrznej jego stronie, będzie postrzegać to oznaczenie jako wskazanie pochodzenia handlowego tego towaru, a nie jako zwykły element dekoracyjny czy przekaz społeczny. |
|
32 |
W świetle uściśleń dokonanych w niniejszym wyroku oraz przy uwzględnieniu orzecznictwa, zgodnie z którym należy interpretować w ten sam sposób przepisy o identycznej treści zawarte z jednej strony w dyrektywie mającej na celu zbliżenie ustawodawstw państw członkowskich odnoszących się do znaków towarowych i z drugiej strony w rozporządzeniu w sprawie znaku towarowego Unii Europejskiej (zob. w szczególności wyroki: z dnia 12 stycznia 2006 r., Deutsche SiSi-Werke, C‑173/04 P, EU:C:2006:20, pkt 29; z dnia 6 lipca 2017 r., Moreno Marín, C‑139/16, EU:C:2017:518, pkt 27; a także z dnia 25 lipca 2018 r., Mitsubishi Shoji Kaisha i Mitsubishi Caterpillar Forklift Europe, C‑129/17, EU:C:2018:594, pkt 29), podejście wyrażone w pkt 55 przytoczonego przez sąd odsyłający postanowienia z dnia 26 kwietnia 2012 r., Deichmann/OHIM (C‑307/11 P, niepublikowanego, EU:C:2012:254), dotyczącym art. 7 ust. 1 lit. b) rozporządzenia nr 40/94, którego treść odpowiada treści art. 3 ust. 1 lit. b) dyrektywy 2008/95, zachowuje znaczenie jedynie w przypadku, w którym okazuje się, że w praktyce danego sektora gospodarki jest istotny tylko jeden sposób używania. |
|
33 |
Z całości powyższych rozważań wynika, iż na zadane pytanie należy odpowiedzieć, że art. 3 ust. 1 lit. b) dyrektywy 2008/95 należy interpretować w ten sposób, że charakter odróżniający oznaczenia, o którego rejestrację w charakterze znaku towarowego wniesiono, należy zbadać z uwzględnieniem wszystkich istotnych okoliczności faktycznych, w tym wszystkich prawdopodobnych sposobów używania zgłoszonego znaku towarowego. Sposoby te odpowiadają, w braku innych wskazówek, sposobom używania, które w świetle zwyczajów danego sektora gospodarczego mogą w praktyce być istotne. |
W przedmiocie kosztów
|
34 |
Dla stron w postępowaniu głównym niniejsze postępowanie ma charakter incydentalny, dotyczy bowiem kwestii podniesionej przed sądem odsyłającym, do niego zatem należy rozstrzygnięcie o kosztach. Koszty poniesione w związku z przedstawieniem uwag Trybunałowi, inne niż koszty stron w postępowaniu głównym, nie podlegają zwrotowi. |
|
Z powyższych względów Trybunał (piąta izba) orzeka, co następuje: |
|
Artykuł 3 ust. 1 lit. b) dyrektywy Parlamentu Europejskiego i Rady 2008/95/WE z dnia 22 października 2008 r. mającej na celu zbliżenie ustawodawstw państw członkowskich odnoszących się do znaków towarowych należy interpretować w ten sposób, że charakter odróżniający oznaczenia, o którego rejestrację w charakterze znaku towarowego wniesiono, należy zbadać z uwzględnieniem wszystkich istotnych okoliczności faktycznych, w tym wszystkich prawdopodobnych sposobów używania zgłoszonego znaku towarowego. Sposoby te odpowiadają, w braku innych wskazówek, sposobom używania, które w świetle zwyczajów danego sektora gospodarczego mogą w praktyce być istotne. |
|
Podpisy |
( *1 ) Język postępowania: niemiecki.