JULIANE KOKOTT
przedstawiona w dniu 22 maja 2025 r. ( 1 )
Sprawa C‑219/25 PPU [Kamekris] ( i )
Ministère public (prokuratura, Francja)
przeciwko
KN
(wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym złożony przez cour d’appel de Montpellier [sąd apelacyjny w Montpellier, Francja])
Wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym – Pilny tryb prejudycjalny – Współpraca wymiarów sprawiedliwości w sprawach karnych – Ekstradycja do państwa trzeciego w celu odbycia kary pozbawienia wolności – Uznanie orzeczenia sądu państwa członkowskiego dotyczącego wniosku o ekstradycję – Obywatelstwo Unii Europejskiej – Swoboda przemieszczania się – Karta praw podstawowych – Poważne ryzyko poddania karze śmierci, torturom lub innemu nieludzkiemu lub poniżającemu traktowaniu albo karaniu – Skuteczna ochrona prawna – Sprawiedliwy proces sądowy
I. Wprowadzenie
|
1. |
Jeżeli sąd państwa członkowskiego (w tym przypadku Francji) rozstrzyga w przedmiocie ekstradycji obywatela Unii, będącego obywatelem innego państwa członkowskiego (w tym przypadku Grecji), do państwa trzeciego (w tym przypadku Gruzji) w celu odbycia kary pozbawienia wolności, to czy jest on związany orzeczeniem sądu innego państwa członkowskiego (w tym przypadku Belgii), jakie zapadło w sprawie tego samego wniosku o ekstradycję? Na to pytanie należy odpowiedzieć w niniejszej sprawie. |
II. Ramy prawne
A. Prawo międzynarodowe publiczne
|
2. |
Artykuł 1 Europejskiej konwencji o ekstradycji, podpisanej w Paryżu dnia 13 grudnia 1957 r. (zwanej dalej „Europejską konwencją o ekstradycji”), stanowi, że: „Umawiające się Strony zobowiązują się do wzajemnego wydawania, zgodnie z postanowieniami i na warunkach określonych w niniejszej konwencji, wszystkich osób ściganych za popełnienie przestępstwa albo poszukiwanych w celu wykonania kary lub środka zabezpieczającego, orzeczonych przez właściwe organy Strony wzywającej”. |
|
3. |
Europejska konwencja o ekstradycji weszła w życie – w przypadku Francji dnia 11 maja 1986 r., w przypadku Gruzji dnia 13 września 2001 r., a w przypadku Grecji dnia 27 sierpnia 1961 r. Francja zastrzegła sobie prawo (na mocy art. 26 ust. 1 konwencji) do odmowy ekstradycji, jeżeli wyrok skazujący został wydany w postępowaniu sądowym nie zapewniającym podstawowych gwarancji procesowych i prawa do obrony, lub jeżeli ekstradycja mogłaby mieć szczególnie poważne konsekwencje dla osoby, której dotyczy wniosek. Grecja zastrzegła sobie między innymi prawo do odmowy ekstradycji własnych obywateli ( 2 ). |
B. Prawo Unii
1. TFUE
|
4. |
Artykuł 67 TFUE opisuje cele przestrzeni wolności, bezpieczeństwa i sprawiedliwości. W art. 67 ust. 3 mowa jest o wzajemnym uznawaniu orzeczeń sądowych w sprawach karnych: „Unia dokłada starań, aby zapewnić wysoki poziom bezpieczeństwa za pomocą środków zapobiegających przestępczości, rasizmowi i ksenofobii oraz zwalczających te zjawiska, a także za pomocą środków służących koordynacji i współpracy organów policyjnych i sądowych oraz innych właściwych organów, a także za pomocą wzajemnego uznawania orzeczeń sądowych w sprawach karnych i, w miarę potrzeby, przez zbliżanie przepisów karnych ”. |
|
5. |
Kompetencje regulacyjne Unii w dziedzinie współpracy [wymiarów sprawiedliwości] w sprawach karnych są ujęte w art. 82 TFUE: „(1) Współpraca wymiarów sprawiedliwości w sprawach karnych w Unii opiera się na zasadzie wzajemnego uznawania wyroków i orzeczeń sądowych oraz obejmuje zbliżanie przepisów ustawowych i wykonawczych Państw Członkowskich w dziedzinach, o których mowa w ustępie 2 i w artykule 83. Parlament Europejski i Rada, stanowiąc zgodnie ze zwykłą procedurą ustawodawczą, przyjmują środki mające na celu:
(2) W zakresie niezbędnym dla ułatwienia wzajemnego uznawania wyroków i orzeczeń sądowych, jak również współpracy policyjnej i wymiarów sprawiedliwości w sprawach karnych o wymiarze transgranicznym, Parlament Europejski i Rada, stanowiąc w drodze dyrektyw zgodnie ze zwykłą procedurą ustawodawczą, mogą ustanawiać normy minimalne. Normy takie uwzględniają różnice między tradycjami i systemami prawnymi Państw Członkowskich. Dotyczą one:
Przyjęcie minimalnych norm, o których mowa w niniejszym ustępie, nie stanowi przeszkody dla Państw Członkowskich w utrzymaniu lub ustanowieniu wyższego poziomu ochrony osób”. |
2. Karta praw podstawowych Unii Europejskiej
|
6. |
Artykuł 19 ust. 2 Karty praw podstawowych Unii Europejskiej zapewnia ochronę w przypadku ekstradycji: „Nikt nie może być usunięty z terytorium państwa, wydalony lub wydany w drodze ekstradycji do państwa, w którym istnieje poważne ryzyko, iż może być poddany karze śmierci, torturom lub innemu nieludzkiemu lub poniżającemu traktowaniu albo karaniu”. |
|
7. |
Prawo do skutecznej ochrony prawnej jest zapisane w art. 47 Karty: „Każdy, kogo prawa i wolności zagwarantowane przez prawo Unii zostały naruszone, ma prawo do skutecznego środka prawnego przed sądem, zgodnie z warunkami przewidzianymi w niniejszym artykule. Każdy ma prawo do sprawiedliwego i jawnego rozpatrzenia jego sprawy w rozsądnym terminie przez niezawisły i bezstronny sąd ustanowiony uprzednio na mocy ustawy. Każdy ma możliwość uzyskania porady prawnej, skorzystania z pomocy obrońcy i przedstawiciela. […]”. |
C. Prawo francuskie
|
8. |
Zgodnie z art. 696–4 ust. 1 code de procédure pénale ([francuskiego] kodeksu postępowania karnego) nie zezwala się na ekstradycję, jeżeli osoba, której dotyczy wniosek, w czasie popełnienia przestępstwa była obywatelem francuskim. |
III. Stan faktyczny i wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym
|
9. |
KN posiada obywatelstwo zarówno gruzińskie, jak i greckie. W 2011 r. gruzińskie sądy skazały go zaocznie na karę dożywotniego pozbawienia wolności za zlecenie w 2008 r. i 2009 r. (ostatecznie niedokonanego) zabójstwa w celu ukrycia innych przestępstw, a także za popełnienie przestępstw związanych z bronią i narkotykami w ramach przestępczości zorganizowanej. |
|
10. |
W dniu 4 października 2021 r. KN został tymczasowo aresztowany w Belgii, ponieważ władze gruzińskie wystosowały do Interpolu wniosek o jego zatrzymanie (tzw. „czerwona nota”). Po początkowym pobycie w areszcie ekstradycyjnym został w dniu 29 października 2021 r. objęty nadzorem sądowym. |
|
11. |
W dniu 20 stycznia 2025 r. na podstawie tego samego wniosku do Interpolu KN został zatrzymany we Francji. W następstwie tego zatrzymania władze gruzińskie na podstawie Europejskiej konwencji o ekstradycji wystąpiły o jego ekstradycję także do Francji. |
|
12. |
W chwili zatrzymania KN we Francji postępowanie ekstradycyjne przed sądami belgijskimi nie zostało jeszcze zakończone, ale w wyroku z dnia 19 lutego 2025 r. cour d’appel de Bruxelles (sąd apelacyjny w Brukseli, Belgia) odrzucił skierowany do Belgii wniosek Gruzji o ekstradycję. [Zgodnie z uzasadnieniem tego wyroku] brak jest wystarczających gwarancji, że KN nie grożą w Gruzji rażące naruszenie prawa do rzetelnego procesu sądowego, tortury bądź nieludzkie lub poniżające traktowanie. |
|
13. |
Teraz to sąd odsyłający, cour d’appel de Montpellier (sąd apelacyjny w Montpellier, Francja), musi rozstrzygnąć w przedmiocie skierowanego do Francji wniosku o ekstradycję. W postępowaniu tym zarówno prokuratura, jak i KN wnoszą, by sąd odmówił ekstradycji, tak jak to rozstrzygnął w swoim wyroku sąd belgijski. |
|
14. |
Sąd odsyłający zwraca się tym samym do Trybunału z pytaniem, czy jest związany orzeczeniem sądu belgijskiego: Czy art. 67 ust. 3 i art. 82 ust. 1 TFUE w związku z art. 19 i 47 Karty praw podstawowych należy interpretować w ten sposób, że państwo członkowskie jest zobowiązane odmówić wykonania wniosku o ekstradycję obywatela Unii Europejskiej do państwa trzeciego, jeżeli inne państwo członkowskie odmówiło wcześniej wykonania tego samego wniosku o ekstradycję na tej podstawie, że wydanie danej osoby mogłoby naruszyć jej prawo podstawowe do ochrony przed torturami oraz nieludzkim lub poniżającym traktowaniem, wyrażone w art. 19 Karty praw podstawowych Unii Europejskiej, oraz prawo do sprawiedliwego procesu sądowego, wyrażone w art. 47 Karty praw podstawowych Unii Europejskiej? |
|
15. |
Sąd odsyłający wniósł również o zastosowanie pilnego trybu prejudycjalnego, przewidzianego w art. 107 regulaminu postępowania przed Trybunałem Sprawiedliwości. |
|
16. |
W dniu 3 kwietnia 2025 r. trzecia izba Trybunału postanowiła rozpoznać niniejszy wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym w pilnym trybie prejudycjalnym zgodnie z art. 23a statutu Trybunału Sprawiedliwości oraz art. 107 i nast. regulaminu postępowania. Następnie KN, Republika Francuska i Komisja Europejska przedstawiły swoje uwagi na piśmie. Oprócz tych stron w przeprowadzonej w dniu 8 maja 2025 r. rozprawie wzięły również udział Republika Czeska i Niemcy. |
IV. Ocena prawna
|
17. |
Jeżeli Trybunał udzieli odpowiedzi na wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym, odpowiedź jest moim zdaniem oczywista: W sytuacji, gdy sąd któregoś państwa członkowskiego wydał ze względu na ryzyko naruszenia art. 19 i 47 Karty orzeczenie odmawiające ekstradycji obywatela innego państwa członkowskiego w celu odbycia kary pozbawienia wolności w państwie trzecim, to ani z art. 67 ust. 3 TFUE, ani z art. 82 ust. 1 TFUE nie wynika dla sądu żadnego innego państwa członkowskiego obowiązek uznania tego orzeczenia w taki sposób, by sąd ten również musiał odmówić ekstradycji bez własnego badania [przesłanek odmowy ekstradycji]. Jednakże w zakresie, w jakim zastosowanie ma prawo Unii, sąd ten musi – w ramach własnego badania – należycie uwzględnić przesłanki wydania orzeczenia odmawiającego ekstradycji przez inny sąd. |
|
18. |
Nie jest jednak jasne, czy prawo Unii, a tym samym Karta, ma w ogóle zastosowanie w postępowaniu głównym, i czy w związku z tym sprawa wchodzi w zakres właściwości Trybunału (zob. poniżej pkt A). Przesłanki zastosowania pilnego trybu prejudycjalnego również wymagają dokładniejszego badania (zob. poniżej pkt B). |
A. Stosowanie prawa Unii i Karty
|
19. |
Wobec braku konwencji międzynarodowej o ekstradycji między Unią a danym państwem trzecim państwa członkowskie zachowują kompetencje do ustanawiania przepisów dotyczących ekstradycji ( 3 ). Niemniej jednak w sytuacjach objętych prawem Unii państwa członkowskie są zobowiązane stosować odpowiednie przepisy krajowe z poszanowaniem prawa Unii ( 4 ). |
|
20. |
Sąd odsyłający zmierza do ustalenia, jakie obowiązki wynikają w niniejszej sprawie z art. 67 ust. 3 i art. 82 ust. 1 TFUE. Jednakże, jak wskazują również przedstawiciele Francji, Republiki Czeskiej, Niemiec i Komisji, przepisy te mają raczej charakter norm programowych, a w szczególności nie regulują ekstradycji obywateli Unii do państw trzecich w celu odbycia kary pozbawienia wolności (zob. poniżej pkt 1). Stosowanie prawa Unii i Karty może wynikać raczej z korzystania ze swobody przemieszczania się przez danego obywatela Unii (zob. poniżej pkt 2). |
1. Zasady współpracy wymiarów sprawiedliwości w sprawach karnych
|
21. |
KN stoi na stanowisku, że z art. 67 ust. 3 i art. 82 ust. 1 TFUE, a także z zasady wzajemnego zaufania, wynika dla sądu państwa członkowskiego obowiązek uznania – z pominięciem przeprowadzenia własnego badania [sprawy] – rozstrzygnięcia sądu innego państwa członkowskiego, odmawiającego ekstradycji obywatela Unii do państwa trzeciego ze względu na ryzyko naruszenia praw podstawowych. |
|
22. |
Zgodnie z art. 67 ust. 3 TFUE Unia dokłada starań, aby zapewnić wysoki poziom bezpieczeństwa za pomocą środków zapobiegających przestępczości oraz zwalczających ją, a także za pomocą środków służących koordynacji i współpracy organów policyjnych i sądowych oraz innych właściwych organów, a także za pomocą wzajemnego uznawania orzeczeń sądowych w sprawach karnych. Oprócz zagwarantowania wolności (art. 67 ust. 2) i ułatwienia dostępu do wymiaru sprawiedliwości (art. 67 ust. 4) tenże cel [ukierunkowany na zapewnienie wysokiego poziomu] bezpieczeństwa ustanawia przestrzeń wolności, bezpieczeństwa i sprawiedliwości w rozumieniu art. 67 ust. 1, w której szanowane są prawa podstawowe oraz różne systemy i tradycje prawne państw członkowskich. |
|
23. |
Jednakże mandat Unii do działania na rzecz wysokiego poziomu bezpieczeństwa poprzez wzajemne uznawanie orzeczeń sądowych w sprawach karnych nie rodzi dla państw członkowskich żadnego zobowiązania, które nadawałoby się do bezpośredniego stosowania i którego należałoby przestrzegać w odniesieniu do orzeczeń w sprawie ekstradycji obywatela Unii do państwa trzeciego. Z art. 67 ust. 3 TFUE nie wynika w szczególności obowiązek uznania orzeczenia sądu innego państwa członkowskiego w tej kwestii. |
|
24. |
Z kolei art. 82 ust. 1 TFUE określa kompetencje regulacyjne Unii w dziedzinie współpracy wymiarów sprawiedliwości w sprawach karnych. Zgodnie z lit. a) Unia może w szczególności ustanawiać zasady i procedury zapewniające uznawanie w całej Unii wszystkich form wyroków i orzeczeń sądowych. Unia nie przyjęła jednak żadnej regulacji dotyczącej uznawania orzeczeń sądowych dotyczących ekstradycji do państw trzecich i nawet jeśli art. 82 ust. 1 lit. a) miałby stanowić podstawę prawną w tym zakresie, to nie wynika z niego jeszcze żaden obowiązek uznawania [rozstrzygnięć sądu innego państwa członkowskiego]. W konsekwencji także z art. 82 ust. 1 TFUE nie wynika obowiązek uznania orzeczenia sądu innego państwa członkowskiego, odmawiającego ekstradycji danej osoby do państwa trzeciego. |
|
25. |
Inaczej przestawia się sytuacja w wyroku przywołanym przez KN, zgodnie z którym państwo członkowskie nie może dokonać ekstradycji osoby do państwa jej pochodzenia, jeśli inne państwo członkowskie nadało tej osobie status uchodźcy – tak długo, dopóki status uchodźcy jej przysługuje ( 5 ). Ten blokujący skutek nie wynika jednakże z postanowień TFUE jako prawa pierwotnego, lecz z przepisów prawa pochodnego Unii dotyczących ochrony uchodźców oraz z zasady lojalnej współpracy ( 6 ). Dla rozpatrywanego tu stanu faktycznego nie istnieją jednak porównywalne przepisy prawa wtórnego, które zobowiązywałyby Francję do uznania się za związaną orzeczeniem sądu belgijskiego. |
|
26. |
Zasada wzajemnego zaufania, na którą powołuje się KN, niczego w tym względzie nie zmienia. |
|
27. |
Prawdą jest, że – o ile nie zachodzą nadzwyczajne okoliczności – zasada ta wymaga od każdego państwa członkowskiego założenia, że wszystkie inne państwa członkowskie przestrzegają prawa Unii, a w szczególności uznanych w nim praw podstawowych ( 7 ). A zatem, jeśli sąd państwa członkowskiego słusznie stwierdzi, że z ekstradycją wiąże się ryzyko naruszenia praw podstawowych wynikających z Karty, sądy innych państw członkowskich, orzekając w przedmiocie tej samej ekstradycji, muszą należycie uwzględnić ustalenia dokonane przez pierwszy sąd ( 8 ). Nie jest to jednak równoznaczne z obowiązkiem uznania orzeczenia tegoż pierwszego sądu ( 9 ). Wymagałoby to [istnienia] wyraźnej regulacji, której jak dotąd brak ( 10 ). |
|
28. |
Ponadto zasada wzajemnego zaufania obowiązuje w tej formie tylko wtedy, gdy zastosowanie mają prawa podstawowe Karty. Jednak zgodnie z art. 51 ust. 1 zdanie pierwsze Karty jej postanowienia mają zastosowanie do państw członkowskich wyłącznie w zakresie, w jakim stosują one prawo Unii. |
|
29. |
Pojęcie „stosowania prawa Unii” w rozumieniu art. 51 ust. 1 zdanie pierwsze Karty zakłada istnienie związku między aktem prawa Unii a rozpatrywanym środkiem krajowym, który wykracza poza bliskość danych dziedzin lub pośredni wpływ jednej dziedziny na drugą ( 11 ). Prawa podstawowe Unii znajdują zatem zastosowanie w stosunku do uregulowania krajowego tylko wtedy, gdy przepisy Unii w danej dziedzinie [nie] nakładają na państwa członkowskie [żadnego] szczególnego zobowiązania w odniesieniu do sytuacji, której dotyczy postępowanie główne ( 12 ). |
|
30. |
Ponieważ jednak ani art. 67 ust. 3 TFUE, ani art. 82 ust. 1 TFUE nie ustanawiają takich zobowiązań, nie skutkują one [koniecznością] stosowania Karty czy też zasady wzajemnego zaufania. |
2. Swoboda przemieszczania się obywatela Unii
|
31. |
Prawo do swobodnego przemieszczania się w Unii może jednak na mocy art. 21 ust. 1 TFUE uzasadniać zastosowanie Karty w sprawie głównej. KN, obywatel grecki, skorzystał z tej podstawowej swobody jako obywatel Unii, udając się do innego państwa członkowskiego, a mianowicie z Grecji do Francji. |
|
32. |
Wydaje się, że [powoływanie się na to] ograniczenie tej podstawowej swobody nie jest bezsporne, ponieważ KN powinien liczyć się z ekstradycją do Gruzji tak samo w Grecji, swoim państwie członkowskim, jak i we Francji. |
|
33. |
Przystępując do Europejskiej konwencji o ekstradycji, Grecja zastrzegła sobie jednak prawo do niewydawania własnych obywateli w drodze ekstradycji. KN prawdopodobnie nie musiałby zatem obawiać się ekstradycji z Grecji. |
|
34. |
W większości spraw dotyczących związanej z postępowaniem karnym ekstradycji do państw trzecich Trybunał dopuszczał ograniczenie swobody przemieszczania się ze względu na odmienne traktowanie w porównaniu z obywatelami zaangażowanych państw członkowskich ( 13 ). Te państwa członkowskie postanowiły bowiem, że ich obywatele nie będą ani wydawani w drodze ekstradycji, ani przekazywani. Zgodnie z argumentacją przedstawicieli Komisji i Francji, odpowiada to sytuacji prawnej we Francji, w związku z czym uważają oni, że doszło do ograniczenia swobody przemieszczania się. |
|
35. |
Powstaje pytanie, jak daleko sięga ochrona wynikająca z prawa do równego traktowania przy korzystaniu ze swobody przemieszczania się, czy chociażby rozciąga się także na krajowe prawo wyborcze, nie respektujące szczególnego zakazu dyskryminacji w odniesieniu do praw wyborczych obywateli Unii, określonego w art. 22 TFUE ( 14 ). |
|
36. |
Większość spraw związanych z ekstradycją charakteryzowała się tym, że obywatele innych państw członkowskich, których te sprawy dotyczyły, zintegrowali się już w państwie, będącym stroną wezwaną ( 15 ). W przypadku braku takiej integracji – jak to ma miejsce w niniejszej sprawie – wątpliwe jest zatem, czy sytuacja [takich obywateli] jest porównywalna z sytuacją nie podlegających ekstradycji obywateli państwa, będącego stroną wezwaną. |
|
37. |
Ogólnie rzecz biorąc, porównywalność [sytuacji] należy badać z uwzględnieniem celu realizowanego przez rozpatrywane przepisy krajowe ( 16 ). Jest ona wykluczona, jeżeli istnieją obiektywne różnice pomiędzy porównywanymi grupami ( 17 ). |
|
38. |
W odniesieniu do zakazów ekstradycji oba kryteria przemawiają przeciwko uznaniu za porównywalne sytuacji obywateli Unii przejeżdżających przez terytorium państwa członkowskiego z sytuacją ich własnych obywateli. |
|
39. |
Więź obywatelstwa państwa członkowskiego opiera się na szczególnym stosunku solidarności i lojalności, istniejącej między nim a jego obywatelami, a także na wzajemności praw i obowiązków ( 18 ). Państwa członkowskie muszą zatem zapewnić swoim obywatelom szczególną ochronę, a zakaz ekstradycji służy realizacji tego celu. Równocześnie państwo zasadniczo posiada całościową jurysdykcję karną nad własnymi obywatelami, w tym w odniesieniu do czynów popełnionych za granicą. Łatwiej jest zatem przeciwdziałać bezkarności własnych obywateli. W związku z tym, nawet jeśli państwa członkowskie mogą nie być zobowiązane do ścigania przestępstw popełnionych za granicą przez ich własnych obywateli, to przecież podejmą badanie celowości takiego ścigania. Pozwala im to przeciwdziałać bezkarności, chroniąc jednocześnie własnych obywateli przed nieproporcjonalnymi konsekwencjami ścigania w państwach trzecich ( 19 ). |
|
40. |
Obywatele Unii, którzy osiedlili się w danym państwie członkowskim i zintegrowali się w nim, mają prawo oczekiwać, że będą traktowani w taki sam sposób jak obywatele danego państwa członkowskiego. W odniesieniu do państwa, w którym się osiedlili, są oni – ale tylko pod pewnymi względami – w porównywalnej sytuacji co obywatele tego państwa. Na przykład, wyjątki są nadal czynione ( 20 ) w odniesieniu do praw wyborczych a w prawie podatkowym (tutaj rezydencja „zastępuje „ obywatelstwo) od wysokości dochodów z pracy zależy, czy to państwo zatrudnienia zamiast państwa miejsca zamieszkania ma obowiązek przyznać przywileje porównywalne z tymi przyznawanymi rezydentom ( 21 ). |
|
41. |
W niniejszej sprawie chodzi jednak o inną kwestię. Rodzi się tu pytanie, czy sytuacja każdego obywatela Unii przejeżdżającego przez terytorium jakiegoś państwa jest w tymże państwie – dla celów wykonania nakazu aresztowania pochodzącego z państwa trzeciego – porównywalna z sytuacją obywateli, mających w tym państwie miejsce zamieszkania. W odniesieniu do obywatelstwa Unii można by na to pytanie udzielić odpowiedzi twierdzącej. Zgodnie z orzecznictwem Trybunału obywatelstwo krajowe w coraz większym stopniu pokrywa się z obywatelstwem Unii ( 22 ). |
|
42. |
W odniesieniu do jurysdykcji karnej państwa członkowskiego należy jednak na powyższe pytanie udzielić odpowiedzi przeczącej. Obywateli Unii przejeżdżających przez terytorium państwa członkowskiego nie łączy z tym państwem żaden porównywalny szczególny stosunek solidarności i lojalności. W przypadku tych obywateli często wątpliwe jest nawet, czy państwo, na którego terytorium znajdują się tylko przejazdem, ma jurysdykcję karną w odniesieniu do przestępstw popełnionych przez tych obywateli w państwach trzecich, dlatego też niewykonanie nakazu aresztowania zwiększa szanse na bezkarność osoby poszukiwanej. |
|
43. |
Proponuję zatem Trybunałowi, aby – podobnie jak w prawie socjalnym ( 23 ) – dokonał w tym względzie rozróżnienia między obywatelami Unii zintegrowanymi w państwie członkowskim a obywatelami Unii, którzy na jego terytorium znajdują się jedynie przejazdem. Ponieważ mamy tu do czynienia z obywatelem Unii, który na terytorium państwa członkowskiego znajduje się przejazdem, jestem zdania, że prawo Unii nie obejmuje tego stanu faktycznego. Wykonanie nakazu aresztowania pochodzącego z państwa trzeciego nie wchodzi zatem w zakres stosowania prawa Unii. Podstawowe wolności w przestrzeni wolności, bezpieczeństwa i sprawiedliwości nie mają na celu zwolnienia państw z odpowiedzialności wobec swoich obywateli za skuteczne wykonywanie kar wobec skazanych sprawców przestępstw, a tym samym zwiększenia szans tych sprawców na bezkarność. Ponadto podstawowe swobody nie mają na celu zwolnienia państwa członkowskiego z odpowiedzialności wobec państwa trzeciego (zobowiązanie wynikające z prawa międzynarodowego, które na zasadzie wzajemności gwarantuje, że skazani obywatele nie mogą uniknąć kary, uciekając do innego umawiającego się państwa). O tym, czy dana osoba może zostać poddana ekstradycji do państwa trzeciego, decyduje zatem prawo krajowe i jego gwarancje praw podstawowych, a także EKPC. |
|
44. |
Na wypadek gdyby Trybunał uznał jednak, że doszło do ograniczenia podstawowych swobód, pomocniczo zbadam uzasadnienie takiego ograniczenia. |
|
45. |
Zapobieganie bezkarności w sytuacji zasadniczo równego traktowania własnych obywateli i obywateli innych państw członkowskich może być badane na poziomie uzasadnienia ( 24 ). Jak w trakcie rozprawy podkreślił przedstawiciel Komisji, cel ten obejmuje również ochronę praw podstawowych ofiar przestępstw ( 25 ). Niemniej jednak w przypadku ekstradycji obywatela Unii do państwa trzeciego orzecznictwo wymaga należytego uwzględnienia praw podstawowych przestępców ( 26 ). |
3. Ryzyko naruszenia praw podstawowych
|
46. |
Artykuł 19 ust. 2 Karty dotyczy konkretnie ekstradycji. Zgodnie z tym przepisem bowiem nikt nie może być usunięty z terytorium państwa, wydalony lub wydany w drodze ekstradycji do państwa, w którym istnieje poważne ryzyko, iż może być poddany karze śmierci, torturom lub innemu nieludzkiemu lub poniżającemu traktowaniu albo karaniu. |
|
47. |
Z powyższego wynika, że w zakresie, w jakim właściwy organ państwa członkowskiego, do którego skierowano wniosek o ekstradycję, dysponuje danymi świadczącymi o rzeczywistym ryzyku nieludzkiego lub poniżającego traktowania osób w wydającym nakaz państwie trzecim, jest on zobowiązany dokonać oceny istnienia wspomnianego ryzyka, gdy musi wydać postanowienie dotyczące ekstradycji osoby do tego państwa ( 27 ). |
|
48. |
Państwo członkowskie nie może przy tym poprzestać na oświadczeniach wydającego nakaz państwa trzeciego lub na stwierdzeniu faktu, że owo państwo trzecie jest stroną umów międzynarodowych gwarantujących co do zasady poszanowanie praw podstawowych. Właściwy organ państwa członkowskiego, do którego skierowano wniosek, powinien przy badaniu [sprawy] oprzeć się na obiektywnych, wiarygodnych, dokładnych i należycie zaktualizowanych danych, wynikających w szczególności z międzynarodowych orzeczeń sądowych, takich jak wyroki ETPC, z orzeczeń sądowych wnioskującego państwa trzeciego, a także z decyzji, sprawozdań i innych dokumentów sporządzanych przez organy Rady Europy lub pochodzących z systemu Organizacji Narodów Zjednoczonych ( 28 ). W odniesieniu do warunku pozbawienia wolności wydaje się na podstawie dokumentów Rady Europy z ostatnich lat wprawdzie jeszcze istnieć potencjał poprawy, już żadne ciężkie systemowe naruszenia. ( 29 ) |
|
49. |
Do danych takich należą również orzeczenia zapadłe w innych państwach członkowskich, dotyczące tego samego lub podobnego wniosku o ekstradycję, złożonego przez dane państwo trzecie, zawierające ustalenia o istnieniu ryzyka naruszenia praw podstawowych, w niniejszej sprawie jest to wyrok cour d’appel de Bruxelles (sądu apelacyjnego w Brukseli, Belgia) z dnia 19 lutego 2025 r. ( 30 ). Wynika to z samej zasady wzajemnego zaufania ( 31 ). |
|
50. |
Jednakże zdaniem ETPC ciężar dowodu, że istnieje rzeczywiste ryzyko nieludzkiego lub poniżającego traktowania, spoczywa na zainteresowanej osobie ( 32 ). W związku z tym art. 19 ust. 2 Karty nie wyklucza ekstradycji, jeżeli na podstawie dostępnych informacji nie można wprawdzie wykluczyć ryzyka nieludzkiego lub poniżającego traktowania, ale nie można również stwierdzić zagrożenia nim. |
|
51. |
Co do zasady podobne argumenty odnoszą się do ryzyka naruszenia prawa podstawowego do sprawiedliwego procesu sądowego, ustanowionego w art. 47 ust. 2 Karty, na które to ryzyko wskazuje też cour d’appel de Bruxelles (sąd apelacyjny w Brukseli, Belgia) w swoim wyroku z dnia 19 lutego 2025 r. ( 33 ) |
|
52. |
W związku z tym sąd odsyłający będzie musiał zbadać, czy przekazane mu informacje uzasadniają przyjęcie istnienia ryzyka naruszenia wyżej wymienionych praw podstawowych, w szczególności w odniesieniu do warunków pozbawienia wolności lub ze względu na wyrok zaoczny ( 34 ). |
|
53. |
Jedynie tytułem uzupełnienia należy zauważyć, że wbrew opinii KN nic nie wskazuje na naruszenie zasady ne bis in idem, wyrażonej w art. 50 Karty lub w art. 54 KWUS [konwencji wykonawczej do układu z Schengen]. Wyrok cour d’appel de Bruxelles (sądu apelacyjnego w Brukseli, Belgia) z dnia 19 lutego 2025 r., w którym odmówiono ekstradycji do Gruzji, nie jest bowiem wyrokiem skazującym, który mógłby wymagać przestrzegania tego zakazu ( 35 ). |
B. Pilny tryb prejudycjalny
|
54. |
Sąd odsyłający wniósł o zastosowanie pilnego trybu prejudycjalnego przewidzianego w art. 107 regulaminu postępowania przed Trybunałem Sprawiedliwości. |
|
55. |
Wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym dotyczy między innymi art. 67 ust. 3 TFUE i art. 82 ust. 1 TFUE, które są ujęte w tytule V („Przestrzeń wolności, bezpieczeństwa i sprawiedliwości „) części trzeciej TFUE, co zgodnie z art. 107 § 1 regulaminu postępowania stanowi przesłankę zastosowania pilnego trybu prejudycjalnego. |
|
56. |
Jak wykazano powyżej, przepisy te ostatecznie nie mają bezpośredniego wpływu na kształt orzeczenia, jakie ma być wydane w postępowaniu głównym. Niemniej jednak celem wniosku o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym jest wyjaśnienie tej właśnie kwestii. |
|
57. |
A zatem sytuacja ta wchodzi w zakres zastosowania pilnego trybu prejudycjalnego. |
|
58. |
Na poparcie swojego wniosku sąd odsyłający argumentował w szczególności, że odpowiedź na wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym powinna zostać udzielona pilnie, jako że KN przebywa w areszcie wyłącznie dla celów postępowania w przedmiocie ekstradycji do Gruzji. |
|
59. |
Gdyby Trybunał miał odpowiedzieć na pytanie prejudycjalne w sposób inny niż tutaj proponowany, a mianowicie, że orzeczenie sądu belgijskiego powinno zostać uznane, odpadłaby ta przesłanka przetrzymywania w areszcie. |
|
60. |
Oczywiście nie można wykluczyć, że w następstwie takiego rozstrzygnięcia sądy francuskie nadal przetrzymywałyby KN w areszcie w celu wykonania ( 36 ) wyroku gruzińskiego we Francji lub przeprowadzenia postępowania karnego w związku z czynami osądzonymi w Gruzji. Takiemu nowemu postępowaniu karnemu nie sprzeciwiałyby się ani zasada ne bis in idem wyrażona w art. 14 ust. 7 [Międzynarodowego] paktu praw obywatelskich i politycznych (ponieważ nie ma ona zastosowania do ścigania przez różne państwa) ( 37 ), ani też odpowiednie zakazy wynikające z prawa Unii (ponieważ nie mają one zastosowania do państw trzecich). |
|
61. |
Wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym nie wskazuje jednak na to, że taki tryb postępowania jest rozważany we Francji lub że właściwe organy w Belgii podjęły takie kroki. Przeciwnie, przedstawiciel Francji wyjaśnił na rozprawie, że jeśli ekstradycja miałaby być niedopuszczalna, KN zostanie zwolniony z aresztu. |
|
62. |
Ponadto zaproponowana tutaj odpowiedź na wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym mogłaby również wpłynąć na czas przetrzymywania w areszcie. Zmierza ona bowiem w tym kierunku, by sąd francuski musiał na własną odpowiedzialność zbadać, czy ekstradycja do Gruzji wiąże się ze znacznym ryzykiem naruszenia praw podstawowych. Jeśli KN miałby być podczas tego badania nadal przetrzymywany w areszcie, byłoby rozsądne, aby sąd francuski podjął owo badanie tak szybko, jak to możliwe. |
|
63. |
A zatem dalsze stosowanie aresztu wobec KN zależy od tego, kiedy Trybunał udzieli odpowiedzi na wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym. |
|
64. |
Dlatego też Trybunał słusznie zastosował w niniejszej sprawie pilny tryb prejudycjalny. |
V. Wniosek
|
65. |
Proponuję zatem, aby Trybunał odpowiedział na wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym w następujący sposób: Ani art. 67 ust. 3 TFUE, ani art. 82 ust. 1 TFUE, ani też zasada swobodnego przemieszczania się obywateli Unii wyrażona w art. 21 i 18 TFUE nie wymagają stosowania prawa Unii w odniesieniu do wniosku o ekstradycję obywatela innego państwa członkowskiego do państwa trzeciego, jeżeli osoba ta w wezwanym państwie członkowskim znajdowała się w chwili aresztowania jedynie przejazdem. |
( 1 ) Język oryginału: niemiecki
( i ) Niniejszej sprawie została nadana fikcyjna nazwa. Nie odpowiada ona rzeczywistej nazwie ani rzeczywistemu nazwisku żadnej ze stron postępowania.
( 2 ) https://www.coe.int/en/web/conventions.
( 3 ) Wyrok z dnia 6 września 2016 r., Petruhhin (C‑182/15, EU:C:2016:630, pkt 26).
( 4 ) Wyrok z dnia 6 września 2016 r., Petruhhin (C‑182/15, EU:C:2016:630, pkt 26, 27) oraz z dnia 18 czerwca 2024 r., Generalstaatsanwaltschaft Hamm (Wniosek o ekstradycję uchodźcy do Turcji) (C‑352/22, EU:C:2024:521, pkt 38).
( 5 ) Wyrok z dnia 18 czerwca 2024 r., Generalstaatsanwaltschaft Hamm (Wniosek o ekstradycję uchodźcy do Turcji) (C‑352/22, EU:C:2024:521, pkt 71).
( 6 ) Wyrok z dnia 18 czerwca 2024 r., Generalstaatsanwaltschaft Hamm (Wniosek o ekstradycję uchodźcy do Turcji) (C‑352/22, EU:C:2024:521, pkt 64–70).
( 7 ) Opinia 2/13 z dnia 18 grudnia 2014 r. (EKPC II) (EU:C:2014:2454, pkt 191), a także wyrok z dnia 29 lipca 2024 r., Breian (C‑318/24 PPU, EU:C:2024:658, pkt 46).
( 8 ) Wyrok z dnia 29 lipca 2024 r., Breian (C‑318/24 PPU, EU:C:2024:658, pkt 46). Zobacz też wyrok z dnia 14 września 2023 r., Sofiyska gradska prokuratura (Kolejne nakazy aresztowania) (C‑71/21, EU:C:2023:668, pkt 55).
( 9 ) Zobacz podobnie także wyrok z dnia 29 lipca 2024 r., Breian (C‑318/24 PPU, EU:C:2024:658, pkt 43).
( 10 ) W kwestii stwierdzenia statusu uchodźcy por. wyroki z dnia 18 czerwca 2024 r., Bundesrepublik Deutschland (Wpływ decyzji o przyznaniu statusu uchodźcy) (C‑753/22, EU:C:2024:524, pkt 68) i Generalstaatsanwaltschaft Hamm (Wniosek o ekstradycję uchodźcy do Turcji) (C‑352/22, EU:C:2024:521, pkt 43).
( 11 ) Wyroki z dnia 6 marca 2014 r., Siragusa (C‑206/13, EU:C:2014:126, pkt 24), z dnia 10 lipca 2014 r., Julián Hernández i in. (C‑198/13, EU:C:2014:2055, pkt 34) oraz z dnia 28 listopada 2024 r., PT (Ugoda między prokuraturą a sprawcą czynu zabronionego) (C‑432/22, EU:C:2024:987, pkt 35).
( 12 ) Wyroki z dnia 6 marca 2014 r., Siragusa (C‑206/13, EU:C:2014:126, pkt 26), z dnia 10 lipca 2014 r., Julián Hernández i in. (C‑198/13, EU:C:2014:2055, pkt 35) oraz z dnia 28 listopada 2024 r., PT (Ugoda między prokuraturą a sprawcą czynu zabronionego) (C‑432/22, EU:C:2024:987, pkt 36).
( 13 ) Wyroki z dnia 6 września 2016 r., Petruhhin (C‑182/15, EU:C:2016:630, pkt 33), z dnia 10 kwietnia 2018 r., Pisciotti (C‑191/16, EU:C:2018:222, pkt 45), z dnia 13 listopada 2018 r., Raugevicius (C‑247/17, EU:C:2018:898, pkt 27), z dnia 17 grudnia 2020 r., Generalstaatsanwaltschaft Berlin (Ekstradycja do Ukrainy) (C‑398/19, EU:C:2020:1032, pkt 30) oraz z dnia 22 grudnia 2022 r., Generalstaatsanwaltschaft München (Wniosek o ekstradycję do Bośni i Hercegowiny) (C‑237/21, EU:C:2022:1017, pkt 34).
( 14 ) Wyroki z dnia 19 listopada 2024 r., Komisja przeciwko Polsce (Prawo głosowania i członkostwo w partii politycznej) (C‑814/21, EU:C:2024:963, pkt 154) oraz Komisja przeciwko Republice Czeskiej (Prawo głosowania i członkostwo w partii politycznej) (C‑808/21, EU:C:2024:962, pkt 155).
( 15 ) Wyroki z dnia 13 listopada 2018 r., Raugevicius (C‑247/17, EU:C:2018:898, pkt 19), z dnia 17 grudnia 2020 r., Generalstaatsanwaltschaft Berlin (Ekstradycja do Ukrainy) (C‑398/19, EU:C:2020:1032, pkt 10, 16) i z dnia 22 grudnia 2022 r., Generalstaatsanwaltschaft München (Wniosek o ekstradycję do Bośni i Hercegowiny) (C‑237/21, EU:C:2022:1017, pkt 13). Odmiennie jednak na marginesie wyroku z dnia 10 kwietnia 2018 r., Pisciotti (C‑191/16, EU:C:2018:222, pkt 34).
( 16 ) Wyrok z dnia 1 kwietnia 2014 r., Felixstowe Dock and Railway Company i in.. (C‑80/12, EU:C:2014:200, pkt 25).
( 17 ) Wyrok z dnia 22 marca 2007 r., Talotta (C‑383/05, EU:C:2007:181, pkt 19).
( 18 ) Wyroki z dnia 17 grudnia 1980 r., Komisja przeciwko Belgii (149/79, EU:C:1980:297, pkt 10), z dnia 2 marca 2010 r., Rottmann (C‑135/08, EU:C:2010:104, pkt 51) oraz z dnia 29 kwietnia 2025 r., Komisja przeciwko Malcie (Obywatelstwo dla inwestorów) (C‑181/23, EU:C:2025:283, pkt 96).
( 19 ) Porównaj wyroki z dnia 6 września 2016 r., Petruhhin (C‑182/15, EU:C:2016:630, pkt 48, 49) oraz z dnia 17 grudnia 2020 r., Generalstaatsanwaltschaft Berlin (Ekstradycja do Ukrainy) (C‑398/19, EU:C:2020:1032, pkt 52).
( 20 ) Tak w wyrokach z dnia 19 listopada 2024 r., Komisja przeciwko Polsce (Prawo kandydowania i członkostwa w partii politycznej) (C‑814/21, EU:C:2024:963, pkt 154) oraz Komisja przeciwko Republice Czeskiej (Prawo kandydowania i członkostwo w partii politycznej) (C‑808/21, EU:C:2024:962, pkt 155), w przedmiocie art. 22 TFUE.
( 21 ) Wyrok z dnia 14 lutego 1995 r., Schumacker (C‑279/93, EU:C:1995:31, pkt 35, 36).
( 22 ) Niedawny wyrok z dnia 29 kwietnia 2025 r., Komisja przeciwko Malcie (Obywatelstwo dla inwestorów) (C‑181/23, EU:C:2025:283, pkt 100, 101).
( 23 ) Wyrok z dnia 11 listopada 2014 r., Dano (C‑333/13, EU:C:2014:2358, pkt 77 i nast.).
( 24 ) Wyroki z dnia 6 września 2016 r., Petruhhin (C‑182/15, EU:C:2016:630, pkt 37, 38), z dnia 13 listopada 2018 r., Raugevicius (C‑247/17, EU:C:2018:898, pkt 32) oraz z dnia 2 kwietnia 2020 r., Federacja Rosyjska (C‑897/19 PPU, EU:C:2020:262, pkt 60).
( 25 ) W odniesieniu do [ochrony] prawa do życia na podstawie art. 2 EKPC por. wyroki ETPC z dnia 29 stycznia 2019 r., Güzelyurtlu i in. przeciwko Cyprowi i Turcji (CE:ECHR:2019:0129JUD003692507, od § 231 do § 236) i z dnia 9 lipca 2019 r., Romeo Castaño przeciwko Belgii (CE:ECHR:2019:0709JUD000835117, § 81).
( 26 ) Wyroki z dnia 6 września 2016 r., Petruhhin (C‑182/15, EU:C:2016:630, pkt 53–59) i z dnia 22 grudnia 2022 r., Generalstaatsanwaltschaft München (Wniosek o ekstradycję do Bośni i Hercegowiny) (C‑237/21, EU:C:2022:1017, pkt 55) oraz wyroki ETPC z dnia 7 lipca 1989 r., Soering przeciwko Zjednoczonemu Królestwu (CE:ECHR:1989:0707JUD001403888, § 88); z dnia 25 marca 2021 r., Bivolaru i Moldovan przeciwko Francji (CE:ECHR:2021:0325JUD004032416, § 107).
( 27 ) Wyroki: z dnia 6 września 2016 r., Petruhhin (C‑182/15, EU:C:2016:630, pkt 58) i z dnia 2 kwietnia 2020 r., Federacja Rosyjska (C‑897/19 PPU, EU:C:2020:262, pkt 64) oraz postanowienie z dnia 6 września 2017 r., Peter Schotthöfer & Florian Steiner (C‑473/15, EU:C:2017:633, pkt 24). Zobacz też wyroki ETPC z dnia 7 lipca 1989 r., Soering przeciwko Zjednoczonemu Królestwu (CE:ECHR:1989:0707JUD001403888, § 88), z dnia 26 lipca 2005 r., N. przeciwko Finlandii (CE:ECHR:2003:0923DEC003888502, § 158), z dnia 4 września 2014 r., Trabelsi przeciwko Belgii (CE:ECHR:2014:0904JUD000014010, § 116); z dnia 25 marca 2021 r., Bivolaru i Moldovan przeciwko Francji (CE:ECHR:2021:0325JUD004032416, § 107).
( 28 ) Wyroki: z dnia 6 września 2016 r., Petruhhin (C‑182/15, EU:C:2016:630, pkt 57, 59); z dnia 2 kwietnia 2020 r., Federacja Rosyjska (C‑897/19 PPU, EU:C:2020:262, pkt 65); z dnia 18 czerwca 2024 r., Generalstaatsanwaltschaft Hamm (Wniosek o ekstradycję uchodźcy do Turcji) (C‑352/22, EU:C:2024:521, pkt 63).
( 29 ) Zobacz Council of Europe Action Plan for Georgia 2024-2027 (CM(2023)168, S. 31), i Report to the Georgian Government on the visit to Georgia carried out by the European Committee for the Prevention of Torture and Inhuman or Degrading Treatment or Punishment (CPT) from 10 to 21 September 2018 (CPT/Inf (2019) 16, pkt 44–48).
( 30 ) Zobacz podobnie wyroki z dnia 18 czerwca 2024 r., Bundesrepublik Deutschland (Skutek nadania statusu uchodźcy) (C‑753/22, EU:C:2024:524, pkt 77, 78); z dnia 29 lipca 2024 r., Breian (C‑318/24 PPU, EU:C:2024:658, pkt 46).
( 31 ) Patrz pkt 27 powyżej.
( 32 ) Wyroki ETPC z dnia 28 lutego 2008 r., Saadi przeciwko Włochom (CE:ECHR:2008:0228JUD003720106, § 129), z dnia 23 sierpnia 2016 r., J.K. i in. przeciwko Szwecji (CE:ECHR:2016:0823JUD005916612, § 91) oraz z dnia 25 marca 2021 r., Bivolaru i Moldovan przeciwko Francji (CE:ECHR:2021:0325JUD004032416, § 109).
( 33 ) Zobacz podobnie wyroki z dnia 31 stycznia 2023 r., Puig Gordi i in. (C‑158/21, EU:C:2023:57, pkt 97) i z dnia 29 lipca 2024 r., Breian (C‑318/24 PPU, EU:C:2024:658, pkt 38).
( 34 ) Porównaj wyrok z dnia 26 lutego 2013 r., Melloni (C‑399/11, EU:C:2013:107, pkt 49).
( 35 ) Wyrok z dnia 14 września 2023 r., Sofiyska gradska prokuratura (Kolejne nakazy aresztowania) (C‑71/21, EU:C:2023:668, pkt 52).
( 36 ) Porównaj wyrok z dnia 13 listopada 2018 r., Raugevicius (C‑247/17, EU:C:2018:898, pkt 39).
( 37 ) Komunikaty Komitetu Praw Człowieka ONZ, skargi 692/1996, A.R.J. przeciwko Australii, nr 6.4 oraz 204/1986, A.P. przeciwko Włochom, nr 7.3. W przypadku art. 4 siódmego protokołu dodatkowego do EKPC wynika to z samego brzmienia przepisu.
.