WYROK TRYBUNAŁU (trzecia izba)
z dnia 23 listopada 2017 r. ( *1 )
Konkurencja – Artykuł 101 TFUE – Porozumienia między przedsiębiorstwami – Stosunki handlowe pomiędzy podmiotami prowadzącymi stacje paliw a przedsiębiorstwami paliwowymi – Długoterminowa umowa o wyłączną dostawę paliw – Decyzja, w której Komisja Europejska uznaje zobowiązania zaproponowane przez przedsiębiorstwo za wiążące – Stopień związania sądów krajowych wydaną przez Komisję decyzją w sprawie zobowiązań – Artykuł 9 ust. 1 i art. 16 ust. 1 rozporządzenia (WE) nr 1/2003
W sprawie C‑547/16
mającej za przedmiot wniosek o wydanie, na podstawie art. 267 TFUE, orzeczenia w trybie prejudycjalnym, złożony przez Tribunal Supremo (sąd najwyższy, Hiszpania) postanowieniem z dnia 18 października 2016 r., które wpłynęło do Trybunału w dniu 28 października 2016 r., w postępowaniu:
Gasorba SL,
Josefa Rico Gil,
Antonio Ferrándiz González
przeciwko
Repsol Comercial de Productos Petrolíferos SA,
TRYBUNAŁ (trzecia izba),
w składzie: L. Bay Larsen, prezes izby, J. Malenovský, M. Safjan, D. Šváby (sprawozdawca) i M. Vilaras, sędziowie,
rzecznik generalny: J. Kokott,
sekretarz: A. Calot Escobar,
uwzględniając pisemny etap postępowania,
rozważywszy uwagi przedstawione:
|
– |
w imieniu Gasorba SL, J. Rico Gil oraz A. Ferrándiza Gonzáleza przez D. Garcíę Riquelmego, procurador, A. Hernándeza Parda, abogado, oraz L. Ruiz Ezquerrę, abogada, |
|
– |
w imieniu Repsol Comercial de Productos Petrolíferos SA przez A. Requeija Pascuę, P. Arévala Nieta, abogados, oraz M. Villarrubię Garcíę, abogada, |
|
– |
w imieniu rządu hiszpańskiego przez A. Gavelę Llopis, działającą w charakterze pełnomocnika, |
|
– |
w imieniu rządu niemieckiego przez T. Henzego oraz R. Kanitza, działających w charakterze pełnomocników, |
|
– |
w imieniu Komisji Europejskiej przez F. Castillę Contreras, F. Jimena Fernándeza oraz C. Urracę Caviedesa, działających w charakterze pełnomocników, |
po zapoznaniu się z opinią rzecznika generalnego na posiedzeniu w dniu 14 września 2017 r.,
wydaje następujący
Wyrok
|
1 |
Niniejszy wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym dotyczy wykładni art. 16 rozporządzenia Rady (WE) nr 1/2003 z dnia 16 grudnia 2002 r. w sprawie wprowadzenia w życie reguł konkurencji ustanowionych w art. [101] i [102 TFUE] (Dz.U. 2003, L 1, s. 1) oraz art. 101 ust. 3 TFUE. |
|
2 |
Wniosek ten został przedstawiony w ramach sporu, jaki zaistniał pomiędzy z jednej strony spółką Gasorba SL, Josefą Rico Gil i Antoniem Ferrándizem Gonzálezem (zwanymi dalej łącznie „Gasorbą i in.”) a spółką Repsol Comercial de Productos Petrolíferos SA (zwaną dalej „Repsolem”) w przedmiocie ważności na gruncie art. 101 TFUE umowy dzierżawy stacji benzynowej obejmującej zobowiązanie do zaopatrywania się na zasadzie wyłączności. |
Ramy prawne
|
3 |
Motywy 13 i 22 rozporządzenia nr 1/2003 mają następujące brzmienie:
[…]
|
|
4 |
Zgodnie z art. 6 tego rozporządzenia, dotyczącego uprawnień sądów krajowych: „Sądy krajowe mają uprawnienia do stosowania art. [101] i [102 TFUE]”. |
|
5 |
Artykuł 9 wspomnianego rozporządzenia, poświęcony zobowiązaniom, stanowi w ust. 1: „Jeżeli Komisja zamierza przyjąć decyzję nakazującą zaprzestania naruszenia i zainteresowane przedsiębiorstwa zaproponują zobowiązania uwzględniające zastrzeżenia wyrażone przez Komisję we wstępnej fazie rozpatrywania sprawy, Komisja może, w drodze decyzji, uczynić takie zobowiązania wiążącymi dla przedsiębiorstw. Decyzja taka może zostać przyjęta na czas określony i oznacza, że nie ma już dalszych podstaw do podejmowania działań przez Komisję”. |
|
6 |
Artykuł 15 rozporządzenia nr 1/2003, odnoszący się do współpracy z sądami krajowymi, stanowi w ust. 1: „W postępowaniach dotyczących stosowania art. [101] lub [102 TFUE] sądy państw członkowskich mogą prosić Komisję o przekazanie informacji pozostających w jej posiadaniu lub opinii odnośnie do kwestii dotyczących stosowania wspólnotowego prawa konkurencji”. |
|
7 |
Artykuł 16 rozporządzenia 1/2003, zatytułowany „Jednolite stosowanie wspólnotowego prawa konkurencji”, w ust. 1 przewiduje, co następuje: „Jeżeli krajowe sądy orzekają w sprawie porozumień, decyzji lub praktyk na mocy art. [101] lub [102 TFUE], które są już przedmiotem decyzji Komisji, nie mogą wydawać decyzji sprzecznych z decyzją wydaną przez Komisję. Sądy muszą również unikać wydawania decyzji pozostających w sprzeczności z decyzją rozważaną przez Komisję w trakcie postępowania, które Komisja wszczęła. W tym celu sąd krajowy może rozważyć, czy konieczne jest zawieszenie toczącego się postępowania. Obowiązek ten pozostaje bez uszczerbku dla praw i obowiązków wynikających z art. [267 TFUE]”. |
Postępowanie główne i pytania prejudycjalne
|
8 |
W dniu 15 lutego 1993 r. Josefa Rico Gil i Antonio Ferrándiz González zawarli z Repsolem dwie umowy. |
|
9 |
W pierwszej z nich, określonej jako akt ustanowienia użytkowania, J. Rico Gil i A. Ferrándiz González ustanowili dla Repsolu rzeczowe prawo użytkowania nieruchomości i wzniesionej na niej stacji benzynowej, znajdującej się w miejscowości Orba (Hiszpania), a także prawo użytkowania – mającej postać umowy administracyjnej – koncesji zezwalającej na prowadzenie tej stacji przez okres 25 lat. |
|
10 |
W drugiej z tych umów, określonej jako umowa w przedmiocie zbycia [prawa do] prowadzenia stacji benzynowej, dzierżawy przedsiębiorstwa i wyłączności zakupu (zwanej dalej „umową dzierżawy”), Repsol wydzierżawił A. Ferrándizowi Gonzálezowi zarówno nieruchomość, jak i znajdującą się na niej stację benzynową na okres 25 lat w zamian za czynsz wynoszący miesięcznie 10000 peset hiszpańskich (ESP) (około 60 EUR). |
|
11 |
W dniu 12 listopada 1994 r. J. Rico Gil, A. Ferrándiz González i dwoje ich dzieci ustanowili spółkę Gasorba, która wstąpiła za zgodą Repsolu w prawa J. Rico Gil i A. Ferrándiza Gonzáleza wynikające z obu zawartych z tą spółką umów. |
|
12 |
Umowa dzierżawy nakładała na dzierżawców, w odniesieniu do całego okresu jej obowiązywania, obowiązek zaopatrywania się wyłącznie u Repsolu, która to spółka podawała regularnie do ich wiadomości maksymalne ceny sprzedaży detalicznej, pozostawiając im możliwość przyznawania rabatów odliczanych od ich marży, pod warunkiem że przychody dostawcy nie ulegną zmianie. |
|
13 |
Komisja wszczęła wobec Repsolu procedurę w przedmiocie zastosowania art. 101 TFUE. Po przeprowadzeniu wstępnej oceny Komisja uznała, że długoterminowe umowy o wyłączną dostawę paliw, również te wiążące strony postępowania głównego, budzą wątpliwości co do ich zgodności z art. 101 TFUE ze względu na to, iż mogą one doprowadzić do znacznego wykluczenia konkurencji z hiszpańskiego rynku sprzedaży detalicznej paliw. |
|
14 |
Ustosunkowując się do sporządzonej przez Komisję wstępnej oceny, Repsol przedstawił tej instytucji propozycje zobowiązań dotyczących w szczególności zrezygnowania w przyszłości z zawierania długoterminowych umów o wyłączną dostawę paliw, zaoferowania dzierżawcom stacji paliw, których to dotyczy, finansowych zachęt do zakończenia zawartych już z nim długoterminowych umów, a także nienabywania przez określony czas niezależnych stacji paliw, które nie należą już do kręgu odbiorców dostaw Repsolu. |
|
15 |
Zobowiązania te zostały uznane przez za wiążące w decyzji Komisji 2006/446/WE z dnia 12 kwietnia 2006 r. w sprawie postępowania zgodnie z art. [101 TFUE] (sprawa COMP/B‑1/38.348 – Repsol CPP) (której streszczenie zostało opublikowane w Dz.U. 2006, L 176, s. 104) (zwanej dalej „decyzją w sprawie zobowiązań”). |
|
16 |
Sentencja tej decyzji brzmi następująco: „Artykuł 1 […] [Z]obowiązania są wiążące dla [Repsolu]. Artykuł 2 Postępowanie w niniejszej sprawie zostaje umorzone. Artykuł 3 Decyzja jest wiążąca od daty jej doręczenia do [Repsolu] do dnia 31 grudnia 2011 r. Artykuł 4 Niniejsza decyzja skierowana jest do [Repsolu]”. |
|
17 |
Po wydaniu tej decyzji Gasorba i in. wnieśli w dniu 17 kwietnia 2008 r. przeciwko Repsolowi powództwo do Juzgado de lo Mercantil no 4 de Madrid (sądu handlowego w Madrycie, Hiszpania), żądając, po pierwsze, stwierdzenia nieważności umowy dzierżawy ze względu na jej niezgodność z art. 101 TFUE, i po drugie, zasądzenia odszkodowania za szkodę poniesioną wskutek wykonywania tej umowy. |
|
18 |
Ich żądania zostały jednak oddalone najpierw w wyroku wydanym przez ten sąd w dniu 8 lipca 2011 r., a następnie, w postępowaniu odwoławczym, w potwierdzającym to rozstrzygnięcie wyroku wydanym w dniu 27 stycznia 2014 r. przez Audiencia Provincial de Madrid (sąd okręgowy w Madrycie, Hiszpania). |
|
19 |
Uznając, że decyzja dotycząca zobowiązań nie stoi na przeszkodzie stwierdzeniu przez sąd krajowy nieważności umowy, o której mowa w tej decyzji, ze względu na naruszenie art. 101 TFUE, Gasorba i in. wnieśli do Tribunal Supremo (sądu najwyższego, Hiszpania) skargę kasacyjną. |
|
20 |
Zdaniem tego sądu istnieją wątpliwości co do zakresu właściwości sądów krajowych w kontekście art. 9 i 16 rozporządzenia nr 1/2003. W tym względzie wskazał on, że Komisja zdaje się nie przykładać szczególnej wagi do skutków decyzji dotyczącej zobowiązań, gdyż w swej opinii z dnia 8 lipca 2009 r., wydanej na wniosek skierowany przez Juzgado de lo Mercantil no 2 de Barcelona (sąd handlowy w Barcelonie, Hiszpania) na podstawie art. 15 rozporządzenia nr 1/2003, w sprawie, w której wydano postanowienie z dnia 27 marca 2014 r., Bright Service (C‑142/13, niepublikowane, EU:C:2014:204), wskazała ona, iż decyzja ta nie przesądza o wyniku analizy, jaką instytucja ta mogłaby przeprowadzić na podstawie wyników późniejszych dochodzeń i dodatkowych okoliczności faktycznych. Rzeczona decyzja nie przesądza też o wyniku analizy, jaką powinien przeprowadzić sąd krajowy. Zdaniem Komisji jedynym celem wydania decyzji na podstawie art. 9 rozporządzenia nr 1/2003 jest uczynienie wiążącymi, w odniesieniu do przedsiębiorstw, których to dotyczy, zobowiązań zaproponowanych przez strony w celu zaradzenia stwierdzonym problemom konkurencyjnym; instytucja ta nie zajmuje jednak stanowiska w przedmiocie tego, czy popełniono bądź nadal popełniane jest naruszenie art. 101 czy też 102 TFUE. |
|
21 |
W tej sytuacji Tribunal Supremo (sąd najwyższy) postanowił zawiesić postępowanie i zwrócić się do Trybunału z następującymi pytaniami prejudycjalnymi:
|
W przedmiocie pytań prejudycjalnych
W przedmiocie pytania pierwszego
|
22 |
Zadając swe pytanie pierwsze, sąd odsyłający zastanawia się w istocie, czy art. 16 ust. 1 rozporządzenia nr 1/2003 należy interpretować w taki sposób, że sprzeczne z nim jest stwierdzenie przez sąd krajowy na podstawie art. 101 ust. 2 TFUE nieważności porozumienia zawartego pomiędzy przedsiębiorstwami już po tym, jak Komisja wstępnie zatwierdziła zobowiązania dotyczące tego samego porozumienia i uznała je za wiążące w decyzji wydanej na podstawie art. 9 ust. 1 tego rozporządzenia. |
|
23 |
Zgodnie z art. 6 rozporządzenia nr 1/2003 w związku z jego motywem 22 stosowanie prawa konkurencji Unii opiera się na systemie kompetencji równoległych, w ramach którego art. 101 i 102 TFUE mogą być stosowane zarówno przez Komisję, jak i przez krajowe organy ochrony konkurencji i sądy krajowe. |
|
24 |
Jednolitość stosowania unijnego prawa konkurencji została w szczególności zagwarantowana przez art. 16 ust. 1 rozporządzenia nr 1/2003, w którym sądy krajowe zostały zobowiązane do niewydawania rozstrzygnięć, które byłyby sprzeczne z decyzją wydaną przez Komisję w ramach postępowania wszczętego na podstawie rozporządzenia nr 1/2003. |
|
25 |
Z brzmienia art. 9 ust. 1 tego rozporządzenia wynika zaś, że wydana na jego podstawie decyzja skutkuje w szczególności uczynieniem wiążącymi zaproponowanych przez przedsiębiorstwa zobowiązań uwzględniających zastrzeżenia wyrażone przez Komisję w przedmiocie konkurencji we wstępnej fazie rozpatrywania danej sprawy. Należy stwierdzić, że tego rodzaju decyzja nie świadczy o zgodności danej praktyki, co do której Komisja wyraziła zastrzeżenia, z art. 101 TFUE. |
|
26 |
Skoro bowiem, zgodnie z art. 9 ust. 1 rozporządzenia nr 1/2003 w związku z motywem 13 tego rozporządzenia, Komisja może dokonać jedynie „wstępnej oceny” danej sytuacji konkurencyjnej, bez rozstrzygania następnie w wydawanej na podstawie tego artykułu decyzji w sprawie zobowiązań, czy miało bądź nadal ma miejsce naruszenie, nie można wykluczyć sytuacji, w której sąd krajowy dojdzie do wniosku, że praktyka, której dotyczy decyzja w sprawie zobowiązań, narusza art. 101 TFUE, i w ten sposób, w odróżnieniu od Komisji, stwierdzi naruszenie tego postanowienia traktatowego. |
|
27 |
Ponadto z czytanych łącznie motywów 13 i 22 rozporządzenia nr 1/2003 wyraźnie wynika, że decyzje w sprawie zobowiązań nie mogą stanowić dla organów do spraw konkurencji i sądów państw członkowskich przeszkody w rozstrzygnięciu danej sprawy i pozostają bez wpływu na przysługujące im uprawnienie do zastosowania art. 101 i 102 TFUE. |
|
28 |
Wynika z tego, że na podstawie wydanej w oparciu o art. 9 ust. 1 rozporządzenia nr 1/2003 decyzji nie można żywić wobec danych przedsiębiorstw uzasadnionych oczekiwań, iż ich zachowanie jest zgodne z art. 101 TFUE. Jak bowiem podniosła rzecznik generalna w pkt 39 swej opinii, decyzja w sprawie zobowiązań nie może „legalizować” zachowań rynkowych danego przedsiębiorstwa – a już w żadnym razie nie ze skutkiem wstecznym. |
|
29 |
Tak więc sądy krajowe nie mogą ignorować tego rodzaju decyzji. Takie akty mają bowiem w każdym razie charakter decyzyjny. Ponadto, zarówno zgodnie z ustanowioną w art. 4 ust. 3 TUE zasadą lojalnej współpracy, jak i w ramach realizacji celu polegającego na skutecznym i jednolitym stosowaniu unijnego prawa konkurencji, sąd krajowy ma obowiązek uwzględnienia dokonanej przez Komisję wstępnej oceny i uznania za jej przesłankę, a nawet dowód, antykonkurencyjnego charakteru danego porozumienia na gruncie art. 101 ust. 1 TFUE. |
|
30 |
W tych okolicznościach na pytanie pierwsze należy odpowiedzieć, że art. 16 ust. 1 rozporządzenia nr 1/2003 należy interpretować w ten sposób, iż wydana zgodnie z art. 9 ust. 1 tego rozporządzenia decyzja Komisji w sprawie zobowiązań odnoszących się do określonych porozumień zawartych pomiędzy przedsiębiorstwami nie stoi na przeszkodzie przeprowadzeniu przez sądy krajowe analizy tych właśnie porozumień pod kątem ich zgodności z regułami konkurencji oraz ewentualnemu stwierdzeniu ich nieważności na podstawie art. 101 ust. 2 TFUE. |
W przedmiocie pytania drugiego
|
31 |
Z uwagi na odpowiedź udzieloną na pytanie pierwsze nie ma potrzeby udzielania odpowiedzi na pytanie drugie. |
W przedmiocie kosztów
|
32 |
Dla stron w postępowaniu głównym niniejsze postępowanie ma charakter incydentalny, dotyczy bowiem kwestii podniesionej przed sądem odsyłającym, do niego zatem należy rozstrzygnięcie o kosztach. Koszty poniesione w związku z przedstawieniem uwag Trybunałowi, inne niż koszty stron w postępowaniu głównym, nie podlegają zwrotowi. |
|
Z powyższych względów Trybunał (trzecia izba) orzeka, co następuje: |
|
Artykuł 16 ust. 1 rozporządzenia Rady (WE) nr 1/2003 z dnia 16 grudnia 2002 r. w sprawie wprowadzenia w życie reguł konkurencji ustanowionych w art. [101] i [102 TFUE] należy interpretować w ten sposób, że wydana zgodnie z art. 9 ust. 1 tego rozporządzenia decyzja Komisji Europejskiej w sprawie zobowiązań odnoszących się do określonych porozumień zawartych pomiędzy przedsiębiorstwami nie stoi na przeszkodzie przeprowadzeniu przez sądy krajowe analizy tych właśnie porozumień pod kątem ich zgodności z regułami konkurencji oraz ewentualnemu stwierdzeniu ich nieważności na podstawie art. 101 ust. 2 TFUE. |
|
Podpisy |
( *1 ) Język postępowania: hiszpański.