In de zaak 43-69
betreffende een door het Oberlandesgericht Karlsruhe (9e Zivilsenat te Freiburg i. Br.) ingevolge artikel 177 van het EEG-Verdrag tot het Hof van Justitie gericht verzoek, daartoe strekkende dat in het voor genoemde rechterlijke instantie aanhangig geding
tussen
BRAUEREI A. BILGER SÖHNE GMBH te Gottmadingen
H. JEHLE, caféhouder en slager, en mevrouw M. Jehle, beide te Friedrichs-hafen,
bij wege van prejudiciële beslissing uitspraak worde gedaan over de uitlegging van artikel 85 van het EEG-Verdrag en van Verordening no. 17 van de Raad der EEG van
HET HOF VAN JUSTITIE
samengesteld als volgt: R. Lecourt, President, R. Monaco en P. Pescatore, Kamerpresidenten, A. M. Donner, A. Trabucchi, W. Strauss (rapporteur) en J. Mertens de Wilmars, Rechters, J. Gand, Advocaat-Generaal, A. Van Houtte, Griffier, het navolgende
Overwegende dat aan het bodemgeschil — blijkens de. overwegingen van het Oberlandesgericht Karlsruhe — in hoofdzaak de navolgende feiten ten grondslag liggen :
Als tegenprestatie verstrekte brouwerij Bilger aan de echtelieden Jehle verschillende leningen en stelde hun inventaris ter beschikking; bovendien belastte zij zich met de financiering van een verschuldigd gebleven koopsom.
De overeenkomst is niet bij de Commissie van de Europese Gemeenschappen aangemeld.
Sinds het voorjaar van 1962 hebben de echtelieden Jehle een van hun bedrijven verpacht terwijl zij het andere bedrijf zelf bleven exploiteren. In beide restaurants werden — door de echtelieden Jehle, dan met hun toestemming door de pachters — sedert maart 1962 behalve bier van brouwerij Bilger ook speciale biersoorten van andere brouwerijen verkocht.
De echtelieden Jehle antwoordden de litigieuze overeenkomst nietig te achten omdat hun daarin onaanvaardbare verplichtingen worden opgelegd; bovendien achtten zij zich tot het tappen' van speciale biersoorten gerechtigd.
Het Landesgericht wees de eis toe. Het Oberlandesgericht wijzigde na door de echtelieden Jehle ingesteld beroep het door hen bestreden vonnis in die zin, dat zij zich van voormelde handelingen slechts tot
Voor hun rechtsopvatting beroepen de echtelieden Jehle zich op op 's Hofs arrest van
Het Oberlandesgericht Karlsruhe besloot op
In de Duitse tekst der verordening is het werkwoord
Moet zodanige overeenkomst in de zin van artikel 5, lid 1 en lid 2 juncto artikel 4, lid 2, sub 1 [van Verordening no. 17] worden aangemeld ?
Is een overeenkomst welke niet behoeft te worden aangemeld voorlopig geldig?
De verwijzingsbeschikking is op
Brouwerij Bilger en de Commissie van de Europese Gemeenschappen hebben overeenkomstig artikel 20 van het Protocol betreffende het Statuut van het Hof van Justitie van de Europese Gemeenschappen schriftelijke opmerkingen ingediend.
Gezien het rapport van de Rechter-Rapporteur en gehoord de Advocaat-Generaal heeft het Hof besloten zonder voorafgaande instructiemaatregelen tot de mondelinge behandeling over te gaan.
Ter openbare terechtzitting van
De Advocaat-Generaal heeft ter terechtzitting van
Brouwerij Bilger werd ten deze vertegenwoordigd door de te Stuttgart gevestigde advocaten dr. Gleiss, dr. Lutz, dr. Hootz, dr. Hirsch, dr. Kleinmann, dr. Helm en Kemmler, de echtelieden Jehle door dr. Gloeckner, advocaat te Dusseldorf en de Commissie door haar juridisch adviseur Thiesing.
Deze vraag ware als volgt te beantwoorden :
Volgens artikel 5, lid 2, juncto artikel 4, lid 2, sub 1 van genoemde verordening hangt de vraag of een overeenkomst als hier bedoeld moet worden aangemeld ervan af, of zij
„In de litigieuze overeenkomst gaat het niet om deze in- of uitvoer en wordt ook geen regeling te dien aanzien beoogd. Zij strekt ertoe dat aan de caféhouder en de verbruikers deugdelijk bier wordt geleverd en berust, zoals alle andere overeenkomsten van deze aard, op voor beide partijen dwingende technische en bedrijfseconomische overwegingen; brouwerij Bilger gaat hierop uitvoerig in. Dat de overeenkomst behalve alle andere Duitse brouwerijen ook die in de overige Lid-Staten van levering uitsluit, is slechts een indirect gevolg.
In dezelfde zin heeft de Commissie in haar
De uitdrukking
Indien reeds indirecte gevolgen voor de in- of uitvoer ertoe zouden leiden dat de overeenkomst moet worden aangemeld, dan zou voormeld voorschrift van artikel 4 geen zin hebben, omdat het om dezelfde feiten zou gaan als in artikel 85, lid 1, van het EEG-Verdrag bedoeld.
Ook het gebod van rechtszekerheid spreekt voor de hier verdedigde opvatting. De ondernemingen dienen op bovengenoemde handleiding van de Commissie te kunnen afgaan en bovendien met zekerheid te kunnen vaststellen, of hun overeenkomst moet worden aangemeld. Zodanige vaststelling zou evenwel in den regel onmogelijk zijn, wanneer de ondernemingen ook een onderzoek hadden in te stellen naar de indirecte gevolgen, vooral wanneer die eerst uit het naast elkaar bestaan van meerdere soortgelijke overeenkomsten zouden voortvloeien; bovendien zouden die gevolgen zich met de economische omstandigheden voortdurend kunnen wijzigen.
Het staat de Commissie vrij om ook met betrekking tot overeenkomsten welke niet behoeven te worden aangemeld, te allen tijde een procedure te openen; de aan deze aanmeldingsplicht gestelde grenzen houden derhalve geen beperking in van het gebied waarop artikel 85 van het EEG-Verdrag toepassing vindt.
Voor alleenvertegenwoordigingscontracten binnen een Lid-Staat is de uitzondering op de aanmeldingsplicht ook zonder meer reeds te verdedigen, omdat zij slechts bij uitzondering de handel tussen Lid-Staten ongunstig kunnen beïnvloeden (zo de considerans van Verordening no. 67/67/EEG der Commissie van
Subsidiair betoogt brouwerij Bilger nog het volgende :
Ook in artikel 1, lid 2, van genoemde Verordening no. 67/67/EEG wordt de uitdrukking Zowel in de Duitse als in de Nederlandse tekst dezer verordening wordt het werkwoord
Ware Verordening no. 17 in andere zin te verstaan,
dan zou zij in strijd zijn met de beginselen en doelstellingen van artikel 85 van het EEG-Verdrag en in het recht geen steun vinden.
Volgens het Bosch-arrest zijn niet-aangemelde overeenkomsten die wel hadden moeten zijn aangemeld, vanaf de dag van inwerkingtreding van genoemde verordening nietig. En zo wordt de vraag of een bepaalde overeenkomst al dan niet moet worden aangemeld, tevens van beslissende betekenis voor de vraag of zij al dan niet geldig is. Op grond van een en ander is het niet juist overeenkomsten welke gevaar opleveren voor de gemeenschappelijke markt, van aanmelding vrij te stellen.
Bierleverantieovereenkomsten van de hierbedoelde soort houden zodanig gevaar in. De echtelieden Jehle wijden hieraan een uitvoerige bespreking. Met name wijzen zij erop dat 80 % van de herbergiers in de Bondsrepubliek Duitsland door dergelijke overeenkomsten gebonden zijn en dat zulke bedingen ook in de andere Lid-Staten dikwijls voorkomen; al met al blijkt hier van een wezenlijke belemmering van de levering van bier uit het ene land van de Gemeenschap naar het andere.
De Commissie verdedigt met betrekking tot deze vraag een opvatting, welke, gezien haar consequenties en ten dele ook qua motivering, met die van brouwerij Bilger overeenkomt. Overeenkomsten als hierbedoeld hebben slechts indirecte gevolgen voor de invoer en de uitvoer tussen Lid-Staten en hebben op deze in- en uitvoer derhalve niet in de zin van artikel 4, lid 2, sub 1, van Verordening no. 17
Deze vraag ware als volgt te beantwoorden :
Het Hof van Justitie heeft in zijn arrest van
De juistheid dezer opvatting blijkt ook uit het feit, dat de Raad blijkens de considerans van Verordening no. 17 de van aanmelding vrijgestelde overeenkomsten als
Door een uitlegging in tegenovergestelde zin zou bovendien de doelstelling van artikel 4, lid 2, van Verordening no. 17 worden verijdeld. Zouden overeenkomsten welke niet behoeven te worden aangemeld slechts bij aanmelding voorlopig geldig zijn, dan ware iedere nauwgezette ondernemer practisch gesproken gedwongen zulke overeenkomsten toch aan te melden. Het onderscheid tussen wel en niet aan te melden overeenkomsten zou dan geen zin hebben en een stortvloed van aanmeldingen zou de Commissie te wachten staan.
In artikel 6, lid 2, van Verordening no. 17 is voorzien, dat kartels welke niet behoeven te worden aangemeld, met terugwerkende kracht van het verbod van artikel 85, lid 1, kunnen worden vrijgesteld. Het ware hiermede niet te rijmen ze vóór de beslissing der Commissie als ongeldig of voorshands ongeldig te behandelen.
Ten slotte spreekt ook de eis der rechtszekerheid ten gunste van de hier verdedigde opvatting. De in artikel 4, lid 2, van Verordening no. 17 genoemde overeenkomsten zijn erkende en onontbeerlijke instituten van het economisch leven. Gezien de lange tijd welke naar de ervaring leert met een vrijstelling volgens artikel 85, lid 3, van het EEG-Verdrag is gemoeid, ware het derhalve onaanvaardbaar ze aanvankelijk als voorshands ongeldig te beschouwen.
Zoals het Hof van Justitie in het Portelange-arrest heeft uitgemaakt, kan op grond van overeenkomsten welke niet behoeven te worden aangemeld een vordering tot nalaten en schadevergoeding worden ingesteld. Anders zou immers aan zodanige overeenkomsten practisch gesproken juist niet ten volle rechtsgevolg toekomen. Het functioneren van het Europees kartelrecht blijft ook in deze opvatting gewaarborgd, omdat aan de Commissie verschillende controlemogelijkheden openstaan; met name kan de Commissie te allen tijde een procedure openen waarin over de toepasselijkheid van artikel 85, lid 3, wordt beslist.
Volgens de
dat het, waar de betrokkenen niet over doeltreffende rechtsmiddelen beschikken om het nemen van een besluit in de zin van artikel 85, lid 3, te bespoedigen, strijdig zou zijn met het beginsel der rechtszekerheid om… aan aangemelde overeenkomsten geen volledige werking toe te kennen zolang de Commissie te hunnen aanzien nog niet heeft beslist.
dat anderzijds de Commissie op grond van de aanmelding in staat is aan deze toestand door weigering van vrijstelling of toepassing van artikel 15, lid 6, van Verordening no. 17 een einde te maken; immers zouden betrokkenen ongeacht een op grond van dit voorschrift genomen beslissing verdere uitvoering aan hun overeenkomst geven, dan zouden zij zich aan het gevaar blootstellen dat de Commissie hun overeenkomstig artikel 15, lid 2, van de verordening een geldboete zou opleggen.
Deze overwegingen gaan niet op voor niet-aangemelde overeenkomsten. Het staat de aan zodanige overeenkomsten deelnemende ondernemingen vrij, hun overeenkomst vrijwillig aan te melden en daarmede de aan aanmelding verbonden voordelen te verkrijgen. Mochten zij hiervan afzien, dan zouden zij de daarmede gepaard gaande rechtsonzekerheid vrijwillig aanvaarden. Bovendien zou de Commissie in zodanig geval normaliter in het geheel niet of eerst veel later van het bestaan der afspraak vernemen; anders dan bij aangemelde overeenkomsten is zij derhalve niet in staat terstond tot onderzoek over te gaan en zo nodig overeenkomstig de voorschriften van Verordening no. 17 tegen betrokkenen op te treden. Reeds om deze redenen ware het niet gerechtvaardigd ter zake van overeenkomsten die niet behoeven te worden aangemeld en ook niet werden aangemeld de aan aanmelding verbonden voordelen toe te kennen.
Tegen zodanige oplossing spreekt bovendien de navolgende overweging. Door aanmelding verkrijgen betrokkenen het voordeel dat de Commissie totdat zij over de toepassing van artikel 85, lid 3, van het EEG-Verdrag heeft beslist, ter zake van de in de aanmelding omschreven activiteiten geen geldboete mag opleggen (artikel 15, lid 5, van verordening no. 17). Ondernemingen die aan een niet-aangemelde mededingingsbeperking deelnemen, lopen daarentegen het gevaar dat de Commissie op grond van artikel 15, lid 2, van deze verordening hun geldboeten oplegt, wanneer zij opzettelijk of nalatiglijk in strijd handelen met het verbod van artikel 85, lid 1. Zou men aan overeenkomsten welke niet behoeven te worden aangemeld en niet werden aangemeld en die in de termen van artikel 85, lid 1, vallen het in het Portelange-arrest omschreven rechtsgevolg toekennen, dan zou een aan een zodanige overeenkomst deelnemende onderneming een andere deelnemende onderneming tot nakoming kunnen dwingen, hoewel deze laatste zich aan het gevaar van geldboete zou blootstellen.
Op grond van een en ander ware de tweede vraag als volgt te beantwoorden :
dat van het Hof voorts een uitspraak wordt verlangd over de vraag of
dat het antwoord door de nationale rechter verlangd, derhalve afhangt van de vraag of de door hem bedoelde overeenkomsten
dat het derhalve mogelijk voorkomt dat een zelfde overeenkomst, ofschoon
dat aan de uitdrukking
dat zodanige overeenkomsten dan ook onder artikel 4, lid 2, no. 1, van Verordening no. 17 vallen en mitsdien zijn vrijgesteld van de aanmelding voorzien in het eerste lid van artikel 4 onderscheidenlijk van artikel 5 dezer verordening;
dat in genoemd artikel 88 wordt verwezen naar de nationale bevoegdheidsen procedurevoorschriften, zodat de term
dat anderzijds de bevoegdheid tot toepassing van artikel 85, lid 1, noodzakelijkerwijze die tot toepassing van lid 2 van hetzelfde artikel — waarin
dat het er nochtans niet voor mag worden gehouden, dat vóór of na
dat daarentegen een oplossing in andere zin de rechtszekerheid ernstig in gevaar zou brengen, zulks ten detrimente van partijen die, toen zij een overeenkomst hadden aangegaan welke van aanmelding was vrijgesteld omdat de mogelijkheid dat zij de handel tussen Lid-Staten ongunstig zouden beïnvloeden gering was te achten, redelijkerwijze mochten verwachten dat aan de overeenkomsten in dit opzicht ten minste hetzelfde rechtsgevolg zou toekomen als aan wel aangemelde en vóór
dat de procedure, voor zoveel partijen betreft, als een in de loop van het geding voor het Oberlandesgericht te Karlsruhe gerezen incident moet worden beschouwd, zodat deze laatste instantie over de kosten zal moeten beslissen;
HET HOF VAN JUSTITIE,
uitspraak doende inzake de vragen, bij beschikking van het Oberlandesgericht te Karlsruhe van
een overeenkomst tussen een producent en een zelfstandige detaillist, waarbij deze laatste zich verbindt zijn leveranties uitsluitend van genoemde — in dezelfde Lid-Staat gevestigde — producent te betrekken en welker uitvoering niet medebrengt dat de betrokken waren de nationale grenzen overschrijden, heeft geen betrekking op de invoer of de uitvoer tussen Lid-Staten in de zin van artikel 4, lid 2, no. 1, van Verordening no. 17, en is mitsdien van aanmelding vrijgesteld:
een van aanmelding vrijgestelde en niet-aangemelde overeenkomst sorteert volledig rechtsgevolg zolang haar nietigheid niet is vastgesteld.
Gewezen te Luxemburg op achttien maart negentienhonderdzeventig.
Lecourt
Monaco
Pescatore
Donner
Trabucchi
Strauss
Mertens de Wilmars
Uitgesproken ter openbare terechtzitting op achttien maart negentienhonderdzeventig.
De Griffier
A. Van Houtte
De President
R. Lecourt