I – Il-kuntest ġuridiku

A – Id-dritt tal-Unjoni

1. Id-Direttiva 93/13

2. Id-Direttiva 2003/55

B – Il-leġiżlazzjoni nazzjonali

1. AVBGasV tal-21 ta’ Ġunju 1979

2. Il-Kodiċi Ċivili (Bürgerliches Gesetzbuch) (iktar ’il quddiem il-“BGB”)

II – Il-fatti, il-proċedura fil-kawża prinċipali u d-domandi preliminari

III – Il-proċedura quddiem il-Qorti tal-Ġustizzja

IV – L-argumenti prinċipali tal-partijiet

A – L-ewwel domanda preliminari

B – It-tieni domanda preliminari

V – Evalwazzjoni ġuridika

A – Fuq l-ewwel domanda preliminari

1. Assenza ta’ definizzjoni legali tal-kunċett ta’ dispożizzjoni mandatarja u diverġenza tal-verżjonijiet lingwistiċi

2. Oriġini u għan tad-dispożizzjoni

a) Oriġini

b) Kunsiderazzjonijiet teleoloġiċi

i) Kunsiderazzjonijiet ġenerali fuq id-Direttiva 93/13

ii) Kunsiderazzjonijiet speċifiċi fuq l-Artikolu 1(2) tad-Direttiva 93/13

B – Fuq it-tieni domanda

1. Rabta bejn il-klawżola ta’ ċarezza tal-Artikolu 5 tad-Direttiva 93/13 u l-klawżola ta’ abbuż tal-Artikolu 3 tad-Direttiva 93/13

2. Rabta bejn il-klawżola ta’ ċarezza tal-Artikoli 3 u 5 tad-Direttiva 93/13 u l-prinċipju ta’ ċarezza tal-Artikolu 3(3) tad-Direttiva 2003/55

3. 3.Portata tal-istħarriġ tal-Qorti tal-Ġustizzja u tal-qrati nazzjonali

4. Eżami tal-klawżola ta’ reviżjoni ta’ prezz inkwistjoni fid-dawl tal-klawżola ta’ ċarezza tal-Artikolu 5 tad-Direttiva 93/13 moqrija b’mod partikolari fid-dawl tal-punt 1(j) u tal-punt 2(b) tal-Anness għall-Artikolu 3 tad-Direttiva 93/13

a) Kundizzjonijiet essenzjali ta’ validità ta’ klawżola ta’ reviżjoni ta’ prezz

b) Attenwanti tal-prinċipju ta’ ċarezza permezz tal-mekkaniżmi ta’ protezzjoni tal-konsumatur

i) Possibbiltà ta’ rexissjoni

ii) Possibbiltà li l-klawżola tiġi ssuġġettata għall-istħarriġ tal-qorti

iii) Evalwazzjoni finali

5. Eżami tal-klawżola ta’ reviżjoni ta’ prezz inkwistjoni fid-dawl tal-klawżola ta’ ċarezza tal-Artikolu 3(3) tad-Direttiva 2003/55 moqri b’mod partikolari fid-dawl tal-Anness A

6. Sunt

C – C - Fuq il-limitazzjoni possibbli tal-effetti tas-sentenza

VI – Konklużjonijiet

1.

Din it-talba għal deċiżjoni preliminari tal-Bundesgerichtshof Ġermaniż tikkonċerna kwistjonijiet ta’ protezzjoni tal-konsumatur fil-kuntratti għal provvista ta’ gass. Ir-rikorrenti fil-proċedura fil-kawża prinċipali (iktar ’il quddiem ir-“rikorrenti”) hija assoċjazzjoni ta’ konsumaturi, issurrogata fid-drittijiet ta’ 25 klijenti ta’ fornitur ta’ enerġija, li qed taġixxi kontra ż-żidiet fil-prezz applikati minn dan tal-aħħar mill-2003 sal-2005. F’dak iż-żmien, id-djar u l-impriżi ż-żgħar kienu jixtru l-gass b’tariffi msejħa standard jew speċjali. F’dak iż-żmien, kienu biss il-klijenti li jaqgħu taħt it-tariffa standard li kienu rregolati b’leġiżlazzjoni nazzjonali, jiġifieri d-digriet dwar il-kundizzjonijiet ġenerali għal provvista ta’ gass lill-klijenti li jaqgħu taħt it-tariffa standard (Verordnung über allgemeine Bedingungen für die Gasversorgung von Tarifkunden) (iktar ’il quddiem ’il “AVBGasV”) ( 2 ). Il-klijenti li jaqgħu taħt it-tariffa standard fis-sens ta’ dan id-digriet kienu dawk li kienu jaqgħu taħt il-kamp ta’ applikazzjoni tal-provvista bażi u huma kienu jibbenefikaw mill-prezzijiet tat-tariffa ġenerali. L-abbonati għall-gass kellhom madankollu l-possibbiltà li jidderogaw mill-kundizzjonijiet ta’ dan id-digriet nazzjonali. Dan huma kienu jagħmluh sikwit b’mod partikolari għaliex huma kienu mbagħad iħallsu prezzijiet iktar vantaġġużi. Il-fornituri ta’ enerġija kienu għalhekk jikkonkludu ma’ dawn il-klijenti kuntratti b’tariffi msejħa speċjali li ma kinux jaqgħu taħt l-AVBGasV u kienu jiftiehmu magħhom kundizzjonijiet kuntrattwali u prezz speċjali. Sostanzjalment, dawn il-kuntratti kienu jirreferu, fil-kundizzjonijiet ġenerali tagħhom, għall-AVBGasV jew kienu jirriproduċu letteralment id-dispożizzjonijiet li jinsabu fih. F’kull każ parti minn dawk li ssurrogaw lir-rikorrenti huma klijenti speċjali ta’ dan it-tip. Punt essenzjali ta’ diverġenza bejn il-partijiet fil-proċedura fil-kawża prinċipali huwa l-kwistjoni jekk il-fornitur ta’ enerġija, il-konvenuta fil-proċedura fil-kawża prinċipali (iktar ’il quddiem il-“konvenuta”), tistax tinvoka dispożizzjoni tal-AVBGasV li tawtorizza lill-fornitur ta’ enerġija li jżid il-prezzijiet tiegħu.

2.

Huwa f’dan il-kuntest li l-qorti tar-rinviju tixtieq tistaqsi jekk id-Direttiva tal-Kunsill 93/13/KEE, tal-5 ta’ April 1993, dwar klawżoli inġusti f’kuntratti mal-konsumatur ( 3 ) hijiex ukoll applikabbli fid-dawl tal-Artikolu 1(2) tagħha, meta, f’kuntratt konkluż ma’ konsumatur, negozjant jistipula, fi klawżola li t-termini tagħha ma jkunux ġew innegozjati, l-applikazzjoni ta’ dispożizzjoni legali li ċertament ma hijiex intiża sabiex tapplika għall-partijiet u għall-kuntratt li huma kkonkludew imma li ġiet madankollu riprodotta letteralment mill-parti kontraenti li tistipula l-klawżola. Min-naħa l-oħra, il-qorti tar-rinviju tistaqsi jekk klawżola mhux ċara fid-dawl tad-dispożizzjonijiet magħquda tal-Artikoli 3 u 5 u tal-punti 1(j) u 2(b) tal-Anness għall-Artikolu 3(3) tad-Direttiva 93/13 kif ukoll fid-dawl tad-dispożizzjonijiet magħquda tal-Artikolu 3(3) u tal-Anness A(b) jew (c) tad-Direttiva 2003/55/KE tal-Parlament Ewropew u tal-Kunsill, tas-26 ta’ Ġunju 2003, rigward regoli komuni għas-suq intern fil-gass naturali u li tħassar id-Direttiva 98/30/KE ( 4 ), tistax madankollu titqies li hija suffiċjentement ċara u tinftiehem meta hija tiggarantixxi li l-fornitur jinnotifika lill-klijenti tiegħu kull żieda ta’ prezz f’terminu raġonevoli u li l-klijenti jkollhom id-dritt li jissuġġettaw dik iż-żieda fil-prezz għall-istħarriġ ta’ qorti kif ukoll għal rexissjoni ta’ dan il-kuntratt.

3.

It-tlettax, l-erbatax u l-għoxrin premessa tad-Direttiva 93/13 huma fformulati kif ġej:

“[…] d-disposizzjonijiet statutorji jew regolatorji ta’ l-Istati Membri li jistabbilixxu direttament jew indirettament il-klawżoli tal-kuntratti tal-konsumatur huma preżunti li ma’ fihomx klawżoli inġusti, billi, għal dan il-għan, ma jidhirx li huwa meħtieġ li jiġu assoġġettati l-klawżoli li jirriflettu disposizzjonijiet mandatarji statutorji jew regolatorji u l-prinċipji jew id-disposizzjonijiet tal-konvenzjonijiet internazzjonali li għalihom huma parti l-Istati Membri jew il-Komunità; billi f’dak ir-rigward il-kliem “disposizzjonijiet mandatarji statutorji jew regolatorji” fl-Artikolu 1(2) ikopru wkoll ir-regoli li, skond il-liġi, għandhom jgħoddu bejn il-partijiet kontraenti sakemm ma twaqqfux xi arranġamenti oħra;

[…] l-Istati Membri għandhom madankollu jiżguraw li ma jkunux inklużi klawżoli inġusti, partikolarment għaliex din id-Direttiva tgħodd ukoll għal snajja, negozji jew professjonijiet ta’ natura pubblika;

[…]

il-kuntratti għandhom jiġu abbozzati f’lingwa ċara, li tiftiehem, il-konsumatur għandu fil-fatt jingħata opportunità biex jeżamina l-klawżoli kollha u, jekk ikollu xi dubju, l-interpretazzjoni l-aktar favorevoli lejn il-kunsumatur għandha tirbaħ.”

4.

L-Artikolu 1(2) tad-Direttiva 93/13 jistabbilixxi li:

“Il-klawżoli kuntrattwali li jirriflettu disposizzjonijiet mandatarji statutorji jew regolatorji u d-disposizzjonijiet jew il-prinċipji ta’ konvenzjonijiet internazzjonali li għalihom ikunu parti l-Istati Membri jew il-Komunità, b’mod partikolari fil-qasam tat-trasport, m’għandhomx ikunu suġġetti għad-disposizzjonijiet ta’ din id-Direttiva.”

5.

L-Artikolu 3(1) u (3) tad-Direttiva 93/13 jipprovdi li ġej:

“(1)   Klawżola kuntrattwali li ma tkunx ġiet negozjata individwalment għandha titqies inġusta jekk, kontra l-ħtieġa ta’ buona fede, tkun tikkawża żbilanċ sinifikanti fid-drittijiet u l-obbligi tal-partijiet li joħorġu mill-kuntratt, bi ħsara għall-konsumatur.

[…]

(3)   L-Anness għandu jkun fih lista indikattiva u mhux eżawrjenti tal-klawżoli li jistgħu jiġu kkunsidrati inġusti.”

6.

L-Artikolu 4 tad-Direttiva 93/13 jipprovdi:

“(1)   Mingħajr preġudizzju għall-Artikolu 7, il-karattru inġust ta’ klawżola kuntrattwali għandu jiġi stmat, billi titqies in-natura tal-merkanzija jew servizzi li għalihom ikun kien konkluż il-kuntratt u ssir referenza, filwaqt li jiġi konkluż il-kuntratt, għaċ-ċirkostanzi kollha preżenti waqt il-konklużjoni tal-kuntratt u għall-klawżoli l-oħra kollha tal-kuntratt jew ta’ kuntratt ieħor li jiddependi fuqu.

(2)   L-istima tan-natura inġusta tal-klawżoli la għandha tirrelata mad-definizzjoni tal-kwistjoni prinċipali tas-suġġett tal-kuntratt u lanqas mas-suffiċjenza tal-prezz u r-remunerazzjoni, fuq naħa waħda, kontra s-servizzi jew il-merkanzija provduti bi tpartit, fuq in-naħa l-oħra, safejn dawn il-klawżoli jkunu f’lingwaġġ sempliċi u ċar.”

7.

L-Artikolu 5 tad-Direttiva 93/13 jistabbilixxi:

“Fil-każ ta’ kuntratti fejn ċerti klawżoli jew il-klawżoli kollha offruti lill-konsumatur ikunu bil-miktub, dawn il-klawżoli għandhom ikunu abbozzati b’lingwaġġ sempliċi u ċar.”

8.

Il-punt 1(j) tal-Anness għad-Direttiva 93/13 (“klawżoli msemmija fl-Artikolu 3(3)”) jinvoka: “Klawżoli li għandhom l-għan jew l-effett li: [...] jawtorizzaw lill-bejjiegħ jew lill-fornitur li jibdel il-klawżoli ta’ kuntratt minn naħa waħda biss mingħajr raġuni valida li tkun speċifikata fil-kuntratt.”

9.

It-tieni subparagarafu tal-punt 2(b) tal-Anness għad-Direttiva 93/13 jippreċiża l-ambitu tas-subparagrafu (j) kif ġej:

“Is-subparagrafu (j) huwa mingħajr xkiel għal klawżoli li taħthom fornitur ta’ servizzi finanzjarji jirriserva d-dritt li jibdel ir-rata ta’ imgħaxijiet pagabbli mill-konsumatur jew dovuti lilu, jew l-ammont ta’ imposti oħra għal servizzi finanzjarji bla avviż fejn ikun hemm raġuni valida, sakemm dak il-fornitur ikun meħtieġ jinforma lil parti jew partijiet kontraenti oħra tagħhom fl-opportunità l-aktar kmieni u li dawn ta’ l-aħħar ikunu liberi li jxolju l-kuntratt immedjatament.”

10.

L-Artikolu 3(3) tad-Direttiva 2003/55 huwa redatt fit-termini li ġejjin:

“L-Istati Membri għandhom jieħdu l-passi xierqa biex iħarsu l-klijenti finali u jaċċertaw livelli għoljin ta’ protezzjoni tal-konsumatur u għandhom, b’mod partikolari, jaċċertaw illi hemm salvagwardji xieraq għall-ħarsien tal-klijenti vulnerabbli, inklużi miżuri xierqa biex jgħinuhom jevitaw id-diskonnessjoni. F’dan il-kuntest jistgħu jieħdu l-passi xierqa biex iħarsu l-klijenti f’żoni remoti li huma mqabbda mas-sistema tal-gass. L-Istati Membri jistgħu jaħtru provditur ta’ l-aħħar riżort għall-klijenti mqabbdin man-netwerks tal-gass. Għandhom jaċċertaw livelli għoljin ta’ protezzjoni tal-konsumatur, b’mod partikolari rigward trasparenza rigward it-termini u l-kondizzjonijiet ġenerali ta’ l-appalti, informazzjoni ġenerali u mekkaniżmi għar-riżoluzzjoni tat-tilwim. L-Istati Membri għandhom jaċċertaw li l-klijent eliġibbli effettivament jista’ jaqleb għal provditur ġdid. Rigward klijenti tad-dar dawn il-miżuri għandhom jinkludu dawk stabbiliti fl-Anness A.”

11.

L-Anness A tad-Direttiva 2003/55 jikkonċerna l-miżuri dwar il-protezzjoni tal-konsumaturi:

“Mingħajr preġudizzju għar-regoli tal-Komunità dwar il-protezzjoni tal-konsumatur, b’mod partikolari d-Direttivi 97/7/KE [...] u d-Direttiva 93/13/KE [...], il-miżuri msemmija fl-Artikolu 3 għandhom jaċċertaw li l-klijenti:

Il-kondizzjonijiet għandhom ikunu imparzjali u magħrufa sew minn qabel. Fi kwalunkwe każ, din l-informazzjoni għandha tingħata qabel il-konklużjoni jew il-konferma tal-kuntratt. Fejn il-kuntratti jiġu konklużi permezz ta’intermedjarji, din l-informazzjoni għandha tingħata wkoll qabel il-konklużjoni tal-kuntratt;

12.

Skont l-Artikolu 33(1) tad-Direttiva 2003/55, l-Istati Membri kellhom jittrasponu d-Direttiva qabel l-1 ta’ Lulju 2004.

13.

L-Artikolu 1(2) ta’ dan id-digriet fih id-definizzjoni li ġejja:

“Il-klijent fis-sens ta’ dan ir-regolament huwa l-klijent li jaqa’ taħt it-tariffa standard.”

14.

Fil-ġurisprudenza tal-Bundesgerichtshof, l-Artikolu 4(1) u (2) tal-AVBGasV jagħti d-dritt lill-fornituri tal-gass li jimmodifikaw il-prezz tat-tariffa ġenerali ex aequo et bono (Artikolu 315 tal-BGB) ( 7 ). Din id-dispożizzjoni tinqara kif ġej:

“1)   L-impriża li tipproduċi l-gass tipprovdi l-gass taħt il-kundizzjonijiet u tariffi ġenerali rispettivament applikabbli. Il-valur kalorifiku mal-marġni ta’ varjazzjoni li jirriżulta mill-kundizzjonijiet ta’ produzzjoni u ta’ xiri tal-impriża kif ukoll il-pressjoni statika tal-gass li jikkorrispondu mal-provvista lill-klijent għandhom ikunu ddeterminati skont it-tariffi ġenerali.

2)   Il-modifiki li jsiru lit-tariffi ġenerali u l-kundizzjonijiet ġenerali ma jkollhomx effett qabel il-pubblikazzjoni uffiċjali tagħhom.”

15.

L-Artikolu 307 tal-BGB jipprovdi:

“(1)   Id-dispożizzjonijiet li jinsabu f’kundizzjonijiet ġenerali ta’ bejgħ ma humiex applikabbli meta huma jippreġudikaw indebitament u kontra l-prinċipji tal-bona fides il-parti kontraenti tal-persuna li tutilizzahom. Preġudizzju indebitu jista’ jirriżulta wkoll mill-fatt li d-dispożizzjoni inkwistjoni ma hijiex b’lingwaġġ sempliċi u ma hijiex ċara.

(2)   F’każ ta’ dubju, għandu jiġi rikonoxxut żvantaġġ indebitu meta dispożizzjoni:

(3)   Il-paragrafi 1 u 2 kif ukoll l-Artikoli 308 u 309 japplikaw biss għad-dispożizzjonijiet ta’ kundizzjonijiet ġenerali ta’ bejgħ li għandhom l-għan li jidderogaw dispożizzjonijiet legali jew li jikkompletawhom. Dispożizzjonijiet oħra jistgħu ma jkunux applikabbli taħt id-dispożizzjonijiet magħquda tal-ewwel u t-tieni sentenzi tal-paragrafu 1.”

16.

L-Artikoli 308 u 309 BGB jikkonkretizzaw l-Artikolu 307(2) BGB billi jipprojbixxu klawżoli partikolari.

17.

Skont l-Artikolu 310(2) tal-BGB:

“L-Artikoli 308 u 309 ma humiex applikabbli għall-kuntratti tal-impriżi ta’ provvista ta’ enerġija elettrika, ta’ gass, ta’ ilma u ta’ tisħin distrettwali li jirregolaw il-provvista ta’ klijenti b’kuntratt speċjali minn netwerk, sa fejn il-kundizzjonijiet għal provvista ma jiddevjawx, bi preġudizzju ta’ dawn tal-aħħar, minn regolamenti fuq il-kundizzjonijiet ġenerali ta’ provvista tal-klijenti li jaqgħu taħt it-tariffa standard ta’ enerġija elettrika, gass, tisħin distrettwali u ilma. L-ewwel sentenza tapplika mutatis mutandis għall-kuntratti dwar purifikazzjoni tad-drenaġġ.”

18.

Ir-rikorrenti, assoċjazzjoni ta’ konsumaturi, li għandha personalità ġuridika, hija ssurrogata fid-drittijiet ta’ 25 konsumatur tal-gass u teżerċita bħala tali kontra l-konvenuta, fornitur ta’ enerġija, drittijiet għar-rimbors ta’ żidiet fil-prezz li seħħew fis-snin 2003 sa 2005. Il-konvenuta ġġustifikat dawn iż-żidiet fil-prezz permezz ta’ klawżoli kuntrattwali li jirreferu għas-sistema legali tal-AVBGasV jew li fihom regoli identiċi. Skont il-kliem espress tal-Artikolu 1 tiegħu, dan l-AVBGasV madankollu japplika biss għall-klijenti li jaqgħu taħt it-tariffa standard. Skont l-Artikolu 36(1) tal-Energiewirtschaftsgesetz (Liġi Ġermaniża dwar l-Enerġija) (iktar ’il quddiem l-“EnWG 2005”) (drabi oħra l-ewwel sentenza tal-Artikolu 10(1) tal-EnWG 1998) il-klijenti li jaqgħu taħt it-tariffa standard huma dawk li jaqgħu fil-kamp ta’ applikazzjoni tal-provvista bażi minn kull wieħed mill-fornituri u huma kienu jgawdu minn prezzijiet tat-tariffa ġenerali. Ħafna drabi dawn huma klijenti li jikkonsmaw relattivament ftit enerġija ( 8 ). L-abbonati tal-gass kellhom madankollu l-possibbiltà f’dak iż-żmien li jidderogaw mid-dispożizzjonijiet tal-AVBGasV. Dawn kienu jagħmlu dan sikwit b’mod partikolari minħabba li huma kienu jħallsu prezzijiet iktar baxxi. Il-fornituri ta’ enerġija kienu mbagħad ikkonkludew ma’ dawn il-klijenti kuntratti b’tariffi msejħa speċjali li ma jaqgħux taħt l-AVBGasV u ftiehmu magħhom kundizzjonijiet kuntrattwali u prezzijiet partikolari. Essenzjalment, fil-kundizzjonijiet ġenerali tagħhom, dawn il-kuntratti jirreferu għall-AVBGasV jew jirriproduċu letteralment id-dispożizzjonijiet li jinsabu fih. F’kull każ uħud minn dawk li ssurrogaw lir-rikorrenti huma klijenti speċjali ta’ dan it-tip.

19.

Matul il-perijodu mill-1 ta’ Jannar 2003 sal-1 ta’ Ottubru 2005, il-konvenuta żiedet il-prezzijiet tal-gass f’erba’ okkażjonijiet. Matul dak il-perijodu, il-25 abbonat ma kellhomx verament il-possibbiltà li jibdlu l-fornitur tal-gass għaliex il-liberalizzazzjoni tas-suq tal-enerġija ma kinitx għadha twettqet biżżejjed b’mod li huma kien għad ma kellhomx għażla fil-fornituri li setgħu jipprovdu lil dawk li ssurrogaw bil-gass ( 9 ). Il-klijenti kienu għalhekk ħallsu mill-2003 sal-2005, uħud b’riżerva ta’ rimbors, l-ammonti ffatturati lilhom għaż-żieda fil-prezz tal-gass ikkunsinnat.

20.

Ir-rikorrenti tqis li ż-żidiet fil-prezz tal-gass huma invalidi u għalhekk titlob ir-rimbors tal-ammonti mħallsa għal dan il-għan. Il-Landgericht laqgħet it-talba u l-appell tal-konvenuta ma ntlaqax. Il-Qorti tal-Appell ċaħdet l-appell għar-raġuni li l-Artikolu 4 AVBGasV ma jawtorizzax lill-konvenuta żżid it-tariffi peress li din id-dispożizzjoni tista’ tiġi applikata biss, skont l-Artikolu 1(2) AVBGasV, għall-klijenti li jaqgħu taħt it-tariffa standard. Il-klawżoli ta’ reviżjoni ta’ prezz jiksru l-Artikolu 307 BGB għaliex ma humiex suffiċjentement ċari u preċiżi u jippreġudikaw il-klijenti b’mod sproporzjonat għaliex fil-verità huma ma għandhomx il-mezzi sabiex jivverifikaw il-fondatezza ta’ żieda fil-prezz. L-interess leġittimu tal-konvenuta, li għandu jittieħed inkunsiderazzjoni minħabba r-relazzjonijiet kuntrattwali fit-tul, ukoll ma jbiddel xejn miċ-ċirkustanza li l-klawżola ta’ reviżjoni ta’ prezz tikkorrispondi mal-mudell legali tal-Artikolu 4(1) u (2) tal-AVBGasV. Fir-Reviżjoni tagħha awtorizzata mill-Qorti tal-Appell, il-konvenuta kompliet tinsisti sabiex it-talba tiġi miċħuda.

21.

Il-Bundesgerichtshof, li quddiemu daħlet ir-Reviżjoni, tistaqsi minn naħa jekk id-Direttiva 93/13 għandhiex tapplika, fid-dawl tal-Artikolu 1(2) tagħha, u titlob kjarifika jekk il-possibbiltà ta’ stħarriġ ta’ klawżola taħt id-Direttiva 93/13 hijiex eskluża jekk fornitur tal-gass u konsumatur jiftiehmu, fi klawżola partikolari mhux innegozjata fil-kuntratt tagħhom, l-applikazzjoni assoluta ta’ dispożizzjoni legali, anki jekk dik id-dispożizzjoni legali ma tkunx applikabbli legalment għall-partijiet kontraenti u għat-tip ta’ kuntratt li huma kkonkludew. F’dan il-kuntest, il-qorti tar-rinviju tirrileva li ma hemm l-ebda raġuni sabiex jiġu ffavoriti l-klijenti li jaqgħu taħt it-tariffi speċjali fil-konfront tal-klijenti li jaqgħu taħt it-tariffa standard. Din hija wkoll l-idea li tinsab fl-Artikolu 310(2) tal-BGB Ġermaniż.

22.

Min-naħa l-oħra, il-qorti tar-rinviju tixtieq issir taf jekk il-klawżoli kuntrattwali ta’ reviżjoni ta’ prezz mill-fornitur ta’ gass, li ma jkun fihom l-ebda indikazzjoni dwar il-motiv, il-kundizzjonijiet u l-ammont ta’ reviżjoni tal-prezz, jistgħux jitqiesu li huma suffiċjentement ċari u jinftiehmu fid-dawl tad-dispożizzjonijiet magħquda tal-Artikoli 3 u 5 u tal-punti 1(j) u 2(b) tal-Anness tad-Direttiva 93/13/KEE kif ukoll tad-dispożizzjonijiet magħquda tal-Artikolu 3(3) u tal-Anness A(b) jew (ċ) tad-Direttiva 2003/55, meta huma jiggarantixxu li l-fornitur jinnotifika lill-klijenti tiegħu b’kull żieda ta’ prezz bi preavviż raġonevoli u li l-klijenti jkollhom il-possibbiltà li jissuġġettaw dik iż-żieda għall-istħarriġ ta’ tribunal u li jirrexindu l-kuntratt. F’dan il-kuntest, il-qorti tar-rinviju tesprimi dubji dwar l-applikabbiltà tal-Anness A(ċ) tad-Direttiva 2003/55 f’dan il-każ għar-raġuni li dik id-dispożizzjoni ssemmi biss il-“prezz u tariffi fis-seħħ” u mhux iż-żieda fil-prezz.

23.

Kien f’dawn iċ-ċirkustanzi li l-Bundesgerichtshof iddeċidiet li tissospendi l-proċeduri u li tagħmel id-domandi preliminari li ġejjin lill-Qorti tal-Ġustizzja:

24.

It-talba għal deċiżjoni preliminari tad-9 ta’ Frar 2011 waslet fir-Reġistru tal-Qorti tal-Ġustizzja fit-28 ta’ Frar 2011.

25.

Il-partijiet fil-kawża prinċipali, il-Gvern tar-Renju tal-Belġju u tar-Repubblika Federali tal-Ġermanja kif ukoll il-Kummissjoni Ewropea ppreżentaw osservazzjonijiet bil-miktub fit-terminu previst fl-Artikolu 23 tal-Protokoll dwar l-Istatut tal-Qorti tal-Ġustizzja.

26.

Fis-seduta tat-28 ta’ Ġunju 2012, ir-rappreżentanti tal-partijiet fil-kawża prinċipali, tal-Gvern tar-Repubblika Federali tal-Ġermanja kif ukoll tal-Kummissjoni ppreżentaw l-osservazzjonijiet orali tagħhom.

27.

Ir-rikorrenti u l-Kummissjoni jsostnu, fir-rigward tal-ewwel domanda, li l-Artikolu 1(2) tad-Direttiva 93/13/KEE għandu jiġi interpretat fis-sens li l-klawżoli ta’ reviżjoni ta’ prezz li jinsabu fil-kuntratti għal provvista ta’ gass ikkunsinnat lill-konsumaturi f’kuntest ta’ libertà kuntrattwali u barra l-obbligu ġenerali ta’ provvista, isegwu d-dispożizzjonijiet tad-Direttiva 93/13 jekk huma jirriproduċu regoli legali li ma jirrigwardawx dawn il-konsumaturi iżda esklużivament klijenti oħra. Dwar dan huma invokaw it-tlettax-il premessa tad-Direttiva 93/13. Jekk klawżola kuntrattwali tiġi ddikjarata applikabbli għal tip ieħor ta’ kuntratt barra dak previst mil-liġi, ma hemmx identiċità tas-sistema u ma jistax jingħad li l-leġiżlatur ried jikkunsidra awtomatikament li r-regola ma kinitx inġusta f’kuntest li jmur lil hinn mill-kamp ta’ applikazzjoni legali tagħha. Fil-fehma tagħhom, ir-regola ma tintervjenix bis-saħħa tan-natura mandatarja tagħha iżda minħabba deċiżjoni indipendenti tal-partijiet kontraenti. Inkella, il-parti kontraenti tista’ taħrab mill-istħarriġ tal-klawżoli inseriti u tevadi l-prinċipji tad-Direttiva 93/13 billi tirreferi b’mod ġenerali għar-regoli. Bħala deroga, l-Artikolu 1(2) tad-Direttiva 93/13 għandu jiġi interpretat b’mod strett.

28.

Il-Gvern Belġjan ukoll jadotta dan il-kunċett fil-prinċipju tiegħu filwaqt li jqis madankollu li huma biss id-dispożizzjonijiet mandatarji intiżi sabiex jippromwovu l-għanijiet imperattivi ta’ interess ġenerali li jistgħu jiskartaw l-applikazzjoni tad-Direttiva 93/13 bis-saħħa tal-Artikolu 1(2). Tabilħaqq, il-portata ta’ dan l-artikolu għandha tiġi evalwata fid-dawl tal-għanijiet tas-suq intern billi l-intervent tal-leġiżlatur jiġi limitat għal rekwiżiti imperattivi ta’ interess ġenerali biss.

29.

Il-konvenuta u l-Gvern Ġermaniż iqisu għall-kuntrarju li l-Artikolu 1(2) tad-Direttiva 93/13 japplika wkoll meta l-partijiet jirreferu għal dispożizzjonijiet mandatarji f’kuntratt għal provvista ta’ gass. Għalhekk dan ma jkunx fil-kamp ta’ applikazzjoni tad-Direttiva 93/13. Il-Gvern Ġermaniż isostni f’dan ir-rigward li l-kunċett ta’ “dispożizzjonijiet mandatarji” ma huwiex iddefinit fl-Artikolu 1(2) tad-direttiva, u li t-tlettax u l-erbatax-il premessa jikkonċernaw biss il-portata ta’ dak il-kunċett. Dan il-kunċett għandu għalhekk jiġi interpretat skont id-dritt intern ta’ kull Stat Membru u huwa fuq il-bażi ta’ dan id-dritt intern li għandha tiġi evalwata n-natura imperattiva jew le ta’ dispożizzjoni legali. Huwa biss dan il-qari tal-Artikolu 1(2) li jirrispondi għall-għan tiegħu li jrid jipprevjeni li tiġi eżaminata n-natura abbużiva ta’ regoli mandatarji.

30.

Ir-rikorrenti u l-Kummissjoni jsostnu, fir-rigward tal-ewwel domanda, li n-nuqqas ta’ ċarezza ta’ klawżola ta’ reviżjoni ta’ prezz ma tistax tkun ikkumpensata bil-possibbiltà li din tiġi suġġetta għall-istħarriġ ta’ qorti jew ta’ rexissjoni tal-kuntratt, u lanqas billi jingħata preavviż f’ħin xieraq speċjalment f’dan il-każ fejn ma jistax jiġi kkunsidrat li ż-żieda fil-prezz kien imħabbar f’ħin xieraq u lanqas li l-klijent kellu l-possibbiltà ta’ rexissjoni. Il-Kummissjoni żżid fuq dan il-punt li ċ-ċarezza meħtieġa ċertament ma tissuperax il-prinċipju li għandhom jiġu indikati l-motiv, il-kundizzjonijiet u l-ammont taż-żieda ta’ prezz għaliex huma l-qrati nazzjonali li għandhom jevalwaw jekk klawżola ta’ dan it-tip hijiex redatta f’termini ċari u li tinftiehem. Iċ-ċarezza mitluba ma għandhiex f’kull każ tiġi osservata jekk il-klawżola tirreferi għal regola li min-naħa tagħha ma hijiex ċara. Huma madankollu l-qrati nazzjonali li għandhom jiddeterminaw jekk regola hijiex miktuba f’termini ċari.

31.

Il-Gvern Belġjan isostni għall-kuntrarju li l-klawżola tissodisfa ċ-ċarezza meħtieġa għaliex hija tiggarantixxi preavviż u possibbiltà ta’ rexissjoni. Madankollu, klawżola ta’ reviżjoni ta’ prezz tista’ perfettament ikollha n-natura abbużiva msemmija fl-Anness 1(j) tal-Artikolu 3 tad-Direttiva 93/13 imma huma l-qrati nazzjonali li għandhom jiddeċiedu fuq dan il-punt.

32.

Il-Gvern Ġermaniż jindika li l-evalwazzjoni tan-natura abbużiva u taċ-ċarezza fid-dawl tad-Direttiva 93/13 hija kompitu biss tal-qrati nazzjonali u jikkunsidra wkoll li d-Direttiva 2003/55 ma hijiex applikabbli għaliex hija ma toħloq l-ebda dritt li jkun jista’ jiġi invokat direttament mill-konsumatur imma għandha bħala għan il-ftuħ sħiħ tas-suq tal-enerġija. Il-konvenuta żżid fuq dan il-punt li d-Direttiva 2003/55 lanqas ma hija applikabbli għaliex il-kuntratti inkwistjoni kienu diġà ġew konklużi qabel ma hija ġiet adottata.

33.

Sussidjarjament, fil-każ fejn il-Qorti tal-Ġustizzja ma taqbilx mal-analiżi tagħhom, il-konvenuta u l-Gvern tal-Ġermanja jistidnuha wkoll sabiex tillimita l-effetti tas-sentenza. Il-konvenuta titlob li l-effetti jiġu limitati għal għoxrin xahar wara li tingħata s-sentenza, il-Gvern tal-Ġermanja li l-effetti jiġu limitati biss għall-kuntratti konklużi wara li tingħata s-sentenza.

34.

L-għan tal-ewwel domanda huwa li jiġi interpretat l-Artikolu 1(2) tad-Direttiva 93/13 li jeżiġi li l-klawżoli li jirriflettu dispożizzjonijiet leġiżlattivi jew regolamenti mandatarji kif ukoll prinċipji jew dispożizzjonijiet ta’ konvenzjonijiet internazzjonali li għalihom l-Istati Membri jew il-Komunità jkunu partijiet ma jaqgħux taħt id-dispożizzjonijiet tad-direttiva. Il-qorti tar-rinviju tixtieq tkun taf l-interpretazzjoni li għandha tingħata lill-kunċett ta’ “dispożizzjonijiet mandatarji” li huwa użat. B’mod speċifiku tixtieq tkun taf jekk dan il-kunċett għandux jinftiehem fis-sens li huwa jkopri biss id-dispożizzjonijiet li jirreferu għal tip ta’ kuntratt irregolat mill-Istat Membru jew jekk huwiex suffiċjenti li kuntratt, li effettivament ma jaqax taħt l-effett mandatarju ta’ dispożizzjoni legali nazzjonali, jirreferix ġeneralment fi klawżoli partikolari għal regoli legali nazzjonali. Din id-domanda tikkonċerna għalhekk il-kamp ta’ applikazzjoni ratione materiae tad-Direttiva 93/13.

35.

Il-kunċett ta’ “dispożizzjonijiet mandatarji” [“bindender Rechtsvorschrift” letteralment “regola obbligatorja”] tal-Artikolu 1(2) ma huwiex iddefinit iktar ’il quddiem fid-Direttiva, b’mod li din il-kwistjoni tibqa’ miftuħa l-istess bħall-problema, li ma tissemmiex mill-partijiet, jekk dan jolqotx biss id-dispożizzjonijiet mandatarji [zwingende Rechtsvorschriften] jew ukoll id-dispożizzjonijiet supplementari [dispositive Rechtsvorschriften].

36.

L-interpretazzjoni grammatikali tad-Direttiva 93/13 tikkorrobora qabel xejn il-qari fis-sens li d-deroga tal-Artikolu 1(2) tirrigwarda biss id-“dispożizzjonijiet obbligatorji”. Fit-terminoloġija Ġermaniża, id-dispożizzjonijiet obbligatorji [bindende Rechtsvorschriften] huma d-dispożizzjonijiet li jorbtu lill-partijiet mingħajr ma huma jkunu jistgħu għalhekk jidderogaw minnhom bi ftehim. Din l-interpretazzjoni madankollu tħalli dubji peress illi l-kunċett ġuridiku eżatt fid-dritt huwa l-kunċett ta’ “dispożizzjoni mandatarja” [zwingender Rechtsvorschrift]. Il-verżjonijiet fil-lingwa Ingliża, Franċiża u Spanjola tad-Direttiva li jużaw il-kunċetti ta’ “mandatory”, “impératif” u “imperativo” jikkorroboraw madankollu l-qari li jillimita l-eċċezzjoni għad-dispożizzjonijiet mandatarji [zwingendes Recht].

37.

Fuq dan il-punt, it-tlettax-il premessa tad-direttiva toffri madankollu għajnuna utili f’din l-interpretazzjoni. Din tipprovdi li d-dispożizzjonijiet tal-Istati Membri li jistabbilixxu, direttament jew indirettament, il-klawżoli ta’ kuntratti mal-konsumaturi huma preżunti li ma fihomx klawżoli inġusti u, b’mod partikolari, it-tieni parti tat-tieni sentenza tispeċifika li huma “wkoll” assimilati ma’ dispożizzjonijiet mandatarji r-regoli li, skont il-liġi, għandhom japplikaw bejn il-partijiet kontraenti meta ma jintlaħaq ebda arranġament ieħor. Dan l-aħħar dettall, marbut mal-kunċett ta’ obbligu neċessarju, jista’ jinftiehem biss fis-sens li d-dispożizzjonijiet imsemmija fl-Artikolu 1(2) jistgħu jkunu wkoll dispożizzjonijiet supplimentari. Huwa veru li dan id-dettall huwa mogħti biss fil-premessa u ma jinsabx fit-test tad-direttiva nnifisha. Jeħtieġ li tingħata attenzjoni partikolari għall-premessi ta’ direttiva fl-interpretazzjoni li għandha tingħata, għaliex huma jirriflettu l-volontà tal-leġiżlatur u r-raġunijiet tiegħu u jitfgħu dawl partikolari kemm fuq il-motivi li wasslu sabiex tiġi adottata d-direttiva kif ukoll fuq l-għanijiet imfittxija biha ( 10 ). Skont l-Artikolu 295 TFUE (Artikolu 253 KE), huma jifformaw parti integrali mit-test leġiżlattiv u huwa indispensabbli li jsir riferiment għall-premessi f’interpretazzjoni konformi tat-test ta’ direttiva ( 11 ). Għaldaqstant jekk premessa tippreċiża l-aċċettazzjoni li għandu jirċievi kunċett użat fid-direttiva, dan huwa indizju li juri li dik l-interpretazzjoni għandha tiġi applikata wkoll fit-test innifsu tad-direttiva.

38.

Iżda l-oriġini u l-interpretazzjoni teleoloġika tad-direttiva wkoll jikkorroboraw dik l-idea li l-kunċett ta’ “dispożizzjoni mandatarja” għandu jinkludi kemm id-dispożizzjonijiet strettament mandatarji kif ukoll id-dispożizzjonijiet supplimentari, kif ser nuri hawn taħt.

39.

Tali interpretazzjoni storika u teleoloġika tapplika b’mod partikolari għaliex il-verb “beruhen” li jinsab fl-Artikolu 1(2) ivarja fil-verżjonijiet lingwistiċi differenti. Il-verżjoni fil-lingwa Franċiża titkellem dwar “klawżoli kuntrattwali li jirriflettu dispożizzjonijiet leġiżlattivi jew regoli mandatarji”, il-verżjoni fil-lingwa Ingliża titkellem dwar “contractual terms which reflect mandatory, statutory or regulatory provisions”. Dawn il-verbi “reflètent” u “reflect”, li huma iktar wesgħin mill-verb “beruhen” użat fil-verżjoni fil-lingwa Ġermaniża, jistgħu jikkorroboraw l-idea li r-riferiment għal regoli obbligatorji jwassal sabiex kuntratt joħroġ barra mill-kamp ta’ applikazzjoni tad-direttiva anki jekk dik ir-regola tirreferi għal tip ieħor ta’ kuntratt jew għal destinatarji oħrajn.

40.

Madankollu, in-neċessità li tingħata applikazzjoni uniformi għad-dritt tal-Unjoni, kif tirrikjedi ġurisprudenza stabbilita, tipprekludi li dispożizzjoni tiġi kkunsidrata b’mod iżolat f’waħda mill-verżjonijiet lingwistiċi tagħha. F’każ ta’ diverġenza fid-diversi verżjonijiet lingwistiċi ta’ att tal-Unjoni, b’mod partikolari, jew jekk jeżistu dubji, id-dispożizzjoni inkwistjoni għandha tiġi interpretata fid-dawl tal-istruttura ġenerali u tal-għan tal-leġiżlazzjoni li minnha hija tifforma parti ( 12 ).

41.

L-interpretazzjoni bbażata fuq l-oriġini u l-għan tad-direttiva turi wkoll li “dispożizzjoni mandatarja” [bindender Rechtsvorschrift] fis-sens tal-Artikolu 1(2) tad-Direttiva 93/13 tista’ wkoll ikollha natura mandatarja [zwingend], imma ma jistax jiġi kkunsidrat li l-klawżola ta’ esklużjoni tal-Artikolu 1(2) tad-direttiva tiskarta l-applikazzjoni biss meta dik ir-regola hija speċjalment ikkonċepita mil-leġiżlatur għall-kuntratt iffirmat bejn in-negozjant u l-konsumatur.

42.

Jekk tiġi kkunsidrata l-oriġini tad-Direttiva 93/13 ( 13 ), jirriżulta li l-proposta inizjali tal-Kummissjoni, tat-3 ta’ Settembru 1990 ( 14 ), ma kienx fiha regola li essenzjalment tikkorrispondi mal-Artikolu 1(2) tad-direttiva. Dik l-idea kienet x’aktarx introdotta għall-ewwel darba fid-dibattitu meta l-Kumitat Ekonomiku u Soċjali kkritika l-proposta tal-Kummissjoni għaliex hija ma kinitx tispeċifika espliċitament ir-relazzjoni tagħha mal-leġiżlazzjonijiet nazzjonali eżistenti jew futuri applikabbli għall-klawżoli inġusti fil-kuntratti. Il-Kumitat ippropona li jiġi stabbilit b’mod ċar li l-Istati Membri kienu ser ikunu awtorizzati f’kull każ li jżommu jew jadottaw dispożizzjonijiet meta l-protezzjoni żgurata hija iktar effettiva minn dik li titnissel mid-direttiva. Imbagħad il-kritika kienet tirrigwarda l-assenza ta’ riferiment għal dispożizzjonijiet oħra ta’ dritt Komunitarju jew għal testi oħra ta’ dritt internazzjonali ( 15 ). Konformement ma’ dan is-suġġeriment, il-Parlament Ewropew ippropona, fir-riżoluzzjoni tiegħu tal-20 ta’ Novembru 1991, li jintroduċi dispożizzjoni li tipprovdi li d-dispożizzjonijiet tad-Direttiva japplikaw biss għall-klawżoli u kundizzjonijiet ġenerali li fuqhom ikunu ġew konklużi ftehim li jidderogaw mid-dispożizzjonijiet legali jew jikkompletawhom ( 16 ). Fuq il-bażi ta’ dawn is-suġġerimenti, il-Kummissjoni ppreżentat fil-5 ta’ Marzu 1992 proposta emendata għal direttiva dwar il-klawżoli inġusti fil-kuntratti konklużi ma’ konsumaturi, li madankollu fil-bidu kienet siekta dwar id-dispożizzjonijiet mandatarji [bindende Vorschriften] tal-Istati Membri ( 17 ). Id-dispożizzjoni inkwistjoni hawnhekk ġiet adottata biss iktar tard fil-pożizzjoni komuni li l-Kunsill stabbilixxa f’Settembru 1992 billi ħa kont tal-opinjoni tal-Kumitat Ekonomiku u Soċjali kif ukoll tal-Parlament Ewropew u li wasslet għad-Direttiva 93/13 li l-aħħar verżjoni tagħha daħlet fis-seħħ mingħajr ma madankollu awtorizzat l-iżviluppi fit-tul tal-kunċett ta’ dispożizzjonijiet mandatarji [bindende Vorschriften] ( 18 ).

43.

Din l-oriġini diġà turi b’mod ċar li ma għandhiex issir distinzjoni fil-kunċett ta’ dispożizzjonijiet mandatarji bejn ir-regoli li huma obbligatorji fuq il-partijiet u dawk li huma jistgħu jaqblu li jiskartaw, li l-ħsibijiet tagħhom iduru mal-idea ċentrali tar-relazzjoni bejn il-klawżoli li jinsabu fil-kundizzjonijiet ġenerali u d-dritt nazzjonali jew sopranazzjonali fis-seħħ u li l-kundizzjonijiet ġenerali kellhom ikunu jistgħu jiġu suġġettti għall-istħarriġ tal-qorti biss fejn huma esklużi mil-liġi fis-seħħ ( 19 ).

44.

L-istess japplika jekk jiġi kkunsidrat l-għan tad-Direttiva 93/13.

45.

L-għan essenzjali li d-Direttiva 93/13 kienet intiża sabiex twettaq kien jikkonsisti fl-armonizzazzjoni minima tal-protezzjoni tal-konsumatur bl-iskop li progressivament timplementa suq intern vijabbli fil-Komunità ( 20 ). Fl-ewwel proposta tagħha għad-direttiva tat-3 ta’ Settembru 1990, il-Kummissjoni kienet diġà indikat li huwa iktar diffiċli għall-konsumatur li jakkwista prodotti u servizzi lil hinn mill-fruntieri jekk hemm numru ta’ Stati Membri b’sistemi legali distinti. Mingħajr iċ-ċertezza li ma jistax jiġi ppreġudikat bil-klawżoli inġusti minħabba li ma jifhimx il-lingwa tal-pajjiż, il-konsumatur ma huwiex ser ikollu l-kunfidenza mixtieqa sabiex jirrikorri għar-riżorsi tas-suq intern ( 21 ). Fid-dawl tal-armonizzazzjoni minima mixtieqa mis-sistema tal-klawżoli inġusti, wieħed ma jistax madankollu jiġi influwenzat mil-liġi tal-kuntratti eżistenti fl-Istati Membri f’dak iż-żmien ( 22 ). L-aħħar direttiva li daħlet fis-seħħ għalhekk adottat il-prinċipji li kienu diġà kkunsidrati f’dak iż-żmien bħala indispensabbli għall-implementazzjoni ta’ suq intern komuni u l-ewwel għaxar premessi tad-direttiva jirriflettu dik ir-rieda mingħajr ekwivoku.

46.

Is-sistema derogatorja tal-Artikolu 1(2) tad-direttiva għandha tiġi kkunsidrata wkoll fil-kuntest tal-għan tad-direttiva.

47.

Din id-dispożizzjoni ta’ deroga hija maħsuba sabiex tapplika għall-kuntratti standard li t-termini tagħhom diġà jsegwu r-regoli nazzjonali li l-leġiżlatur nazzjonali kien stabbilixxa sabiex jibbilanċja l-interessi leġittimi tal-partijiet kontraenti kollha ( 23 ). Għandna għalhekk nassumu li l-klawżoli li jkunu kisbu l-kunsens tal-leġiżlatur nazzjonali fi Stat Membru huma bbilanċjati biżżejjed u ma jirriżultawx mill-abbuż ta’ dominanza ekonomika tan-negozjant ( 24 ). L-aħħar verżjoni adottata tad-Direttiva 93/13 ma biddlitx dawn il-kunsiderazzjonijiet fundamentali: fis-sens tad-direttiva, l-espressjoni “mandatarji” ma tirriflettix id-distinzjoni magħmula abitwalment fid-dritt ċivili bejn id-dispożizzjonijiet “mandatarji” u d-dispożizzjonijiet “supplementari” imma iktar tindika li l-espressjoni “dispożizzjonijiet mandatarji statutorji jew regolatorji” tkopri r-regoli li, skont il-liġi, japplikaw bejn il-partijiet kontraenti meta l-ebda ftehim ieħor ma jkun intlaħaq. ( 25 )

48.

Imma jekk il-kuntratt inkwistjoni jew it-tranżazzjoni li huwa jirregola ma huma rregolati b’ebda leġiżlazzjoni, jidher li l-leġiżlatur nazzjonali ma setax iqiegħed f’ekwilibriju l-interessi favur l-adozzjoni ta’ leġiżlazzjoni nazzjonali. Ma rridux ninsew f’dan ir-rigward li n-natura abbużiva ta’ klawżola kuntrattwali speċifika fis-sens tal-Artikolu 4 tad-Direttiva 93/13 għandha tiġi evalwata billi jittieħed kont tan-natura tal-oġġetti jew servizzi li huma s-suġġett tal-kuntratt u billi jsir riferiment għaċ-ċirkustanzi kollha li jduru mal-konklużjoni tiegħu kif ukoll għall-klawżoli kollha tal-kuntratt innifsu jew ta’ kuntratt ieħor li fuqu tiddependi l-klawżola ( 26 ). Kif esponejt diġà fil-konklużjonijiet ippreżentati fil-kawża Pereničová u Perenič ( 27 ), jeħtieġ li jittieħed kont tar-regoli kollha sabiex jiġi ddeterminat jekk il-konsumatur sofriex żvantaġġ mhux raġonevoli, u ma huwiex suffiċjenti li jsir biss eżami iżolat tal-klawżola sabiex tiġi stabbilita n-natura abbużiva tagħha. Għall-kuntrarju, l-applikazzjoni tal-Artikolu 1(2) tad-Direttiva 93/13 tista’ titnissel biss minn riferiment li klawżola tagħmel b’mod iżolat għal dispożizzjoni mandatarja maħsuba għal tip nettament differenti ta’ kuntratt għaliex ma jistax jiġi kkunsidrat speċifikament f’dan il-każ li l-evalwazzjoni li l-leġiżlatur wettaq b’mod ġenerali għal tip ta’ kuntratt tiswa wkoll għal kuntratti oħra mhux imsemmija f’dik id-dispożizzjoni ( 28 ).

49.

Ma rridux ninsew f’dan ir-rigward li l-kundizzjonijiet ġenerali u l-klawżoli kuntrattwali huma intiżi l-ewwel nett li jissostitwixxu s-soluzzjonijiet legali maħsuba mil-leġiżlatur, billi jissostitwixxu fl-istess waqt is-soluzzjonijiet li l-leġiżlatur adotta sabiex jilħaq bilanċ, b’soluzzjonijiet li jistgħu unilateralment jiżguraw l-aħjar interessi ta’ waħda mill-partijiet ( 29 ). Skont ġurisprudenza stabbilita tal-Qorti tal-Ġustizzja, is-sistema ta’ protezzjoni implementata mid-Direttiva tistrieħ fuq l-idea li l-konsumatur jinsab f’pożizzjoni ta’ inferjorità fil-konfront tan-negozjant, f’dak li jikkonċerna kemm il-poter ta’ negozjati kif ukoll fil-livell ta’ informazzjoni, pożizzjoni li twasslu sabiex jaderixxi għall-kundizzjonijiet redatti minn qabel min-negozjant, mingħajr ma jkun jista’ jeżerċita influwenza fuq il-kontenut tagħhom ( 30 ). Għalhekk huwa ġġustifikat li ma jiġux eżaminati klawżoli kuntrattwali biss meta Stat Membru jkun adotta regoli għal tip ta’ kuntratt għaliex huwa f’dan il-każ biss li jista’ jiġi kkunsidrat li l-evalwazzjoni globali neċessarja tkun diġà twettqet fl-Istat Membru fix-xogħol parlamentari mingħajr ma jkun rilevanti jekk dawk id-dispożizzjonijiet ikunux ta’ natura mandatarja jew supplimentari ( 31 ).

50.

Isegwi li l-ħsieb tal-Artikolu 1(2) tad-Direttiva 93/13 huwa li jiġu sottomessi għall-istħarriġ biss il-klawżoli ta’ kundizzjonijiet ġenerali li ma jirriflettux il-leġiżlazzjoni fis-seħħ. Imma jekk negozjant jirrikorri fil-kundizzjonijiet ġenerali tiegħu għal klawżoli li jwasslu għal effetti legali mhux mixtieqa de lege lata għall-kuntratt li jkun qed jiġi konkluż, dawn il-klawżoli ma japplikawx il-leġiżlazzjoni fis-seħħ. It-tieni parti tat-tieni sentenza tat-tlettax-il premessa tad-Direttiva 93/13 għandha wkoll tinqara f’dan is-sens meta hija tindika li huma biss il-klawżoli li jillimitaw ruħhom sabiex jirriflettu l-leġiżlazzjoni fis-seħħ li ma humiex suġġetti għall-istħarriġ tad-direttiva. Fi kliem ieħor: jekk klawżoli jibbażaw ruħhom fuq il-leġiżlazzjoni fis-seħħ mingħajr ma jkunu aġġustati mill-parti kontraenti, għandu jiġi kkunsidrat li l-klawżola inkwistjoni ma tippreżentax problema.

51.

Kull evalwazzjoni ġuridika oħra twassal sabiex tippermetti lill-parti kontraenti li tirreferi għal kwalunkwe dispożizzjoni mandatarja anki ta’ Stat Membru ieħor jew li tirriproduċi t-termini sabiex tevita l-istħarriġ tal-klawżola mill-qorti ( 32 ). Huwa ċar li l-leġiżlatur tal-Unjoni dan ma xtaqux. Din l-analiżi hija wkoll il-pożizzjoni li l-Qorti tal-Ġustizzja adottat fis-sentenza Cofidis billi ddikjarat li “sa fejn huma ma humiex limitati sabiex jirriflettu dispożizzjonijiet leġiżlattivi jew regoli mandatarji […] ma jidhirx b’mod ċar li l-klawżoli inkwistjoni imorru lil hinn mill-kamp ta’ applikazzjoni tad-direttiva, kif iddefinit bl-Artikoli 1(2) … tagħha.” [traduzzjoni mhux uffiċjali] ( 33 ).

52.

Isegwi li l-Artikolu 1(2) tad-Direttiva 93/13, li l-Kummissjoni tinvoka korrettement ( 34 ), jitlob interpretazzjoni restrittiva.

53.

L-għan invokat iktar ’il fuq tad-direttiva jargumenta b’mod partikolari wkoll favur dik l-analiżi fejn dan jikkonsisti filli jippermetti l-implementazzjoni progressiva ta’ suq intern billi jevita li l-konsumatur ikollu biża’, jekk huwa jfittex prodotti jew servizzi lil hinn mill-fruntieri, li jkun ippreġudikat bi klawżoli inġusti inseriti fil-kundizzjonijiet ġenerali ( 35 ). Dan ikun preċiżament il-każ kieku l-parti kontraenti setgħet tinserixxi fil-kundizzjonijiet ġenerali tagħha dispożizzjonijiet li ċertament ikunu jikkorrispondu in abstracto għad-dispożizzjonijiet legali ta’ wieħed jew ta’ diversi Stati Membri imma li madankollu assolutament ma jkunux ġew maħsuba għall-kuntratt li jkun qed jiġi konkluż.

54.

Il-fatt li f’dan il-każ huma involuti kundizzjonijiet ġenerali ta’ fornitur li jsegwu għan ta’ interess ġenerali lanqas ma jitlob analiżi oħra. L-awturi tad-direttiva kienu pjuttost ikkunsidraw dan il-każ perfettament kif juri l-Artikolu 2(ċ) tad-Direttiva 93/13 li jiddikjara espressament id-direttiva applikabbli għan-negozjanti li jaqgħu taħt is-settur pubbliku ( 36 ). Jagħmlu eċċezzjoni biss il-kundizzjonijiet kuntrattwali tal-awtoritajiet pubbliċi li huma rregolati permezz ta’ regolamenti jew statuti ( 37 ) bħalma huwa sikwit il-każ ta’ impriżi ta’ provvista fil-Ġermanja, u li jaqgħu minħabba f’hekk fil-kamp ta’ applikazzjoni tal-Artikolu 1(2) tad-Direttiva 93/13.

55.

Fl-aħħar nett, il-fatt li inizjalment il-partijiet kontraenti jsibu ruħhom f’sitwazzjoni identika għal dik deskritta f’dispożizzjoni legali lanqas ma jiġġustifika analiżi oħra kif tirrikonoxxi l-qorti tar-rinviju fil-każ, l-istess bħall-konvenuta u l-Gvern Ġermaniż ( 38 ).

56.

Ma rridux ninsew f’dan ir-rigward li l-leġiżlatur Ġermaniż seta’ faċilment jestendi l-AVBGasV, permezz tal-kamp ta’ applikazzjoni tiegħu stabbilit bl-Artikolu 1, lill-klijenti li jkollhom status ġuridiku li jikkorrispondi ma’ dak tal-klijenti li jaqgħu taħt it-tariffa standard. Madankollu dan ma għamlux imma jiddikjara, fl-unika dispożizzjoni legali interna tal-Artikolu 310 BGB, il-klawżoli ta’ projbizzjoni stabbiliti fl-Artikoli 308 u 309 BGB applikabbli mingħajr setgħa diskrezzjonali. Jekk il-leġiżlatur irrinunzja intenzjonalment milli jestendi dispożizzjoni legali għal kategorija oħra ta’ persuni, il-kundizzjoni ta’ applikazzjoni tal-Artikolu 1(2) tad-Direttiva 93/13 li jsemmi “dispożizzjonijiet mandatarji” ma hijiex issodisfatta.

57.

Għalhekk naraw li l-interpretazzjoni teleoloġika tad-direttiva, skont l-ispirtu u l-għan tagħha, twassalna sabiex nikkonkludu li l-Artikolu 1(2) tad-Direttiva 93/13 għandu jneħħi mill-kamp ta’ applikazzjoni tiegħu biss ir-regoli bbażati fuq dispożizzjonijiet legali mandatarji fis-sens strett jew supplimentari intiżi sabiex jirregolaw il-kuntratt li jkun qiegħed jiġi konkluż.

58.

Konsegwentement, nipproponi li r-risposta għall-ewwel domanda tkun li l-Artikolu 1(2) tad-Direttiva 93/13 għandu jiġi interpretat fis-sens li jistgħu jiġu kkwalifikati bħala “dispożizzjonijiet mandatarji” fis-sens ta’ dan l-artikolu biss id-dispożizzjonijiet li huma intiżi legalment għall-kategorija ta’ persuni bħala partijiet kontraenti u għat-tip ta’ kuntratt li huma għandhom f’moħħhom u huwa irrilevanti li dawn id-dispożizzjonijiet jiġu imposti bħala tali fuq il-partijiet jew jistgħu jiġu emendati minnhom.

59.

Fit-tieni domanda tagħha, il-qorti tar-rinviju tistaqsi liema huma r-rekwiżiti imposti mill-prinċipju ta’ ċarezza fl-Artikolu 5 tad-Direttiva 93/13 u mill-Artikolu 3(3) tad-Direttiva 2003/55. Il-qorti tar-rinviju essenzjalment tixtieq tkun taf jekk il-klawżoli ta’ reviżjoni ta’ prezz li jinsabu fil-kuntratti ta’ provvista ta’ gass, li ma jispeċifikawx il-kundizzjonijiet li taħthom tista’ tiġi eżerċitata l-possibbiltà ta’ reviżjoni tal-prezz, jistgħux madankollu jiġu kkunsidrati bħala biżżejjed ċari u li jinftiehmu jekk huma jiggarantixxu li l-fornitur jinnotifika ż-żieda fil-prezz fi żmien xieraq u jagħtu lill-klijent id-dritt li jissuġġetta ż-żieda għall-istħarriġ tal-qorti kif ukoll li jirrexindi l-kuntratt. Il-qorti tar-rinviju tikkunsidra li ksur tal-prinċipju ta’ ċarezza stabbilit bl-Artikolu 5 tad-Direttiva 93/13 ma jistax ikollu konsegwenzi fil-kuntratti għal żmien indeterminat fid-dawl tal-punt 1(j) u tal-punt 2(b) tal-Anness għall-Artikolu 3 tad-Direttiva 93/13. Fir-rigward tal-kuntratti għal provvista ta’ gass b’mod partikolari, il-qorti tar-rinviju tqis li tista’ tiġbed dik il-konsegwenza ġuridika mill-Anness A(b) jew (ċ).

60.

It-tieni domanda tqajjem problemi ta’ diversi tipi:

61.

Ser nesprimi ruħi fuq dawn id-domandi fl-istess ordni.

62.

Sejjer neżamina hawnhekk qabel xejn ir-rabta bejn il-klawżola ta’ ċarezza tal-Artikolu 5 tad-Direttiva 93/13 mal-klawżola ta’ abbuż tal-Artikolu 3 ta’ din id-direttiva. Fuq dan il-punt, l-oriġini tad-Direttiva 93/13 turi li l-prinċipju ta’ ċarezza huwa kriterju tal-abbuż imsemmi fl-Artikolu 3 li jsegwi regoli distinti. Din il-perspettiva kienet ġiet avvanzata l-ewwel darba meta l-Kumitat Ekonomiku u Soċjali kien ġie kkonsultat fuq il-proposta tal-Kummissjoni, tat-3 ta’ Settembru 1990, u ssuġġerixxa li jissemma espressament in-nuqqas ta’ ċarezza tal-klawżola kuntrattwali bħala kriterju supplimentari ta’ abbuż ( 39 ). Il-Parlament Ewropew kien segwieha fil-pożizzjoni tiegħu tal-20 ta’ Novembru 1991 ( 40 ) u, fl-aħħar nett, il-Kunsill ukoll indika fil-pożizzjoni komuni tiegħu li l-klawżola ġenerali ( 41 ) determinanti fl-evalwazzjoni tan-“natura inġusta” tinsab fl-Artikolu 3(1), u hija kompletata bi prinċipju ta’ ċarezza stabbilit b’mod partikolari fl-ewwel sentenza tal-Artikolu 5 ( 42 ). Għalhekk naraw li l-prinċipju ta’ ċarezza li jinsab fl-Artikolu 5 tad-Direttiva 93/13 huwa prinċipju li kien ikkunsidrat tant importanti li ġie diskuss separatament mill-klawżola ġenerali li ssemmi n-natura abbużiva.

63.

Il-klawżola ta’ ċarezza li tinsab fl-Artikolu 5 tad-Direttiva 93/13 hija għalhekk kriterju stabbilit separatament min-natura abbużiva msemmija fl-Artikolu 3 tad-Direttiva 93/13 ( 43 ) b’mod li d-dispożizzjonijiet tal-Anness għall-Artikolu 3 tad-Direttiva 93/13 jirrigwardaw ukoll il-prinċipju ta’ ċarezza.

64.

Sal-lum, il-Qorti tal-Ġustizzja għad ma kellhiex l-opportunità li tagħti deċiżjoni dwar il-prinċipju ta’ ċarezza li d-Direttiva dwar il-Gass 2003/55 stabbilixxiet għall-klawżoli kuntrattwali kollha. Madankollu sejjer nuri hawn isfel, fid-dawl tal-oriġini u tal-għan tad-Direttiva 2003/55, li l-kamp ta’ applikazzjoni ta’ din id-dispożizzjoni jikkorrispondi mal-prinċipju ta’ ċarezza msemmi fl-Artikolu 5 tad-Direttiva 93/13.

65.

L-għan prinċipali tad-Direttiva 2003/55 kien li toħloq suq intern tal-gass u dan kien f’dak iż-żmien jippresupponi l-implementazzjoni ta’ liberalizzazzjoni kompleta. Mill-bidu ta’ dawn ix-xogħlijiet, il-leġiżlatur tal-Unjoni kien konxju li l-ftuħ kellu jsir gradwalment għaliex, fil-bidu, is-swieq kienu rregolati ħafna, kienu b’mod eminenti nazzjonali u sikwit monopolistiċi. L-isfida kienet tikkonsisti fit-trasformazzjoni tagħhom f’suq wieħed Ewropew kompletament liberu, fejn il-klijenti setgħu jixtru l-gass mill-fornitur tal-għażla tagħhom. Id-Direttiva 98/30 ( 44 ) kienet tikkostitwixxi l-ewwel pass prekursur f’dik id-direzzjoni u kienet segwita mid-Direttiva 2003/55, inkwistjoni hawnhekk, li pprovdiet, fl-Artikolu 23 tagħha, kalendarju f’diversi stadji sal-eliminazzjoni tal-ostakoli għall-kompetizzjoni fis-suq tal-gass naturali ( 45 ). Għal dak l-għan, ġie kkunsidrat li kien indispensabbli li jiġu eliminati d-differenzi bejn ir-regoli ta’ proċedura tal-Istati Membri u d-distorsjonijiet tal-kompetizzjoni li kienu rriżultaw minnhom u li jiġu stabbiliti għal dan l-għan kundizzjonijiet minimi fit-tfassil tal-kuntratti kif ukoll il-prinċipju ta’ ċarezza tal-informazzjoni ( 46 ).

66.

Fuq dan il-punt, l-Artikolu 3 tad-Direttiva 2003/55 jistabbilixxi kundizzjonijiet essenzjali għat-twettiq tas-suq intern tal-gass: filwaqt li l-Artikolu 3(2) jawtorizza lill-Istati Membri li jiddefinixxu obbligi ta’ servizz pubbliku bis-saħħa ta’ kompetenza li għandhom li jeżerċitaw fl-interess ekonomiku ġenerali, l-Artikolu 3(3) jimponi b’mod ġenerali fuq l-Istati Membri li jieħdu l-passi xierqa biex jipproteġu l-klijenti finali u jiżguraw livell għoli ta’ protezzjoni tal-konsumaturi ( 47 ). L-Artikolu 3(3) fih għalhekk obbligu li jiġu protetti l-klijenti billi b’mod partikolari jitħarsu dawk l-iktar vulnerabbli fosthom. Tal-anqas għall-klijenti residenzjali, il-miżuri mitluba jinkludu l-miżuri li jissemmew fl-Anness A tad-Direttiva 2003/55 li jenfasizza għal darb’oħra, speċjalment fit-tieni sentenza tal-punt d, il-prinċipju ta’ ċarezza għall-klijenti residenzjali. Fl-ewwel proposta tagħha tat-13 ta’ Marzu 2001, il-Kummissjoni kienet diġà indikat li kien essenzjali li l-iskema proposta tiggarantixxi lil kull ċittadin tal-Komunità dritt universali li jingħata provvista b’rati raġonevoli u numru ta’ regoli minimi fil-qasam ta’ protezzjoni tal-konsumaturi, billi l-għan kien dak li b’hekk tippermetti lill-konsumatur li jagħżel liberament il-fornitur tiegħu u jibbenefika minn prezz baxx ( 48 ). Il-Kummissjoni mhux biss insistiet fuq dan fid-dawl tal-opinjoni tal-Kumitat Ekonomiku u Soċjali, tas-17 ta’ Jannar 2001, u tal-Pożizzjoni Komuni tal-Kunsill, tat-3 ta’ Frar 2003, imma kkompletat il-proposta emendata tagħha tas-7 ta’ Ġunju 2002 billi introduċiet emendi fl-Anness li kienu ġew finalment adottati ( 49 ).

67.

Dan diġà juri li l-protezzjoni tal-konsumatur kellha importanza ikbar fl-implementazzjoni tas-suq intern tal-enerġija u li l-għan imfittex mid-Direttiva ma kienx jikkonsisti sempliċement li żżid il-kapaċità kompetittiva tal-Unjoni iżda li tnaqqas ukoll kemm jista’ jkun l-ispejjeż ta’ provvista tal-konsumatur u li l-interessi tiegħu kellhom jittieħdu inkunsiderazzjoni bl-iktar mod wiesa’ possibbli.

68.

Is-sitwazzjoni li kienet tipprevali fil-mument li fih ġiet adottata id-Direttiva 93/13 tippreżenta paralleli evidenti ma’ dik li kienet fis-seħħ fil-mument li ġiet adottata d-Direttiva 2003/55: fiż-żewġ każijiet, il-ħsieb kien dak li jiġi gradwalment implementat is-suq intern u fiż-żewġ każijiet kien ikkunsidrat li kien indispensabbli għal dan l-għan li ma tiġix ostakolata l-kompetizzjoni, li huma kienu qegħdin jintroduċu, bi klawżoli li ma jinftiehmux jew inġusti li kienu jiskoraġġixxu lill-konsumatur milli jikkonkludi kuntratti ma’ impriża stabbilita fi Stat Membru ieħor. Il-klawżola ta’ ċarezza msemmija fl-Artikolu 3(3) tad-Direttiva 2003/55 b’mod partikolari moqrija flimkien mat-tieni sentenza tal-Anness A(d) ta’ dik id-direttiva għandha għalhekk tirċievi l-istess effett u l-istess konsegwenzi legali bħall-prinċipju ta’ ċarezza tad-Direttiva 93/13. B’mod partikolari jargumenta favur dik l-interpretazzjoni, il-fatt li, skont l-Anness A, id-drittijiet li l-konsumatur igawdi taħt id-Direttiva 93/13, fost oħrajn, ma għandhomx jiġu kompromessi (“mingħajr preġudizzju”).

69.

Isegwi li l-klawżola ta’ ċarezza tal-Artikolu 3(3) tad-Direttiva 2003/55, li tirregola l-kundizzjonijiet ġenerali kuntrattwali, tikkostitwixxi applikazzjoni partikolari, speċifika għas-suq tal-enerġija, tal-prinċipju ta’ ċarezza diġà ggarantit bid-Direttiva 93/13 ( 50 ).

70.

Fir-rigward tad-domanda ċentrali tan-natura abbużiva li għandha tiġi rikonoxxuta jew le fil-klawżola inkwistjoni hawnhekk, għandu jiġi rrilevat l-ewwel nett li, meta jirreferi għall-kunċetti ta’ bona fides u ta’ żbilanċ sinjifikattiv bejn id-drittijiet u obbligi tal-partijiet, l-Artikolu 3 tad-Direttiva 93/13 jiddefinixxi biss b’mod astratt l-elementi li jagħtu natura abbużiva lil klawżola kuntrattwali li ma tkunx is-suġġett ta’ negozjati individwali ( 51 ). F’dan il-kuntest, l-Anness li għalih jirreferi l-Artikolu 3(3) tad-direttiva, fih lista indikattiva biss u mhux eżawrjenti ta’ klawżoli li jistgħu jiġu ddikjarati inġusti. Klawżola riprodotta fil-lista għalhekk ma għandhiex tiġi neċessarjament iddikjarata bħala abbużiva u, bil-kontra, klawżola li ma tissemmiex hemmhekk tista’ madankollu tiġi ddikjarata bħala abbużiva. Isegwi li ma jistax neċessarjament jiġi konkluż li klawżola hija abbużiva sempliċement għaliex hija inkluża fil-lista u li għandha dejjem issir evalwazzjoni awtonoma u ċirkustanzjali tal-klawżola kuntrattwali inkwistjoni fid-dawl tat-termini tal-Artikolu 4 tad-Direttiva 93/13 ( 52 ).

71.

Skont il-ġurisprudenza stabbilita tal-Qorti tal-Ġustizzja, hija l-qorti nazzjonali li għandha tiddetermina jekk klawżola kuntrattwali tissodisfax il-kriterji meħtieġa sabiex tiġi kkunsidrata bħala abbużiva fis-sens tad-Direttiva 93/13. Jekk dan huwa l-każ, din il-qorti nazzjonali għandha l-obbligu li tevalwa, jekk hemm bżonn ex officio, din il-klawżola fir-rigward tar-rekwiżiti ta’ protezzjoni tal-konsumatur previsti minn din id-direttiva ( 53 ). Għall-finijiet ta’ din id-domanda preliminari, dan ifisser li hija l-qorti nazzjonali u mhux il-Qorti tal-Ġustizzja li għandha tiddetermina n-natura abbużiva tal-klawżola inkwistjoni kif ukoll li l-partijiet kollha fil-proċedura kienu unanimi li jikkunsidrawha fl-osservazzjonijiet bil-miktub tagħhom.

72.

Isegwi li, fir-risposta tagħha, il-Qorti tal-Ġustizzja għandha tillimita ruħha sabiex tipprovdi lill-qorti tar-rinviju indikazzjonijiet li din għandha ssegwi sabiex tiddetermina n-natura abbużiva tal-klawżola inkwistjoni ( 54 ).

73.

Dawn il-motivi jispjegaw il-limiti tas-setgħa diskrezzjonali tal-Qorti tal-Ġustizzja li japplikaw ukoll għall-prinċipju ta’ ċarezza speċjalment stabbilit fl-Artikolu 5 tad-Direttiva 93/13, kif il-Qorti tal-Ġustizzja diġà espressament iddikjarat ( 55 ).

74.

Kif jiena wrejt iktar ’il fuq fil-punt B.2 ( 56 ), dawn il-prinċipji japplikaw ukoll għall-prinċipju ta’ ċarezza tad-Direttiva 2003/55 u b’mod partikolari għall-każijiet imsemmja fl-Anness A kif juri r-riferiment li hemm fid-Direttiva 93/13.

75.

Għalhekk għandu jiġi stabbilit li huma l-qrati nazzjonali li għandhom il-kompitu li jevalwaw jekk ksur possibbli tal-prinċipju ta’ ċarezza stabbilit f’kull waħda mid-Direttivi 93/13 u 2003/55 għandux jiġi kkwalifikat bħala abbużiv, imma li l-Qorti tal-Ġustizzja tista’ madankollu tipprovdi indikazzjonijiet.

76.

Għandu għalhekk jiġi eżaminat jekk il-klawżola ta’ reviżjoni ta’ prezz applikata mill-konvenuta tistax tissodisfa l-kundizzjonijiet meħtieġa mid-Direttiva 93/13 u b’mod partikolari l-prinċipju ta’ ċarezza li hemm stabbilit fiha.

77.

Il-prinċipju ta’ ċarezza stabbilit fl-Artikolu 5 tad-Direttiva 93/13 jitlob li l-klawżoli miktuba jkunu dejjem ċari u jinftiehmu u li, f’każ ta’ dubju dwar il-portata ta’ klawżola, din tiġi interpretata favur il-konsumatur. Skont l-għan tad-Direttiva 93/13, deskritt iktar ’il fuq, dan il-prinċipju għandu jippermetti kemm li jiġu ggarantiti adegwatament l-interessi tal-konsumatur kif ukoll li jiġi ffaċilitat is-suq intern liberu ( 57 ). Huwa paċifiku li l-kuntratti inkwistjoni għal provvista ta’ gass, fil-kundizzjonijiet ġenerali tagħhom, ma jinkludu l-ebda klawżola li tispeċifika l-kundizzjonijiet kif ukoll ir-regoli u l-portata ta’ żieda ta’ prezz imma sempliċement jirreferu għall-Artikolu 4 AVBGasV. L-Artikolu 4 AVBGasV ma jipprovdix iktar dettalji fuq dan il-punt imma jillimita ruħu li jirreferi, għall-prezz tal-gass attwalment pagabbli, għal tariffi u kundizzjonijiet ġenerali li jkollhom effett biss mill-pubblikazzjoni uffiċjali tagħhom.

78.

Dispożizzjoni daqstant vaga ġeneralment ma hijiex ċara għall-konsumatur minħabba s-sempliċi fatt li fid-dikjarazzjonijiet tagħha hija ssemmi biss il-prezz attwali u mhux ukoll iż-żidiet possibbli fil-prezz. Jidher dubjuż fi kwalunkwe każ li d-dritt, li l-ġurisprudenza nazzjonali tiġbed minn tali dispożizzjoni sabiex tirrikonoxxi lill-fornitur tal-gass dritt li jżid il-prezz, kif tesponi l-Bundesgerichtshof fid-deċiżjoni tar-rinviju tagħha, jista’ jibdel dak li huwa possibbilment ksur tal-prinċipju ta’ ċarezza speċjalment għaliex dik id-dispożizzjoni ssemmi biss il-klijenti li jaqgħu taħt it-tariffa standard, kif speċifikat fil-kamp ta’ applikazzjoni tal-AVBGasV u li, barra minn hekk, il-konsumatur ma jistax jara meta u taħt liema kundizzjonijiet seta’ jkun hemm żieda fil-prezz. F’dawn iċ-ċirkustanzi, konsumatur ma jistax jivverifika l-ġustifikazzjoni ta’ żieda fil-prezz meta huwa magħruf li sikwit huwa ma jkunx jaf bil-ġurisprudenza stabbilita għal dawn il-materji u ma jistax għalhekk ikun jaf il-kundizzjonijiet li għandha tissodisfa żieda fil-prezz sabiex tkun tista’ tiġi validament mitluba mill-fornitur tal-gass.

79.

Għaldaqstant jista’ jkun hemm dubju li l-klawżola ta’ reviżjoni ta’ prezz inkwistjoni hawnhekk tissodisfa l-kundizzjonijiet mitluba mill-prinċipju ta’ ċarezza stabbilit fl-Artikolu 5 tad-Direttiva 93/13.

80.

Fil-motivi tagħha, il-qorti tar-rinviju terġa’ turi li hawnhekk ukoll hija ma tikkunsidrax mill-ewwel li l-klawżola hija ċara suffiċjentement fiha nnifisha fl-applikazzjoni li hija tirċievi fil-kawża prinċipali. Fuq dan dan il-punt, il-qorti tar-rinviju tixtieq tkun taf jekk in-nuqqas ta’ ċarezza ta’ klawżola ta’ reviżjoni ta’ prezz jistax ikun ikkumpensat minn mekkaniżmi ta’ protezzjoni tal-konsumatur li jikkonsistu fir-rekwiżit ta’ notifika mandatarja minn qabel ta’ kull żieda fil-prezz u fil-possibbiltà għall-konsumatur li jissuġġetta ż-żieda fil-prezz għall-istħarriġ ta’ qorti u li jirrexindi l-kuntratt.

81.

Il-qorti tar-rinviju tikkunsidra, fid-dawl tad-dispożizzjonijiet magħquda tal-Artikolu 3(1) u (3) tad-Direttiva 93/13 u tal-punti 1(j) u 2(b) tal-anness tagħha, li ksur tal-prinċipju ta’ ċarezza jista’ jiġi kkumpensat bil-possibbiltà ta’ rexissjoni mogħtija lill-konsumatur.

82.

Il-punt 1(j) tal-Anness għall-Artikolu 3(3) tad-Direttiva 93/13 isemmi bħala fattur li jista’ jwassal sabiex klawżola kuntrattwali mhix innegozjata jkollha natura abbużiva, id-dritt mogħti lin-negozjant li jibdel unilateralment it-termini tal-kuntratt mingħajr raġuni valida u speċifikata fil-kuntratt, mingħajr ma jsemmi l-possibbiltà ta’ rexissjoni. Billi r-raġunijiet li għalihom il-fornitur ta’ enerġija jirrevedi l-prezz ma jissemmewx fl-Artikolu 4 AVBGasV, din id-dispożizzjoni ma tiżvelax il-possibbiltà ta’ kumpens.

83.

Il-pożizzjoni hija differenti taħt it-tieni sentenza tal-punt 2(b) tal-Anness għall-Artikolu 3 tad-Direttiva 93/13, li tillimita l-portata tal-punt 1(j), billi tillimita, fil-kuntratti għal żmien indeterminat, id-dritt tan-negozjant li jibdel unilateralment il-kuntratt sakemm huwa jagħti preavviż u sakemm il-konsumatur ikollu l-possibbiltà li jirrexindi l-kuntratt.

84.

Il-Qorti tal-Ġustizzja ppreċiżat reċentement, madankollu, fis-sentenza Invitel, tas-26 ta’ April 2012, li klawżola kuntrattwali ta’ reviżjoni tal-ispiża totali tas-servizz li għandu jingħata lill-konsumatur tissodisfa l-kundizzjonijiet mitluba mill-punti 1(j) u (l) u 2(b) u (d) tal-Anness tad-Direttiva biss jekk, naturalment, hija tagħti dritt ta’ rexissjoni lill-konsumatur imma, iktar importanti, jekk hija tindika b’mod partikolari l-motiv jew il-metodu ta’ varjazzjoni ta’ din l-ispiża ( 58 ). Il-Qorti tal-Ġustizzja ċċarat espressament li dan il-prinċipju bażiku ma jħalli lok għal ebda eċċezzjoni u japplika għaldaqstant għall-kuntratti għal żmien indeterminat imsemmija fit-tieni sentenza tal-punt 2(b) tal-Anness għall-Artikolu 3 tad-Direttiva 93/13. Din hija r-raġuni li għaliha ma jistax jiġi kkunsidrat li ksur eventwali tal-prinċipju ta’ ċarezza jista’ jiġi rettifikat bil-possibbiltà ta’ rexissjoni. F’dik id-dispożizzjoni, l-awturi tad-Direttiva sempliċement ħadu kont tal-interess leġittimu tan-negozjant minħabba li ma jistax raġonevolment jiġi mistenni, speċifikament fil-kuntratti suċċessivi, li jkun marbut għal żmien indefinit bil-kundizzjonijiet tal-kuntratt konkluż. L-interess daqstant ieħor leġittimu tal-konsumatur quddiem dawn il-varjazzjonijiet huwa osservat bl-obbligu impost fuq in-negozjant li jinnotifika ż-żieda fi żmien xieraq kif ukoll bid-dritt tal-konsumatur li jirrexindi l-kuntratt. L-obbligu tan-negozjant li jinnotifika ż-żieda fi żmien xieraq iħalli b’mod partikolari lill-konsumatur żmien xieraq ta’ riflessjoni li matulu huwa jista’ jiddeċiedi, billi jipparaguna ma’ offerti oħra, li jkompli l-kuntratt eżistenti taħt kundizzjonijiet ġodda jew jippreferi parti kontraenti oħra.

85.

Fl-ispirtu tal-eċċezzjoni li tinsab fit-tieni sentenza tal-punt 2(b) tal-anness, il-possibbiltà ta’ rexissjoni mogħtija lill-konsumatur ma tistax tkun waħda sempliċement formali iżda għandha tkun tista’ tiġi eżerċitata realment wara żmien xieraq ta’ riflessjoni. Fil-fatt, l-ibbilanċjar tal-interessi li għadni kif iddeskrivejt jirrikjedi li l-possibbiltà tal-parti kontraenti li żżid il-prezz unilateralment tista’ tkun iġġustifikata biss jekk il-konsumatur huwa debitament protett billi jkollu l-possibbiltà li ma jkomplix il-kuntratt taħt il-kundizzjonijiet ġodda. L-indikazzjonijiet tal-qorti tar-rinviju juru madankollu li l-konsumatur ma kellux verament din il-possibbiltà ta’ rexissjoni u li n-negozjant lanqas ma kellu l-obbligu li jinnotifika ż-żieda tal-prezz fi żmien xieraq sabiex jippermetti lill-konsumatur li jikkunsidra possibbiltajiet alternattivi. Jirriżulta pjuttost li l-liberalizzazzjoni tas-suq tal-gass kienet għadha ma rnexxietx biżżejjed sabiex fornitur ieħor tal-gass ikun jista’ jissostitwixxi lilu nnifsu mal-konvenuta fil-prestazzjonijiet lill-konsumaturi finali. Iż-żidiet fil-prezz kienu wkoll daħlu fis-seħħ min-notifika tagħhom, skont it-termini tal-AVBGasV, b’mod li mhux biss il-konsumatur ma kellux iż-żmien ta’ riflessjoni previst mid-direttiva iżda wkoll lanqas ma seta jinħall mill-kuntratt fi żmien xieraq sabiex iż-żidiet fil-prezz ma jkunux riflessi, anki jekk għal żmien qasir, qabel rexissjoni possibbli.

86.

Il-fatt li, fil-kuntratti għal żmien indeterminat, in-negozjant għandu d-dritt jimmodifika l-kuntratt mingħajr raġuni valida ma jippermettix, fil-fehma tiegħi, li jiġi konkluż li ma huwiex rilevanti li emenda tal-kuntratt, bħal ma hija żieda fil-prezz, toħroġ minn klawżola kuntrarja għall-prinċipju ta’ ċarezza. Dawn huma żewġ affarijiet differenti: id-dritt ta’ modifika ta’ kuntratt għal żmien indeterminat, b’mod partikolari wkoll dak li jiżdied il-prezz miftiehem, jippresupponi kuntratt diġà eżistenti li jista’ jiġi aġġustat biss fid-dawl tal-iżvilupp taċ-ċirkustanzi. Għall-kuntrarju, il-prinċipju ta’ ċarezza jikkonċerna b’mod partikolari wkoll il-libertà ta’ għażla tal-konsumatur li għandha tippermettilu l-aċċess għal servizzi u x-xiri ta’ merkanzija fi Stati Membri oħra bis-saħħa tad-dispożizzjonijiet adottati fuq dan il-punt sabiex jipproteġuh kontra l-abbużi, kif jingħad, ukoll sabiex gradwalment jinħoloq suq intern. Il-prinċipju ta’ ċarezza jikkonċerna wkoll b’mod partikolari l-mument li fih ġie konkluż il-kuntratt. Normalment, il-konsumatur jeżamina għalhekk fid-dettall il-klawżoli ta’ reviżjoni ta’ prezz speċifikament sabiex jiżgura ruħu dwar il-kwalità tal-offerti differenti. Huwa f’din il-perspettiva li tispjega ruħha wkoll id-dispożizzjoni li tirrigwarda speċifikament il-kuntratti għal żmien indeterminat fl-Anness tad-Direttiva 93/13 fit-tieni sentenza tal-punt 2(b): jekk id-direttiva inkwistjoni ġiet adottata bil-premessa li modifika tal-kuntratt kienet ammessa biss għall-kuntratti għal żmien indeterminat u billi jiġu osservati kundizzjonijiet oħra hemm stabbiliti, isegwi għall-kuntrarju li dan ma jiswiex għat-tipi l-oħra ta’ kuntratt. L-indikazzjonijiet li l-Qorti tal-Ġustizzja tat fis-sentenza Invitel jiswew fl-istess sens fejn hija ċċarat espressament li l-konsumatur għandu jkun f’pożizzjoni li jipprevedi l-ispejjeż marbuta mas-servizz li għandu jiġi pprovdut ( 59 ).

87.

Għandu għalhekk jiġi kkunsidrat li klawżola mhux ċara taqa’ wkoll taħt il-lista tal-Anness għall-Artikolu 3(3), anki jekk il-konsumatur għandu l-possibbiltà li jirrexindi l-kuntratt.

88.

Ksur tal-prinċipju ta’ ċarezza, u b’mod partikolari klawżola ta’ reviżjoni ta’ prezz mhux ċara, ma jistax jiġi rrettifikat bil-fatt li l-ordinament ġuridiku intern jagħti lill-konsumatur il-possibbiltà li jissuġġetta ż-żieda fil-prezz għall-istħarriġ ta’ qorti. Dan sejjer jeqred l-għan tal-Artikolu 5 tad-Direttiva 93/13 li jimponi li, f’każ ta’ dubju, il-klawżoli jiġu interpretati kontra l-parti kontraenti li tistipulahom. F’dan il-każ, ser ikun x’aktarx il-konsumatur li sejjer ibati r-riskju ta’ proċess mingħajr ma jkun jista’ jevalwah kif ukoll ir-riskju finanzjarju li dan jinvolvi. Il-konsumatur jista’ madankollu jkun verament protett biss jekk ikun jista’ jivverifika huwa stess il-ġustifikazzjoni ta’ żieda fil-prezz fid-dawl tat-termini tal-kuntratt.

89.

L-interpretazzjoni esposta iktar ’il fuq ma ċċaħħadx lin-negozjant minn xi dritt. Jibqa’ possibbli għalih, f’kuntratt għal żmien indeterminat, li jirrexindih skont ir-regoli sabiex b’hekk jinħall mill-kuntratt. Iżda huwa veru li, jekk ikun il-każ, huwa stess għandu jħallas iż-żidiet fil-prezz li jsofri matul it-termini ta’ preavviż u l-kontinwazzjoni tal-kuntratt, b’mod partikolari wara żieda fl-ispejjeż mingħand il-fornituri tiegħu. Iżda dan huwa riskju li għandu jassumih huwa stess skont id-Direttiva 93/13. Dan ma jidhirx inġust b’mod partikolari għaliex huwa stess ta bidu għal din il-konsegwenza peress li stipula kundizzjonijiet ġenerali mhux ċari.

90.

Il-kunsiderazzjoni espressa fid-deċiżjoni ta’ rinviju hija irrilevanti f’dan ir-rigward fejn il-qorti tar-rinviju tindika li l-AVBGasV kien diġà magħruf fiż-żmien li d-direttiva kienet ġiet adottata b’mod li għandu jiġi kkunsidrat li dan id-digriet kellu jibqa’ intatt ( 60 ). Ma rridux ninsew f’dan ir-rigward li, fil-mument meta d-Direttiva 93/13 daħlet fis-seħħ, kienu biss xi ftit Stati Membri fosthom b’mod partikolari l-Ġermanja, il-Pajjiżi l-Baxxi u l-Portugall li kellhom diġà leġiżlazzjoni speċifika fuq il-klawżoli inġusti, u li oħrajn għall-kuntrarju, bħall-Irlanda, l-Italja jew il-Belġju ma kinux illeġiżlaw jew kienu illeġiżlaw b’mod sporadiku u li kien evidenti għalhekk li d-Direttiva 93/13 kienet titlob emendi importanti fil-leġiżlazzjoni interna tal-Istati Membri ( 61 ).

91.

Għandu għalhekk jiġi konkluż f’dan l-istadju intermedjarju li ksur tal-prinċipju ta’ ċarezza stabbilit fl-Artikolu 5 tad-Direttiva 93/13 ma jitħassarx bil-fatt li ż-żieda ta’ prezz li titnissel minn klawżola mhux ċara tkun innotifika fi żmien xieraq lill-konsumatur jew li dan jingħata d-dritt li jissuġġetta dik iż-żieda għall-istħarriġ ta’ qorti jew li jirrexindi l-kuntratt, anke jekk ikun każ ta’ kuntratt għal żmien indeterminat.

92.

L-argumenti preċedenti japplikaw ukoll għall-prinċipju ta’ ċarezza stabbilit fl-Artikolu 3(3) tad-Direttiva 2003/55.

93.

Il-formulazzjoni tal-aħħar inċiż tal-Anness A(a) turi b’mod ċar li l-kundizzjonijiet kuntrattwali għandhom mhux biss ikunu ġusti imma wkoll magħrufa minn qabel. L-istess bħad-Direttiva 93/13, id-Direttiva 2003/55 tieħu inkunsiderazzjoni għalhekk il-fatt li suq intern tal-gass liberu u miftuħ għall-kompetizzjoni jippresupponi paragun oġġettiv tal-offerti kuntrattwali minn qabel il-konklużjoni tal-kuntratt kif juru wkoll ir-regoli tal-punt d) applikabbli għall-konsumaturi residenzjali. Skont ir-regoli li jinsabu fil-punt ċ) tal-anness, f’dak il-ħin diġà kellha tingħata informazzjoni ċara fuq il-prezz u r-rati fis-seħħ.

94.

Il-punt (b) tal-Anness A jirreferi għall-kuntrarju wkoll il-każ imsemmi fid-Direttiva 93/13 fl-Anness għall-Artikolu 3(2)(b), ta’ kuntratti għal żmien indeterminat frekwenti fil-provvista ta’ gass. Dik id-distinzjoni magħmula mill-awturi tad-direttiva turi li huwa inqas u inqas leċitu li fil-kuntest tal-kamp ta’ applikazzjoni tad-Direttiva 93/13 jiġi kkumpensat ksur tal-prinċipju ta’ ċarezza b’mod partikolari fi klawżola ta’ reviżjoni ta’ prezz, bil-possibbiltà ta’ rexissjoni tal-konsumatur jew bil-possibbiltà li jissuġġetta l-klawżola għall-istħarriġ tal-qorti. Fuq dan il-punt, nirreferi, sabiex nevita repetizzjonijiet, għall-argumenti li għamilt fuq il-portata tal-prinċipju ta’ ċarezza tad-Direttiva 93/13 ( 62 ).

95.

Iżda, speċifikament fil-kuntest tal-Anness A(b), għandha tkun presupposta l-eżistenza ta’ possibbiltà reali ta’ rexissjoni abbinata fl-istess ħin mal-possibbiltà, f’każ ta’ dubju, ta’ forniment tal-gass iktar vantaġġuż mingħand fornitur ieħor. Għandha tingħata iktar attenzjoni f’dan il-kuntest għall-Artikolu 3(3) tad-Direttiva 2003/55 li jimponi l-obbligu fuq l-Istati Membri li jieħdu l-miżuri sabiex tiġi evitata l-interruzzjoni tal-forniment tal-gass lill-konsumaturi. Hija proprjament din l-interruzzjoni ta’ provvista li tirriżulta jekk jiġi propost lill-klijenti, f’każ ta’ żieda fil-prezz, il-possibbiltà ta’ rexissjoni ineżistenti fil-fatt jew tibdil ta’ fornitur impossibbli fil-fatt. Għall-kuntrarju, ikun possibbli għall-fornitur, f’dan il-każ, li japplika ż-żidiet fil-prezz li l-klijent ma jkunx jista’ jivverifika l-ġustifikazzjoni għalihom u li ma jistax jopponi ruħu għalihom billi jirrikorri għal fornitur ieħor tal-gass.

96.

Jirriżulta minn dan kollu li ksur tal-prinċipju ta’ ċarezza stabbilit mill-Artikolu 3(3) tad-Direttiva 2003/55 ma jistax jiġi kkumpensat jew rettifikat mill-fatt li ż-żieda ta’ prezz li tirriżulta mill-klawżola mhix ċara tiġi nnotifikata fi żmien xieraq lill-konsumatur u li dan ikollu d-dritt li jissuġġetta dik iż-żieda għall-istħarriġ ta’ qorti jew għal rexissjoni jew xoljiment tal-kuntratt.

97.

Għal dawn ir-raġunijiet, nipproponi li r-risposta għat-tieni domanda tkun li l-ksur tal-prinċipju ta’ ċarezza stabbilit mill-Artikolu 5 tad-Direttiva 93/13 u l-Artikolu 3(3) tad-Direttiva 2003/55 moqri flimkien mal-Anness A tagħha, ma jistgħux jiġu rrettifikati b’notifika magħmula fi żmien xieraq min-negozjant la permezz tal-possibbiltà tal-konsumatur li jirrexindi l-kuntratt jew li jressaq il-każ quddiem il-qorti.

98.

Għandu fl-aħħar nett jiġi eżaminat is-suġġeriment tal-konvenuta u tal-Gvern Ġermaniż li l-effetti tas-sentenza jiġu limitati billi jiġu posposti għal perijodu ta’ għoxrin xahar wara li tingħata s-sentenza għall-konvenuta u billi jitnaqqsu għall-kuntratti konklużi wara li tingħata s-sentenza għall-Gvern Ġermaniż.

99.

Għandi nindika fuq dan il-punt li, fis-sentenza tagħha Meilicke, tas-6 ta’ Marzu 2007, il-Qorti tal-Ġustizzja kkonfermat mill-ġdid il-ġurisprudenza stabbilita tagħha billi riedet li s-sentenzi għal deċiżjoni preliminari tagħha jkollhom effett retroattiv mid-data tad-dħul fis-seħħ tad-dispożizzjoni legali Komunitarja li tkun irċeviet l-interpretazzjoni għaliex din tiċċara u tippreċiża t-tifsira u l-portata ta’ dik ir-regola, kif għandha u kif kellha tkun mifhuma u applikata mill-mument tad-dħul fis-seħħ tagħha. F’dik is-sentenza, il-Qorti tal-Ġustizzja kienet indikat ukoll għal darba oħra li huwa biss eċċezzjonalment li hija tista’, b’applikazzjoni tal-prinċipju ġenerali ta’ ċertezza legali, tasal sabiex tillimita dak l-effett ratione temporis sabiex tevita li relazzjonijiet ġuridiċi konklużi in bona fides jiġu kkontestati minħabba f’hekk. ( 63 )

100.

Il-kundizzjonijiet li taħthom dik ir-restrizzjoni tista’ tkun iġġustifikata jirriżultaw mill-ġurisprudenza preċedenti li fiha l-Qorti tal-Ġustizzja ppreċiżat żewġ kriterji essenzjali li għandhom jiġu sodisfatti, jiġifieri l-bona fides tal-persuna kkonċernata u r-riskju ta’ problemi serji għall-Istat ( 64 ). F’dan il-każ, jidhirli li dawn iż-żewġ kundizzjonijiet ma humiex issodisfatti. Ma rridux ninsew f’dan ir-rigward li l-konvenuta hija impriża rregolata mid-dritt privat anki jekk l-awtoritajiet pubbliċi jistgħu jkollhom sehem importanti fiha. Isegwi li ma jistax jiġi immaġinat li ser ikun hemm problemi serji fis-sens hawn fuq iċċitat. Dan huwa iktar u iktar il-każ ladarba nafu li l-AVBGas kien tħassar fil-frattemp b’leġiżlazzjoni oħra b’mod li ma nara l-ebda ħtieġa li l-effetti tas-sentenza jiġu limitati ratione temporis għaliex dawn ikunu minħabba dan il-fatt imċaħħda minn kull effett. Barra minn hekk, ma narax sa fejn iż-żewġ kontraenti jistgħu jitqiesu li kkonkludew ir-relazzjonijiet kuntrattwali bejniethom in bona fides sabiex tiġi permessa żieda fil-prezz. Jista’ jkun li l-konvenuta kienet ħasbet li setgħet tapplika ż-żieda fil-prezz mingħajr ftehim kuntrattwali speċifiku. Fid-dawl tar-regola espressa iktar ’il fuq tal-Artikolu 5 tad-Direttiva 93/13, li tivvantaġġa f’każ ta’ dubju fir-rigward ta’ klawżola mhux ċara, l-interpretazzjonijiet favur il-konsumatur ( 65 ), dan it-twemmin ma jistax madankollu jistħoqqlu protezzjoni.

101.

Għaldaqstant ma hemmx lok li limitazzjoni tal-effetti tas-sentenza tiġi kkunsidrata.

102.

Għal dawn il-motivi, nipproponi lill-Qorti tal-Ġustizzja sabiex tirrispondi għad-domandi tal-Bundesgerichtshof kif ġej: