Voorlopige editie

CONCLUSIE VAN ADVOCAAT-GENERAAL

A. BIONDI

van 30 oktober 2025 (1)

Gevoegde zaken C‑440/24 P en C‑441/24 P

Republiek Letland

tegen

Petr Aven (C‑440/24 P)

en

Mikhail Fridman (C‑441/24 P)

„ Hogere voorziening – Gemeenschappelijk buitenlands en veiligheidsbeleid – Beperkende maatregelen met betrekking tot acties die de territoriale integriteit, soevereiniteit en onafhankelijkheid van Oekraïne ondermijnen of bedreigen – Bevriezing van tegoeden – Plaatsing op de lijst van betrokken personen, entiteiten en lichamen – Artikel 2, lid 1, onder a) en d), van besluit 2014/145/GBVB – Criterium van steun aan acties of beleidsmaatregelen – Criterium van materiële of financiële steun aan verantwoordelijke Russische besluitvormers – Criterium inzake van Russische besluitvormers getrokken profijt – Effectieve rechterlijke bescherming – Volledige toetsing van de beperkende maatregelen door de Unierechter – Relevantie van de context bij de beoordeling van de gegrondheid van de redenen voor plaatsing op de lijst – Geen distantiëring ”

1.        De onderhavige hogere voorzieningen, ingesteld door de Republiek Letland, die interveniënte was voor het Gerecht, bieden het Hof de gelegenheid om de omvang van de beoordelingsbevoegdheid van de Raad van de Europese Unie, de op die instelling rustende bewijslast en de norm voor rechterlijke toetsing die de Unierechter moet waarborgen, nogmaals te bevestigen en te verduidelijken.

2.        De Republiek Letland verzoekt om vernietiging van de arresten Aven/Raad(2) en Fridman/Raad(3) (hierna gezamenlijk: „bestreden arresten”), waarbij het Gerecht respectievelijk de beroepen van Aven en Fridman heeft toegewezen, die beide strekten tot nietigverklaring van, ten eerste, besluit (GBVB) 2022/337(4) en uitvoeringsverordening (EU) 2022/336(5) (hierna gezamenlijk: „litigieuze oorspronkelijke handelingen”) en, ten tweede, besluit (GBVB) 2022/1530(6) en uitvoeringsverordening (EU) 2022/1529(7) (hierna gezamenlijk: „litigieuze handhavingshandelingen”), voor zover die handelingen (hierna gezamenlijk: „litigieuze handelingen”) op hen betrekking hebben.

3.        Aven en Fridman zijn geplaatst op de lijsten van personen wier tegoeden moeten worden bevroren op grond van twee criteria van artikel 2, lid 1, van besluit 2014/145/GBVB van de Raad van 17 maart 2014 betreffende beperkende maatregelen met betrekking tot acties die de territoriale integriteit, soevereiniteit en onafhankelijkheid van Oekraïne ondermijnen of bedreigen (PB 2014, L 78, blz. 16), zoals gewijzigd bij besluit (GBVB) 2022/329 van de Raad van 25 februari 2022 (PB 2022, L 50, blz. 1). De Raad heeft hen namelijk op de lijst geplaatst omdat hij van mening was dat zij „steun [verleenden] aan of uitvoering [gaven] aan” acties of beleidsmaatregelen die de territoriale integriteit, soevereiniteit en onafhankelijkheid van Oekraïne, alsook de stabiliteit en veiligheid van Oekraïne ondermijnen of bedreigen [artikel 2, lid 1, onder a), van besluit 2014/145, zoals gewijzigd; hierna „criterium a)”] en dat zij „materiële of financiële steun [verleenden] aan of profijt [trokken] van Russische besluitvormers die verantwoordelijk zijn voor de annexatie van de Krim of de destabilisatie van Oekraïne” [artikel 2, lid 1, onder d), van besluit 2014/145, zoals gewijzigd; hierna: „criterium d)”].

I.      Voorgeschiedenis van het geding en bestreden arresten

4.        Wat de voorgeschiedenis van het geding betreft, verwijs ik naar de punten 2 tot en met 14 van het arrest Aven/Raad en naar de punten 2 tot en met 14 van het arrest Fridman/Raad.

5.        In zijn beroep voor het Gerecht heeft Aven twee middelen aangevoerd, namelijk ten eerste dat de Raad een beoordelingsfout heeft gemaakt door hem ten onrechte op de litigieuze lijsten te plaatsen en te handhaven, en ten tweede dat de Raad in de handhavingshandelingen zijn verplichting tot periodieke evaluatie van zijn situatie en zijn motiveringsplicht heeft geschonden. Het Gerecht heeft de gegrondheid van de plaatsing en handhaving van Aven op de genoemde lijsten onderzocht aan de hand van de criteria a) en d), met name gelet op de vermeende onjuiste beoordeling van de feiten door de Raad.(8) Op basis van zijn analyse is het Gerecht tot de conclusie gekomen dat geen van de redenen die in de voor het Gerecht bestreden handelingen werden aangevoerd, rechtens genoegzaam was onderbouwd en dat de plaatsing en de handhaving van Aven op de lijsten derhalve niet gerechtvaardigd waren.(9) Bijgevolg heeft het Gerecht het eerste middel toegewezen en de litigieuze handelingen nietig verklaard voor zover zij op hem betrekking hadden.

6.        Fridman heeft dezelfde twee middelen aangevoerd voor het Gerecht, dat alleen het eerste middel, dat betrekking had op beoordelingsfouten, heeft onderzocht. Na analyse van de vermeende onjuiste beoordeling van de feiten door de Raad is het Gerecht tot de conclusie gekomen dat geen van de in de litigieuze handelingen genoemde redenen rechtens genoegzaam was onderbouwd en dat de plaatsing en de handhaving van Fridman op de litigieuze lijsten niet gerechtvaardigd waren.(10) Bijgevolg heeft het Gerecht het eerste middel toegewezen en de litigieuze handelingen nietig verklaard voor zover zij op hem betrekking hadden.

II.    Procedure bij het Hof en conclusies van partijen

7.        In zaak C‑440/24 P verzoekt de Republiek Letland het Hof het arrest Aven/Raad te vernietigen en elke partij te verwijzen in haar eigen kosten. Aven verzoekt het Hof primair de hogere voorziening af te wijzen als gedeeltelijk kennelijk niet-ontvankelijk en gedeeltelijk kennelijk ongegrond, subsidiair de hogere voorziening af te wijzen en in elk geval de Republiek Letland te verwijzen in de kosten.

8.        In zaak C‑441/24 P verzoekt de Republiek Letland het Hof het arrest Fridman/Raad te vernietigen en elke partij te verwijzen in haar eigen kosten. Fridman verzoekt het Hof primair de hogere voorziening gedeeltelijk kennelijk niet-ontvankelijk en gedeeltelijk kennelijk ongegrond te verklaren, subsidiair de hogere voorziening af te wijzen en in elk geval de Republiek Letland te verwijzen in de kosten.

9.        Bij beslissingen van de president van het Hof van 29 oktober 2024 en 6 november 2024 zijn de Republiek Estland en de Republiek Litouwen toegelaten tot interventie in het geding aan de zijde van de Republiek Letland in die zaken, die vervolgens werden gevoegd voor de mondelinge behandeling en voor het arrest.(11)

III. Hogere voorzieningen

10.      In haar twee hogere voorzieningen voert de Republiek Letland telkens vier vergelijkbare middelen aan.

11.      Volgens het eerste middel is de in het arrest Kadi(12) ontwikkelde rechtspraak niet in acht genomen. Volgens het tweede middel heeft het Gerecht het door de Raad overgelegde bewijsmateriaal onjuist opgevat. Met het derde middel stelt verzoeker dat het Gerecht blijk heeft gegeven van een onjuiste rechtsopvatting bij de toepassing van criterium d). Volgens het vierde middel heeft het Gerecht blijk gegeven van een onjuiste rechtsopvatting door het ontbreken van distantiëring niet als steun in de zin van criterium a) aan te merken.

A.      Inleidende opmerkingen

12.      Alvorens de onderhavige hogere voorzieningen te analyseren, zou ik twee inleidende opmerkingen willen maken.

1.      Intensiteit van de rechterlijke toetsing en analysekader

13.      De verschillende middelen die in het kader van de onderhavige hogere voorziening worden aangevoerd, kunnen worden samengevat in één vraag: welke mate van rechterlijke toetsing moeten de rechterlijke instanties van de Unie uitoefenen op de wettigheid van de door de Raad vastgestelde beperkende maatregelen? Dit is geen nieuwe vraag. Van de rechterlijke instanties van de Unie wordt verwacht dat zij een delicaat, maar uiteindelijk billijk evenwicht vinden tussen verschillende, mogelijk tegenstrijdige rechtsbeginselen en ‑normen.

14.      De twee schalen van de weegschaal zijn enerzijds de bevoegdheid van de Raad om beperkende maatregelen vast te stellen en anderzijds de bescherming van de rechten van personen die door die maatregelen worden getroffen.

15.      Het valt ook niet te ontkennen dat deze hogere voorzieningen worden ingesteld tegen de achtergrond van de invasie van Oekraïne, een flagrante schending van het internationaal recht en het Handvest van de Verenigde Naties(13), die een van de ernstigste bedreigingen voor de Europese veiligheid en de internationale orde sinds het einde van de Tweede Wereldoorlog vormt. Dit is een terugkerende bezorgdheid in het betoog van de Republiek Letland.

16.      Het belang van de door de Raad nagestreefde doelstellingen, die passen in het bredere kader van de handhaving van de internationale vrede en veiligheid overeenkomstig de doelstellingen van het externe optreden van de Unie zoals vastgelegd in artikel 21 VEU, en de geleidelijke uitbreiding van de door de Raad vastgestelde beperkende maatregelen naargelang van de doeltreffendheid ervan, als reactie op de acties van de Russische Federatie die de stabiliteit in Oekraïne ondermijnen, werd reeds erkend.(14) De regelingen inzake beperkende maatregelen die uit de litigieuze handelingen voortvloeien, zijn erop gericht maximale druk uit te oefenen op de Russische Federatie door de kosten te verhogen van haar acties die de territoriale integriteit, soevereiniteit en onafhankelijkheid van Oekraïne ondermijnen.

17.      Het lijdt geen twijfel dat de Raad over een grote speelruimte beschikt om te beslissen of beperkende maatregelen opportuun zijn en om de voorwaarden van dergelijke maatregelen vast te stellen. Ik zou hieraan willen toevoegen dat die speelruimte zich uitstrekt tot de strengheid van die maatregelen en tot hun in de praktijk onbeperkte karakter, om te kunnen nagaan of zij geschikt zijn om een einde te maken aan de zeer ernstige schending van het internationaal recht door de Russische Federatie.

18.      Een dergelijke speelruimte ontslaat de Raad echter niet van de plicht om zich ervan te vergewissen en aan te tonen dat de redenen die hebben geleid tot de plaatsing en handhaving op de lijst van personen die worden getroffen door beperkende maatregelen, dat wil zeggen door individuele besluiten die aanzienlijke negatieve gevolgen voor hen hebben, gegrond zijn.(15)

19.      In dat verband merk ik op dat het Gerecht, alvorens de gegrondheid van de plaatsing en handhaving van Aven en Fridman op de lijst op grond van de criteria a) en d) te analyseren, inleidende opmerkingen heeft gemaakt die volledig aansluiten bij het door het Hof in zijn rechtspraak ontwikkelde analysekader.

20.      Het Hof heeft er onlangs nogmaals op gewezen dat „bij de toetsing van de wettigheid van de redenen waarop het besluit tot plaatsing of handhaving van de naam van een persoon op de lijst van personen op wie beperkende maatregelen van toepassing zijn, de doeltreffendheid van de rechterlijke toetsing zoals gewaarborgd door artikel 47 van het Handvest van de grondrechten van de Europese Unie met name vereist dat de Unierechter zich ervan vergewist dat dit besluit, dat een individuele strekking heeft voor de betrokken persoon, berust op een voldoende solide feitelijke grondslag. Dat betekent dat de feiten die zijn aangevoerd in de uiteenzetting van redenen waarop dat besluit steunt, worden gecontroleerd, zodat de rechterlijke toetsing niet enkel een beoordeling van de abstracte waarschijnlijkheid van de aangevoerde redenen inhoudt, maar zich uitstrekt tot de vraag of die redenen, of ten minste één daarvan die op zich toereikend wordt geacht om als grondslag te dienen voor dat besluit, zijn gestaafd”.(16)

21.      Voorts heeft het Hof herhaald dat een dergelijke beoordeling „[moet] worden verricht door de bewijselementen niet afzonderlijk te onderzoeken maar in de context ervan, aangezien de Raad aan de op hem rustende bewijslast voldoet indien hij de Unierechter een reeks voldoende concrete, nauwkeurige en onderling overeenstemmende aanwijzingen voorlegt op grond waarvan het bestaan van een toereikend verband tussen de persoon op wie een bevriezingsmaatregel van toepassing is en het bestreden regime kan worden vastgesteld [...] Het staat bovendien aan de bevoegde autoriteit van de Unie om in geval van betwisting aan te tonen dat de tegen de betrokken persoon in aanmerking genomen redenen gegrond zijn, en niet aan laatstgenoemde om het negatieve bewijs te leveren dat die redenen ongegrond zijn. Hoewel niet is vereist dat die autoriteit voor de Unierechter alle informatie en al het bewijs overlegt dat verband houdt met de redenen die zijn aangevoerd, is het van belang dat de overgelegde informatie en bewijzen de tegen de betrokken persoon in aanmerking genomen redenen staven”.(17)

22.      Uit de rechtspraak van het Hof blijkt ook dat de Unierechter, bij het toezicht op beperkende maatregelen, overeenkomstig de hem bij de Verdragen verleende bevoegdheden in beginsel een volledig wettigheidstoezicht moet uitoefenen op de handelingen van de Unie, hetgeen ook geldt voor het toezicht op handelingen waarbij beperkende maatregelen worden ingesteld.(18)

23.      Het is dus met dit analysekader in het achterhoofd dat de onderhavige hogere voorzieningen moeten worden onderzocht.

2.      Criteria voor plaatsing op de lijst

24.      Vervolgens moet kort worden teruggekomen op de criteria die de Raad heeft gehanteerd om de namen van Aven en Fridman te plaatsen en te handhaven op de lijsten van personen wier tegoeden moeten worden bevroren.

25.      Deze criteria werden vastgesteld door de Raad, die daartoe gebruikmaakte van de ruime beoordelingsbevoegdheid die hem op dit gebied toekomt(19) en die hier niet wordt betwist. Bij besluit 2022/329 werden de criteria voor plaatsing op de lijst gewijzigd, in een context die werd gekenmerkt door de dringende noodzaak om aanvullende beperkende maatregelen te nemen vanwege de ernst van de situatie.(20)

26.      Het Gerecht heeft uitdrukkelijk de mogelijkheid uitgesloten dat deze plaatsingen en handhavingen op de lijst – dus zowel voor Aven als voor Fridman – op andere criteria waren gebaseerd(21), zoals de Raad tijdens de procedure voor het Gerecht had gesuggereerd. Deze conclusie wordt in het kader van de onderhavige hogere voorzieningen niet ter discussie gesteld. Derhalve moet worden geoordeeld dat alleen de criteria a) en d) relevant zijn voor de analyse.

27.      Uit criterium a) volgt dat de tegoeden en economische middelen(22) van natuurlijke personen die „steun verlenen aan of uitvoering geven aan” acties of beleidsmaatregelen die de territoriale integriteit, soevereiniteit en onafhankelijkheid van Oekraïne of de stabiliteit of veiligheid van Oekraïne ondermijnen of bedreigen, moeten worden bevroren.

28.      Criterium d) beoogt met name de bevriezing van de tegoeden van natuurlijke personen die materiële of financiële steun verlenen aan of profijt trekken van Russische besluitvormers die verantwoordelijk zijn voor de annexatie van de Krim of de destabilisatie van Oekraïne.

29.      Die handelingen bevatten geen definitie van de begrippen „steun”, „materiële of financiële steun”, „Russische besluitvormers” of van wat moet worden verstaan onder de uitdrukking „profijt trekken”. Zij bevatten evenmin meer informatie over de wijze van bewijsvoering.(23)

30.      Uit punt 41 van de bestreden arresten blijkt dat het Gerecht heeft geoordeeld dat criterium a) „impliceert dat er een direct of indirect verband moet worden aangetoond tussen de activiteiten of acties van de betrokken persoon [...] en de situatie in Oekraïne die aanleiding heeft gegeven tot de vaststelling van de betrokken beperkende maatregelen [...] Deze personen moeten door hun gedrag personen hebben gesteund die zich schuldig hebben gemaakt aan acties of beleidsmaatregelen die de territoriale integriteit, soevereiniteit en onafhankelijkheid van Oekraïne ondermijnen of bedreigen”.

31.      Uit punt 42 van die arresten blijkt dat het Gerecht heeft geoordeeld dat criterium d) „specifiek en selectief gericht [is] op natuurlijke personen [...] die, ook al zijn zij als zodanig niet betrokken bij de annexatie van de Krim of de destabilisatie van Oekraïne, materiële of financiële steun verlenen aan of profijt trekken van de Russische besluitvormers die daarvoor verantwoordelijk zijn”. Criterium d) bestaat volgens het Gerecht uit twee elementen, namelijk materiële of financiële steun aan de Russische besluitvormers die verantwoordelijk zijn voor die annexatie of destabilisatie, en het feit dat profijt wordt getrokken van die besluitvormers. Deze twee criteria zijn niet cumulatief en, wat het profijt betreft, is het voldoende dat de betrokken persoon profijt trekt van de Russische besluitvormers, zonder dat er een verband hoeft te worden gelegd tussen het profijt dat de aangewezen personen of entiteiten trekken en de annexatie van de Krim of de destabilisatie van Oekraïne.

B.      Eerste middel in de zaken C‑440/24 P en C‑441/24 P: het Gerecht heeft blijk gegeven van een onjuiste rechtsopvatting door de in het arrest Kadi ontwikkelde rechtspraak niet in acht te nemen

1.      Samenvatting van het betoog van de partijen

32.      De Republiek Letland, gesteund door de Republiek Estland en de Republiek Litouwen, begint haar betoog met een reeks algemene opmerkingen over de noodzaak om een uniforme rechtspraak tot stand te brengen en rekening te houden met de bredere context van het Russische regime en de invloed ervan. Bij een dergelijke beoordeling moet volgens de Republiek Letland rekening worden gehouden met de vereisten die voortvloeien uit artikel 3, leden 1 en 5, en artikel 21, leden 1 en 2, onder a) en c), VEU.

33.      Volgens de Republiek Letland heeft het Gerecht de in punt 31 van de bestreden arresten aangehaalde rechtspraak onjuist toegepast door slechts een afzonderlijke en geïsoleerde beoordeling van het door de Raad overgelegde bewijsmateriaal te verrichten, terwijl die beoordeling had moeten worden aangevuld met een gezamenlijke globale analyse, rekening houdend met de context waarin dat bewijsmateriaal moest worden gezien.

34.      Zo stelt de Republiek Letland dat de rechterlijke toetsing van de beperkende maatregelen in drie fasen moet plaatsvinden. Ten eerste had het Gerecht moeten onderzoeken of een van de door de Raad aangevoerde redenen op zichzelf de plaatsing op de lijst rechtvaardigde. Indien geen van de redenen afzonderlijk de plaatsing op de lijst kon rechtvaardigen, had het Gerecht het bewijsmateriaal in zijn geheel moeten onderzoeken. Vervolgens had gebruik moeten worden gemaakt van informatie die buiten het kader van het overgelegde bewijsmateriaal valt en die een essentieel element vormt bij de beoordeling van de wettigheid van beperkende maatregelen. De externe context is een middel waarover het Gerecht beschikt om het bewijsmateriaal te beoordelen wanneer dat onlosmakelijk verbonden is met een bepaalde situatie(24) en wanneer de Raad moeilijkheden ondervindt bij het verzamelen van bewijsmateriaal, zoals het geval is in de Russische context. Bewijsmateriaal over de nauwe banden tussen een persoon en een regering en zijn status van „oligarch” in een autoritair regime moet worden beoordeeld in het licht van die specifieke context, met inbegrip van het feit dat de bedrijfswereld geacht wordt het beleid van een autoritair regime te ondersteunen. Het Gerecht heeft geen rekening gehouden met informatie die deze context verduidelijkt en die in de dupliek van de Raad voor het Gerecht is verstrekt. De Republiek Letland verwijst in het bijzonder naar een persartikel uit 2012, een rapport van het Bank of Finland Institute for Emerging Economies en een verklaring van Aven over het Russische economische klimaat en de betrokkenheid van besluitvormers bij de ontwikkeling daarvan. Ten slotte had het Gerecht naar analogie met het arrest Raad/Bamba(25) moeten oordelen dat de motivering van de litigieuze handelingen toereikend was, gelet op de context waaruit blijkt dat er een onlosmakelijk verband is tussen het Russische economische klimaat en de politieke leiders.

35.      Aven en Fridman stellen het Hof om te beginnen voor om gebruik te maken van artikel 181 van het Reglement voor de procesvoering. Voorts stellen zij primair dat het betoog van de Republiek Letland in het kader van het eerste middel van haar hogere voorziening onduidelijk is, zodat dit middel niet-ontvankelijk dient te worden verklaard. Subsidiair zijn zij van mening dat het betoog van rekwirante erop neerkomt dat het Gerecht wordt verzocht zijn eigen motivering in de plaats te stellen van die van de instelling die de bestreden handeling heeft verricht, hetgeen volgens de rechtspraak uitgesloten is.(26) De motivering van de Raad moet uitsluitend worden beoordeeld op basis van de elementen waarop de Raad zich bij het nemen van zijn besluit heeft gebaseerd.(27) Aven en Fridman betogen dat het Gerecht zich niet mag baseren op andere elementen dan de documentatie van de Raad om rekening te houden met de werking van het Russische regime. Zelfs indien het Gerecht wel een dergelijke analyse had moeten uitvoeren, zou de conclusie hoe dan ook ongewijzigd zijn gebleven.

2.      Analyse

36.      Om te beginnen moet worden opgemerkt dat de onderhavige hogere voorzieningen, anders dan Aven en Fridman betogen, niet kennelijk niet-ontvankelijk of kennelijk ongegrond zijn en niet bij een beschikking op grond van artikel 181 van het Reglement voor de procesvoering kunnen worden afgedaan.

37.      Ook de grief betreffende de niet-ontvankelijkheid van het eerste middel moet worden afgewezen. Anders dan Aven en Fridman stellen, is het betoog van rekwirante namelijk volkomen duidelijk en gemakkelijk te begrijpen, zoals overigens blijkt uit het feit dat zij erin geslaagd zijn een standpunt in te nemen over de grond van dit middel en tot de conclusie te komen dat het ongegrond is.

38.      Wat het onderzoek ten gronde van het eerste middel betreft, betwist de Republiek Letland in het algemeen de wijze waarop het Gerecht zijn analyse heeft uitgevoerd. Zij verwijt het Gerecht dat het de redenen voor de plaatsing op de lijst en het bewijsmateriaal dat deze redenen zou onderbouwen, afzonderlijk heeft beoordeeld, terwijl het een gezamenlijke en globale analyse van die redenen en dat bewijsmateriaal had moeten uitvoeren in het licht van hun context. In die zin houdt het eerste middel nauw verband met haar tweede middel.

39.      Ik stel voor om de argumenten van de Republiek Letland met betrekking tot het eerste middel te groeperen rond twee punten: ten eerste, het vereiste om de met de beperkende maatregelen nagestreefde doelstellingen in aanmerking te nemen; ten tweede, de grief dat de rechtspraak in de zaak Kadi niet in acht is genomen doordat het bewijsmateriaal geïsoleerd is beoordeeld en de externe context niet in aanmerking is genomen.

40.      Wat ten eerste het argument van de Republiek Letland betreft dat bij de beoordeling van de wettigheid van de beperkende maatregelen rekening moet worden gehouden met de vereisten die voortvloeien uit de artikelen 3 en 21 VEU, kan het belang van de beperkende maatregelen voor de verwezenlijking van de doelstellingen en acties van de Unie op internationaal vlak niet worden ontkend. Ik wil er niettemin op wijzen dat de strengheid van de rechterlijke toetsing door de Unierechter, zoals bepaald door de rechtspraak van het Hof, ook beantwoordt aan een normatieve eis van primair belang, aangezien zij voortvloeit uit artikel 47 van het Handvest van de grondrechten. Met andere woorden, zelfs wanneer de artikelen 3 en 21 VEU worden ingeroepen, is een volledig effectieve rechterlijke toetsing nodig.

41.      Overigens moet worden opgemerkt dat die rechterlijke toetsing tot doel heeft na te gaan of de Raad zijn verplichtingen is nagekomen. In dat verband wijs ik erop dat de Raad bij de vaststelling van beperkende maatregelen de grondrechten dient te eerbiedigen(28), waaronder het recht op behoorlijk bestuur, waaruit het recht van eenieder op een onpartijdige en billijke behandeling van zijn zaken voortvloeit.(29)

42.      Wat ten tweede de verplichtingen van het Gerecht betreft bij de beoordeling van de gegrondheid van de redenen voor de plaatsing of handhaving van een persoon op de lijst van personen wier tegoeden moeten worden bevroren, herinner ik eraan dat het Gerecht zich ervan dient te vergewissen dat de besluiten tot plaatsing of handhaving op een voldoende solide feitelijke grondslag berusten. De in de motivering aangevoerde feiten moeten worden gecontroleerd en de waarschijnlijkheid ervan kan niet louter in abstracto worden beoordeeld. De door de Raad verstrekte informatie en bewijzen moeten ten minste één van de redenen voor de plaatsing op de lijst kunnen staven en de Unierechter moet de materiële juistheid ervan controleren en de bewijskracht ervan beoordelen naargelang van de omstandigheden van het geval en in het licht van de opmerkingen van de betrokkene.

43.      Voorts kan de beoordeling van de wettigheid van de redenen voor plaatsing op de lijst ook worden uitgevoerd door de bewijselementen niet afzonderlijk, maar in hun context te onderzoeken, aangezien de Raad aan de op hem rustende bewijslast voldoet indien hij de Unierechter een reeks voldoende concrete, nauwkeurige en onderling overeenstemmende aanwijzingen voorlegt op grond waarvan het bestaan van een toereikend verband tussen de persoon op wie een bevriezingsmaatregel van toepassing is en het bestreden regime kan worden vastgesteld.(30) Door gebruik te maken van de context, kan de Raad dus voldoen aan de bewijslast in situaties waarin de toegang tot informatie moeilijk is, zoals bijvoorbeeld het geval was in de zaak die aanleiding heeft gegeven tot het arrest Anbouba/Raad.(31)

44.      Het lijdt geen twijfel dat de context in aanmerking kan worden genomen om de wettigheid van de criteria voor plaatsing op de lijst te beoordelen(32), maar ook om de gegrondheid van de redenen voor plaatsing op de lijst te beoordelen. Daarentegen kan de context een reden of een bewijsstuk nooit vervangen, maar alleen ondersteunen.

45.      In het arrest Anbouba/Raad stoelden de redenen voor de plaatsing van de betrokkene op de lijst op een aantal aanwijzingen die met name verband hielden met bepaalde functies die de betrokkene in de Syrische economie bekleedde. Die redenen waren gebaseerd op feiten die op het moment van de plaatsing op de lijst bekend en relevant waren. Afzonderlijk beschouwd waren die feiten geen aanwijzing voor steun, maar samen en in hun context vormden zij een reeks aanwijzingen die voldoende concreet, nauwkeurig en onderling samenhangend waren om te kunnen vaststellen dat die persoon het Syrische regime economisch steunde.(33)

46.      Naar mijn mening ligt de hele moeilijkheid in de onderhavige hogere voorzieningen in het feit dat de redenen voor de plaatsing van Aven en Fridman op de lijst en het bewijs ter ondersteuning daarvan gebaseerd waren op elementen die geen steun in de zin van criterium a) of d) of profijt in de zin van criterium d) konden aantonen. Met andere woorden, na de analyse van het Gerecht in de bestreden arresten bleef er niets meer over dat door de context diende te worden verduidelijkt.

47.      Het standpunt van de Republiek Letland is als volgt: aangezien Aven en Fridman Russische oligarchen zijn, konden zij alleen een dergelijk niveau van economisch succes bereiken door steun te verlenen aan of steun te ontvangen van – en dus profijt te trekken van – het Russische regime in het algemeen en Poetin in het bijzonder.

48.      Het is meer dan waarschijnlijk dat die bewering feitelijk juist is.

49.      Dat neemt niet weg dat de Europese norm voor rechterlijke bescherming veeleisender is en dat het toezicht slechts volledig is indien rekening wordt gehouden met de inhoud van de criteria voor plaatsing op de lijst en wordt nagegaan of de redenen voor plaatsing op de lijst, het bewijsmateriaal ter ondersteuning daarvan en het criterium zelf met elkaar in overeenstemming zijn. Van een volledig toezicht kan geen sprake zijn indien een vermoeden wordt vastgesteld op basis van de context.

50.      Een uitlegging van het bewijsmateriaal in het licht van de context mag niet zo ver gaan dat het criterium zelf daardoor wordt verdraaid.

51.      Bovendien kunnen de door de Republiek Letland aangevoerde contextuele elementen, die gedeeltelijk zijn ontleend aan de dupliek van de Raad voor het Gerecht, niet verhullen dat die context niet in de litigieuze handelingen werd vermeld.(34) De Raad was dus verplicht om nauwkeurige en concrete redenen – in voorkomend geval een reeks concrete, nauwkeurige en onderling samenhangende aanwijzingen – aan te voeren die betrekking hadden op feiten die een gedraging konden vormen zoals bedoeld in de criteria a) en d), zoals ik die aan het begin van mijn analyse heb uiteengezet.

52.      Het Gerecht heeft naar mijn mening dan ook terecht geoordeeld dat de verschillende in punt 44 van de bestreden arresten genoemde redenen weliswaar een zekere mate van nabijheid tot Poetin of zijn entourage aantoonden, maar niet konden aantonen dat Aven en Fridman steun hadden verleend aan acties of beleidsmaatregelen die Oekraïne in gevaar brachten in de zin van criterium a), noch dat zij profijt hadden getrokken van die besluitvormers in de zin van criterium d).(35)

53.      Aangezien de vastgestelde criteria van algemene aard zijn en de bepalingen waarin zij zijn vastgelegd geen definitie bevatten van wat moet worden verstaan onder „steun” aan acties of beleidsmaatregelen die de territoriale integriteit, soevereiniteit en onafhankelijkheid van Oekraïne ondermijnen of bedreigen, „materiële of financiële steun aan Russische besluitvormers die verantwoordelijk zijn voor de annexatie van de Krim of de destabilisatie van Oekraïne” of de uitdrukking „profijt trekken van” genoemde besluitvormers, en evenmin nadere aanwijzingen bevatten over de wijze waarop die elementen moeten worden bewezen, is er naar mijn mening geen reden om af te wijken van de rechtspraak volgens welke voor de beoordeling van de gegrondheid van de plaatsing van een persoon op de lijst van personen en entiteiten waarop beperkende maatregelen van toepassing zijn, altijd bewijselementen moeten worden overgelegd waaruit blijkt dat de persoon in kwestie economische steun heeft verleend aan het regime of daarvan profijt heeft getrokken.(36) Uit de bewoordingen van de criteria a) en d) volgt niet dat er louter op grond van de status van Aven en Fridman in de Russische economie een vermoeden bestaat dat zij het Russische regime ondersteunen of profijt trekken van Russische besluitvormers.(37)

54.      Voorts stel ik vast dat het argument dat de rechterlijke toetsing van beperkende maatregelen uit drie fasen bestaat, zoals beschreven door rekwirante, geen steun vindt in de rechtspraak van het Hof.

55.      Met name de stelling dat het aan het Gerecht staat om het bewijsmateriaal in zijn geheel te onderzoeken indien geen van de redenen afzonderlijk de plaatsing op de lijst kan rechtvaardigen, kan mijns inziens moeilijk worden verzoend met het herhaaldelijk bevestigde beginsel dat, indien de Unierechter oordeelt dat ten minste een van de genoemde redenen voldoende nauwkeurig en concreet is, gestaafd is en op zich een toereikende grondslag voor dat besluit vormt, de omstandigheid dat andere van die redenen dat niet zijn, niet kan leiden tot de nietigverklaring van dat besluit.(38) Indien één enkele reden voldoende kan zijn, moet ten minste één reden gegrond zijn. Wanneer echter geen van de redenen gestaafd is, kan een analyse waarin zij gezamenlijk worden beschouwd niet tot een andere conclusie leiden.

56.      Het argument dat is ontleend aan het arrest National Iranian Oil Company/Raad(39) kan niet overtuigen. De Republiek Letland voert aan dat het Hof in punt 78 van dat arrest heeft erkend dat de zogenaamde „externe” context een middel is waarover het Gerecht beschikt om het bewijsmateriaal te beoordelen wanneer dat onlosmakelijk verbonden is met een bepaalde situatie en wanneer de Raad moeilijkheden ondervindt bij het verzamelen van bewijsmateriaal, zoals het geval zou zijn in de Russische context.

57.      Om te beginnen erkent het Hof in punt 78 van het arrest National Iranian Oil Company/Raad weliswaar dat bij de uitlegging van besluiten op het gebied van het gemeenschappelijk buitenlands en veiligheidsbeleid rekening kan worden gehouden met de context, maar dit geldt alleen voor de toetsing van de wettigheid van de criteria voor plaatsing op de lijst, en niet voor de toetsing van het bewijsmateriaal dat wordt geacht de redenen voor plaatsing op de lijst te onderbouwen. Voorts blijkt uit de bestreden arresten niet dat de Raad zich heeft willen beroepen op moeilijkheden bij het verzamelen van bewijsmateriaal.(40)

58.      Voorts berust het argument dat het Gerecht rekening had moeten houden met de externe context van de beperkende maatregelen tegen Aven en Fridman, en de door de Raad in zijn dupliek verstrekte informatie in aanmerking had moeten nemen als bewijs dat de motivering van de litigieuze handelingen, gelet op de context, toereikend was, duidelijk op een verwarring tussen, enerzijds, de toetsing van de naleving van de motiveringsplicht en, anderzijds, het onderzoek van de gegrondheid van de plaatsing op de lijst, waarbij moet worden nagegaan of de door de Raad voor de plaatsing op de lijst aangevoerde elementen zijn aangetoond en of zij de vaststelling van die maatregelen kunnen rechtvaardigen.(41) De toetsing door het Gerecht in de twee bestreden arresten betrof uitsluitend dat onderzoek.

59.      Om alle bovengenoemde redenen geef ik het Hof in overweging het eerste middel ongegrond te verklaren.

C.      Tweede middel in de zaken C‑440/24 P en C‑441/24 P: het Gerecht heeft het door de Raad overgelegde bewijsmateriaal onjuist opgevat

1.      Samenvatting van het betoog van de partijen

60.      Met haar tweede middel, dat zij nauw verbonden acht met het eerste, betoogt de Republiek Letland, gesteund door de interveniënten, in wezen dat het Gerecht het door de Raad overgelegde bewijsmateriaal onjuist heeft opgevat door het niet in zijn context te onderzoeken.

61.      Wat punt 74 van het arrest Aven/Raad betreft, druist de uitlegging van de bewijsstukken nrs. 3 en 7 volgens de Republiek Letland in tegen het doel van de door de Raad vastgestelde maatregelen en is de vraag of er uiteindelijk al dan niet Amerikaanse sancties zijn vastgesteld, niet van belang voor de vaststelling van de bewijswaarde van de door de Raad aangevoerde elementen die bedoeld waren om de nauwe relatie tussen Aven en Poetin te benadrukken en duidelijk te maken dat Aven een integraal onderdeel van het Russische regime was geworden.

62.      Wat de bewijsstukken nrs. 4 en 12 betreft, heeft het Gerecht zich beperkt tot een mechanische lezing van de feiten, terwijl zowel de zogenaamde „Salié”-onderzoekscommissie als het lobbywerk van Poetin ten gunste van Alfa Bank, een van de belangrijkste particuliere banken in Rusland, de nauwe, langdurige en bijzondere banden tussen Aven en het Russische regime, alsook een wederzijdse en onverbrekelijke steun illustreren.

63.      De bewijsstukken nrs. 10 en 11 illustreren opnieuw de nauwe band tussen Aven en Poetin, aangezien het om de dochter van Poetin ging.

64.      De bewijsstukken nrs. 2 en 3 leveren volgens de Republiek Letland het bewijs op dat Aven heeft deelgenomen aan de inspanningen van het Kremlin om de westerse sancties op te heffen en betrokken was bij een aantal besprekingen met de Russische regering.

65.      Uit al deze bewijzen blijkt volgens de Republiek Letland dat Aven niet onafhankelijk van de Russische regering handelt, maar juist deel uitmaakt van het Russische regime, waarmee hij onlosmakelijk verbonden is, en dat hij als gezant van dat regime niet onbekend kan zijn met het beleid, de koers en de prioriteiten van dat regime. Dat blijkt uit de verantwoordelijkheden en taken die aan Aven waren toevertrouwd.

66.      Wat de bewijsstukken nrs. 8 en 9 betreft, had het Gerecht op basis van een onderzoek van die bewijsstukken in hun context kunnen vaststellen dat het hier niet ging om de loutere uitoefening van een grondwettelijk gewaarborgd rechtsmiddel, gelet op de uitholling van de rechtsstaat en van de onafhankelijkheid van de procureur-generaal en de machtsconcentratie in handen van de Russische president. Het Gerecht lijkt meer overtuigd te zijn geweest door de bewijswaarde van een juridisch advies waarin de brief van Aven aan de Russische president werd beoordeeld, zonder rekening te houden met de omstandigheden waarin dat advies tot stand was gekomen.

67.      Wat het arrest Fridman/Raad betreft, is de Republiek Letland van mening dat het Gerecht ten onrechte de bewijswaarde van bewijsstuk nr. 7 heeft afgewezen, dat nochtans aantoont dat Poetin heeft gelobbyd ten gunste van Alfa Group Turkije, als blijk van waardering voor het feit dat Alfa Group – een in 1989 opgericht conglomeraat waarvan Alfa Bank deel uitmaakt – loyaal was aan het Russische regime. Dergelijke lobbywerk illustreert volgens de Republiek Letland duidelijk de nauwe, langdurige en bijzondere banden tussen Fridman en het Russische regime. In tegenstelling tot wat het Gerecht in punt 49 van het arrest Fridman/Raad heeft geoordeeld, moet de grond die ontleend is aan het feit dat in 2005 politieke steun werd verleend in aanmerking worden genomen als rechtvaardiging van de plaatsing van Fridman op de lijst.

68.      Wat de bewijsstukken nrs. 1 en 2 betreft, die betrekking hebben op de hoedanigheid van Fridman als miljardair en aandeelhouder van Alfa Bank, is het Gerecht opnieuw voorbijgegaan aan de bredere context waarmee het rekening had moeten houden(42), terwijl die bewijsstukken de status van Fridman in de Russische economie aantonen.

69.      De nauwe band tussen Fridman en de Russische president wordt verder geïllustreerd door de bewijsstukken nrs. 5 en 6.

70.      Bewijsstuk nr. 2 toont volgens de Republiek Letland duidelijk aan dat Fridman heeft deelgenomen aan de inspanningen van het Kremlin om de westerse sancties op te heffen. Het toont aan dat Fridman niet onafhankelijk van de Russische regering handelt, maar juist deel uitmaakt van het Russische regime, waarmee hij onlosmakelijk verbonden is. Hij kon als gezant van dat regime onmogelijk onbekend zijn met het beleid, de koers en de prioriteiten van dat regime. De verantwoordelijkheden en taken die aan Fridman waren toevertrouwd, tonen de nauwe en onlosmakelijke banden tussen Poetin en Fridman aan.

71.      Ten slotte was het onderzoek van alle bewijsstukken gebrekkig, aangezien het Gerecht deze slechts door een fundamenteel vertekende bril heeft bekeken.

72.      Aven en Fridman vorderen dan ook primair dat het tweede middel niet-ontvankelijk wordt verklaard, en subsidiair dat het kennelijk ongegrond wordt verklaard.

2.      Analyse

73.      Volgens vaste rechtspraak van het Hof is de hogere voorziening overeenkomstig artikel 256, lid 1, VWEU en artikel 58, eerste alinea, van het Statuut van het Hof van Justitie van de Europese Unie beperkt tot rechtsvragen. Het Gerecht is bij uitsluiting bevoegd om de feiten vast te stellen, behoudens het geval waarin de feitelijke onjuistheid van zijn vaststellingen blijkt uit de aan het Gerecht overgelegde processtukken, en om die feiten en de bewijsstukken te beoordelen. De beoordeling van deze feiten en bewijsstukken levert dus, behoudens het geval van een onjuiste opvatting daarvan, geen rechtsvraag op die als zodanig vatbaar is voor toetsing door het Hof in hogere voorziening. Wanneer een rekwirant stelt dat het Gerecht bewijzen onjuist heeft opgevat, moet hij voorts precies aangeven welke elementen volgens hem onjuist zijn opgevat, en aantonen welke fouten in de analyse het Gerecht zijns inziens tot die onjuiste opvatting hebben gebracht. Ten slotte moet uit een onjuiste opvatting duidelijk blijken dat de beoordeling van de bestaande elementen onjuist is, zonder dat de feiten en de bewijzen opnieuw hoeven te worden beoordeeld.(43)

74.      In tegenstelling tot wat Aven en Fridman betogen, is het tweede middel ontvankelijk, aangezien het betoog van de Republiek Letland voldoet aan de vereisten die ik zojuist heb genoemd, daar zij op nauwkeurige en gedetailleerde wijze aanvoert dat een hele reeks bewijsstukken onjuist is opgevat omdat het Gerecht geen rekening zou hebben gehouden met de context waarin zij moeten worden gezien.

a)      Vermeende onjuiste opvatting van het bewijsmateriaal met betrekking tot Aven

75.      Wat de bewijsstukken nrs. 3 en 7 betreft, heeft het Gerecht de reden onderzocht volgens welke Aven in 2016 een ontmoeting heeft gehad met Poetin, die hem zou hebben gewaarschuwd voor de mogelijke invoering van aanvullende sancties tegen hem of tegen Alfa Bank door de Verenigde Staten. Het Gerecht was van oordeel dat die bewijsstukken dienden om aan te tonen dat Aven profijt had getrokken van de Russische besluitvormers in de zin van criterium d).(44) Het is echter in punt 74 van het arrest Aven/Raad tot de conclusie gekomen dat Aven weliswaar de feiten niet betwist, maar dat uit het bewijsmateriaal niet blijkt dat de aanvullende Amerikaanse sancties uiteindelijk zijn vastgesteld.

76.      Het Gerecht heeft de loutere vermelding van een mogelijkheid, zonder dat er daadwerkelijk profijt is getrokken, niet voldoende geacht om vast te stellen dat er sprake was van profijt. Indien de context in aanmerking was genomen, zou de conclusie niet anders hebben geluid. Criterium d) is niet zo geformuleerd dat het de loutere mogelijkheid van profijt dekt. Derhalve moet worden vastgesteld dat de conclusie waartoe het Gerecht in punt 74 van het arrest Aven/Raad is gekomen niet kennelijk onjuist is en dus geen blijk geeft van een onjuiste opvatting.

77.      Zoals de Republiek Letland betoogt, zou weliswaar kunnen worden gesteld dat voor een grotere doeltreffendheid van de beperkende maatregelen en een snellere verwezenlijking van de daarmee nagestreefde doelstellingen vereist is dat personen ook in dergelijke gevallen op de lijst worden geplaatst, maar het staat aan de Raad om het criterium in die zin te formuleren.

78.      Wat de bewijsstukken nrs. 4 en 12 betreft, verwijt de Republiek Letland het Gerecht dat het de feiten mechanisch heeft gelezen. Ik kan moeilijk begrijpen hoe een mechanische lezing van de feiten – dat wil zeggen een lezing die te dicht bij de feiten blijft – kennelijk onjuist zou kunnen blijken te zijn.

79.      Hoe dan ook heeft het Gerecht in de eerste plaats met betrekking tot het argument dat Poetin Alfa Group, waarvan Aven een belangrijke aandeelhouder zou zijn, zou hebben beloond voor zijn loyaliteit door in 2005 politieke steun te verlenen aan de investeringsplannen van de groep in Turkije, geoordeeld dat de Raad met die grond beoogde aan te tonen dat Aven profijt heeft getrokken van Russische besluitvormers in de zin van criterium d). Het Gerecht was van oordeel dat de Russische besluitvormers die het in dat criterium bedoelde profijt hebben opgeleverd, de voorbereiding van de annexatie van de Krim en de destabilisatie van Oekraïne moesten zijn begonnen om te kunnen aannemen dat de personen die profijt uit hen hebben getrokken niet onwetend konden zijn van de betrokkenheid van die besluitvormers bij die voorbereiding. Aangezien die beleidsmaatregelen en acties vanaf eind februari 2014 zijn uitgevoerd, heeft het Gerecht geoordeeld dat de grond die ontleend was aan het feit dat in 2005 politieke steun was verkregen niet in aanmerking kon worden genomen. De vraag of de beoordeling van het Gerecht in punt 48 van het arrest Aven/Raad gegrond is, is een rechtsvraag die het voorwerp uitmaakt van het derde middel. Ik verwijs naar de analyse daarvan. Wat het overige deel van de beoordeling van bewijsstuk nr. 12 betreft, heeft het Gerecht geen blijk gegeven van een onjuiste opvatting door de context niet in aanmerking te nemen.

80.      In de tweede plaats heeft het Gerecht ook geoordeeld dat de grond volgens welke Aven Poetin zou hebben geholpen in het kader van de Salié-onderzoekscommissie, bedoeld was om materiële of financiële steun aan de Russische besluitvormers in de zin van criterium d) aan te tonen.

81.      Aangezien de feiten teruggaan tot de jaren 1991 en 1992, heeft het Gerecht deze grond afgewezen omdat deze betrekking had op een periode die te ver verwijderd was van de periode waarin Aven op de lijst werd geplaatst en gehandhaafd om in aanmerking te kunnen worden genomen, met name omdat de voorbereiding van de annexatie van de Krim en de destabilisatie van Oekraïne op dat moment nog niet was begonnen. Indien de context in aanmerking was genomen, zou de conclusie niet anders hebben geluid.

82.      Onder voorbehoud van de beoordeling van het derde middel moet worden vastgesteld dat er geen sprake is van een onjuiste opvatting met betrekking tot de bewijsstukken nrs. 4 en 12.

83.      Wat de bewijsstukken nrs. 8 en 9 betreft, moet allereerst worden opgemerkt dat het Gerecht in zijn analyse geen aandacht heeft besteed aan bewijsstuk nr. 9.(45)

84.      Met betrekking tot de grond die berust op de vaststelling dat Aven een brief aan Poetin zou hebben geschreven om te klagen over een beslissing van het arbitragehof van Moskou in een procedure die de belangen van zijn onderneming raakte, en dat Poetin de procureur-generaal van Rusland opdracht zou hebben gegeven om die zaak te onderzoeken, heeft het Gerecht geoordeeld dat de Raad hiermee beoogde aan te tonen dat Aven profijt had getrokken van de Russische besluitvormers in de zin van criterium d).(46)

85.      Bewijsstuk nr. 8 is een artikel dat in 2019 op een website is verschenen en waarvan de inhoud in punt 62 van het arrest Aven/Raad wordt beschreven. Uit het volgende punt van dat arrest blijkt dat Aven die informatie niet betwist.

86.      Het Gerecht was echter niet van oordeel dat een dergelijk bewijsstuk profijt in de zin van criterium d) kon staven, aangezien de mogelijkheid om zich in die omstandigheden en voor dat doel tot de Russische president te wenden in de grondwet is vastgelegd en bewijsstuk nr. 8 niet aantoont dat Aven uit die actie bijzonder profijt heeft getrokken.

87.      Het lijkt misschien naïef om te oordelen dat de feiten die in bewijsstuk nr. 8 worden vermeld, uiteindelijk slechts gelijkstaan aan de uitoefening van een rechtsmiddel, terwijl de Russische Federatie geen rechtsstaat meer is. Ik begrijp heel goed wat de Republiek Letland in haar betoog probeert te verdedigen. Dit maakt het falen van de Raad naar mijn mening echter nog flagranter. Het stond aan de Raad om de reden te onderbouwen met elementen die – om de woorden van rekwirante te gebruiken – het ontbreken van de scheiding der machten, het gebrek aan onafhankelijkheid van de rechterlijke macht of de uitholling van de rechtsstaat illustreren, waar hij waarschijnlijk gemakkelijk in zou zijn geslaagd.

88.      De beoordeling van bewijsstuk nr. 8 door het Gerecht lijkt dus geen blijk te geven van een onjuiste opvatting.

89.      Wat ten slotte de bewijswaarde van het door Aven overgelegde juridisch advies betreft, moet worden vastgesteld dat de Republiek Letland punt 66 van het arrest Aven/Raad onjuist interpreteert, aangezien uit dat punt eenvoudigweg volgt dat het enkele feit dat een document door een partij ter verdediging is overgelegd, niet van dien aard is dat het geen enkele bewijswaarde heeft. Een andere opvatting zou de verweermiddelen van de betrokkenen aanzienlijk beperken. Een dergelijk document lijkt een relatieve bewijskracht te hebben, wat het Gerecht ook duidelijk heeft erkend. In ieder geval is het Gerecht niet uitsluitend op basis van dat advies tot de conclusie gekomen dat de reden niet was onderbouwd. Het Gerecht was namelijk niet alleen op grond van het overgelegde juridische advies, maar ook op grond van de informatie die beschikbaar was op de website van het Russische presidentschap van oordeel dat de door de Raad vastgestelde feiten niet volstonden om aan te tonen dat het verzoek van Aven en de daaruit voortvloeiende gevolgen profijt opleverden dat verder ging dan de uitoefening van een gewoon rechtsmiddel.(47) Bewijsstuk nr. 8 is vergeleken met tegenbewijzen, hetgeen eigen is aan het beginsel zelf van de rechten van de verdediging, zonder dat er daarom sprake is van een onjuiste opvatting van dat bewijsstuk.

90.      De bewijsstukken nrs. 10 en 11 dienden ter onderbouwing van de grond volgens welke Alfa Group via Poetins dochter banden had met die laatste.(48)

91.      Uit die bewijsstukken blijkt dat de oudste dochter van Poetin een liefdadigheidsproject heeft geleid dat werd uitgevoerd door het onderzoekscentrum waar zij als doctoraatsstudente werkzaam was, en dat tot doel had zieke kinderen te helpen. Dat project werd gefinancierd door Alfa Bank.(49)

92.      Zonder die bewijsstukken onjuist op te vatten, heeft het Gerecht geoordeeld dat zij niet volstonden om aan te tonen dat Aven materiële of financiële steun heeft verleend of profijt heeft getrokken van zijn relaties met Poetin in de zin van criterium d)(50), of steun heeft verleend in de zin van criterium a)(51), aangezien eventuele betrekkingen die hij met de dochter van Poetin onderhield hoogstens zouden kunnen aantonen dat hij vrij dicht bij Poetin stond. Uit criterium a) noch uit criterium d) volgt echter dat de loutere nabijheid tot Russische besluitvormers een reden is voor plaatsing op de lijst.

93.      Wat de bewijsstukken nrs. 2 en 3 betreft(52), stelt de Republiek Letland in wezen dat die bewijsstukken aantonen dat Aven niet onafhankelijk van de Russische regering handelt, waarvan hij deel uitmaakt, omdat hij er onlosmakelijk mee verbonden is.

94.      Dat betoog toont niet aan dat de bewijsstukken nrs. 2 en 3 onjuist zijn opgevat, aangezien de reden voor de plaatsing van Aven op de lijst niet gelegen is in het feit dat hij tot de Russische regering behoort, noch zelfs in het feit dat hij met die regering een zo nauwe band onderhoudt dat hij daarmee onlosmakelijk verbonden zou zijn. Ik herinner eraan dat de enige criteria die door het Gerecht in het arrest Aven/Raad zijn onderzocht, de criteria a) en d) zijn, en dat de verbondenheid onder een andere rechtsgrondslag valt.(53)

95.      Bovendien blijkt uit bewijsstuk nr. 2 dat de bijeenkomst in Washington DC plaatsvond in 2018, dat wil zeggen vier jaar vóór de vaststelling van de oorspronkelijke handelingen. Gezien de tijdspanne tussen die gebeurtenis en de eerste plaatsing van Aven op de lijst(54), kon dit feit op zich niet aantonen dat het verweten gedrag op het moment van de plaatsing op de lijst nog voortduurde.(55)

96.      Derhalve moet de conclusie luiden dat er geen sprake is van een onjuiste opvatting van het bewijsmateriaal met betrekking tot Aven.

b)      Vermeende onjuiste opvatting van het bewijsmateriaal met betrekking tot Fridman

97.      Wat de grieven betreft inzake een onjuiste opvatting van de bewijsstukken nrs. 7, 5 en 6, verwijs ik mutatis mutandis naar mijn analyse van die bewijsstukken voor zover zij betrekking hadden op Aven.

98.      Wat de bewijsstukken nrs. 1 en 2 betreft, stelt de Republiek Letland dat de hoedanigheid van Fridman als miljardair en aandeelhouder vaststond. Het Gerecht heeft met name in punt 53 van het arrest Fridman/Raad geen rekening gehouden met de context waaruit blijkt dat die hoedanigheid op zich volstaat om vast te stellen dat hij steun heeft verleend aan beleidsacties in de zin van criterium a), of dat hij steun heeft verleend aan de Russische besluitvormers of profijt van hen heeft getrokken in de zin van criterium d). Die bewijsstukken tonen volgens de Republiek Letland de status van Fridman binnen de Russische economie en zijn plaats binnen het Russische regime aan.

99.      Deze argumenten sluiten duidelijk aan bij het eerste middel. Ik verwijs naar mijn analyse van dat middel.

100. Uit punt 51 van het arrest Fridman/Raad blijkt dat de bewijsstukken nrs. 1 en 2 erop wijzen dat Fridman een belangrijke aandeelhouder is van Alfa Group, waartoe ook Alfa Bank behoort, waarvan Fridman eveneens aandeelhouder is. Fridman wordt aangeduid als een van de miljardairs van de groep en een van de leidinggevenden van Alfa Group.

101. Zonder die bewijsstukken onjuist op te vatten, heeft het Gerecht daaruit afgeleid dat zij aantoonden dat Fridman een belangrijke aandeelhouder van Alfa Group was(56), en heeft het deze bewijsstukken getoetst aan de criteria voor plaatsing op de lijst om daaruit af te leiden dat zij niet konden aantonen dat Fridman steun had verleend aan acties of beleidsmaatregelen in de zin van criterium a), of materiële of financiële steun had verleend aan of profijt had getrokken van Russische besluitvormers in de zin van criterium d).(57) Aangezien de litigieuze handelingen geen elementen bevatten die een verband kunnen aantonen tussen de positie van een zakenman in de Russische economie en het noodzakelijke bestaan van steun om die positie te verwerven en te behouden, bevestigen de door de bewijsstukken nrs. 1 en 2 gestaafde feiten de redenen voor de plaatsing op de lijst niet en lijken zij geen verband te houden met de criteria a) en d), die de enige redenen waren voor de plaatsing van Fridman op de lijst van personen wier tegoeden moeten worden bevroren.

102. Uit bovenstaande analyse volgt dat het tweede middel ongegrond moet worden verklaard.

D.      Derde middel in de zaken C‑440/24 P en C‑441/24 P: onjuiste rechtsopvatting bij de uitlegging en toepassing van criterium d)

103. De Republiek Letland, die in haar betoog wordt gesteund door de Republiek Estland en de Republiek Litouwen, deelt dit derde middel op in twee onderdelen. In het eerste onderdeel verwijt zij het Gerecht te hebben geoordeeld dat criterium d) alleen van toepassing kon zijn indien de Russische besluitvormers reeds waren begonnen met de voorbereiding van de annexatie van de Krim of de destabilisatie van Oekraïne. In het tweede onderdeel betoogt zij dat het Gerecht blijk heeft gegeven van een onjuiste rechtsopvatting door geen rekening te houden met de onlosmakelijke band tussen het Russische regime en de oligarchen.

1.      Eerste onderdeel van het derde middel

104. De Republiek Letland stelt in wezen dat het Gerecht een te enge uitlegging van het arrest Rotenberg/Raad(58) heeft gehanteerd die in strijd is met de rechtspraak over de beoordeling van de geldigheid van de redenen voor plaatsing op de lijst. Een dergelijke beoordeling vereist volgens de Republiek Letland dat het bewijsmateriaal in zijn context wordt onderzocht. Bovendien volgt uit die rechtspraak dat de Raad aan de op hem rustende bewijslast voldoet indien hij een reeks concrete, nauwkeurige en onderling samenhangende aanwijzingen aanvoert die een toereikend verband tussen de betrokkene en het regime aantonen.(59) Indien het bewijsmateriaal pas in aanmerking zou worden genomen vanaf het moment waarop de besluitvormers zijn begonnen met de voorbereiding van de annexatie van de Krim of de destabilisatie van Oekraïne, zou geen rekening worden gehouden met de context van de beperkende maatregelen. De onder criterium d) bedoelde acties en beleidsmaatregelen werden volgens rekwirante vóór 2014 gepland. Bovendien is het arrest Rotenberg/Raad niet van toepassing op maatregelen die na 22 februari 2022 zijn genomen. Vóór de Russische invasie van Oekraïne was het relevante criterium dat van „actieve steun”. Bij besluit 2022/329 is het criterium gewijzigd, dat nu alleen nog betrekking heeft op steun. De bovengenoemde rechtspraak heeft dus betrekking op een ander criterium voor plaatsing op de lijst.

105. Aven en Fridman stellen dat dit eerste onderdeel gedeeltelijk niet-ontvankelijk is, aangezien de Republiek Letland tot dusver nooit heeft betoogd dat de beleidsmaatregelen en de acties van Rusland al vóór eind februari 2014 waren gepland. Voor het overige vorderen Aven en Fridman dat dit onderdeel ongegrond wordt verklaard.

106. Het argument dat dit eerste onderdeel niet-ontvankelijk is, moet worden verworpen, aangezien het Hof herhaaldelijk heeft geoordeeld dat een verzoeker een hogere voorziening mag instellen waarin hij middelen aanvoert die uit het bestreden arrest voortvloeien en ertoe strekken de gegrondheid daarvan in rechte te betwisten.(60) Derhalve kan worden geoordeeld dat de kritiek van rekwirante ertoe strekt de uitlegging door het Gerecht van het arrest Rotenberg/Raad te betwisten voor wat betreft de vaststelling van de draagwijdte van criterium d).

107. Ten gronde heeft het Gerecht in punt 48 van de bestreden arresten geoordeeld dat criterium d) slechts van toepassing kan zijn indien de Russische besluitvormers die aan de basis liggen van het profijt dat de betrokkenen trekken, op zijn minst reeds zijn begonnen met de voorbereiding van de annexatie van de Krim en de destabilisatie van Oost-Oekraïne. Pas vanaf het moment waarop de besluitvormers met die voorbereiding waren begonnen, kon worden aangenomen dat de personen die profijt hebben getrokken op de hoogte waren van de betrokkenheid van de besluitvormers bij die acties en konden verwachten dat hun financiële middelen aan beperkende maatregelen zouden worden onderworpen om te voorkomen dat zij steun zouden verlenen aan die besluitvormers. Op basis van het arrest Rotenberg/Raad, waarin werd vastgesteld dat de betrokken beleidsmaatregelen en activiteiten vanaf eind februari 2014 werden uitgevoerd, heeft het Gerecht daaruit afgeleid dat de grond volgens welke Poetin in 2005 politieke steun zou hebben verleend, zo dat al bewezen zou zijn, niet in aanmerking kon worden genomen om de plaatsing van Aven en Fridman op de litigieuze lijsten te rechtvaardigen.(61)

108. Uit de bewoordingen van criterium d) blijkt dat het met name betrekking heeft op natuurlijke personen die „materiële of financiële steun verlenen aan of profijt trekken van Russische besluitvormers die verantwoordelijk zijn voor de annexatie van de Krim of de destabilisatie van Oekraïne”. Zoals het Gerecht in punt 42 van de bestreden arresten heeft geoordeeld, is „[dat] criterium specifiek en selectief gericht op natuurlijke personen [...] die, ook al zijn zij als zodanig niet betrokken bij de annexatie van de Krim of de destabilisatie van Oekraïne”, dergelijke steun verlenen aan of profijt trekken van die besluitvormers, waarbij die twee elementen niet cumulatief zijn. Het Gerecht heeft ook terecht geoordeeld dat dit criterium „niet vereist dat de personen [...] persoonlijk profijt trekken van de annexatie van de Krim of de destabilisatie van Oekraïne”(62), maar dat het voldoende is dat zij profijt trekken van een van de Russische besluitvormers die verantwoordelijk zijn voor die gebeurtenissen, zonder dat een verband tussen het profijt en die gebeurtenissen hoeft te worden aangetoond.

109. De door het Gerecht gehanteerde definitie van criterium d) lijkt correct.

110. Uit de bewoordingen van criterium d) volgt dat de materiële en financiële steun moet zijn verleend aan de Russische besluitvormers die verantwoordelijk zijn voor de annexatie van de Krim of de destabilisatie van Oekraïne. Het profijt moet zijn getrokken van diezelfde besluitvormers. Om die besluitvormers – die overigens niet zijn gedefinieerd – als verantwoordelijk te kunnen aanmerken, moet het feit waarvoor zij verantwoordelijk worden gehouden zich daadwerkelijk hebben voorgedaan.

111. Op basis van het arrest Rotenberg/Raad heeft het Gerecht geoordeeld dat de onder criterium d) vallende „beleidsmaatregelen en activiteiten” vanaf eind februari 2014 werden uitgevoerd(63), zonder zich uit te spreken over de datum vanaf wanneer kon worden aangenomen dat de Russische besluitvormers de annexatie van de Krim en de destabilisatie van Oekraïne hadden voorbereid. Aangezien het Gerecht echter van oordeel was dat de bewijzen in verband met de Salié-onderzoekscommissie (wat Aven betreft) en in verband met de politieke steun van Poetin aan de buitenlandse investeringen van Alfa Group in 2005 (wat Aven en Fridman betreft) de plaatsing van Aven en Fridman op de lijst op grond van dat criterium niet konden rechtvaardigen, omdat de betrokken feiten zich hadden voorgedaan op een tijdstip waarop de voorbereiding van de annexatie van de Krim en de destabilisatie van Oekraïne nog niet was begonnen, is het er noodzakelijkerwijs van uitgegaan dat de voorbereiding van de annexatie van de Krim en de destabilisatie van Oekraïne na 2005 is begonnen.

112. Zonder dat het Hof zich naar mijn mening hoeft uit te spreken over de exacte datum waarop de voorbereiding van die gebeurtenissen is begonnen, moet het volgende worden vastgesteld.

113. Het Hof heeft reeds geoordeeld dat „de Raad [...] bij de beoordeling of een persoon voldoet aan een criterium voor plaatsing op een lijst [...] als het criterium onder a) of onder d), rekening [kan houden] met informatie of bewijzen die betrekking hebben op omstandigheden van vóór de datum van vaststelling van de handeling houdende oplegging of handhaving van beperkende maatregelen, mits deze informatie of bewijzen de aan die handeling ten grondslag liggende redenen staven en bijdragen tot de vaststelling dat de betrokkene, ondanks het tijdsverloop en rekening houdend met alle relevante omstandigheden van het specifieke geval, aan het plaatsingscriterium in kwestie voldoet [...] Met name kan niet worden uitgesloten dat dergelijke informatie en bewijzen in aanmerking kunnen worden genomen om, gelet op het plaatsingscriterium in kwestie, vast te stellen dat er sprake is van continuïteit tussen enerzijds de vroegere situatie van de betrokkene en anderzijds zijn huidige situatie.”(64)

114. De reeks voldoende concrete, nauwkeurige en onderling samenhangende aanwijzingen waarmee een toereikend verband kan worden aangetoond tussen de persoon op wie de maatregelen tot bevriezing van de tegoeden betrekking hebben en het bestreden regime en waarop de Raad zich kan beroepen, kan dus uiteraard gebaseerd zijn op oude bewijzen die dateren van vóór de datum van vaststelling van de handelingen houdende plaatsing op de lijst, mits in elk geval ook wordt aangetoond dat er sprake is van continuïteit tussen die bewijzen en de situatie op het tijdstip van de plaatsing op de lijst.

115. Ik voeg hieraan toe dat, net zoals het Gerecht heeft opgemerkt met betrekking tot criterium a)(65), criterium d) door het gebruik van de tegenwoordige tijd impliceert dat de materiële of financiële steun wordt verleend aan de Russische besluitvormers op de dag van de plaatsing en handhaving op de lijst. Hetzelfde geldt voor het getrokken profijt.

116. Zelfs indien de politieke steun die Poetin in 2005 aan Alfa Group heeft verleend voor haar buitenlandse investeringen had moeten worden geacht te zijn verleend in een periode waarin de voorbereiding van de annexatie van de Krim en de destabilisatie van Oekraïne was begonnen, had de Raad dus moeten vaststellen dat Aven en Fridman ondanks het tijdsverloop op het moment van hun plaatsing en handhaving op de lijst nog steeds profijt bleven trekken van die steun in de zin van criterium d).

117. Derhalve is dit eerste onderdeel van het derde middel naar mijn mening niet ter zake dienend.

2.      Tweede onderdeel van het derde middel

118. Met het tweede onderdeel van het onderhavige middel betoogt de Republiek Letland in wezen dat het Gerecht de uitdrukking „profijt trekken” in criterium d) te eng heeft uitgelegd. De nabijheid tot de Russische besluitvormers vormt volgens haar in de Russische context reeds profijt vanwege de onlosmakelijke band tussen de Russische regering en de Russische elite. Het Russische economische klimaat en de voorbeelden van samenwerking van Aven en Fridman met Poetin vormen twee aanwijzingen hiervoor. Het onlosmakelijke verband tussen het Russische economische klimaat en de politieke leiders werd door de Raad benadrukt in de punten 89 en 91 van zijn verweerschrift voor het Gerecht en in de punten 14 en 16 van zijn dupliek voor het Gerecht. Het onderzochte bewijsmateriaal, in combinatie met de uit de context afgeleide informatie, wijst op een onlosmakelijke band tussen Aven en Fridman en de Russische besluitvormers. Die nabijheid werd met name in punt 45 van de bestreden arresten opgemerkt en erkend. Zij wordt nog versterkt door de langdurige uitoefening van activiteiten die tot gevolg hadden dat Poetin werd gesteund of bevoordeeld, zoals blijkt uit de bewijzen nrs. 3, 4, 10 en 11 betreffende Aven en nrs. 2, 5 en 6 betreffende Fridman. Dankzij hun welwillende houding ten opzichte van Poetin hebben Aven en Fridman een voorkeursbehandeling gekregen. Hoewel bewijsstuk nr. 12 met betrekking tot Aven en nr. 7 met betrekking tot Fridman betrekking hebben op een niet-relevante periode, verschaffen zij informatie over de staat van hun relatie met de Russische besluitvormers, hun nauwe banden met hen en het profijt dat zij van hen trekken. Dankzij deze langdurige en bestendige nauwe banden konden zij steun voor investeringen, hulp bij lopende procedures en advies en informatie van Poetin krijgen.

119. Aven en Fridman zijn daarentegen van mening dat het Gerecht in punt 84 van het arrest Aven/Raad en in punt 66 van het arrest Fridman/Raad slechts een stelling ongegrond heeft verklaard in het licht van criterium d), nadat het diezelfde stelling ongegrond had verklaard in het licht van criterium a). Voor het overige bevat het onderhavige middel volgens hen geen enkele betwisting in rechte en beoogt het slechts het Hof te verzoeken de feiten opnieuw te onderzoeken.

120. Voor zover de Republiek Letland wenst terug te komen op de beoordeling van de bewijsstukken nrs. 3, 4, 10, 11 en 12 betreffende Aven en de bewijsstukken nrs. 2, 5, 6 en 7 betreffende Fridman, verwijs ik naar de analyse van het tweede middel.

121. Voor het overige wijs ik erop dat criterium d) een reden voor plaatsing op de lijst vaststelt, namelijk profijt dat de betrokkene van de Russische besluitvormers moet trekken en waarvan het concrete karakter moet worden gestaafd. Het betoog van rekwirante houdt in dat de elementen die de nauwe band tussen Aven en Fridman en die besluitvormers aantonen, moeten worden geacht het bewijs te vormen dat zij profijt van hen hebben getrokken in de zin van criterium d). In dat verband wijs ik erop dat uit de bewoordingen van criterium d) niet blijkt dat een nauwe band een reden voor plaatsing op de lijst vormt. Dit blijkt evenmin uit de directe normatieve context van de bepaling waarin dat criterium is opgenomen.

122. Aangezien criterium d) in algemene bewoordingen is geformuleerd en geen nadere bepalingen bevat over de wijze waarop die elementen moeten worden bewezen, vereist de beoordeling van de gegrondheid van de plaatsing van een persoon op de lijst altijd het bewijs van omstandigheden waaruit blijkt dat de betrokken persoon profijt heeft getrokken van de Russische besluitvormers.(66)

123. In tegenstelling tot wat de Republiek Letland stelt, is in de formulering van dat criterium geen sprake van enig vermoeden dat een nauwe band met de Russische besluitvormers noodzakelijkerwijs profijt oplevert in de zin van criterium d). Het betoog van de Republiek Letland is erop gericht de onlosmakelijke band tussen de Russische regering en de Russische economische elite, die mogelijk door personen met een vooraanstaande economische positie in Rusland in stand wordt gehouden, aan te tonen.(67) De op de Raad rustende bewijslast had echter geen betrekking op die onlosmakelijke band. De Raad diende bewijsmateriaal uit een relevante periode aan te voeren waaruit bleek dat Aven en Fridman individueel profijt trokken van de Russische besluitvormers.

124. In punt 89 van het verweerschrift dat de Raad in de zaak Aven/Raad(68) bij het Gerecht heeft ingediend, wordt de inhoud weergegeven van het artikel dat bewijsstuk nr. 1 vormt. Dat punt staat in een deel van dat verweerschrift dat gewijd is aan de geloofwaardigheid en de betrouwbaarheid van het bewijsmateriaal. Uit punt 21 van de bestreden arresten blijkt dat in dat artikel wordt vastgesteld dat Aven en Fridman zeggenschap hebben over Alfa Group en dat zij worden vervolgd wegens beschuldigingen van corruptie en onwettig gedrag. In de hogere voorziening wordt deze voorstelling van bewijsstuk nr. 1 niet betwist. Als zodanig lijken noch de zeggenschap over Alfa Group, noch de beschuldigingen van corruptie of onwettig gedrag profijt te vormen dat is getrokken van de Russische besluitvormers in de zin van criterium d).

125. Punt 91 van het verweerschrift dat de Raad in de zaak Aven/Raad(69) bij het Gerecht heeft ingediend, verwijst naar bijlage A.23 bij het verzoekschrift van Aven voor het Gerecht en naar bijlage B.13 bij het genoemde verweerschrift(70), waarin wordt verwezen naar de economische en zelfs politieke macht van Aven en Fridman. Het gaat daarbij opnieuw om algemene beweringen die geen betrekking hebben op een periode die dicht bij het tijdstip van de plaatsing op de lijst ligt.

126. De punten 14 en 16 van de dupliek van de Raad voor het Gerecht in de zaken Aven/Raad en Fridman/Raad bevatten algemene opmerkingen over de banden tussen het Kremlin en de Russische oligarchen, die weliswaar door Aven zijn gemaakt(71), maar niets zeggen over het concrete en individuele karakter van het getrokken profijt. Dezelfde vaststelling dringt zich op voor punt 16 van die dupliek.

127. Uit het voorgaande volgt dat het Gerecht, zonder blijk te geven van een onjuiste rechtsopvatting, heeft kunnen oordelen dat bepaalde gronden eventueel een nauwe band tussen Aven en Fridman en de verantwoordelijke Russische besluitvormers konden aantonen, die soms zelfs niet wordt betwist, maar niet konden aantonen dat zij profijt hebben getrokken van die Russische besluitvormers in de zin van criterium d).

128. Indien anders zou moeten worden geoordeeld, dat wil zeggen indien het profijt automatisch zou voortvloeien uit de positie van de persoon in de Russische economie zonder dat dat profijt verder hoeft te worden aangetoond, zou de vraag rijzen welk verschil er dan nog zou bestaan tussen criterium d) en criterium g)(72).

129. Wat de aangevoerde onlosmakelijke verbondenheid betreft, komt het mij voor dat ook die betrekking heeft op een ander criterium, dat door het Gerecht in de bestreden arresten is afgewezen zonder dat dit in het kader van de hogere voorzieningen is betwist.(73)

130. Ik geef het Hof dan ook in overweging om dit tweede onderdeel en bijgevolg het derde middel ongegrond te verklaren.

E.      Vierde middel in de zaken C‑440/24 P en C‑441/24 P: het Gerecht heeft blijk gegeven van een onjuiste rechtsopvatting door het betoog dat Aven en Fridman zich niet van het Russische regime hebben gedistantieerd, niet in zijn context te onderzoeken

131. De Republiek Letland, gesteund door de Republiek Estland en de Republiek Litouwen, voert in wezen aan dat het Gerecht de in punt 82 van het arrest Aven/Raad en in punt 64 van het arrest Fridman/Raad genoemde rechtspraak(74) onjuist heeft uitgelegd, aangezien het de stelling van de Raad dat Aven en Fridman zich niet van het Russische regime hebben gedistantieerd, niet in het licht van het overige bewijsmateriaal heeft onderzocht. De distantiëring van het Russische regime is volgens rekwirante een van de middelen waarmee een persoon op wie beperkende maatregelen van toepassing zijn, de toepasselijkheid daarvan kan beperken. De gevolgen van de distantiëring rechtvaardigen dat dit begrip strikt wordt opgevat, dat wil zeggen dat elke steun aan of samenwerking met het betrokken regime moet worden stopgezet ingevolge een keuze van de door de beperkende maatregelen geviseerde persoon waarvan de gevolgen in de nabije toekomst onomkeerbaar zijn. De Republiek Letland erkent weliswaar dat het ontbreken van distantiëring op zich niet kan rechtvaardigen dat beperkende maatregelen worden vastgesteld, maar wijst erop dat in de rechtspraak van het Gerecht bijzondere gevallen worden onderscheiden. Uit het door de Raad overgelegde bewijsmateriaal blijkt dat er een zo nauwe band bestaat tussen Aven en Fridman en het regime dat het onmogelijk is de beperkende maatregelen op te heffen zonder dat zij zich van dat regime distantiëren. Het Gerecht heeft dus het feit dat Aven en Fridman zich niet van het Russische regime hebben gedistantieerd niet beoordeeld tegen de achtergrond van hun bijzondere positie binnen dat regime en in de context van het onlosmakelijke verband tussen het politieke en het economische regime in Rusland. Het uitblijven van actie van dergelijke personen kan alleen maar worden beschouwd als steun aan het regime. De Republiek Letland voegt hieraan toe dat de deelname van Aven aan de door Poetin op 24 februari 2022 bijeengeroepen bijeenkomst van oligarchen, die plaatsvond na de invasie van Oekraïne, eveneens een element is dat in aanmerking moet worden genomen. De Republiek Letland verzoekt de Unierechter oog te hebben voor de omvang van de uitdaging in de huidige geopolitieke situatie en vast te stellen dat een louter formele beoordeling van de situatie, los van de context, niet volstaat om die uitdaging het hoofd te bieden.

132. Na eraan te hebben herinnerd dat zij tot de weinige Russische zakenlieden behoren die zich publiekelijk tegen de oorlog hebben uitgesproken, stellen Aven en Fridman ten eerste dat het in punt 82 van het arrest Aven/Raad en in punt 64 van het arrest Fridman/Raad genoemde arrest geen verplichting oplegt om het argument van de Raad te onderzoeken dat zij zich niet van het Russische regime zouden hebben gedistantieerd. Uit diezelfde punten blijkt dat het Gerecht het argument van de Raad niettemin heeft onderzocht en tot de conclusie is gekomen dat het vermeende uitblijven van een standpunt tegen de invasie van Oekraïne niet kon worden beschouwd als een daad van steun in de zin van criterium a). Hoe dan ook zijn Aven en Fridman van mening dat dit vierde middel niets toevoegt, aangezien de kritiek van de Raad waarop in de punten 82 en 64 van de bestreden arresten wordt ingegaan, geen afbreuk kan doen aan de beoordeling door het Gerecht van het bewijsmateriaal waaruit blijkt dat zij aan een naar Washington gezonden delegatie hebben deelgenomen. Aangezien het middel voor het overige slechts een nieuwe oproep aan het Hof is om de feiten opnieuw te onderzoeken, vorderen Aven en Fridman dat dit middel gedeeltelijk niet-ontvankelijk en gedeeltelijk kennelijk ongegrond wordt verklaard.

133. De door Aven en Fridman aangevoerde grond van niet-ontvankelijkheid moet zonder meer worden afgewezen. De Republiek Letland verzoekt het Hof namelijk niet om een nieuw onderzoek van de feiten. Het vierde middel betreft de rechtsvraag of het feit dat geen afstand is genomen bij de toetsing van de gegrondheid van de plaatsing op de lijst van personen die op grond van criterium a) aan beperkende maatregelen moeten worden onderworpen, kan worden aangemerkt als „steun”.(75) Aangezien het gaat om de juridische kwalificatie van die handelwijze in het licht van criterium a), moet het middel ontvankelijk worden verklaard.

134. Ten gronde blijkt uit de bestreden arresten dat het Gerecht het argument van de Raad dat Aven en Fridman geen duidelijk standpunt hebben ingenomen tegen de invasie van Oekraïne, heeft onderzocht in het kader van de analyse van de grond volgens welke zij betrokken waren bij de inspanningen van het Kremlin om de westerse sancties op te heffen door deel te nemen aan de bijeenkomst van de Atlantic Council in mei 2018. Ik herinner eraan dat het Gerecht van oordeel was dat die deelname op het tijdstip van de vaststelling van de oorspronkelijke handelingen niet kon worden beschouwd als steun(76) van Aven en Fridman aan de acties en beleidsmaatregelen die de soevereiniteit van Oekraïne ondermijnen.

135. Het Gerecht heeft erop gewezen dat het feit dat geen afstand is genomen een element kan zijn dat in aanmerking moet worden genomen „ter ondersteuning van de handhaving van beperkende maatregelen”(77), mits dit feit slechts een van de aanwijzingen is uit de reeks aanwijzingen die de Raad moet verstrekken. Het recente arrest van het Hof in de zaak Timchenko/Raad lijkt dat te bevestigen.(78) In deze fase van de analyse van het Gerecht leek echter geen van de onderzochte redenen onderbouwd te zijn. Indien anders was geoordeeld dan het Gerecht in punt 82 van het arrest Aven/Raad en in punt 64 van het arrest Fridman/Raad heeft gedaan, zou het feit dat geen afstand was genomen noodzakelijkerwijs zijn beschouwd als individueel gedrag dat gelijkstaat aan een positieve en actuele daad van steun. Dat is echter niet de strekking van criterium a), hetgeen ook door de Republiek Letland wordt erkend.(79)

136. Het argument van de Raad dat er geen sprake is van distantiëring kan niet tot gevolg hebben dat de gevolgen van de vermeende steun van 2018 worden verlengd tot het tijdstip van de plaatsing op de lijst.

137. Hoewel ik begrip heb voor het belang dat rekwirante hecht aan de verwezenlijking van de doelstellingen die met de beperkende maatregelen worden nagestreefd en die zij hier opnieuw naar voren brengt, kan die verwezenlijking niet rechtvaardigen dat het feit dat geen afstand wordt genomen van de bestreden regimes of situaties op zich automatisch als laakbaar wordt aangemerkt of hoe dan ook als een blijk van steun in de zin van criterium a) wordt opgevat, met name omdat die regimes doorgaans worden gekenmerkt door brute onderdrukking van elke uiting van afwijkende meningen.

138. Bovendien zou een feitelijke grondslag die uitsluitend steunt op het ontbreken van distantiëring naar mijn mening niet voldoende solide zijn en niet voldoen aan de in de rechtspraak vastgestelde normen.(80)

139. Ten slotte wordt de deelname van Aven aan de bijeenkomst van 24 februari 2022 in het Kremlin niet genoemd in de motivering van de litigieuze handelingen. Als bewijsstuk had dit de grond volgens welke Aven de status van oligarch heeft kunnen onderbouwen(81), gelet op de nauwe band met het Kremlin en de verwevenheid tussen de politieke en economische wereld die daaruit blijkt, maar die steun had moeten worden aangetoond. De deelname aan die bijeenkomst doet ook vermoeden dat Aven banden heeft met personen tegen wie beperkende maatregelen zijn genomen, maar het Gerecht heeft geoordeeld dat uit de motivering van de litigieuze handelingen blijkt dat de enige criteria op basis waarvan is besloten om Aven en Fridman op de lijst te plaatsen, de criteria a) en d) zijn.(82) Uit punt 144 van het door de Raad bij het Gerecht ingediende verweerschrift blijkt vooral dat de Raad de deelname van Aven aan de bijeenkomst van 24 februari 2022 hoofdzakelijk heeft aangevoerd om de ontkenningen van Aven, die zich wilde verdedigen tegen de beschuldiging dat hij deel uitmaakte van de groep van 50 oligarchen, te weerleggen.

140. Ik geef het Hof dan ook in overweging om het vierde middel ongegrond te verklaren.

F.      Slotopmerkingen

141. Uit mijn analyse van de hogere voorzieningen in deze gevoegde zaken volgt dat deze moeten worden afgewezen. Derhalve moet worden vastgesteld dat Aven en Fridman, zoals het Gerecht heeft geoordeeld, ten onrechte bij de litigieuze handelingen op de lijsten van aan beperkende maatregelen onderworpen personen zijn geplaatst en gehandhaafd.

142. De voorrang van het Unierecht, van de rechtsgemeenschap die het tot stand brengt en van de waarden van de Unie die het belichaamt, moet met klem en volharding worden bevestigd wanneer oorlogszuchtige geesten aan onze deuren kloppen.

143. Ik wil duidelijk stellen dat van de Raad geen buitensporige norm of onmogelijk te leveren bewijs werd verwacht.(83) De analyse van het Gerecht in de bestreden arresten sluit naadloos aan bij de verbintenis die het Hof sinds het arrest Kadi is aangegaan om de beperkende maatregelen aan een volledige toetsing te onderwerpen en een juist evenwicht te bewaren. Zodra individuele besluiten worden genomen waarbij personen aan beperkende maatregelen worden onderworpen, barst de politieke vernislaag van die maatregelen en treedt de volledige beschermende kracht van het Unierecht ten behoeve van het individu in werking. Die kracht mag niet variëren naargelang van het economische of politieke gewicht van de betrokkenen en zelfs niet naargelang van de belangen die op het spel staan.(84)

IV.    Kosten

144. Volgens artikel 138, lid 1, van het Reglement voor de procesvoering van het Hof, dat krachtens artikel 184 van dat Reglement van toepassing is op de procedure in hogere voorziening, wordt de in het ongelijk gestelde partij in de kosten verwezen, voor zover dat is gevorderd.

145. Aangezien Aven en Fridman hebben gevorderd dat de Republiek Letland in de kosten wordt verwezen, wordt deze laatste verwezen in de kosten in de gevoegde zaken C‑440/24 P en C‑441/24 P.

146. Overeenkomstig artikel 140, lid 1, van het Reglement voor de procesvoering, dat eveneens krachtens artikel 184 daarvan van toepassing is op de procedure in hogere voorziening, dragen de Republiek Estland en de Republiek Litouwen hun eigen kosten.

V.      Conclusie

147. Gezien het voorgaande geef ik het Hof in overweging om te oordelen als volgt:

„1)      De hogere voorzieningen worden afgewezen.

2)      De Republiek Letland wordt verwezen in de kosten van deze gevoegde zaken.

3)      De Republiek Estland en de Republiek Litouwen dragen hun eigen kosten.”

1      Oorspronkelijke taal: Frans.

2      Arrest van 10 april 2024 (T‑301/22, EU:T:2024:214; hierna: „arrest Aven/Raad”).

3      Arrest van 10 april 2024 (T‑304/22, EU:T:2024:215; hierna: „arrest Fridman/Raad”).

4      Besluit van de Raad van 28 februari 2022 tot wijziging van besluit 2014/145/GBVB betreffende beperkende maatregelen met betrekking tot acties die de territoriale integriteit, soevereiniteit en onafhankelijkheid van Oekraïne ondermijnen of bedreigen (PB 2022, L 59, blz. 1).

5      Uitvoeringsverordening van de Raad van 28 februari 2022 tot uitvoering van verordening (EU) nr. 269/2014 betreffende beperkende maatregelen met betrekking tot acties die de territoriale integriteit, soevereiniteit en onafhankelijkheid van Oekraïne ondermijnen of bedreigen (PB 2022, L 58, blz. 1).

6      Besluit van de Raad van 14 september 2022 tot wijziging van besluit 2014/145/GBVB betreffende beperkende maatregelen met betrekking tot acties die de territoriale integriteit, soevereiniteit en onafhankelijkheid van Oekraïne ondermijnen of bedreigen (PB 2022, L 239, blz. 149).

7      Uitvoeringsverordening van de Raad van 14 september 2022 tot uitvoering van verordening (EU) nr. 269/2014 betreffende beperkende maatregelen met betrekking tot acties die de territoriale integriteit, soevereiniteit en onafhankelijkheid van Oekraïne ondermijnen of bedreigen (PB 2022, L 239, blz. 1).

8      Zie punten 39 e.v. van het arrest Aven/Raad.

9      Zie punt 87 van het arrest Aven/Raad.

10      Zie punt 69 van het arrest Fridman/Raad.

11      Overeenkomstig de beslissing van de president van het Hof van 31 januari 2025.

12      Arrest van 18 juli 2013, Commissie e.a./Kadi (C‑584/10 P, C‑593/10 P en C‑595/10 P, EU:C:2013:518; hierna: „arrest Kadi”).

13      Zie de resolutie van de Algemene Vergadering van de Verenigde Naties van 1 maart 2022 met als opschrift „Aggression against Ukraine” (A/ES‑11/L.1).

14      Zie arrest van 25 juni 2020, VTB Bank/Raad (C‑729/18 P, EU:C:2020:499, punten 59 en 82).

15      Zo heeft het Hof – weliswaar op een heel ander gebied – geoordeeld dat „ook een rechterlijke toetsing met beperkte draagwijdte [vereist] dat de instellingen van de Unie die de betrokken handeling hebben vastgesteld, voor het Hof kunnen aantonen dat zij bij de vaststelling van de handeling hun beoordelingsbevoegdheid daadwerkelijk hebben uitgeoefend, wat veronderstelt dat rekening is gehouden met alle relevante feiten en omstandigheden van de situatie welke die handeling heeft willen regelen. Hieruit volgt dat die instellingen ten minste de basisgegevens waarmee rekening moest worden gehouden als grondslag voor de betwiste maatregelen van die handeling en waarvan de uitoefening van hun beoordelingsbevoegdheid afhing, moeten kunnen overleggen en duidelijk en ondubbelzinnig uiteenzetten” [arrest van 3 december 2019, Tsjechische Republiek/Parlement en Raad (C‑482/17, EU:C:2019:1035, punt 81 en aldaar aangehaalde rechtspraak)].

16      Arrest van 1 augustus 2025, Timchenko/Raad (C‑702/23 P, EU:C:2025:605, punt 38). Zie in dezelfde zin punt 30 van de bestreden arresten.

17      Arrest van 1 augustus 2025, Timchenko/Raad (C‑702/23 P, EU:C:2025:605, punt 39 en aldaar aangehaalde rechtspraak). Zie in dezelfde zin punten 31 tot en met 33 van de bestreden arresten.

18      Zie voor een recente bevestiging arrest van 3 juli 2025, Grodno Azot en Khimvolokno Plant/Raad (C‑326/24 P, EU:C:2025:522, punt 34 en aldaar aangehaalde rechtspraak).

19      Zie onder meer arresten van 1 maart 2016, National Iranian Oil Company/Raad (C‑440/14 P, EU:C:2016:128, punt 77 en aldaar aangehaalde rechtspraak); 7 april 2016, Akhras/Raad (C‑193/15 P, EU:C:2016:219, punt 51 en aldaar aangehaalde rechtspraak), en 17 september 2020, Rosneft e.a./Raad (C‑732/18 P, EU:C:2020:727, punten 91 en 105).

20      Zie overwegingen 8‑11 van besluit 2022/329. Wat de urgentie betreft, zie ook de conclusie van advocaat-generaal Medina in de zaak Khudaverdyan/Raad (C‑704/23 P, EU:C:2025:410, punt 84).

21      Zie punt 27 van de bestreden arresten.

22      In het vervolg van mijn analyse bedoel ik met „bevriezing van de tegoeden” de bevriezing van tegoeden en economische middelen.

23      Dit lijkt een gangbare praktijk van de Raad te zijn op dit gebied: zie bijvoorbeeld arrest van 21 april 2015, Anbouba/Raad (C‑605/13 P, EU:C:2015:248, punt 42).

24      De Republiek Letland beroept zich hier op het arrest van 1 maart 2016, National Iranian Oil Company/Raad (C‑440/14 P, EU:C:2016:128, punt 78 en aldaar aangehaalde rechtspraak).

25      Arrest van 15 november 2012 (C‑417/11 P, EU:C:2012:718, punten 59‑62).

26      Aven en Fridman beroepen zich hier met name op de arresten van 4 juni 2020, Hongarije/Commissie (C‑456/18 P, EU:C:2020:421, punten 70‑73), en 6 oktober 2021, World Duty Free Group en Spanje/Commissie (C‑51/19 P en C‑64/19 P, EU:C:2021:793, punt 70).

27      Aven en Fridman beroepen zich hier op het arrest van 6 september 2013, Bateni/Raad (T‑42/12 en T‑181/12, EU:T:2013:409, punten 47‑56).

28      Zie met name arresten van 19 december 2018, Azarov/Raad (C‑530/17 P, EU:C:2018:1031, punt 27); 11 juli 2019, Azarov/Raad (C‑416/18 P, EU:C:2019:602, punt 28), en 26 september 2019, Klymenko/Raad (C‑11/18 P, EU:C:2019:786, punt 22).

29      Zie arrest van 29 november 2018, Bank Tejarat/Raad (C‑248/17 P, EU:C:2018:967, punt 85).

30      Arrest van 1 augustus 2025, Timchenko/Raad (C‑702/23 P, EU:C:2025:605, punt 39 en aldaar aangehaalde rechtspraak).

31      Zie arrest van 21 april 2015 (C‑605/13 P, EU:C:2015:248, punt 46).

32      Zie arrest van 1 maart 2016, National Iranian Oil Company/Raad (C‑440/14 P, EU:C:2016:128, punt 78).

33      Zie arrest van 21 april 2015, Anbouba/Raad (C‑605/13 P, EU:C:2015:248, punt 51).

34      In het kader van een andere regeling tot vaststelling van beperkende maatregelen was de context in de handelingen van de Raad vermeld om de inhoud van het criterium zelf toe te lichten. Die context kon dus een parameter voor de Unierechter vormen. Het Hof heeft toen geoordeeld dat uit dat criterium, gelezen in het licht van de in de handeling genoemde context, niet bleek dat de Raad verplicht was het bewijs te leveren van een verband tussen de status van invloedrijke zakenvrouw of zakenman en het Syrische regime: zie arrest van 9 juli 2020, Haswani/Raad (C‑241/19 P, EU:C:2020:545, punt 69).

35      Zie punt 45 van de bestreden arresten.

36      Zie naar analogie arrest van 9 juli 2020, Haswani/Raad (C‑241/19 P, EU:C:2020:545, punt 62 en aldaar aangehaalde rechtspraak).

37      Zie naar analogie arrest van 9 juli 2020, Haswani/Raad (C‑241/19 P, EU:C:2020:545, punt 63 en aldaar aangehaalde rechtspraak).

38      Zie arrest van 28 november 2013, Raad/Manufacturing Support & Procurement Kala Naft (C‑348/12 P, EU:C:2013:776, punt 72).

39      Arrest van 1 maart 2016, National Iranian Oil Company/Raad (C‑440/14 P, EU:C:2016:128).

40      Indien die moeilijkheden werden aangevoerd, zouden zij stellig een zekere aanpassing van de op de Raad rustende bewijslast kunnen rechtvaardigen, gelet op de dunne scheidslijn waarlangs beperkende maatregelen zich in het algemeen bewegen en het voortdurende streven naar een zeker evenwicht tussen de handhaving van de internationale vrede en veiligheid en de bescherming van de vrijheden en grondrechten van de op de lijst geplaatste personen en entiteiten [zie arrest van 18 juli 2013, Commissie e.a./Kadi (C‑584/10 P, C‑593/10 P en C‑595/10 P, EU:C:2013:518, punt 131)]. Wat de toelaatbaarheid van een aanpassing van de bewijslast betreft, zie conclusie van advocaat-generaal Bot in de zaken Anbouba/Raad (C‑605/13 P en C‑630/13 P, EU:C:2015:2, punten 204 e.v.). In dat verband is het interessant op te merken dat de rekwirant zelf toegaf dat de situatie in Syrië „de bewijslevering [...] [bemoeilijkte]” (zie punt 204 van die conclusie). Het Hof heeft overigens met die situatie rekening gehouden bij de beoordeling van de vraag of de Raad aan de op hem rustende bewijslast had voldaan [arrest van 21 april 2015, Anbouba/Raad (C‑605/13 P, EU:C:2015:248, punt 52)].

41      Zie met name arrest van 15 november 2012, Raad/Bamba (C‑417/11 P, EU:C:2012:718, punt 61). Uit dat arrest blijkt dat het Hof zich heeft gebaseerd op de context van de beperkende maatregelen tegen de betrokkene, zoals die door de Raad in de bijlage bij zijn hogere voorziening was weergegeven, om te beoordelen of de motivering van die maatregelen toereikend was [zie arrest van 15 november 2012, Raad/Bamba (C‑417/11 P, EU:C:2012:718, punt 62)].

42      Op basis van de rechtspraak die voortvloeit uit het arrest van 20 juli 2017, Badica en Kardiam/Raad (T‑619/15, EU:T:2017:532).

43      Zie arresten van 28 april 2022, Yieh United Steel/Commissie (C‑79/20 P, EU:C:2022:305, punten 52 en 53), en 13 maart 2025, Shuvalov/Raad (C‑271/24 P, EU:C:2025:180, punten 33 en 34).

44      Het Gerecht lijkt zich in dit verband te hebben laten leiden door de aanwijzingen van de Raad, die zelf reeds in zijn verweerschrift voor het Gerecht heeft vastgesteld aan welk criterium elke reden beantwoordde.

45      Zie punt 21 van het arrest Aven/Raad.

46      Zie punt 61 van het arrest Aven/Raad.

47      Zie punt 63 van het arrest Aven/Raad.

48      Zie punt 58 van het arrest Aven/Raad.

49      Zie punt 57 van het arrest Aven/Raad.

50      Zie punten 58 en 59 van het arrest Aven/Raad.

51      Zie punt 60 van het arrest Aven/Raad.

52      Zie respectievelijk punt 77 en punt 72 van het arrest Aven/Raad.

53      Zie punt 26 van de onderhavige conclusie. Het criterium van de verbondenheid wordt genoemd in artikel 2, lid 1, in fine, van besluit nr. 2014/145, zoals gewijzigd.

54      Zie in soortgelijke zin arrest van 18 juli 2013, Commissie e.a./Kadi (C‑584/10 P, C‑593/10 P en C‑595/10 P, EU:C:2013:518, punt 156).

55      Zie daarentegen de analyse van het Gerecht van het bewijsmateriaal tegen RT France in het arrest van 27 juli 2022, RT France/Raad (T‑125/22, EU:T:2022:483, punten 176‑188).

56      Zie punt 52 van het arrest Fridman/Raad.

57      Zie punt 53 van het arrest Fridman/Raad.

58      Arrest van 30 november 2016 (T‑720/14, EU:T:2016:689; hierna: „arrest Rotenberg/Raad”).

59      Rekwirante beroept zich hier met name op de arresten van 21 april 2015, Anbouba/Raad (C‑605/13 P, EU:C:2015:248, punten 50‑52) en 21 april 2015, Anbouba/Raad (C‑630/13 P, EU:C:2015:247, punten 51‑53).

60      Zie arrest van 11 juni 2024, Commissie/Deutsche Telekom (C‑221/22 P, EU:C:2024:488, punt 29 en aldaar aangehaalde rechtspraak).

61      Zie punt 49 van de bestreden arresten.

62      Zie punt 42 van de bestreden arresten.

63      Zie punt 48 van de bestreden arresten. Aangezien hierin wordt verwezen naar „beleidsmaatregelen en activiteiten”, houdt dit punt lexicaal gezien meer verband met criterium a) dan met criterium d), dat nochtans het voorwerp uitmaakte van de analyse.

64      Zie arrest van 13 maart 2025, Shuvalov/Raad (C‑271/24 P, EU:C:2025:180, punt 40 en aldaar aangehaalde rechtspraak).

65      Zie punt 80 van het arrest Aven/Raad en punt 62 van het arrest Fridman/Raad.

66      Zie naar analogie arrest van 9 juli 2020, Haswani/Raad (C‑241/19 P, EU:C:2020:545, punt 62 en aldaar aangehaalde rechtspraak).

67      Zie naar analogie arrest van 9 juli 2020, Haswani/Raad (C‑241/19 P, EU:C:2020:545, punt 63).

68      Alsook in punt 87 van het verweerschrift dat de Raad in de zaak Fridman/Raad bij het Gerecht heeft ingediend.

69      Zie ook punt 89 van het verweerschrift dat de Raad in de zaak Fridman/Raad bij het Gerecht heeft ingediend.

70      Zie ook bijlage A.23 bij het verzoekschrift van Fridman voor het Gerecht en bijlage B.6 bij het verweerschrift van de Raad voor het Gerecht in de zaak Fridman/Raad.

71      Volgens de beweringen van de Raad: zie punt 14 van de dupliek van de Raad voor het Gerecht.

72      Ter herinnering: criterium g) had betrekking op „vooraanstaande zakenlieden of rechtspersonen, entiteiten of lichamen die betrokken zijn bij economische sectoren die een aanzienlijke bron van inkomsten vormen voor de regering van de Russische Federatie, die verantwoordelijk is voor de annexatie van de Krim en de destabilisatie van Oekraïne”. Het verband dat de Raad legt tussen vooraanstaande zakenlieden en het Russische regime wordt nader toegelicht in besluit 2025/904 van de Raad van 13 mei 2025 tot wijziging van besluit 2014/145/GBVB (PB 2025, L 904, blz. 1) (zie met name overwegingen 1 en 2 van dat besluit).

73      Zie punt 26 van de onderhavige conclusie.

74      Namelijk het arrest van 27 april 2022, Ilunga Luyoyo/Raad (T‑108/21, EU:T:2022:253).

75      Zie in dezelfde zin arrest van 1 augustus 2025, Timchenko/Raad (C‑702/23 P, EU:C:2025:605, punt 27) en conclusie van advocaat-generaal Medina in die zaak (C‑702/23 P, EU:C:2025:273, punt 33).

76      De verwijzing naar het actieve karakter van de steun in punt 81 van het arrest Aven/Raad schept een betreurenswaardige verwarring, aangezien uit een historische analyse van criterium a) blijkt dat een dergelijke verwijzing was geschrapt toen de beperkende maatregelen tegen Aven werden vastgesteld. Punt 63 van het arrest Fridman/Raad verwijst niet naar het actieve karakter van de steun.

77      Zie punt 82 van het arrest Aven/Raad en punt 64 van het arrest Fridman/Raad. Het feit dat afstand is genomen zou ook in aanmerking kunnen worden genomen op het tijdstip van de oorspronkelijke plaatsing op de lijst.

78      Arrest van 1 augustus 2025, Timchenko/Raad (C‑702/23 P, EU:C:2025:605, punt 36). Dit geldt overigens ook op het gebied van onrechtmatige mededingingsregelingen, waar het ontbreken van publieke distantiëring door een onderneming „slechts één van de elementen is die in aanmerking moeten worden genomen met het oog op de vaststelling of een onderneming daadwerkelijk is blijven deelnemen aan een inbreuk of die deelname juist heeft stopgezet” [zie arrest van 17 september 2015, Total Marketing Services/Commissie (C‑634/13 P, EU:C:2015:614, punt 23 en aldaar aangehaalde rechtspraak)].

79      Zie punt 76 van de hogere voorziening in zaak C‑440/24 P en punt 66 van de hogere voorziening in zaak C‑441/24 P.

80      Zie met name arrest van 19 december 2018, Azarov/Raad (C‑530/17 P, EU:C:2018:1031, punt 28).

81      Ik bedoel daarmee de inleidende opmerkingen van de motivering, dat wil zeggen de eerste vier zinnen.

82      Zie punt 26 van deze conclusie.

83      Ik stel vast dat de redenen die thans tegen Aven en Fridman worden aangevoerd aanzienlijk zijn geactualiseerd en aangevuld door verordening (EU) 2025/527 van de Raad van 14 maart 2025 tot uitvoering van verordening nr. 269/2014 (PB 2025, L 527, blz. 1).

84      Ik zou het niet beter kunnen verwoorden dan Lord Leggatt onlangs, in een rechtsstelsel dat nochtans verschilt van het onze, heeft gedaan in zijn dissenting opinion over het arrest van de Britse Supreme Court in de zaak Shvidler v. Secretary of State for Foreign, Commonwealth and Development Affairs [2025] UKSC 30 van 29 juli 2025: „[t]he courts are failing in their duty if they simply rubber-stamp assertions made by the executive to justify invading individual liberties without subjecting those assertions to critical scrutiny” (vrije vertaling: „De rechterlijke macht verzuimt haar plicht wanneer zij verklaringen van de uitvoerende macht die worden aangevoerd om inbreuken op de individuele vrijheden te rechtvaardigen, zonder meer bekrachtigt zonder deze aan een kritisch onderzoek te onderwerpen”).