Προσωρινό κείμενο

ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ ΤΟΥ ΓΕΝΙΚΟΥ ΕΙΣΑΓΓΕΛΕΑ

DEAN SPIELMANN

της 11ης Ιουνίου 2026 (1)

Υπόθεση C‑308/25

Agenzia delle Entrate – Direzione Provinciale di Bergamo

κατά

Isolanti Group Srl

[αίτηση του Corte di Giustizia Tributaria di secondo grado della Lombardia – Milano (δευτεροβάθμιου φορολογικού δικαστηρίου Λομβαρδίας – Μιλάνο, Ιταλία) για την έκδοση προδικαστικής αποφάσεως]

« Προδικαστική παραπομπή – Άρθρο 4, παράγραφος 3, ΣΕΕ – Υποχρέωση διασφάλισης της αποτελεσματικής είσπραξης των ιδίων πόρων της Ευρωπαϊκής Ένωσης – Κοινό σύστημα φόρου προστιθέμενης αξίας (ΦΠΑ) – Οδηγία 2006/112/ΕΚ – Άρθρα 2 και 273 – Αρχή της φορολογικής ουδετερότητας – Εθνική κανονιστική ρύθμιση που προβλέπει τον υπό ευνοϊκούς όρους διακανονισμό των φορολογικών ένδικων διαφορών »






  Εισαγωγή

1.        Η υπό κρίση αίτηση προδικαστικής αποφάσεως αφορά φορολογική ρύθμιση η οποία παρέχει τη δυνατότητα στους υποκείμενους στον φόρο προστιθέμενης αξίας (ΦΠΑ) οι οποίοι έχουν διαπράξει παρατυπίες και έχουν ασκήσει ένδικα βοηθήματα ενώπιον των φορολογικών δικαστηρίων να επιτύχουν την απόσβεση της φορολογικής τους οφειλής, με εξαίρεση τις ένδικες διαφορές σχετικά με τον ΦΠΑ που επιβάλλεται κατά την εισαγωγή. Κατά παρέκκλιση από το κοινό καθεστώς, η πραγματοποιούμενη μείωση της οφειλής δύναται να κυμαίνεται, αναλόγως του βαθμού δικαιοδοσίας και της έκβασης της δίκης, από 10 % έως 95 % της φορολογικής οφειλής και περιλαμβάνει απαλλαγή από την καταβολή τόκων υπερημερίας και προστίμων.

2.        Στο πλαίσιο ένδικης διαφοράς μεταξύ της Agenzia delle Entrate – Direzione Provinciale di Bergamo (Φορολογική Αρχή – Επαρχιακή Διεύθυνση του Μπέργκαμο, Ιταλία) (στο εξής: φορολογική αρχή) και της Isolanti Group Srl, καθολικής διαδόχου της Bergamo Isolanti SpA, με αντικείμενο την είσπραξη ΦΠΑ που εξέπεσε αδικαιολογήτως, το Corte di Giustizia Tributaria di secondo grado della Lombardia – Milano (δευτεροβάθμιο φορολογικό δικαστήριο Λομβαρδίας – Μιλάνο, Ιταλία), το οποίο είναι το αιτούν δικαστήριο, διερωτάται ως προς την υποχρέωσή του να καταργήσει τη δίκη λόγω του υπό ευνοϊκούς όρους διακανονισμού της φορολογικής ένδικης διαφοράς.

3.        Η υπό κρίση αίτηση αφορά, επομένως, την ερμηνεία του άρθρου 4, παράγραφος 3, ΣΕΕ, των άρθρων 250 και 273 της οδηγίας 2006/112/ΕΚ του Συμβουλίου, της 28ης Νοεμβρίου 2006, σχετικά με το κοινό σύστημα φόρου προστιθέμενης αξίας (2), καθώς και της αρχής της φορολογικής ουδετερότητας, και παρέχει στο Δικαστήριο την ευκαιρία να αποσαφηνίσει τη νομολογία του περί «φορολογικής αμνηστίας».

 Το νομικό πλαίσιο

 Το δίκαιο της Ένωσης

 Η Συνθήκη ΕΕ

4.        Το άρθρο 4, παράγραφος 3, ΣΕΕ ορίζει τα ακόλουθα:

«Σύμφωνα με την αρχή της καλόπιστης συνεργασίας, η Ένωση και τα κράτη μέλη εκπληρώνουν τα εκ των Συνθηκών καθήκοντα βάσει αμοιβαίου σεβασμού και αμοιβαίας συνεργασίας.

Τα κράτη μέλη λαμβάνουν κάθε γενικό ή ειδικό μέτρο ικανό να διασφαλίσει την εκτέλεση των υποχρεώσεων που απορρέουν από τις Συνθήκες ή προκύπτουν από πράξεις των θεσμικών οργάνων της Ένωσης.

Τα κράτη μέλη διευκολύνουν την Ένωση στην εκπλήρωση της αποστολής της και απέχουν από τη λήψη οποιουδήποτε μέτρου ικανού να θέσει σε κίνδυνο την πραγματοποίηση των στόχων της Ένωσης.»

 Η οδηγία 2006/112

5.        Το άρθρο 2, παράγραφος 1, της οδηγίας 2006/112 ορίζει τα εξής:

«Στον ΦΠΑ υπόκεινται οι ακόλουθες πράξεις:

α)      Oι παραδόσεις αγαθών που πραγματοποιούνται εξ επαχθούς αιτίας στο έδαφος ενός κράτους μέλους από υποκείμενο στον φόρο που ενεργεί με την ιδιότητα αυτή,

β)      οι εξ επαχθούς αιτίας ενδοκοινοτικές αποκτήσεις αγαθών, που πραγματοποιούνται στο έδαφος ενός κράτους μέλους:

[...]

γ)      οι παροχές υπηρεσιών, που πραγματοποιούνται εξ επαχθούς αιτίας στο έδαφος ενός κράτους μέλους από υποκείμενο στον φόρο που ενεργεί με την ιδιότητά του αυτή,

δ)      οι εισαγωγές αγαθών.»

6.        Το άρθρο 250, παράγραφος 1, της εν λόγω οδηγίας προβλέπει τα εξής:

«Κάθε υποκείμενος στον φόρο οφείλει να υποβάλλει δήλωση ΦΠΑ που να περιλαμβάνει όλα τα απαραίτητα δεδομένα για την εξακρίβωση του ποσού του φόρου που έχει καταστεί απαιτητός και του ποσού των εκπτώσεων που πρέπει να πραγματοποιηθούν, περιλαμβανομένου, κατά τον βαθμό που είναι αναγκαίος για τον προσδιορισμό της βάσης επιβολής του φόρου, του συνολικού ποσού των πράξεων των σχετικών με τον φόρο αυτό και με τις εν λόγω εκπτώσεις καθώς και του ποσού των απαλλασσόμενων πράξεων.»

7.        Το άρθρο 273, παράγραφος 1, της προμνησθείσας οδηγίας ορίζει τα εξής:

«Τα κράτη μέλη μπορούν να προβλέπουν και άλλες υποχρεώσεις που κρίνουν αναγκαίες για τη διασφάλιση της ορθής είσπραξης του ΦΠΑ και την αποφυγή της απάτης, με την επιφύλαξη της τήρησης της αρχής της ίσης μεταχείρισης των εσωτερικών πράξεων και των πράξεων που πραγματοποιούνται από υποκείμενους στον φόρο μεταξύ κρατών μελών και με την προϋπόθεση ότι οι υποχρεώσεις αυτές δεν οδηγούν, στις συναλλαγές μεταξύ κρατών μελών, σε διατυπώσεις που συνδέονται με τη διέλευση συνόρων.»

 Το ιταλικό δίκαιο

8.        Το άρθρο 1, παράγραφοι 186 έως 200, του legge n. 197 – Bilancio di previsione dello Stato per l’anno finanziario 2023 e bilancio pluriennale per il triennio 2023-2025 (νόμου 197 περί κρατικού προϋπολογισμού για το οικονομικό έτος 2023 και περί πολυετούς προϋπολογισμού για την περίοδο 2023-2025), της 29ης Δεκεμβρίου 2022 (3), προβλέπει τα εξής:

«186.            Οι ανατεθείσες στα φορολογικά δικαστήρια διαφορές στις οποίες είναι διάδικος [η φορολογική αρχή] [...], και οι οποίες κατά την ημερομηνία ενάρξεως ισχύος του παρόντος νόμου εκκρεμούν σε οποιοδήποτε στάδιο της διαδικασίας και σε οποιονδήποτε βαθμό δικαιοδοσίας, περιλαμβανομένων των διαφορών ενώπιον του Corte di cassazione (Ανώτατου Ακυρωτικού Δικαστηρίου, Ιταλία), ακόμη και κατόπιν αναπομπής, μπορούν να διακανονιστούν, κατόπιν αιτήσεως του προσώπου που κατέθεσε το εισαγωγικό δικόγραφο ή εκείνου που το διαδέχθηκε ή νομιμοποιείται ενεργητικώς προς τούτο, με την καταβολή ποσού ίσου με την αξία της διαφοράς. Η αξία του αντικειμένου της διαφοράς αντιστοιχεί [στο ποσό του κύριου φόρου, μη συνυπολογιζομένων τόκων και τυχόν προστίμων που επιβλήθηκαν με την προσβαλλόμενη πράξη].

187.      Σε περίπτωση εκκρεμούς σε πρώτο βαθμό προσφυγής, η διαφορά μπορεί να διακανονιστεί με την καταβολή του 90 % της αξίας του αντικειμένου της διαφοράς.

188.      Κατά παρέκκλιση από τις διατάξεις της παραγράφου 186, σε περίπτωση ήττας της αρμόδιας φορολογικής αρχής βάσει της τελευταίας ή μοναδικής δικαστικής αποφάσεως, εξαιρουμένων των αποφάσεων περί προσωρινών μέτρων, που έχει εκδοθεί κατά την ημερομηνία ενάρξεως ισχύος του παρόντος νόμου, οι διαφορές μπορούν να διακανονιστούν με την καταβολή:

a)      του 40 % της αξίας της διαφοράς σε περίπτωση ήττας πρωτοδίκως·

b)      του 15 % της αξίας της διαφοράς σε περίπτωση ήττας κατ’ έφεση.

189.      Σε περίπτωση μερικής ευδοκίμησης της προσφυγής ή, εν πάση περιπτώσει, ήττας εν μέρει του φορολογουμένου και εν μέρει της αρμόδιας φορολογικής αρχής, το ποσό του φόρου, μη συμπεριλαμβανομένων των τόκων και τυχόν προστίμων, οφείλεται ολόκληρο για το μέρος της πράξεως που επικυρώθηκε με τη δικαστική απόφαση και μειωμένο, σύμφωνα με τα οριζόμενα στην παράγραφο 188, για το μέρος της πράξεως που ακυρώθηκε.

190.      Φορολογικές διαφορές που εκκρεμούν ενώπιον του Corte suprema di cassazione (Ανώτατου Ακυρωτικού Δικαστηρίου) μπορούν να διακανονιστούν, εφόσον η αρμόδια φορολογική αρχή ηττήθηκε πρωτοδίκως και κατ’ έφεση, με την καταβολή ποσού ίσου με το 5 % της αξίας του αντικειμένου της διαφοράς.

[...]

192.      Ο υπό ευνοϊκούς όρους διακανονισμός εφαρμόζεται στις διαφορές στις οποίες η πρωτοδίκως ασκηθείσα προσφυγή κοινοποιήθηκε στον αντίδικο το αργότερο κατά την ημερομηνία ενάρξεως ισχύος του παρόντος νόμου και για τις οποίες, κατά την ημερομηνία υποβολής της αιτήσεως της παραγράφου 186, η διαδικασία δεν έχει οδηγήσει στην έκδοση οριστικής αποφάσεως.

193.            Εξαιρούνται από τον υπό ευνοϊκούς όρους διακανονισμό οι διαφορές που αφορούν, έστω και εν μέρει:

a)      τους παραδοσιακούς ιδίους πόρους [...] και τον [ΦΠΑ] που επιβάλλεται κατά την εισαγωγή·

b)      τα ποσά που οφείλονται ως ανάκτηση κρατικών ενισχύσεων [...].

194.      Ο υπό ευνοϊκούς όρους διακανονισμός ολοκληρώνεται με την υποβολή της αιτήσεως της παραγράφου 195 και με την καταβολή των οφειλομένων δυνάμει των παραγράφων 186 έως 191 ποσών το αργότερο έως τις 30 Σεπτεμβρίου 2023· όταν τα οφειλόμενα ποσά υπερβαίνουν το ποσό των 1 000 ευρώ, επιτρέπεται η καταβολή σε δόσεις [...].

195.      Το αργότερο έως τις 30 Σεπτεμβρίου 2023 πρέπει να υποβάλλεται αυτοτελής αίτηση διακανονισμού υπό ευνοϊκούς όρους, απαλλασσόμενη από το τέλος χαρτοσήμου, για κάθε αυτοτελή διαφορά και να πραγματοποιείται ξεχωριστή καταβολή. Ως αυτοτελής διαφορά νοείται εκείνη που αφορά κάθε προσβαλλόμενη πράξη.

[...]

198.      Για τις διαφορές που εκκρεμούν σε οποιοδήποτε στάδιο της διαδικασίας και σε οποιονδήποτε βαθμό δικαιοδοσίας, σε περίπτωση καταθέσεως των εγγράφων που προβλέπονται στην παράγραφο 197, δεύτερη περίοδος, η δίκη περατώνεται με απόφαση του προέδρου του τμήματος ή με διάταξη εν συμβουλίω, εάν έχει οριστεί η ημερομηνία εκδόσεως της αποφάσεως. Τα δικαστικά έξοδα βαρύνουν τον διάδικο που τα προκατέβαλε.

[...]

200.      Η απορριπτική του υπό ευνοϊκούς όρους διακανονισμού απόφαση πρέπει να κοινοποιηθεί το αργότερο στις 30 Σεπτεμβρίου 2024 κατά τον ίδιο τρόπο με εκείνον που προβλέπεται για την κοινοποίηση των διαδικαστικών εγγράφων. Κατά της απορριπτικής αυτής αποφάσεως μπορεί να ασκηθεί προσφυγή εντός εξήντα ημερών από την κοινοποίησή της ενώπιον του δικαστηρίου που έχει επιληφθεί της διαφοράς. [...]»

 Η διαφορά της κύριας δίκης, τα προδικαστικά ερωτήματα και η ενώπιον του Δικαστηρίου διαδικασία

9.        Στις 24 Μαρτίου 2021 κοινοποιήθηκε στην εταιρία Bergamo Isolanti πράξη επιβολής φόρου εκδοθείσα από τη φορολογική αρχή, με την οποία η τελευταία ζήτησε την ανάκτηση του ΦΠΑ που εξέπεσε αδικαιολογήτως, σχετικά με εικονικά τιμολόγια, καθώς και τόκους και πρόστιμα συνολικού ποσού 95 787,42 ευρώ. Με την ως άνω πράξη, η εν λόγω εταιρία κατηγορήθηκε ότι δεν επέδειξε τη δέουσα επιμέλεια κατά την αξιολόγηση του υποκειμενικού προφίλ των αντισυμβαλλομένων της και ότι δεν επέδειξε τη συμπεριφορά που υπαγορεύεται από την επιμέλεια που συνήθως απαιτείται από έναν συνετό επιχειρηματία.

10.      Με δικόγραφο που κοινοποιήθηκε στις 19 Μαΐου 2021, η Isolanti Group, η οποία είχε εν τω μεταξύ απορροφήσει την Bergamo Isolanti, άσκησε προσφυγή ακυρώσεως κατά της εν λόγω πράξεως επιβολής φόρου.

11.      Με απόφαση της 5ης Απριλίου 2022, το Commissione tributaria provinciale di Bergamo (επαρχιακό φορολογικό δικαστήριο Bergamo, Ιταλία) έκανε δεκτή την προσφυγή της Isolanti Group.

12.      Στις 3 Νοεμβρίου 2022 η φορολογική αρχή άσκησε έφεση κατά της εν λόγω αποφάσεως ενώπιον του αιτούντος δικαστηρίου.

13.      Στις 3 Αυγούστου 2023 η Isolanti Group υπέβαλε αίτηση αναστολής της διαδικασίας για τον λόγο ότι είχε υποβάλει αίτηση για τον υπό ευνοϊκούς όρους διακανονισμό της εκκρεμούς φορολογικής υποθέσεως σύμφωνα με το άρθρο 1, παράγραφοι 186 επ., του νόμου 197/2022.

14.      Με υπόμνημα που κατατέθηκε στις 24 Απριλίου 2024, η φορολογική αρχή γνωστοποίησε ότι η αίτηση διακανονισμού είχε γίνει δεκτή και ότι, ως εκ τούτου, πληρούνταν οι προϋποθέσεις για να διαπιστωθεί ότι η ένδικη διαφορά είχε καταστεί άνευ αντικειμένου.

15.      Το αιτούν δικαστήριο επισημαίνει ότι, κατ’ εφαρμογήν των διατάξεων του νόμου 197/2022, θα όφειλε να διαπιστώσει τη σύμπτωση των αιτημάτων των διαδίκων και να κηρύξει την κατάργηση της δίκης λόγω του διακανονισμού της φορολογικής διαφοράς, χωρίς να δύναται να αποφανθεί επί της ουσίας των αιτιάσεων που προέβαλε η φορολογική αρχή κατά της πρωτόδικης αποφάσεως.

16.      Συναφώς, το αιτούν δικαστήριο διευκρινίζει ότι ο νόμος 197/2022 θέσπισε ένα σύνολο κανόνων οι οποίοι παρέχουν στους υποκειμένους στον φόρο που έχουν διαπράξει παρατυπίες τη δυνατότητα να αποσβέσουν τη φορολογική οφειλή υπό ευνοϊκούς όρους, κατά παρέκκλιση από το κοινό καθεστώς, επωφελούμενοι από μειώσεις που κυμαίνονται, αναλόγως του βαθμού δικαιοδοσίας και της έκβασης της δίκης, από 10 % έως 95 % της φορολογικής οφειλής τους και να απαλλαγούν από την καταβολή τόκων και προστίμων, εξαιρουμένων των διαφορών σχετικά με τον ΦΠΑ ο οποίος επιβάλλεται κατά την εισαγωγή.

17.      Ωστόσο, το αιτούν δικαστήριο εκτιμά ότι η εφαρμογή των διατάξεων του νόμου 197/2022 ενδέχεται να συνεπάγεται παράβαση του άρθρου 4, παράγραφος 3, ΣΕΕ και των άρθρων 250 και 273 της οδηγίας 2006/112, καθώς και παράβαση της υποχρεώσεως του Ιταλικού Δημοσίου να διασφαλίζει την είσπραξη του συνόλου του οφειλόμενου στο έδαφός του ΦΠΑ, την αποτελεσματική είσπραξη των ιδίων πόρων της Ένωσης και την τήρηση των αρχών της φορολογικής ουδετερότητας και της ίσης μεταχειρίσεως των υποκειμένων στον φόρο.

18.      Υπό τις συνθήκες αυτές, το Corte di Giustizia Tributaria di secondo grado della Lombardia – Milano (Δευτεροβάθμιο Φορολογικό Δικαστήριο της Λομβαρδίας – Μιλάνο) αποφάσισε να αναστείλει την ενώπιόν του διαδικασία και να υποβάλει στο Δικαστήριο τα ακόλουθα προδικαστικά ερωτήματα:

«1)      Αντιτίθενται το άρθρο 4, παράγραφος 3, ΣΕΕ και τα άρθρα 250 και 273 της οδηγίας 2006/112 [...] στην εθνική νομοθετική ρύθμιση του άρθρου 1, παράγραφος 193, στοιχείο a, του νόμου 197/2022, καθόσον εξαιρεί από τον υπό ευνοϊκούς όρους διακανονισμό μόνον τις διαφορές που αφορούν [έστω και] εν μέρει τον ΦΠΑ που επιβάλλεται κατά την εισαγωγή αγαθών και όχι και εκείνες που αφορούν έστω και εν μέρει τον κοινοτικό ΦΠΑ, ήτοι τον προβλεπόμενο από το δίκαιο της Ένωσης, για τις οποίες, αντίθετα, γίνεται δεκτός ο υπό ευνοϊκούς όρους διακανονισμός;

2)      Αντιβαίνει στην αρχή της φορολογικής ουδετερότητας και της εύρυθμης λειτουργίας του κοινού συστήματος [ΦΠΑ] η εθνική ρύθμιση του άρθρου 1, παράγραφος 193, στοιχείο a, του νόμου 197/2022, στο μέτρο που, χωρίς εύλογη αιτία ή, εν πάση περιπτώσει, κατά τρόπο που εισάγει διακρίσεις, εξαιρεί από τον υπό ευνοϊκούς όρους διακανονισμό μόνον τις διαφορές σχετικά με τον ΦΠΑ που επιβάλλεται κατά την εισαγωγή και όχι εκείνες που αφορούν έστω και εν μέρει τον κοινοτικό ΦΠΑ, ήτοι τον προβλεπόμενο από το δίκαιο της Ένωσης, για τις οποίες, αντιθέτως, γίνεται δεκτός ο υπό ευνοϊκούς όρους διακανονισμός, και τούτο λαμβανομένης επίσης υπόψη της αρχής του άρθρου 4, παράγραφος 3, ΣΕΕ, προς την οποία πρέπει να συμμορφώνονται οι εθνικοί κανόνες και πρακτικές;

3)      Αντιβαίνει στη γενική αρχή της αναλογικότητας ο υπό ευνοϊκούς όρους διακανονισμός που προβλέπεται στις προαναφερθείσες εθνικές διατάξεις, ακόμη και αν κριθεί συμβατός με το δίκαιο της Ένωσης, στο μέτρο που μπορεί να συνεπάγεται όφελος υπέρ του ιδιώτη έως και 95 % του διαφυγόντος φόρου και, κατά συνέπεια, οικονομική ζημία για τον κρατικό προϋπολογισμό, η οποία είναι επίσης κρίσιμη από την άποψη του δικαίου της Ένωσης;»

19.      Η Ιταλική Κυβέρνηση και η Ευρωπαϊκή Επιτροπή υπέβαλαν στην υπό κρίση υπόθεση γραπτές παρατηρήσεις, καθώς και προφορικές παρατηρήσεις κατά την επ’ ακροατηρίου συζήτηση της 18ης Μαρτίου 2026.

 Ανάλυση

20.      Με τα προδικαστικά ερωτήματα, το αιτούν δικαστήριο ζητεί κατ’ ουσίαν να διευκρινιστεί εάν αντιτίθεται στο άρθρο 4, παράγραφος 3, ΣΕΕ, καθώς και στο άρθρο 250, παράγραφος 1, και το άρθρο 273 της οδηγίας 2006/112 ένας μηχανισμός διακανονισμού διαφορών υπό ευνοϊκούς όρους, όπως ο επίμαχος στην κύρια δίκη, λαμβανομένης υπόψη, αφενός, της υποχρεώσεως διασφαλίσεως της εισπράξεως του συνόλου του ΦΠΑ (πρώτο και τρίτο προδικαστικό ερώτημα) και, αφετέρου, της αρχής της ουδετερότητας, δεδομένου ιδίως ότι ο υπό ευνοϊκούς όρους διακανονισμός αποκλείεται για τις φορολογικές διαφορές που αφορούν τον ΦΠΑ ο οποίος επιβάλλεται κατά την εισαγωγή (δεύτερο προδικαστικό ερώτημα).

21.      Προκαταρκτικώς, επισημαίνεται ότι η επίμαχη εθνική ρύθμιση έχει εφαρμογή επί εκκρεμών φορολογικών διαφορών. Ως εκ τούτου, ο υπό ευνοϊκούς όρους διακανονισμός εφαρμόζεται κατόπιν της υποβολής της δηλώσεως ΦΠΑ και του ελέγχου αυτής από τις φορολογικές αρχές. Το άρθρο 250 της οδηγίας 2006/112 αφορά, ωστόσο, την υποχρέωση υποβολής δήλωσης ΦΠΑ. Επομένως, όπως υποστηρίζει η Επιτροπή, φρονώ ότι παρέλκει η ερμηνεία της συγκεκριμένης διατάξεως εν προκειμένω.

22.      Προκειμένου να δοθεί απάντηση στα υποβληθέντα προδικαστικά ερωτήματα, τα οποία θα εξετασθούν από κοινού, θα υπενθυμίσω, κατά πρώτον, τη σχετική νομολογία επί του θέματος, για να εξετάσω, κατά δεύτερον, τον επίμαχο μηχανισμό διακανονισμού υπό ευνοϊκούς όρους υπό το πρίσμα των διατάξεων και των αρχών που επικαλείται το αιτούν δικαστήριο, όπως αυτές ερμηνεύονται βάσει της εν λόγω νομολογίας.

 Αρχές και νομολογία του Δικαστηρίου περί «φορολογικής αμνηστίας»

23.      Από το άρθρο 273 της οδηγίας 2006/112, σε συνδυασμό με το άρθρο 4, παράγραφος 3, ΣΕΕ, συνάγεται, μεταξύ άλλων, ότι τα κράτη μέλη υπέχουν την υποχρέωση να λαμβάνουν όλα τα νομοθετικά και διοικητικά μέτρα τα οποία είναι κατάλληλα προκειμένου να διασφαλίσουν την εις ολόκληρον είσπραξη του οφειλόμενου στο έδαφός τους ΦΠΑ (4).

24.      Μολονότι, στο πλαίσιο του κοινού συστήματος ΦΠΑ, τα κράτη μέλη υποχρεούνται να εξασφαλίζουν την τήρηση των υποχρεώσεων που επιβάλλονται στους υποκείμενους στον φόρο, εντούτοις έχουν προς τούτο ορισμένο περιθώριο όσον αφορά, μεταξύ άλλων, τον τρόπο χρήσεως των μέσων που διαθέτουν (5).

25.      Ωστόσο, το Δικαστήριο έχει διευκρινίσει ότι η ανωτέρω ευχέρεια περιορίζεται από δύο απόψεις. Αφενός, τα κράτη μέλη υποχρεούνται να διασφαλίζουν την αποτελεσματική είσπραξη των ιδίων πόρων της Ένωσης, οι οποίοι, κατά το άρθρο 2, παράγραφος 1, της αποφάσεως 2007/436/EΚ, Ευρατόμ του Συμβουλίου, της 7ης Ιουνίου 2007, για το σύστημα των ιδίων πόρων των Ευρωπαϊκών Κοινοτήτων (6), περιλαμβάνουν, μεταξύ άλλων, και τα έσοδα από την εφαρμογή ενιαίου συντελεστή όσον αφορά την εναρμονισμένη βάση του ΦΠΑ, η οποία καθορίζεται σύμφωνα με τους κανόνες της Ένωσης (7). Αφετέρου, η ευχέρεια αυτή περιορίζεται από την υποχρέωση να μη δημιουργούνται σημαντικές διαφορές στον τρόπο αντιμετωπίσεως των υποκειμένων στον φόρο είτε εντός ενός κράτους μέλους είτε στο σύνολο των κρατών μελών. Η οδηγία 2006/112 πρέπει να ερμηνεύεται σύμφωνα με την αρχή της φορολογικής ουδετερότητας η οποία χαρακτηρίζει το κοινό σύστημα του ΦΠΑ, βάσει της οποίας οι επιχειρηματίες που διενεργούν τις ίδιες πράξεις δεν πρέπει να αντιμετωπίζονται κατά διαφορετικό τρόπο όσον αφορά την είσπραξη του ΦΠΑ, είτε εντός ενός κράτους μέλους είτε στο σύνολο αυτών. Κάθε ενέργεια των κρατών μελών σχετικά με την είσπραξη του ΦΠΑ πρέπει να τηρεί την ανωτέρω αρχή (8), η οποία αποσκοπεί στη διασφάλιση «υγιών όρων ανταγωνισμού» στην εσωτερική αγορά (9).

26.      Το Δικαστήριο έχει ήδη αποφανθεί επί των ιταλικών μηχανισμών «φορολογικής αμνηστίας».

27.      Έχει ειδικότερα κρίνει, σε δύο αποφάσεις επί προσφυγών λόγω παραβάσεως, ότι η γενική και αδιάκριτη παραίτηση από τον έλεγχο των φορολογητέων πράξεων που πραγματοποιήθηκαν στη διάρκεια σειράς φορολογικών περιόδων συνιστούσε παράβαση των άρθρων 2 και 22 της έκτης οδηγίας 77/388/ΕΟΚ (10), καθώς και του άρθρου 10 ΕΚ, το οποίο προέβλεπε κατ’ ουσίαν την αρχή της καλόπιστης συνεργασίας, η οποία περιλαμβάνεται πλέον στο άρθρο 4, παράγραφος 3, ΣΕΕ (11). Οι διατάξεις της ιταλικής νομοθεσίας που αποτέλεσαν το αντικείμενο των υποθέσεων αυτών παρείχαν κατ’ ουσίαν στους φορολογούμενους ευρεία ασυλία από τον έλεγχο και την έρευνα της φορολογικής αρχής για ποσά ΦΠΑ που δεν είχαν δηλωθεί εμπροθέσμως, με την καταβολή ποσού που κυμαινόταν από το ήμισυ του ποσού που δηλωνόταν στη συνέχεια ως οφειλόμενο έως ένα αμιγώς συμβολικό ποσό. Με τις αποφάσεις αυτές, το Δικαστήριο έκρινε ότι η σημαντική δυσαναλογία μεταξύ των πράγματι οφειλομένων ποσών και αυτών που εξοφλούσαν οι υποκείμενοι στον φόρο οι οποίοι επιθυμούσαν να τύχουν της επίμαχης φορολογικής αμνηστίας κατέληγε σε οιονεί φορολογική απαλλαγή και ότι οι ουσιώδεις αυτές αποκλίσεις στη μεταχείριση των υποκειμένων στον φόρο εντός του ιταλικού εδάφους στρέβλωναν την αρχή της φορολογικής ουδετερότητας.

28.      Ομοίως, με δύο διατάξεις του (12), το Δικαστήριο έκρινε ότι αντιτίθεται στα άρθρα 2 και 22 της έκτης οδηγίας ιταλικός νόμος ο οποίος παρείχε στους ενδιαφερόμενους φορολογουμένους τη δυνατότητα, λόγω του σεισμού που έπληξε τις επαρχίες της Κατάνια, της Ραγκούσα και των Συρακουσών (Ιταλία), να επιτύχουν μείωση κατά 90 % και 60 % του οφειλομένου για τα έτη 1990 έως 1992 ΦΠΑ, κατά παράβαση της υποχρεώσεως περί πλήρους εισπράξεως του ΦΠΑ και της αρχής της φορολογικής ουδετερότητας. Το Δικαστήριο έκρινε ότι το επίμαχο στην κύρια δίκη μέτρο είχε ως αποτέλεσμα, αφενός, όχι να ελαφρύνονται ορισμένοι υποκείμενοι στον φόρο από τη φορολογική επιβάρυνση την οποία συνιστά ο ΦΠΑ, αλλά να παρέχεται σε ορισμένους εξ αυτών η δυνατότητα να παρακρατούν ή να εκταμιεύουν ποσά τα οποία είχαν ήδη καταβληθεί από τον τελικό καταναλωτή και οφείλονταν στη φορολογική Διοίκηση. Επιπλέον, οι ιταλικές αρχές στερούνταν οριστικά τη δυνατότητα να ελέγξουν τις φορολογητέες πράξεις και, ως εκ τούτου, δεν εξασφάλιζαν την πλήρη είσπραξη του οφειλόμενου στο ιταλικό έδαφος ΦΠΑ (13).

29.      Αντιθέτως, στην απόφαση Belvedere Costruzioni (14), το Δικαστήριο έκρινε ότι ούτε το άρθρο 4, παράγραφος 3, ΣΕΕ ούτε τα άρθρα 2 και 22 της έκτης οδηγίας απαγορεύουν την επί θεμάτων ΦΠΑ εφαρμογή εθνικής διατάξεως χαρακτηρισθείσας ως εξαιρετικής, δυνάμει της οποίας οι εκκρεμείς ενώπιον ανώτερου δικαστηρίου δίκες περατώνονται αυτομάτως οσάκις οι δίκες αυτές έχουν ως αφετηρία προσφυγή ασκηθείσα πρωτοδίκως πλέον των δέκα ετών πριν από την ημερομηνία ενάρξεως ισχύος της ανωτέρω διατάξεως, η δε φορολογική αρχή είχε ηττηθεί τόσο πρωτοδίκως όσο και κατ’ έφεση. Η επίμαχη στην υπόθεση εκείνη διάταξη είχε αυτομάτως ως αποτέλεσμα να αποκτήσει ισχύ δεδικασμένου η απόφαση του κατ’ έφεση δικάσαντος δικαστηρίου (η οποία ήταν δυσμενής για τη φορολογική αρχή) και να αποσβεσθεί η αξιούμενη από τη φορολογική αρχή οφειλή. Η συλλογιστική που το Δικαστήριο ακολούθησε για να κρίνει τη διάταξη συμβατή με το δίκαιο της Ένωσης στηρίχθηκε στον εξαιρετικό και περιορισμένο χαρακτήρα της, στην εν γένει έλλειψη αποτελέσματος ενέχοντος δυσμενείς διακρίσεις και στην ανάγκη εκδόσεως αποφάσεως εντός εύλογου χρονικού διαστήματος.

30.      Ομοίως, στην υπόθεση επί της οποίας εκδόθηκε η απόφαση Degano Trasporti, η αποδοχή της μερικής εξοφλήσεως οφειλής ΦΠΑ από έμπορο ο οποίος τελεί σε κατάσταση αφερεγγυότητας στο πλαίσιο διαδικασίας προληπτικού πτωχευτικού συμβιβασμού κρίθηκε ότι δεν συνιστά «γενική και αδιακρίτως εφαρμοζόμενη παραίτηση από την είσπραξη του ΦΠΑ» και, επομένως, δεν αντιβαίνει ούτε στην υποχρέωση που υπέχουν τα κράτη μέλη να εξασφαλίζουν την είσπραξη του συνόλου του ΦΠΑ που οφείλεται στο έδαφός τους ούτε στην αποτελεσματική είσπραξη των ιδίων πόρων της Ένωσης (15).

31.      Μήπως οι αποφάσεις Belvedere Costruzioni και Degano Trasporti ανέτρεψαν το «δόγμα» περί μη δυνατότητας χορηγήσεως αμνηστίας στον τομέα του ΦΠΑ (16) και άνοιξαν το κουτί της Πανδώρας;

32.      Φρονώ πως όχι.

33.      Ειδικότερα, η ως άνω νομολογία, όπως αποσαφηνίζεται στις προτάσεις της γενικής εισαγγελέα E. Sharpston (17), διακρίνεται από συνοχή αν εξεταστεί υπό το πρίσμα των πραγματικών περιστατικών της εκάστοτε υποθέσεως.

34.      Συγκεκριμένα, στην υπόθεση επί της οποίας εκδόθηκε η απόφαση Belvedere Costruzioni, το Δικαστήριο υπογράμμισε, μεταξύ άλλων, ότι το επίμαχο ιταλικό νομοθετικό διάταγμα σκοπούσε στην περάτωση μόνον των εκκρεμουσών ενώπιον του επιληφθέντος σε τρίτο βαθμό φορολογικού δικαστηρίου δικών, η διάρκεια των οποίων μετά την άσκηση σε πρώτο βαθμό της προσφυγής υπερέβαινε τα δέκα έτη σε σχέση με την ημερομηνία ενάρξεως ισχύος της ανωτέρω διατάξεως, και ότι επεδίωκε τον συνιστάμενο στη θεραπεία της μη τηρήσεως της εύλογης προθεσμίας στόχο. Επομένως, το εν λόγω ιταλικό νομοθετικό διάταγμα δεν συνιστούσε γενική παραίτηση από την είσπραξη ΦΠΑ για ορισμένο χρονικό διάστημα, αλλά εξαιρετική διάταξη που αποσκοπούσε στο να τηρηθεί η αρχή της εύλογης προθεσμίας με την περάτωση των πλέον παλαιών από τις εκκρεμούσες ενώπιον της επιληφθείσας σε τρίτο βαθμό φορολογικής δικαιοσύνης δικών. Πέραν τούτου, ένα τέτοιο μέτρο, λόγω του στοχευμένου και περιορισμένου χαρακτήρα του, ως εκ των προϋποθέσεων εφαρμογής του, δεν δημιουργούσε σημαντικές διαφορές ως προς τον τρόπο με τον οποίο αντιμετωπίζονται οι υποκείμενοι στον φόρο στο σύνολό τους και ως εκ τούτου δεν παραβίαζε την αρχή της φορολογικής ουδετερότητας (18).

35.      Στην υπόθεση επί της οποίας εκδόθηκε η απόφαση Degano Trasporti, η διαδικασία του προληπτικού συμβιβασμού, όπως την είχε περιγράψει το αιτούν δικαστήριο, κρίθηκε συμβατή με την υποχρέωση των κρατών μελών να διασφαλίζουν την αποτελεσματική είσπραξη των πόρων της Ένωσης για τον λόγο, μεταξύ άλλων, ότι υπέκειτο σε αυστηρές προϋποθέσεις εφαρμογής. Ως εκ τούτου, το Δικαστήριο έκρινε ότι έμπορος ο οποίος τελεί σε κατάσταση αφερεγγυότητας μπορεί να υποβάλει ενώπιον δικαστηρίου αίτηση προληπτικού συμβιβασμού, προκειμένου να εξοφλήσει τις οφειλές του μέσω ρευστοποιήσεως της περιουσίας του, με την οποία προτείνει μερική μόνο εξόφληση οφειλής ΦΠΑ, στηριζόμενος σε βεβαίωση ανεξάρτητου εμπειρογνώμονα κατά την οποία, σε περίπτωση πτωχεύσεως του εν λόγω εμπόρου, δεν θα εξοφλούνταν μεγαλύτερο ποσοστό της συγκεκριμένης οφειλής. Ο στοχευμένος και περιορισμένος χαρακτήρας του εν λόγω μέτρου επισημάνθηκε επίσης ως παράγοντας που το καθιστά συμβατό με την αρχή της φορολογικής ουδετερότητας (19).

36.      Επομένως, από τις δύο αυτές αποφάσεις προκύπτει ότι μόνον υπό ορισμένες ειδικές περιστάσεις μπορεί εύλογα ένα κράτος μέλος να θεωρήσει θεμιτό να παραιτηθεί από την πλήρη είσπραξη απαιτήσεως ΦΠΑ, αρκεί οι περιστάσεις αυτές να έχουν εξαιρετικό, ειδικό και περιορισμένο χαρακτήρα και αρκεί με αυτόν τον τρόπο το κράτος μέλος να μη δημιουργεί σημαντικές διαφορές ως προς το πώς αντιμετωπίζονται οι υποκείμενοι στον φόρο στο σύνολό τους και έτσι να μη παραβιάζει τις αρχές της αποτελεσματικής είσπραξης του ΦΠΑ και της φορολογικής ουδετερότητας.

 Εφαρμογή στην επίμαχη στην κύρια δίκη νομοθεσία

 Επί της παραβάσεως της υποχρεώσεως πλήρους εισπράξεως του ΦΠΑ

37.      Κατά πρώτον, υπενθυμίζεται ότι η επίμαχη εθνική ρύθμιση θέσπισε έναν μηχανισμό διακανονισμού ο οποίος παρέχει στους υποκειμένους στον φόρο που έχουν διαπράξει παρατυπίες τη δυνατότητα να αποσβέσουν μια φορολογική οφειλή υπό ευνοϊκούς όρους, κατά παρέκκλιση από το κοινό καθεστώς, επωφελούμενοι από μειώσεις της οφειλής που κυμαίνονται, αναλόγως του βαθμού δικαιοδοσίας και της έκβασης των προηγούμενων σταδίων της δίκης, από 10 % έως 95 % της φορολογικής οφειλής τους και να απαλλαγούν από την καταβολή τόκων υπερημερίας και τυχόν επιβαλλόμενων προστίμων.

38.      Επομένως, ο υπό ευνοϊκούς όρους διακανονισμός που θεσπίστηκε με την επίμαχη εθνική νομοθεσία ενσωματώνει, εκ της φύσεώς του, μηχανισμό ο οποίος θίγει την υποχρέωση πλήρους εισπράξεως του ΦΠΑ.

39.      Συγκεκριμένα, ο εν λόγω μηχανισμός συνίσταται στην περάτωση της ένδικης διαφοράς με την καταβολή ορισμένου τμήματος του οφειλόμενου ποσού ΦΠΑ το οποίο υπολογίζεται σύμφωνα με μια ποσοστιαία εκτίμηση των πιθανοτήτων ευδοκίμησης των ισχυρισμών των διαδίκων. Συνεπώς, ο ΦΠΑ ο οποίος κρίνεται ως οφειλόμενος κατά τον χρόνο υπαγωγής στον υπό ευνοϊκούς όρους διακανονισμό, δεν καταβάλλεται εξ ολοκλήρου με αντάλλαγμα την «απαλλαγή» από τη συνέχιση της δίκης. Επομένως, ο υπό ευνοϊκούς όρους διακανονισμός βασίζεται, κατ’ ουσίαν, στην παραδοχή ότι όσο μικρότερη είναι η πιθανότητα να δικαιωθεί τελικά η φορολογική αρχή, τόσο περισσότερο μπορεί να μειωθεί ο εισπραττόμενος ΦΠΑ. Αντιστρόφως, όσο πιθανότερο είναι να έχει δίκαιο η φορολογική αρχή και άδικο ο υποκείμενος στον φόρο, τόσο υψηλότερο είναι το ποσό που ο τελευταίος οφείλει να καταβάλει για την περάτωση της ένδικης διαφοράς. Ο αριθμός των βαθμών δικαιοδοσίας που έχουν ήδη λάβει χώρα και τα αποτελέσματά τους αποτελούν παράγοντες διακύμανσης των εν λόγω «πιθανοτήτων».

40.      Συγκεκριμένα, όταν ο υποκείμενος στον φόρο έχει ήδη μετάσχει στη διαδικασία με την κατάθεση ή την υποβολή της αιτήσεως διακανονισμού στο αρμόδιο δικαστήριο το αργότερο έως την 1η Ιανουαρίου 2023, η διαφορά μπορεί να διακανονιστεί με την καταβολή του 90 % του οφειλόμενου ΦΠΑ. Σε περίπτωση που η φορολογική αρχή έχει ηττηθεί στην τελευταία ή τη μοναδική δικαστική απόφαση που έχει εκδοθεί έως την ίδια ημερομηνία, η διαφορά δύναται να διακανονιστεί με την καταβολή του 40 % του οφειλόμενου ΦΠΑ, σε περίπτωση ήττας της φορολογικής διοίκησης στον πρώτο βαθμό δικαιοδοσίας, και με την καταβολή του 15 % του οφειλόμενου ΦΠΑ, σε περίπτωση ήττας της φορολογικής αρχής στον δεύτερο βαθμό δικαιοδοσίας. Σε περίπτωση ήττας εν μέρει του φορολογουμένου και εν μέρει της φορολογικής αρχής, τα ίδια ποσοστά μείωσης εφαρμόζονται για το μέρος της προσβαλλόμενης πράξεως που ακυρώθηκε. Αντιθέτως, για το μέρος της προσβαλλομένης πράξεως που επικυρώθηκε με τη δικαστική απόφαση, το ποσό του φόρου, μη συμπεριλαμβανομένων τόκων και τυχόν προστίμων, οφείλεται ολόκληρο. Τέλος, για την περάτωση φορολογικής ένδικης διαφοράς η οποία εκκρεμούσε ενώπιον του Corte suprema di cassazione (Ανωτάτου Ακυρωτικού Δικαστηρίου) κατά την 1η Ιανουαρίου 2023 και στην οποία η φορολογική αρχή είχε ηττηθεί σε όλους τους προηγούμενους βαθμούς δικαιοδοσίας, ο υποκείμενος στον φόρο δύναται να καταβάλει μόλις το 5 % του οφειλόμενου ποσού ΦΠΑ.

 Επί του επιτρεπτού της παραιτήσεως από την είσπραξη του ΦΠΑ

41.      Κατά δεύτερον, τίθεται το ζήτημα εάν ένας τέτοιος υπό ευνοϊκούς όρους διακανονισμός συνεπάγεται παραίτηση από την πλήρη είσπραξη του ΦΠΑ η οποία μπορεί να θεωρηθεί επιτρεπτή υπό το πρίσμα του περιθωρίου εκτιμήσεως που διαθέτουν συναφώς τα κράτη μέλη.

42.      Κατά τη γνώμη μου, η απάντηση είναι αρνητική για τέσσερις λόγους.

43.      Πρώτον, εκτιμώ, όπως και η Επιτροπή, ότι το πεδίο εφαρμογής της επίμαχης εθνικής ρυθμίσεως είναι ιδιαιτέρως ευρύ, γεγονός που προσδίδει στην παραίτηση από την είσπραξη του ΦΠΑ γενικό χαρακτήρα.

44.      Πράγματι, πέραν της εξαιρέσεως από το πεδίο εφαρμογής του υπό ευνοϊκούς όρους διακανονισμού φορολογικών διαφορών (20) την οποία προβλέπει ο νόμος 197/2022 όσον αφορά τον ΦΠΑ που επιβάλλεται κατά την εισαγωγή, ο εν λόγω υπό ευνοϊκούς όρους διακανονισμός εφαρμόζεται στο σύνολο των διαφορών που εκκρεμούσαν ενώπιον των φορολογικών δικαστηρίων κατά την 1η Ιανουαρίου 2023, ημερομηνία ενάρξεως ισχύος του, εφόσον η αίτηση για την υπαγωγή σε έναν τέτοιο διακανονισμό υποβλήθηκε πριν από τις 30 Σεπτεμβρίου 2023 (21). Επομένως, η διάρκεια της εκκρεμοδικίας είναι άνευ σημασίας, καθόσον στο πεδίο εφαρμογής του εμπίπτουν ακόμη και ένδικες διαφορές οι οποίες είχαν εισαχθεί λίγο πριν από την 1η Ιανουαρίου 2023, και, ως εκ τούτου, εκκρεμούσαν επί σύντομο μόνον χρονικό διάστημα. Εξάλλου, στη διαφορά της κύριας δίκης, η πράξη επιβολής φόρου, η οποία χρονολογείται από τον Μάρτιο του 2021, προσβλήθηκε τον Μάιο του 2021, εκδικάστηκε σε πρώτο βαθμό στις 5 Απριλίου 2022 και η αίτηση για την υπαγωγή στον υπό ευνοϊκούς όρους διακανονισμό υποβλήθηκε ενώπιον του δευτεροβάθμιου δικαστηρίου στις 3 Αυγούστου 2023, ήτοι στο πλαίσιο δίκης η οποία εκκρεμούσε επί χρονικό διάστημα μόλις μεγαλύτερο των δύο ετών (22).

45.      Επιπλέον, ο εν λόγω μηχανισμός διακανονισμού υπό ευνοϊκούς όρους εφαρμόζεται ανεξαρτήτως του βαθμού δικαιοδοσίας στον οποίο εκκρεμεί η διαφορά και, ως εκ τούτου, ανεξαρτήτως του επιληφθέντος δικαστηρίου. Μπορεί, συνεπώς, να εφαρμοσθεί ακόμη και κατά το στάδιο της κατ’ αναίρεση δίκης ενώπιον του Corte suprema di cassazione (Ανωτάτου Ακυρωτικού Δικαστηρίου). Ως προς αυτό, το πεδίο εφαρμογής της επίμαχης νομοθεσίας διαφέρει ουσιωδώς από εκείνο της νομοθεσίας στην υπόθεση Belvedere Costruzioni, η οποία είχε εφαρμογή μόνο στον τρίτο βαθμό δικαιοδοσίας και αποκλειστικά επί διαφορών που εκκρεμούσαν επί χρονικό διάστημα άνω της δεκαετίας.

46.      Εξάλλου, ο εν λόγω υπό ευνοϊκούς όρους διακανονισμός μπορεί να ζητηθεί από τον υποκείμενο στον φόρο ανεξαρτήτως του ύψους των διακυβευόμενων ποσών ή της φύσεως της επίμαχης παραβάσεως, καθόσον δεν ορίζεται συναφώς κανένα ανώτατο όριο. Ομοίως, ούτε η τυχόν ύπαρξη φοροδιαφυγής αποκλείει την εφαρμογή του μηχανισμού του υπό ευνοϊκούς όρους διακανονισμού.

47.      Επιπροσθέτως, όπως επιβεβαιώθηκε κατά την επ’ ακροατηρίου συζήτηση από την Ιταλική Κυβέρνηση, ούτε η φορολογική αρχή ούτε το επιληφθέν δικαστήριο διαθέτουν εξουσία εκτιμήσεως προκειμένου να αρνηθούν την υπαγωγή στον υπό ευνοϊκούς όρους διακανονισμό (23), παρά μόνον για αμιγώς τυπικούς λόγους. Πράγματι, εφόσον ο υποκείμενος στον ΦΠΑ υποβάλει εντός της προβλεπόμενης προθεσμίας αίτηση υπαγωγής στον υπό ευνοϊκούς όρους διακανονισμό και καταβάλει τα οφειλόμενα ποσά κατ’ εφαρμογήν της επίμαχης στην κύρια δίκη νομοθεσίας, η δίκη καταργείται αυτοδικαίως και η διαφορά καθίσταται άνευ αντικειμένου, ανεξαρτήτως του ύψους των επίμαχων ποσών, της φύσεως της παραβάσεως ή του σκεπτικού της αποφάσεως που εξέδωσε το προηγουμένως επιληφθέν δικαστήριο. Ως εκ τούτου, ούτε η φορολογική αρχή ούτε το επιληφθέν δικαστήριο έχουν τη δυνατότητα να αντιταχθούν στην κατάργηση της δίκης προκειμένου, ενδεχομένως, να διασφαλίσουν, παραδείγματος χάριν, την παροχή αυθεντικής ερμηνείας εκ μέρους του Corte suprema di cassazione (Ανωτάτου Ακυρωτικού Δικαστηρίου) επί του επίμαχου ζητήματος (24).

48.      Βεβαίως, όπως υπογραμμίζει η Ιταλική Κυβέρνηση, ο υπό ευνοϊκούς όρους διακανονισμός «έπεται» της ασκήσεως της φορολογικής εξουσίας, η οποία πρέπει προηγουμένως να έχει ασκηθεί και εξαντληθεί. Επομένως, ο υπό ευνοϊκούς όρους διακανονισμός προϋποθέτει ότι έχει ήδη διενεργηθεί έλεγχος και, σε αντίθεση με το επίμαχο στην υπόθεση επί της οποίας εκδόθηκε η απόφαση Επιτροπή κατά Ιταλίας μέτρο, δεν συνεπάγεται αφ’ εαυτού την απώλεια της εξουσίας ελέγχου των φορολογητέων πράξεων από τη φορολογική αρχή.

49.      Εντούτοις, το γεγονός ότι η φορολογική αρχή δεν στερείται κάθε δυνατότητας ελέγχου των φορολογητέων πράξεων δεν συνιστά καθοριστικό στοιχείο και δεν αρκεί για να θεωρηθεί ότι μια ρύθμιση όπως η επίμαχη στην κύρια δίκη συνάδει με την υποχρέωση εισπράξεως του ΦΠΑ που προβλέπεται στο άρθρο 273 της οδηγίας 2006/112 (25).

50.      Εξ αυτού συνάγεται, κατά τη γνώμη μου, ότι ο ισχυρισμός της Ιταλικής Κυβέρνησης ότι το Corte di cassazione (Ανώτατο Ακυρωτικό Δικαστήριο) έχει αναγνωρίσει ότι ένας υπό ευνοϊκούς όρους διακανονισμός είναι συμβατός με το δίκαιο της Ένωσης εφόσον δεν συνεπάγεται παραίτηση εκ μέρους της διοίκησης από τον έλεγχο του φόρου, πρέπει να απορριφθεί ως αλυσιτελώς προβαλλόμενος.

51.      Κατά συνέπεια, ο επίμαχος υπό ευνοϊκούς όρους διακανονισμός πρέπει, κατά τη γνώμη μου, να θεωρηθεί, λαμβανομένου υπόψη του ευρέος πεδίου εφαρμογής του, ως γενική παραίτηση από την είσπραξη του ΦΠΑ για μια συγκεκριμένη περίοδο.

52.      Δεύτερον, φρονώ ότι το επίμαχο μέτρο δημιουργεί σημαντικές διαφοροποιήσεις ως προς τον τρόπο με τον οποίο αντιμετωπίζονται οι υποκείμενοι στον φόρο στο σύνολό τους και, ως εκ τούτου, παραβιάζει την αρχή της φορολογικής ουδετερότητας.

53.      Υπενθυμίζεται ότι η αρχή της φορολογικής ουδετερότητας, με την οποία ο νομοθέτης της Ένωσης εκφράζει στον τομέα του ΦΠΑ τη γενική αρχή της ίσης μεταχειρίσεως, απαγορεύει, μεταξύ άλλων, τη διαφορετική μεταχείριση, όσον αφορά την είσπραξη του ΦΠΑ, των οικονομικών φορέων που διενεργούν τις ίδιες πράξεις (26).

54.      Κατ’ αρχάς, ο εν λόγω υπό ευνοϊκούς όρους διακανονισμός παρέχει τη δυνατότητα στους υποκειμένους στον φόρο οι οποίοι έχουν ασκήσει προσφυγή που εκκρεμεί και οι οποίοι έχουν υποβάλει σχετική αίτηση, όχι μόνο να καταβάλουν μειωμένο ποσό του οφειλόμενου ΦΠΑ, αλλά και να απαλλαγούν από τυχόν εφαρμοστέα πρόστιμα και τόκους υπερημερίας, ενώ τούτο δεν ισχύει για τους λοιπούς υποκειμένους στον φόρο στο ιταλικό έδαφος οι οποίοι έχουν εκπληρώσει πλήρως τις υποχρεώσεις τους όσον αφορά την καταβολή του ΦΠΑ.

55.      Επομένως, ο υπό ευνοϊκούς όρους διακανονισμός συνεπάγεται διαφορετική μεταχείριση αντίθετη προς την αρχή της φορολογικής ουδετερότητας (27).

56.      Επιπλέον, η ανισότητα που προκαλείται από την επίμαχη στην κύρια δίκη νομοθεσία ενδέχεται να είναι σημαντική, δεδομένου ότι, ενώπιον του Corte suprema di cassazione (Ανωτάτου Ακυρωτικού Δικαστηρίου), το πλεονέκτημα μπορεί να ανέλθει έως και στο 95 % του οφειλόμενου ΦΠΑ, όπως προκύπτει από το τρίτο προδικαστικό ερώτημα που υπέβαλε το αιτούν δικαστήριο. Κατά τα λοιπά, η σχέση μεταξύ, αφενός, του ποσοστού του ποσού του ΦΠΑ που πρέπει να καταβληθεί για την κατάργηση της ένδικης διαφοράς και, αφετέρου, της στατιστικής πιθανότητας εκδόσεως ευνοϊκής αποφάσεως υπέρ οποιουδήποτε εκ των διαδίκων δεν μου φαίνεται προφανής (28).

57.      Τέλος, η απλή υποβολή αιτήσεως υπαγωγής στον υπό ευνοϊκούς όρους διακανονισμό συνεπάγεται απαλλαγή από τα τυχόν πρόστιμα που επιβλήθηκαν με την προσβαλλόμενη πράξη, καθώς και από τους τόκους υπερημερίας, όπερ επιτείνει έτι περαιτέρω την άνιση μεταχείριση, η οποία, κατά τη γνώμη μου, δεν συνάδει με την αρχή της φορολογικής ουδετερότητας.

58.      Συναφώς, υπενθυμίζεται ότι από τα άρθρα 2 και 273 της οδηγίας 2006/112, σε συνδυασμό με το άρθρο 4, παράγραφος 3, ΣΕΕ, συνάγεται ότι τα κράτη μέλη έχουν την υποχρέωση να λαμβάνουν όλα τα πρόσφορα νομοθετικά και διοικητικά μέτρα ώστε να διασφαλίζουν την είσπραξη ολόκληρου του οφειλόμενου στο έδαφός τους ΦΠΑ και να καταπολεμούν τη φοροδιαφυγή. Ελλείψει εναρμονίσεως της νομοθεσίας της Ένωσης στον τομέα των κυρώσεων που επιβάλλονται σε περίπτωση μη τήρησης των προϋποθέσεων που προβλέπει σύστημα το οποίο έχει θεσπιστεί δυνάμει της οικείας νομοθεσίας, τα κράτη μέλη είναι αρμόδια να επιλέγουν τις κυρώσεις που θεωρούν κατάλληλες, τηρώντας το δίκαιο της Ένωσης και τις γενικές αρχές του και, κατά συνέπεια, την αρχή της αναλογικότητας. Υπενθυμίζεται επίσης ότι, κατά την επιλογή των κυρώσεων, τα κράτη μέλη οφείλουν να σέβονται την αρχή της αποτελεσματικότητας, η οποία απαιτεί την επιβολή αποτελεσματικών και αποτρεπτικών κυρώσεων για την καταπολέμηση των παραβάσεων των εναρμονισμένων κανόνων περί ΦΠΑ και για την προστασία των οικονομικών συμφερόντων της Ένωσης (29).

59.      Όσον αφορά τους τόκους υπερημερίας, αυτοί αποσκοπούν ομοίως στην καταπολέμηση των παραβάσεων των εναρμονισμένων κανόνων περί ΦΠΑ και στην προστασία των οικονομικών συμφερόντων της Ένωσης (30). Πράγματι, η είσπραξη τόκων υπερημερίας συμβάλλει, μεταξύ άλλων, στην καταπολέμηση της μη καταβολής των δηλωθέντων ποσών ΦΠΑ εντός της προβλεπόμενης προθεσμίας (31).

60.      Ωστόσο, η επίμαχη ιταλική ρύθμιση παρέχει στον ενδιαφερόμενο υποκείμενο στον φόρο τη δυνατότητα να αποφύγει τις κυρώσεις και τους τόκους υπερημερίας, γεγονός που περιάγει τους καλόπιστους υποκειμένους στον φόρο, οι οποίοι κατέβαλαν το ακριβές ποσό του ΦΠΑ εντός των νομίμων προθεσμιών, σε δυσμενέστερη θέση έναντι εκείνων που δεν το έπραξαν και οι οποίοι επωφελούνται της δυνατότητας να αιτηθούν την υπαγωγή σε διακανονισμό υπό ευνοϊκούς όρους.

61.      Επομένως, στη διαφορά της κύριας δίκης, από τη δικογραφία που έχει στη διάθεσή του το Δικαστήριο προκύπτει ότι η πράξη επιβολής φόρου αφορούσε συνολικό ποσό 95 787,42 ευρώ το οποίο αξίωνε η φορολογική αρχή και το οποίο αναλύεται σε 33 153 ευρώ για ΦΠΑ που εξέπεσε αδικαιολογήτως, σε 6 688,73 ευρώ για τόκους υπερημερίας και σε 55 945,69 ευρώ για πρόστιμα. Επομένως, ο υπό ευνοϊκούς όρους διακανονισμός είχε ως αποτέλεσμα όχι μόνον την απεμπόληση του δικαιώματος είσπραξης περί του 60 % του ΦΠΑ, αλλά και την απαλλαγή από τα πρόστιμα και τους τόκους υπερημερίας.

62.      Εξ αυτού συνάγεται, κατά τη γνώμη μου, μια «σημαντική δυσαναλογία» μεταξύ των πράγματι οφειλομένων ποσών και εκείνων που καταβάλλουν οι υποκείμενοι στον φόρο οι οποίοι ζητούν να υπαχθούν στον επίδικο υπό ευνοϊκούς όρους διακανονισμό, δυσαναλογία η οποία οδηγεί σε ουσιώδεις διαφοροποιήσεις ως προς τη μεταχείριση των υποκειμένων στον φόρο στο ιταλικό έδαφος, στρεβλώνοντας την αρχή της φορολογικής ουδετερότητας (32).

63.      Τρίτον, όπως επισημαίνει το αιτούν δικαστήριο, ένα τέτοιο σύστημα ενδέχεται, λόγω της φύσεώς του, να ενθαρρύνει τη φοροδιαφυγή, κατά παράβαση του άρθρου 273 της οδηγίας 2006/112.

64.      Συναφώς, το αιτούν δικαστήριο επισημαίνει ότι «οι επίμαχοι κανόνες, αντί να αποτελούν έκφραση έκτακτων μέτρων για την αντιμετώπιση συγκεκριμένων, περιορισμένων και εξαιρετικά προβληματικών καταστάσεων, εντάσσονται αντιθέτως στην πάγια τάση της ιταλικής φορολογικής νομοθεσίας να προβλέπει συχνά και γενικευμένα μέτρα στήριξης υπέρ των λιγότερο ευσυνείδητων φορολογουμένων, υπό διάφορες ονομασίες», και ότι οι κανόνες αυτοί συνιστούν «έναν μηχανισμό ο οποίος ευνοεί τη φοροδιαφυγή των φορολογουμένων και καταλήγει να καλλιεργεί στη συνείδηση των τελευταίων ένα είδος αθέμιτης προσδοκίας, με αποτέλεσμα το σύστημα να χάνει το αποτρεπτικό του αποτέλεσμα» (33).

65.      Η διαπίστωση αυτή του αιτούντος δικαστηρίου ενισχύει, κατά τη γνώμη μου, την άποψη ότι η παράβαση της υποχρεώσεως εισπράξεως του ΦΠΑ υπερβαίνει το περιθώριο εκτιμήσεως που διαθέτουν συναφώς τα κράτη μέλη.

66.      Τέταρτον, όπως υπογραμμίζει το αιτούν δικαστήριο με το δεύτερο προδικαστικό ερώτημα, το γεγονός ότι ο ΦΠΑ κατά την εισαγωγή εξαιρείται από τον εν λόγω υπό ευνοϊκούς όρους μηχανισμό διακανονισμού συνιστά επίσης παραβίαση της αρχής της «εξωτερικής» φορολογικής ουδετερότητας.

67.      Πράγματι, η αρχή της ουδετερότητας του ΦΠΑ απαγορεύει την κατά το μάλλον ή ήττον ευνοϊκή μεταχείριση των επιχειρηματιών που παρέχουν παρόμοια ή και πανομοιότυπα αγαθά ή υπηρεσίες, αναλόγως του εάν τα εν λόγω αγαθά ή υπηρεσίες παρέχονται εντός της χώρας καταναλώσεως ή εισάγονται από τρίτες χώρες (34).

68.      Ωστόσο, η εν λόγω ρύθμιση σχετικά με τον επίμαχο υπό ευνοϊκούς όρους διακανονισμό παρέχει μόνο στους υποκειμένους στον ΦΠΑ που επιβάλλεται επί των εγχώριων παραδόσεων και των ενδοκοινοτικών αποκτήσεων τη δυνατότητα να τυγχάνουν, υπό ορισμένες προϋποθέσεις, ποσοστιαίας μειώσεως του ποσού του οφειλόμενου φόρου, πλέον της απαλλαγής από την καταβολή προστίμων και τόκων, σε αντίθεση με τους υποκειμένους στον ΦΠΑ κατά την εισαγωγή οι οποίοι εξαιρούνται από το πλεονέκτημα αυτό.

69.      Ο ισχυρισμός που προέβαλε η Ιταλική Κυβέρνηση κατά την επ’ ακροατηρίου συζήτηση, σύμφωνα με τον οποίο ο ΦΠΑ κατά την εισαγωγή, ο οποίος επιβάλλεται μετά τον εκτελωνισμό κατά τη φυσική είσοδο του αγαθού στο έδαφος του οικείου κράτους μέλους, δεν είναι συγκρίσιμος με τον ΦΠΑ που επιβάλλεται κατόπιν δηλώσεως στο πλαίσιο ενδοκοινοτικής συναλλαγής (35), δεν θεωρώ ότι μεταβάλλει τη διαπίστωση αυτή περί της συγκρισιμότητας των επίμαχων καταστάσεων υπό το πρίσμα της αρχής της φορολογικής ουδετερότητας.

70.      Επομένως, εκτιμώ, όπως και η Επιτροπή, ότι η επίμαχη ρύθμιση παραβιάζει επίσης την αρχή της «εξωτερικής» φορολογικής ουδετερότητας, καθόσον, δυνάμει της ρυθμίσεως αυτής, επιφυλάσσεται ευνοϊκότερη μεταχείριση στους οικονομικούς φορείς που παρέχουν παρόμοια ή και πανομοιότυπα αγαθά ή υπηρεσίες όταν τα παραδίδουν εντός της χώρας καταναλώσεως, σε σχέση με τους οικονομικούς φορείς που τα εισάγουν από τρίτες χώρες.

 Επί της προβαλλόμενης δικαιολογητικής βάσης περί αποσυμφόρησης των εκκρεμών υποθέσεων και τηρήσεως της εύλογης διάρκειας της δίκης

71.      Κατά τρίτον, η Ιταλική Κυβέρνηση, προς δικαιολόγηση της επίμαχης νομοθεσίας, προβάλλει τον στόχο της «μείωσης του τεράστιου αριθμού των εκκρεμών ενώπιον των φορολογικών δικαστηρίων υποθέσεων και της διασφάλισης της τήρησης της αρχής της εύλογης διάρκειας της δίκης η οποία κατοχυρώνεται στο άρθρο 47, δεύτερο εδάφιο, του [Χάρτη των Θεμελιωδών Δικαιωμάτων της Ευρωπαϊκής Ένωσης]», καθώς και τον σκοπό «να καταστεί δυνατή η αποτελεσματική εφαρμογή της μεταρρύθμισης της φορολογικής δίκης που θεσπίστηκε με τον νόμο 130/2022 [(36)], και της αρχής της αναλογικότητας».

72.      Είναι αληθές ότι η υποχρέωση διασφαλίσεως της αποτελεσματικής εισπράξεως των πόρων της Ένωσης δεν μπορεί να υπερακοντίζει την αρχή της εύλογης διάρκειας της δίκης, η οποία, δυνάμει του άρθρου 47, δεύτερο εδάφιο, του Χάρτη Θεμελιωδών Δικαιωμάτων (37), δεσμεύει τα κράτη μέλη όταν θέτουν σε εφαρμογή το δίκαιο της Ένωσης (38). Το Δικαστήριο, ακολουθώντας συναφώς τις προτάσεις της γενικής εισαγγελέα Ε. Sharpston, δέχθηκε επομένως στην απόφαση Belvedere Costruzioni, ότι μια εξαιρετική διάταξη σκοπούσα στο να τηρηθεί η αρχή της εύλογης προθεσμίας με την περάτωση των πλέον παλαιών από τις εκκρεμούσες ενώπιον της επιληφθείσας σε τρίτο βαθμό φορολογικής δικαιοσύνης δικών, με συνέπεια η απόφαση του δευτεροβάθμιου δικαστηρίου να έχει ισχύ δεδικασμένου, δεν παραβίαζε την αρχή της φορολογικής ουδετερότητας (39).

73.      Εντούτοις, υπό τις περιστάσεις της διαφοράς της κύριας δίκης, ουδόλως πείθομαι από το επιχείρημα της Ιταλικής Κυβέρνησης που βασίζεται στην εν λόγω δικαιολογητική βάση.

74.      Κατ’ αρχάς, αμφισβητείται το κατά πόσον το 2022 ο συνολικός αριθμός των εκκρεμών υποθέσεων ήταν υπερβολικά μεγάλος ή η διάρκεια της διαδικασίας υπερβολικά μακρά. Συγκεκριμένα, το αιτούν δικαστήριο παραπέμπει στην ετήσια έκθεση του 2023 σχετικά με την κατάσταση των φορολογικών διαφορών, η οποία εκπονήθηκε από το Ministero dell’Economia e delle Finanze (Υπουργείο Οικονομίας και Οικονομικών) και επισημαίνει ότι ο σκοπός της μείωσης των εκκρεμών διαφορών που διατυπώνεται στον επίμαχο εν προκειμένω νόμο 197/2022 εντάσσεται σε ένα πλαίσιο το οποίο δεν παρουσιάζει ιδιαίτερες δυσλειτουργίες ως προς την ταχύτητα επίλυσης των φορολογικών διαφορών (40). Από την πλευρά της, η Ιταλική Κυβέρνηση παραπέμπει στην τελική έκθεση της 30ής Ιουνίου 2021 της διυπουργικής επιτροπής για τη μεταρρύθμιση της φορολογικής δικαιοσύνης και υπογραμμίζει τον όγκο των εκκρεμών υποθέσεων και τη διάρκεια των διαδικασιών. Επισημαίνεται, ωστόσο, ότι από την εν λόγω έκθεση προκύπτει ότι τα προβλήματα του όγκου των εκκρεμών υποθέσεων και της διάρκειας των διαδικασιών εντοπίζονται κυρίως ενώπιον του Corte suprema di cassazione (Ανωτάτου Ακυρωτικού Δικαστηρίου) (41). Τούτο, εξάλλου, υπογράμμισε και η Επιτροπή κατά την επ’ ακροατηρίου συζήτηση (42).

75.      Εν συνεχεία, προκειμένου να διασφαλιστεί η τήρηση της αρχής της εύλογης διάρκειας της δίκης και να μειωθεί ο φόρτος εργασίας των φορολογικών δικαστηρίων, εισήχθη με τον νόμο 130/2022 μια μεταρρύθμιση της φορολογικής δικαιοσύνης, η οποία παρουσιάστηκε ως σημαντικό στάδιο του εθνικού σχεδίου ανάκαμψης και ανθεκτικότητας (43). Ο νόμος αυτός θέσπισε διαρθρωτικά μέτρα, όπως, κατά τα εκτιθέμενα από την Ιταλική Κυβέρνηση, την ανάθεση της αρμοδιότητας επί φορολογικών θεμάτων σε νέους δικαστικούς λειτουργούς που προσλήφθηκαν για τον σκοπό αυτό, καθώς και τη σύσταση, εντός του Corte suprema di cassazione (Ανώτατου Ακυρωτικού Δικαστηρίου), ενός τμήματος αποκλειστικώς αρμόδιου για την εκδίκαση φορολογικών διαφορών, παρέχοντας στον πρώτο πρόεδρο την εξουσία να θεσπίζει κατάλληλα οργανωτικά μέτρα. Ο ίδιος νόμος προέβλεψε επίσης έναν υπό ευνοϊκούς όρους διακανονισμό, οριοθετημένο και περιορισμένο στις εκκρεμείς ενώπιον του Corte suprema di cassazione (Ανωτάτου Ακυρωτικού Δικαστηρίου) υποθέσεις (44), στον οποίο αναφέρθηκε η Επιτροπή κατά την επ’ ακροατηρίου συζήτηση, θεωρώντας ότι, σε αντίθεση με τον επίμαχο εν προκειμένω νόμο 197/2022, ο εν λόγω διακανονισμός θα μπορούσε να θεωρηθεί δικαιολογημένος.

76.      Τέλος, επιβάλλεται η διαπίστωση ότι οι περιστάσεις της διαφοράς της κύριας δίκης διαφέρουν ουσιωδώς από εκείνες της υποθέσεως επί της οποίας εκδόθηκε η απόφαση Belvedere Costruzioni. Στην απόφαση εκείνη, η σχετική ρύθμιση εφαρμοζόταν σε δίκες που εκκρεμούσαν επί χρονικό διάστημα τουλάχιστον δέκα ετών και οι οποίες καταργούνταν στον τρίτο βαθμό δικαιοδοσίας, και μόνον κατόπιν δύο δικαστικών αποφάσεων δυσμενών για τη φορολογική αρχή. Όπως υπογράμμισε η γενική εισαγγελέας E. Sharpston, ενόσω μια διαφορά εκκρεμεί επί σημαντικό χρονικό διάστημα, η κατάσταση φτάνει αναπόφευκτα σε ένα σημείο όπου ορισμένοι παράγοντες «υπερισχύουν της υποχρεώσεως για συνέχιση όλων των αξιώσεων επί του ΦΠΑ» και «[τ]α [επί της συγκεκριμένης υποθέσεως] καθορισθέντα στην επίμαχη διάταξη κριτήρια δεν παρίστανται υπό την έννοια αυτή ως στερούμενα λογικής» (45). Ομοίως, στην απόφαση Degano Trasporti, ιδιαίτερες περιστάσεις, σχετιζόμενες ιδίως με την κατάσταση του υποκειμένου στον φόρο και με την αφερεγγυότητά του, δικαιολογούσαν τον προληπτικό πτωχευτικό συμβιβασμό υπό πολύ συγκεκριμένες προϋποθέσεις.

77.      Εντούτοις, αυτό δεν ισχύει στην περίπτωση του υπό ευνοϊκούς όρους διακανονισμού που θεσπίστηκε με τον νόμο 197/2022, ο οποίος εφαρμόζεται ακόμη και σε διαφορές που εκκρεμούν για μικρό χρονικό διάστημα, όπως η επίμαχη εν προκειμένω, γεγονός το οποίο, κατά κάποιον τρόπο, καθιστά το επιχείρημα της Ιταλικής Κυβέρνησης αλυσιτελές, τουλάχιστον στο πλαίσιο της διαφοράς της κύριας δίκης.

78.      Βεβαίως, όπως παραδέχεται η Επιτροπή στις παρατηρήσεις της, οι διαφορές που δύνανται να υπαχθούν στον υπό ευνοϊκούς όρους διακανονισμό θα μπορούσαν επίσης να ανάγονται σε παλαιότερα έτη.

79.      Ωστόσο, όπως η ίδια επισημαίνει, ήδη πριν από τη θέσπιση του υπό ευνοϊκούς όρους διακανονισμού το 2023, η ιταλική νομοθεσία προέβλεπε ένα μέτρο ουσιαστικά πανομοιότυπο με εκείνο του 2023, το οποίο αποσκοπούσε στην κάλυψη των φορολογικών διαφορών που εκκρεμούσαν το 2018 (46). Ως εκ τούτου, ο υπό ευνοϊκούς όρους διακανονισμός του 2023 θα μπορούσε, στην πραγματικότητα, να καταλαμβάνει κυρίως διαφορές που εκκρεμούν επί χρονικό διάστημα μικρότερο των πέντε ετών, όπως συμβαίνει άλλωστε και στην υπόθεση της κύριας δίκης.

80.      Επιπλέον, και εν πάση περιπτώσει, φρονώ ότι ο δικαιολογητικός αυτός λόγος περί του μη εύλογου χαρακτήρα της διάρκειας της δίκης, η εκτίμηση του οποίου εναπόκειται στο εθνικό δικαστήριο, δεν δύναται να δικαιολογήσει ένα μέτρο παραιτήσεως από την είσπραξη του ΦΠΑ το οποίο έχει γενικό χαρακτήρα και αντιβαίνει στην υποχρέωση φορολογικής ουδετερότητας, όπως το επίμαχο στη διαφορά της κύριας δίκης.

81.      Λαμβανομένων υπόψη των προεκτεθέντων, εκτιμώ ότι στα υποβληθέντα προδικαστικά ερωτήματα πρέπει να δοθεί η απάντηση ότι το άρθρο 4, παράγραφος 3, ΣΕΕ, τα άρθρα 2 και 273 της οδηγίας 2006/112 και η αρχή της φορολογικής ουδετερότητας έχουν την έννοια ότι αντιτίθενται σε εθνική ρύθμιση δυνάμει της οποίας οι ένδικες διαφορές περί ΦΠΑ, εξαιρουμένων εκείνων που αφορούν τον ΦΠΑ κατά την εισαγωγή, δύνανται να περατώνονται κατόπιν αιτήσεως του του υποκειμένου στον φόρο, με την καταβολή ορισμένου ποσοστού του οφειλόμενου φόρου, το οποίο κλιμακώνεται αναλόγως του βαθμού δικαιοδοσίας και της έκβασης των προηγούμενων δικονομικών σταδίων, χωρίς ο υποκείμενος στον φόρο να υποχρεούται να καταβάλει πρόστιμα ή τόκους υπερημερίας και χωρίς η φορολογική αρχή να έχει τη δυνατότητα να προβάλει αντιρρήσεις κατά της αιτήσεως για λόγους που δεν είναι αμιγώς τυπικοί.

 Επί του αιτήματος περιορισμού των διαχρονικών αποτελεσμάτων της αποφάσεως του Δικαστηρίου

82.      Κατά την επ’ ακροατηρίου συζήτηση, η Ιταλική Κυβέρνηση ζήτησε από το Δικαστήριο, σε περίπτωση που αυτό κρίνει, όπως προτείνω, ότι το δίκαιο της Ένωσης αντιτίθεται σε νόμο όπως ο επίμαχος στην υπόθεση της κύριας δίκης, να περιορίσει τα διαχρονικά αποτελέσματα της εκδοθησομένης αποφάσεως.

83.      Προς στήριξη του αιτήματός της, η εν λόγω κυβέρνηση υπογράμμισε, κατ’ ουσίαν, ότι η υποχρέωση επανεκκίνησης των διαδικασιών στις 40 000 σχετικές υποθέσεις (47) θα απαιτούσε τεράστια προσπάθεια εκ μέρους της φορολογικής αρχής, ιδίως σε επίπεδο ανθρώπινων πόρων, θα είχε αντίκτυπο στη φορολογική δικαιοσύνη στο σύνολό της λόγω της επιμήκυνσης της διάρκειας των δικών και θα ακύρωνε το εθνικό σχέδιο ανάκαμψης και ανθεκτικότητας. Προσέθεσε δε ότι τούτο θα προκαλούσε πρακτικά προβλήματα στις υποκείμενες στον φόρο επιχειρήσεις οι οποίες, έχοντας εμπιστοσύνη στην οριστική περαίωση των υποθέσεών τους, ενδεχομένως να μην είχαν διατηρήσει τα αναγκαία έγγραφα για την άσκηση των δικαιωμάτων τους στο πλαίσιο της επανεκκίνησης των διαδικασιών.

84.      Υπενθυμίζεται κατ’ αρχάς ότι, κατά πάγια νομολογία, η ερμηνεία που δίδει το Δικαστήριο σε κανόνα του δικαίου της Ένωσης, κατά την άσκηση της αρμοδιότητας που του παρέχει το άρθρο 267 ΣΛΕΕ, διαφωτίζει και διευκρινίζει τη σημασία και το περιεχόμενο του κανόνα αυτού, όπως πρέπει ή θα έπρεπε να νοείται και να εφαρμόζεται από τον χρόνο της θέσης του σε ισχύ. Συνεπώς, ο κατ’ αυτόν τον τρόπο ερμηνευθείς κανόνας μπορεί και πρέπει να εφαρμόζεται ακόμη και σε έννομες σχέσεις που γεννήθηκαν και συνήφθησαν πριν από την έκδοση της αποφάσεως επί της αιτήσεως ερμηνείας, εφόσον συντρέχουν κατά τα λοιπά οι προϋποθέσεις που επιτρέπουν να υποβληθεί στην κρίση των αρμόδιων δικαστηρίων διαφορά σχετική με την εφαρμογή του εν λόγω κανόνα (48).

85.      Μόνον εντελώς κατ’ εξαίρεση μπορεί το Δικαστήριο, κατ’ εφαρμογήν της συμφυούς με την έννομη τάξη της Ένωσης γενικής αρχής της ασφάλειας δικαίου, να αποφασίσει τον περιορισμό της δυνατότητας την οποία έχει κάθε ενδιαφερόμενος να επικαλεστεί διάταξη την οποία έχει ερμηνεύσει το Δικαστήριο, προκειμένου να αμφισβητήσει έννομες σχέσεις που έχουν συσταθεί καλόπιστα. Για να μπορεί να αποφασιστεί ένας τέτοιος περιορισμός είναι αναγκαίο να πληρούνται δύο ουσιώδη κριτήρια, δηλαδή να υπάρχει καλή πίστη των ενδιαφερόμενων κύκλων και κίνδυνος σοβαρών διαταραχών (49).

86.      Ειδικότερα, το Δικαστήριο κατέφυγε στη λύση αυτή μόνον υπό πολύ συγκεκριμένες περιστάσεις, και δη όταν υπήρχε κίνδυνος σοβαρών οικονομικών συνεπειών οφειλομένων, ιδίως, στον μεγάλο αριθμό των εννόμων σχέσεων που είχαν συσταθεί καλόπιστα βάσει ρυθμίσεως η οποία εθεωρείτο νομίμως ισχύουσα και εφόσον προέκυπτε ότι οι ιδιώτες και οι εθνικές αρχές είχαν παρακινηθεί σε συμπεριφορά αντιβαίνουσα στο δίκαιο της Ένωσης λόγω αντικειμενικής και σοβαρής αβεβαιότητας ως προς το περιεχόμενο των διατάξεων του δικαίου της Ένωσης, αβεβαιότητας στη δημιουργία της οποίας είχε ενδεχομένως συμβάλει η ίδια η συμπεριφορά άλλων κρατών μελών ή της Επιτροπής (50).

87.      Εν προκειμένω, όμως, η Ιταλική Κυβέρνηση δεν προσκόμισε στοιχεία ικανά να ικανοποιήσουν το κριτήριο της καλής πίστεως των ενδιαφερομένων κύκλων. Ειδικότερα, από τα επιχειρήματα της Ιταλικής Κυβέρνησης δεν προκύπτει ότι ζητήθηκε η γνώμη της Επιτροπής σχετικά με την επίμαχη εθνική ρύθμιση. Επιπλέον, λαμβανομένης υπόψη της σχετικής νομολογίας (51), μολονότι η επίμαχη ρύθμιση δεν ταυτίζεται με εκείνες που έχουν ήδη εξετασθεί από το Δικαστήριο, φρονώ ότι δεν υφίσταται «αντικειμενική και σοβαρή αβεβαιότητα» ως προς το περιεχόμενο των διατάξεων του δικαίου της Ένωσης που εφαρμόζονται όσον αφορά την υποχρέωση πλήρους εισπράξεως του ΦΠΑ και την τήρηση της αρχής της φορολογικής ουδετερότητας.

88.      Εφόσον το κριτήριο αυτό δεν πληρούται, παρέλκει η εξέταση του κριτηρίου που αφορά τη σοβαρότητα των οικονομικών ή οργανωτικών επιπτώσεων. Εν πάση περιπτώσει, φρονώ ότι οι ισχυρισμοί της Ιταλικής Κυβέρνησης κατά την επ’ ακροατηρίου συζήτηση σχετικά με τον αριθμό των 40 000 ένδικων διαφορών που διευθετήθηκαν μέσω του υπό ευνοϊκούς όρους διακανονισμού και οι οποίες θα έπρεπε να επαναφερθούν από τη φορολογική αρχή, καθώς και οι πρακτικές δυσχέρειες που θα προέκυπταν τόσο για τη δικαιοσύνη όσο και για τις επιχειρήσεις, δεν αρκούν προς τούτο.

89.      Από τις ανωτέρω σκέψεις συνάγεται ότι, κατά τη γνώμη μου, δεν συντρέχει λόγος περιορισμού των διαχρονικών αποτελεσμάτων της παρούσας αποφάσεως.

 Πρόταση

90.      Λαμβανομένου υπόψη του συνόλου των προεκτεθέντων, προτείνω στο Δικαστήριο να απαντήσει στα προδικαστικά ερωτήματα που υπέβαλε το Corte di Giustizia Tributaria di secondo grado della Lombardia – Milano (δευτεροβάθμιο φορολογικό δικαστήριο Λομβαρδίας – Μιλάνο, Ιταλία) ως εξής:

Το άρθρο 4, παράγραφος 3, ΣΕΕ, τα άρθρα 2 και 273 της οδηγίας 2006/112/ΕΚ του Συμβουλίου, της 28ης Νοεμβρίου 2006, σχετικά με το κοινό σύστημα φόρου προστιθέμενης αξίας, και η αρχή της φορολογικής ουδετερότητας,

έχουν την έννοια ότι:

αντιτίθενται σε εθνική ρύθμιση δυνάμει της οποίας οι ένδικες διαφορές στον τομέα του φόρου προστιθέμενης αξίας, εξαιρουμένων εκείνων που αφορούν τον φόρο προστιθέμενης αξίας κατά την εισαγωγή, δύνανται να περατώνονται κατόπιν αιτήσεως του υποκειμένου στον φόρο, με την καταβολή ορισμένου ποσοστού του οφειλόμενου φόρου, το οποίο κλιμακώνεται αναλόγως του βαθμού δικαιοδοσίας και της έκβασης των προηγούμενων σταδίων της δίκης, χωρίς ο υποκείμενος στον φόρο να υποχρεούται να καταβάλει πρόστιμα ή τόκους υπερημερίας και χωρίς η φορολογική αρχή να έχει τη δυνατότητα να προβάλει αντιρρήσεις κατά της αιτήσεως για λόγους που δεν είναι αμιγώς τυπικοί.


1      Γλώσσα του πρωτοτύπου: η γαλλική.


2      ΕΕ 2006, L 347, σ. 1.


3      GURI αριθ. 303, της 29ης Δεκεμβρίου 2022, τακτικό συμπλήρωμα αριθ. 43 (στο εξής: νόμος 197/2022).


4      Βλ., κατ’ αναλογίαν, αποφάσεις της 17ης Ιουλίου 2008, Επιτροπή κατά Ιταλίας (C‑132/06, στο εξής: απόφαση Επιτροπή κατά Ιταλίας, EU:C:2008:412, σκέψη 37), και της 29ης Μαρτίου 2012, Belvedere Costruzioni (C‑500/10, στο εξής: απόφαση Belvedere Costruzioni, EU:C:2012:186, σκέψη 20). Βλ. επίσης αποφάσεις της 26ης Φεβρουαρίου 2013, Åkerberg Fransson (C‑617/10, στο εξής: απόφαση Åkerberg Fransson, EU:C:2013:105, σκέψη 25), και της 7ης Απριλίου 2016, Degano Trasporti (C‑546/14, στο εξής: απόφαση Degano Trasporti, EU:C:2016:206, σκέψη 19).


5      Βλ. απόφαση Degano Trasporti (σκέψη 20 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).


6      ΕΕ 2007, L 163, σ. 17.


7      Βλ. απόφαση Åkerberg Fransson (σκέψη 26) και απόφαση Degano Trasporti (σκέψη 22). Δυνάμει της αποφάσεως 2014/335/ΕΕ, Ευρατόμ του Συμβουλίου, της 26ης Μαΐου 2014, για το σύστημα των ιδίων πόρων της Ευρωπαϊκής Ένωσης (ΕΕ 2014, L 168, σ. 105), οι ίδιοι πόροι της Ένωσης περιλαμβάνουν, μεταξύ άλλων, τα έσοδα από την εφαρμογή ενιαίου συντελεστή όσον αφορά την εναρμονισμένη βάση του ΦΠΑ, η οποία καθορίζεται σύμφωνα με τους κανόνες της Ένωσης. Ως εκ τούτου, υφίσταται άμεση σχέση μεταξύ, αφενός, της είσπραξης των εσόδων από ΦΠΑ σύμφωνα με τους κανόνες του εφαρμοστέου δικαίου της Ένωσης και, αφετέρου, της απόδοσης των αναλογούντων πόρων από ΦΠΑ στον προϋπολογισμό της Ένωσης, εφόσον οποιοδήποτε κενό στην είσπραξη των εν λόγω εσόδων οδηγεί δυνητικά σε μείωση των αντίστοιχων πόρων.


8      Βλ. αποφάσεις Belvedere Costruzioni (σκέψεις 21 και 22), και Degano Trasporti (σκέψη 21 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).


9      Βλ. απόφαση Επιτροπή κατά Ιταλίας (σκέψη 45). Βλ. επίσης αιτιολογικές σκέψεις 4 και 7 της οδηγίας 2006/112.


10      Έκτη οδηγία του Συμβουλίου, της 17ης Μαΐου 1977, περί εναρμονίσεως των νομοθεσιών των κρατών μελών, των σχετικών με τους φόρους κύκλου εργασιών – Κοινό σύστημα φόρου προστιθέμενης αξίας: ομοιόμορφη φορολογική βάση (ΕΕ ειδ. έκδ. 09/001, σ. 49) (στο εξής: έκτη οδηγία).


11      Βλ. αποφάσεις Επιτροπή κατά Ιταλίας, και της 11ης Δεκεμβρίου 2008, Επιτροπή κατά Ιταλίας (C‑174/07, EU:C:2008:704). Όπως και το αιτούν δικαστήριο, φρονώ ότι πρέπει να γίνει δεκτό ότι η σχετική νομολογία που εκδόθηκε υπό το κράτος της έκτης οδηγίας είναι λυσιτελής [πρβλ. απόφαση Åkerberg Fransson (σκέψη 25)].


12      Βλ. διατάξεις της 15ης Ιουλίου 2015, Nuova Invincibile (C‑82/14, στο εξής: διάταξη Nuova Invincibile, EU:C:2015:510), και της 18ης Μαρτίου 2024, Giocevi (C‑37/23, στο εξής: διάταξη Gioveci, EU:C:2024:271).


13      Βλ. διατάξεις Nuova Invincibile (σκέψεις 25 έως 27) και Giocevi (σκέψη 19).


14      Βλ. επίσης απόφαση της 29ης Μαρτίου 2012, 3M Italia (C‑417/10, EU:C:2012:184)· στον τομέα της άμεσης φορολογίας, βλ. Simon, D., «Principes généraux du droit – Portée en droit national», Revue Europe, LexisNexis, αριθ. 5, Μάιος 2012, σχόλιο αριθ. 177.


15      Αποφάσεις Degano Trasporti (σκέψη 28) και της 16ης Μαρτίου 2017, Identi (C‑493/15, EU:C:2017:219, σκέψη 24).


16      Βλ. Allena, M., «VAT and Tax Amnesty in Italy», International VAT Monitor, τόμος 30, αριθ. 5, 2019, σ. 211 έως 214.


17      Προτάσεις της γενικής εισαγγελέα E. Sharpston στην υπόθεση Belvedere Costruzioni (C‑500/10, EU:C:2011:754, σημεία 35 επ.), και στην υπόθεση Degano Trasporti (C‑546/14, EU:C:2016:13, σημεία 34 επ.).


18      Απόφαση Belvedere Costruzioni (σκέψεις 24, 26 και 27).


19      Βλ. απόφαση Degano Trasporti (σκέψη 29).


20      Δεν λαμβάνω εν προκειμένω υπόψη τις δύο άλλες εξαιρέσεις που προβλέπονται στο άρθρο 1, παράγραφος 193, του νόμου 197/2022, ήτοι τους ιδίους πόρους της Ένωσης [«τα έσοδα από εισφορές, πριμοδοτήσεις, συμπληρωματικά ή εξισωτικά ποσά, πρόσθετα ποσά ή συντελεστές, δασμούς του κοινού δασμολογίου και λοιπούς δασμούς που έχουν θεσπιστεί ή θα θεσπιστούν από τα όργανα των Κοινοτήτων επί των συναλλαγών με χώρες μη μέλη, δασμούς που επιβάλλονται στα προϊόντα τα οποία υπάγονται στη συνθήκη για την ίδρυση της Ευρωπαϊκής Κοινότητας Άνθρακα και Χάλυβα που έληξε, όπως και από εισφορές και άλλα τέλη στο πλαίσιο της κοινής οργάνωσης των αγορών ζάχαρης» (βλ. άρθρο 2, παράγραφος 1, στοιχείο αʹ, της αποφάσεως 2007/436)], καθώς και τα οφειλόμενα ποσά δυνάμει της ανάκτησης κρατικών ενισχύσεων.


21      Βλ. άρθρο 1, παράγραφος 194, του νόμου 197/2022.


22      Η συγκεκριμένη περίπτωση πόρρω απέχει από εκείνη της υπόθεσης επί της οποίας εκδόθηκε η απόφαση Belvedere Costruzioni, στην οποία μόνον οι διαφορές που εκκρεμούσαν επί περισσότερα από δέκα έτη μπορούσαν να υπαχθούν στον υπό ευνοϊκούς όρους διακανονισμό.


23      Για παράδειγμα, στην περίπτωση που υπάρχουν σοβαρές πιθανότητες έκδοσης ευνοϊκής απόφασης από το επιληφθέν δικαστήριο, επειδή η έφεση ασκήθηκε κατά κρίσης του πρωτοβαθμίου δικαστηρίου η οποία είναι προδήλως εσφαλμένη ή βασίζεται σε νομολογία που ανατράπηκε μεταγενέστερα, ή εάν επιδιώκεται η παροχή ερμηνείας επί ζητήματος αρχής που εγείρεται στο πλαίσιο της ένδικης διαφοράς.


24      Εξάλλου, ελλείψει νομοθετικών διατάξεων που να οριοθετούν το εν λόγω δικαίωμα εναντιώσεως σε έναν υπό ευνοϊκούς όρους διακανονισμό, μια τέτοια εναντίωση εκ μέρους του επιληφθέντος δικαστηρίου θα μπορούσε να αποτελέσει πηγή δυσμενών διακρίσεων.


25      Πρβλ. διάταξη Giocevi (σκέψη 34).


26      Βλ. απόφαση της 16ης Φεβρουαρίου 2023, DGRFP Cluj (C‑519/21, EU:C:2023:106, σκέψη 88 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).


27      Βλ. επίσης διατάξεις Νuova Invincibile (σκέψεις 25, 26 και 28) και Giocevi (σκέψεις 32 έως 35), στις οποίες το Δικαστήριο έκρινε ότι οι διατάξεις τις ιταλικής νομοθεσίας οι οποίες προέβλεπαν μείωση του οφειλόμενου ΦΠΑ κατά 90 % και 60 % αντιστοίχως, ήταν αντίθετες προς την αρχή της ουδετερότητας του ΦΠΑ.


28      Ενώπιον του Corte suprema di cassazione (Ανωτάτου Ακυρωτικού Δικαστηρίου), δυνάμει του άρθρου 1, παράγραφος 190, του νόμου 197/2022, η ένδικη διαφορά καταργείται όταν η φορολογική αρχή έχει ηττηθεί σε όλους τους προηγούμενους βαθμούς δικαιοδοσίας και ο υποκείμενος στον φόρο καταβάλει το 5 % του οφειλόμενου ΦΠΑ. Ωστόσο, επισημαίνεται ότι η Commissione interministeriale per la riforma della giustizia tributaria (διυπουργική επιτροπή για τη μεταρρύθμιση της φορολογικής δικαιοσύνης) προτείνει, στην τελική έκθεση της 30ής Ιουνίου 2021 που περιλαμβάνεται στο παράρτημα 2 των παρατηρήσεων της Ιταλικής Κυβερνήσεως, μια λύση για τη μείωση του αριθμού των διαφορών που άγονται ενώπιον του Corte suprema di cassazione (Ανωτάτου Ακυρωτικού Δικαστηρίου), η οποία δεν λαμβάνει υπόψη το γεγονός ότι ο φορολογούμενος ενδέχεται να έχει δικαιωθεί δύο φορές στους προηγούμενους βαθμούς δικαιοδοσίας, διότι, κατά την εν λόγω επιτροπή, «στατιστικά, οι αναιρέσεις από το Corte suprema di cassazione [Ανώτατο Ακυρωτικό Δικαστήριο] δεν είναι λιγότερες στην περίπτωση που ο φορολογούμενος έχει δικαιωθεί δύο φορές ή μία φορά προηγουμένως» (ανεπίσημη μετάφραση).


29      Βλ. απόφαση της 17ης Μαΐου 2023, Cezam (C‑418/22, EU:C:2023:418, σκέψεις 26 έως 28 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).


30      Πρβλ. απόφαση της 11ης Απριλίου 2024, Legafact (C‑122/23, EU:C:2024:293, σκέψη 43 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).


31      Βλ. προτάσεις του γενικού εισαγγελέα Α. Ράντου στην υπόθεση Nekilnojamojo turto valdymas (C‑544/24, EU:C:2025:896, σημείο 47 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).


32      Πρβλ. απόφαση Επιτροπή κατά Ιταλίας (σκέψεις 42 έως 44). Επομένως, φρονώ ότι η εξέταση της αρχής της αναλογικότητας δεν είναι ούτε αναγκαία ούτε λυσιτελής εν προκειμένω.


33      Κατ’ αυτόν τον τρόπο, όπως επισημαίνει η Επιτροπή, το αιτούν δικαστήριο φαίνεται να παραπέμπει κατ’ ουσίαν στο άρθρο 325, παράγραφος 1, ΣΛΕΕ, το οποίο δεν μνημονεύεται μεν ρητώς στην αίτηση προδικαστικής αποφάσεως, αλλά προβλέπει ότι «[η] Ένωση και τα κράτη μέλη καταπολεμούν την απάτη ή οιαδήποτε άλλη παράνομη δραστηριότητα κατά των οικονομικών συμφερόντων της Ένωσης, λαμβάνοντας [...] μέτρα τα οποία θα έχουν αποτρεπτικό χαρακτήρα και θα προσφέρουν αποτελεσματική προστασία στα κράτη μέλη καθώς και στα θεσμικά και λοιπά όργανα και τους οργανισμούς της Ένωσης».


      Συναφώς, όπως ανέφερε η γενική εισαγγελέας E. Sharpston στο σημείο 75 των προτάσεών της στην υπόθεση Επιτροπή κατά Ιταλίας (C‑132/06, EU:C:2007:632), «η επιστήμη υποστηρίζει ότι, για να είναι αποτελεσματική, η φορολογική αμνηστία πρέπει να παρέχεται μόνο μια φορά (διότι η επανάληψη θα έχει ως συνέπεια ότι οι φορολογούμενοι θα προσαρμόσουν την τακτική τους προσδοκώντας μελλοντικές αμνηστίες), ότι πρέπει να συνεπάγεται την πληρωμή τουλάχιστον του οφειλομένου ποσού, κατά κανόνα εντόκως (αν δεν υπάρχει αυτό το στοιχείο τότε η απάτη φαίνεται ότι αμείβεται) και πρέπει να συνοδεύεται τουλάχιστον από μια αξιόπιστη αγγελία ενισχυμένου ελέγχου (αν δεν υπάρχει αυτό το στοιχείο το πλεονέκτημα της δήλωσης σε σχέση με τον κίνδυνο αποκάλυψης δεν θα είναι πειστικό)». Μεταξύ των συγγραφέων που παραθέτει η γενική εισαγγελέας E. Sharpston, βλ., για παράδειγμα, Stella, P., «An economic analysis of tax amnesties», IMF Working Paper, αριθ. 42, 1989, και Boise, C. M., «Breaking open Offshore Piggybanks: Deferral and the Utility of Amnesty», George Mason Law Review, τόμος 14, αριθ. 3, 2007, σ. 667 έως 724, ιδίως σ. 693 επ.


34      Βλ. απόφαση της 29ης Μαρτίου 2012, Véleclair (C‑414/10, EU:C:2012:183), στην οποία το Δικαστήριο έκρινε ότι η οδηγία 2006/112 δεν έχει την έννοια ότι παρέχει τη δυνατότητα σε κράτος μέλος να εξαρτά το δικαίωμα προς έκπτωση του ΦΠΑ κατά την εισαγωγή από το αν έχει προηγηθεί πραγματική καταβολή του εν λόγω φόρου εκ μέρους του υποκείμενου στον φόρο.


35      Η αναφορά της Ιταλικής Κυβέρνησης στην απόφαση της 25ης Φεβρουαρίου 1988, Drexl (299/86, EU:C:1988:103, σκέψεις 22 και 23), πρέπει κατά τη γνώμη μου να απορριφθεί. Ειδικότερα, στην εν λόγω απόφαση, το Δικαστήριο έκρινε, ως προς την ελεύθερη κυκλοφορία των εμπορευμάτων, ότι ναι μεν οι παραβάσεις των διατάξεων περί επιβολής ΦΠΑ κατά την εισαγωγή και οι παραβάσεις των διατάξεων περί επιβολής ΦΠΑ λόγω μεταβιβάσεως αγαθών στο εσωτερικό της χώρας διαφέρουν σε πολλά σημεία, οι οποίες συνεπάγονται ότι τα κράτη μέλη δεν έχουν την υποχρέωση να θεσπίζουν το ίδιο ακριβώς σύστημα και για τις δύο κατηγορίες παραβάσεων, πλην όμως δεν δικαιολογούνται προφανείς δυσαναλογίες στην αυστηρότητα των κυρώσεων που προβλέπονται για τις δύο κατηγορίες παραβάσεων.


36      Legge n. 130/2022 – Disposizioni in materia di giustizia e di processo tributari (νόμος 130/2022, περί διατάξεων σχετικών με τη φορολογική δικαιοσύνη και τη φορολογική δίκη), της 31ης Αυγούστου 2022 (GURI αριθ. 204, της 1ης Σεπτεμβρίου 2022, σ. 5, στο εξής: νόμος 130/2022).


37      Κατά τη διάταξη αυτή, «[κ]άθε πρόσωπο έχει δικαίωμα να δικασθεί η υπόθεσή του δίκαια, δημόσια και εντός εύλογης προθεσμίας, από ανεξάρτητο και αμερόληπτο δικαστήριο, που έχει προηγουμένως συσταθεί νομίμως».


38      Βλ. απόφαση Belvedere Costruzioni (σκέψη 23). Υπογραμμίζεται ότι το άρθρο 6, παράγραφος 1, της Ευρωπαϊκής Συμβάσεως για την Προάσπιση των Δικαιωμάτων του Ανθρώπου και των Θεμελιωδών Ελευθεριών, που υπογράφηκε στη Ρώμη στις 4 Νοεμβρίου 1950, δεν έχει εφαρμογή επί φορολογικών θεμάτων. Ειδικότερα, κατά τη νομολογία του Ευρωπαϊκού Δικαστηρίου των Δικαιωμάτων του Ανθρώπου, «ο φορολογικός τομέας εξακολουθεί να εμπίπτει στον σκληρό πυρήνα των προνομίων της δημόσιας εξουσίας, καθώς ο δημόσιος χαρακτήρας της σχέσεως μεταξύ του φορολογουμένου και του κοινωνικού συνόλου παραμένει κυρίαρχος» και «οι φορολογικές διαφορές δεν εμπίπτουν στο πεδίο των αστικών δικαιωμάτων και υποχρεώσεων, παρά τις περιουσιακές συνέπειες που κατά λογική αναγκαιότητα έχουν στην κατάσταση των φορολογουμένων» [βλ. αποφάσεις του ΕΔΔΑ, της 12ης Ιουλίου 2001, Ferrazzini κατά Ιταλίας (CE:ECHR:2001:0712JUD004475998, § 29), και της 23ης Νοεμβρίου 2006, Jussila κατά Φινλανδίας (CE:ECHR:2006:1123JUD007305301, § 29 έως 38). Στην τελευταία αυτή υπόθεση, το ΕΔΔΑ έκρινε ότι έχει εφαρμογή το άρθρο 6 της Ευρωπαϊκής Συμβάσεως για την Προάσπιση των Δικαιωμάτων του Ανθρώπου και των Θεμελιωδών Ελευθεριών λόγω του ποινικού χαρακτήρα της επίδικης παραβάσεως].


39      Βλ. απόφαση Belvedere Costruzioni (σκέψη 26) και προτάσεις της γενικής εισαγγελέα E. Sharpston στην υπόθεση Belvedere Costruzioni (C‑500/10, EU:C:2011:754, σημείο 48), κατά τις οποίες το προαπαιτούμενο της αποτελεσματικής εισπράξεως δεν μπορεί να είναι απόλυτο. Για παράδειγμα, «[τ]α έξοδα και οι προοπτικές της εισπράξεως πρέπει να σταθμίζονται με τα δυνητικά έσοδα».


40      Κατά το αιτούν δικαστήριο, η εν λόγω ετήσια έκθεση του 2023 καταδεικνύει ότι, πέραν του γεγονότος ότι από το 2011 ο αριθμός των νέων φορολογικών υποθέσεων βαίνει συνεχώς μειούμενος, οι χρόνοι διεκπεραίωσης των εκκρεμών υποθέσεων ανέρχονται σε 415 ημέρες στον πρώτο βαθμό και σε 656 ημέρες στον δεύτερο βαθμό, χρόνοι αμφότεροι συντομότεροι από το εύλογο χρονικό διάστημα για την επίλυση των διαφορών και οι οποίοι είναι ικανοί να καταδείξουν τη θετική δυναμική απορρόφησης των συσσωρευμένων εκκρεμών υποθέσεων (η οποία αναγνωρίζεται ως υψηλή στον δεύτερο βαθμό).


41      Σύμφωνα με την εν λόγω έκθεση, κατά την τελευταία δεκαετία, «ο όγκος των εκκρεμών υποθέσεων ενώπιον των δικαστηρίων της ουσίας μειώθηκε στον πρώτο βαθμό (κατά 70 % μεταξύ 2011 και 2021), ενώ αυξήθηκε ελαφρώς στον δεύτερο βαθμό (λίγο περισσότερο από 2 %). Η απόκλιση σε σχέση με τα λοιπά ευρωπαϊκά κράτη είναι ιδιαίτερα εμφανής στο επίπεδο των αναιρέσεων ενώπιον του Corte suprema di cassazione (Ανωτάτου Ακυρωτικού Δικαστηρίου). Ο όγκος των εκκρεμών υποθέσεων, ο οποίος δεν έπαψε να αυξάνεται, άγγιξε και υπερέβη το όριο των 55 300 αναιρέσεων, ορισμένες από τις οποίες (5 171) αφορούσαν ένδικα βοηθήματα τα οποία είχαν ασκηθεί σε πρώτο βαθμό προ δεκαετίας και πλέον».


42      Η Επιτροπή παρέπεμψε συναφώς στο σημείο 15 της τελικής εκθέσεως της 30ής Ιουνίου 2021 της διυπουργικής επιτροπής για τη μεταρρύθμιση της φορολογικής δικαιοσύνης, από το οποίο προκύπτει ότι δεν υφίσταται «κανένα δικαστήριο τελευταίου βαθμού του οποίου ο φόρτος εργασίας να είναι συγκρίσιμος με εκείνον του Corte suprema di cassazione [Ανώτατου Ακυρωτικού Δικαστηρίου]» το οποίο να πλησιάζει έστω κατά προσέγγιση τις περισσότερες από 55 000 εκκρεμείς αναιρέσεις. Η εν λόγω έκθεση κάνει λόγο για «μια έκτακτη νομοθετική παρέμβαση υπό τη μορφή ενός υπό ευνοϊκούς όρους διακανονισμού των διαφορών, η οποία θα δικαιολογούνταν από το δημόσιο συμφέρον για την εύρυθμη διευθέτηση των διαφορών και όχι από το συμφέρον για την ενίσχυση των δημοσίων ταμείων» και η οποία «θα αφορούσε αποκλειστικά τις διαφορές που εκκρεμούν ενώπιον του Corte suprema di cassazione [Ανώτατου Ακυρωτικού Δικαστηρίου]».


43      Πρβλ. έκθεση της 26ης Ιανουαρίου 2023 του Corte suprema di cassazione (Ανώτατου Ακυρωτικού Δικαστηρίου) σχετικά με την απονομή της δικαιοσύνης το 2022, την οποία προσκόμισε η Ιταλική Κυβέρνηση και στην οποία μνημονεύονται οι τροποποιήσεις που επήλθαν με το νόμο 130/2022.


44      Από τον νόμο 130/2022 προκύπτει ότι ο θεσπισθείς υπό ευνοϊκούς όρους διακανονισμός, ο οποίος προέβλεπε την καταβολή ποσοστού από 5 % έως 20 % της αξίας του αντικειμένου της διαφοράς αναλόγως της έκβασης της διαφοράς στους προηγούμενους βαθμούς δικαιοδοσίας επί της ουσίας, εφαρμοζόταν αποκλειστικά στις φορολογικές διαφορές που εκκρεμούσαν ενώπιον του Corte suprema di cassazione (Ανωτάτου Ακυρωτικού Δικαστηρίου) και περιοριζόταν σε διαφορές των οποίων η αξία δεν υπερέβαινε ένα ορισμένο όριο.


45      Εν προκειμένω, η γενική εισαγγελέας E. Sharpston αναφέρθηκε στη στάθμιση των εξόδων είσπραξης και των προοπτικών είσπραξης με τα δυνητικά έσοδα, στην ύπαρξη δύο καταδικαστικών για τη φορολογική αρχή αποφάσεων, στο γεγονός ότι η παρέλευση του χρόνου μπορούσε να έχει καταστήσει ορισμένα ποσά μη εισπράξιμα και στην ανάγκη να παρασχεθεί στον υποκείμενο στον φόρο η δυνατότητα να περαιώσει τη φορολογική εκκρεμότητά του εντός εύλογου χρόνου μετά τη λήξη κάθε φορολογικής περιόδου [προτάσεις της γενικής εισαγγελέα E. Sharpston στην υπόθεση Βelvedere Costruzioni (C‑500/10, EU:C:2011:754, σημείο 48)].


46      Βλ. άρθρο 6 της decreto legge n. 119 – Disposizioni urgenti in materia fiscal e finanziaria (πράξης νομοθετικού περιεχομένου αριθ. 119, περί επειγουσών διατάξεων στον φορολογικό και οικονομικό τομέα), της 23ης Οκτωβρίου 2018 (GURI αριθ. 247, της 23ης Οκτωβρίου 2018, σ. 1).


47      Εν προκειμένω, δεδομένου ότι οι αιτήσεις για υπαγωγή στον υπό ευνοϊκούς όρους διακανονισμό έπρεπε να είχαν υποβληθεί από τους ενδιαφερομένους υποκειμένους στον φόρο πριν από τις 30 Σεπτεμβρίου 2023, ενδέχεται να μην εκκρεμούν πλέον πολλές διαφορές. Εξ αυτού συνάγω ότι εναπόκειται στη φορολογική αρχή, κατ’ εφαρμογήν του εθνικού της δικαίου, να λάβει τα αναγκαία μέτρα προκειμένου να συμμορφωθεί προς την εκδοθησόμενη απόφαση, προβαίνοντας στην επανέναρξη των εν λόγω διαδικασιών.


48      Βλ., μεταξύ άλλων, κατ’ αναλογίαν, αποφάσεις της 19ης Οκτωβρίου 2017, Paper Consult (C‑101/16, EU:C:2017:775, σκέψη 64), και της 28ης Οκτωβρίου 2020, Bundesrepublik Deutschland (Καθορισμός του ύψους των διοδίων για τη χρήση αυτοκινητοδρόμων) (C‑321/19, EU:C:2020:866, σκέψη 54). Η συλλογιστική που αναπτύσσεται στις αποφάσεις αυτές όσον αφορά τα δικαιοδοτικά όργανα ισχύει επίσης και για τις εθνικές αρχές, όπως στην προκειμένη περίπτωση τη φορολογική αρχή.


49      Βλ. αποφάσεις της 19ης Οκτωβρίου 2017, Paper Consult (C‑101/16, EU:C:2017:775, σκέψη 65), και της 28ης Οκτωβρίου 2020, Bundesrepublik Deutschland (Καθορισμός του ύψους των διοδίων για τη χρήση αυτοκινητοδρόμων) (C‑321/19, EU:C:2020:866, σκέψη 55).


50      Βλ. απόφαση της 28ης Φεβρουαρίου 2018, Imofloresmira – Investimentos Imobiliários (C‑672/16, EU:C:2018:134, σκέψη 59). Το πρώτο παράδειγμα διαχρονικού περιορισμού των αποτελεσμάτων αποφάσεως του Δικαστηρίου είναι η απόφαση της 8ης Απριλίου 1976, Defrenne (43/75, EU:C:1976:56, γνωστή ως «Defrenne II», σκέψη 72), με την οποία το Δικαστήριο αποφάσισε να περιορίσει διαχρονικώς τη δυνατότητα επικλήσεως του αμέσου αποτελέσματος του άρθρου 119 της Συνθήκης ΕΟΚ, κρίνοντας ότι, λόγω της συμπεριφοράς πλειόνων κρατών μελών και της στάσεως της Επιτροπής της οποίας είχαν λάβει επανειλημμένα γνώση οι ενδιαφερόμενοι κύκλοι, έπρεπε να ληφθεί κατ’ εξαίρεση υπόψη το γεγονός ότι τα ενδιαφερόμενα μέρη είχαν αναγκαστεί, για παρατεταμένη περίοδο, να τηρούν πρακτική αντίθετη προς το άρθρο 119 της Συνθήκης ΕΟΚ, αν και μη ακόμη απαγορευόμενη από το εθνικό τους δίκαιο.


51      Βλ. σημεία 23 έως 36 των παρουσών προτάσεων.