–

għal LB, minn A. Hanssen,

–

għal Stichting Varkens in Nood, Stichting Dierenrecht u Stichting Leefbaar Buitengebied, minn M. H. Middelkamp,

–

għall-College van burgemeester en wethouders van de gemeente Echt-Susteren, minn L. M. C. Cloodt, avukata,

–

għall-Gvern tal-Pajjiżi l-Baxxi, minn M. A. M. de Ree, M. Bulterman u C. S. Schillemans kif ukoll minn J. M. Hoogveld, bħala aġenti,

–

għall-Gvern Daniż, minn J. Nymann-Lindegren kif ukoll minn M. S. Wolff u P. Z. L. Ngo, bħala aġenti,

–

għall-Irlanda, minn M. Browne u G. Hodge kif ukoll minn A. Joyce, bħala aġenti, assistiti minn N. Butler, SC, u minn C. Hogan, BL,

–

għall-Gvern Svediż, minn H. Eklinder, C. Meyer-Seitz, H. Shev, J. Lundberg u A. Falk, bħala aġenti,

–

għall-Kummissjoni Ewropea, minn G. Gattinara u M. Noll-Ehlers kif ukoll minn L. Haasbeek, bħala aġenti,

1

It-talba għal deċiżjoni preliminari tirrigwarda l-interpretazzjoni tal-Artikolu 9(2) tal-Konvenzjoni dwar l-aċċess għall-informazzjoni, il-parteċipazzjoni pubblika fit-teħid ta’ deċiżjonijiet u l-aċċess għall-ġustizzja fi kwistjonijiet ambjentali, iffirmata f’Aarhus (id-Danimarka) fil-25 ta’ Ġunju 1998 u approvata f’isem il-Komunità Ewropea bid-Deċiżjoni tal-Kunsill 2005/370/KE, tas-17 ta’ Frar 2005 (ĠU 2006, L 164M, p. 17, iktar ’il quddiem il-“Konvenzjoni ta’ Aarhus”).

2

Din it-talba ġiet ippreżentata fil-kuntest ta’ kawżi bejn, rispettivament, LB, persuna fiżika, kif ukoll Stichting Varkens in Nood, Stichting Dierenrecht u Stichting Leefbaar Buitengebied, assoċjazzjonijiet għall-protezzjoni tad-drittijiet tal-annimali, minn naħa, u l-College van burgemeester en wethouders van de gemeente Echt-Susteren (il-Kunsill Muniċipali ta’ Echt-Susteren, il-Pajjiżi l-Baxxi) (iktar ’il quddiem il-“Komun ta’ Echt-Susteren”), min-naħa l-oħra, dwar permess mogħti minn dan il-komun lil Sebava BV għall-finijiet tal-kostruzzjoni ta’ bini għat-trobbija tal-ħnieżer.

Il-kuntest ġuridiku

Id-dritt internazzjonali

3

It-tmintax-il premessa tal-Konvenzjoni ta’ Aarhus turi x-xewqa li mekkaniżmi ġudizzjarji effettivi jkunu aċċessibbli għall-pubbliku, inklużi organizzazzjonijiet, sabiex l-interessi leġittimi tagħhom jiġu mħarsa u l-liġi tiġi infurzata.

4

L-Artikolu 2 ta’ din il-konvenzjoni, intitolat,”Definizzjonijiet”, jipprovdi, fil-paragrafu 4 tiegħu, li t-terminu “pubbliku” jfisser “persuna fiżika jew ġuridika waħda jew iktar, u konformement mal-leġiżlazzjoni jew prattika nazzjonali, l-assoċjazzjonijiet, l-organizzazzjonijiet jew il-gruppi tagħhom”. [traduzzjoni mhux uffiċjali]

5

Skont il-paragrafu 5 ta’ dan l-Artikolu 2, l-espressjoni “il-pubbliku kkonċernat” tirreferi għall-“pubbliku li huwa affettwat jew li jista’ jkun affettwat mid-deċiżjonijiet meħuda fil-qasam ambjentali jew li għandu interess li jrid jinvoka fir-rigward tal-proċess deċiżjonali” [traduzzjoni mhux uffiċjali] Dan il-paragrafu 5 jippreċiża li, “għall-għanijiet ta’ din id-definizzjoni, l-organizzazzjonijiet mhux governattivi li jippromwovu l-protezzjoni tal-ambjent u li jissodisfaw ir-rekwiżiti taħt il-liġijiet nazzjonali għandhom jitqiesu li għandhom interess”. [traduzzjoni mhux uffiċjali]

6

L-Artikolu 3(5) tal-Konvenzjoni ta’ Aarhus jipprovdi li d-dispożizzjonijiet tagħha ma għandhomx jippreġudikaw id-dritt tal-partijiet li jkomplu japplikaw jew jadottaw, minflok il-miżuri previsti minnha, miżuri li jiżguraw aċċess iktar wiesa’ għall-informazzjoni, parteċipazzjoni ikbar tal-pubbliku fit-teħid ta’ deċiżjonijiet u aċċess iktar wiesa’ għall-ġustizzja fi kwistjonijiet ambjentali.

7

L-Artikolu 6 tal-Konvenzjoni ta’ Aarhus, intitolat “Parteċipazzjoni pubblika fid-deċiżjonijiet dwar attivitajiet partikolari”, jipprovdi, fil-paragrafi 1 sa 10 tiegħu:

8

L-Artikolu 9 tal-Konvenzjoni ta’ Aarhus, intitolat “Aċċess għall-ġustizzja”, jipprevedi fil-paragrafi 2 sa 4 tiegħu:

9

L-Anness I tal-Konvenzjoni ta’ Aarhus, intitolat “Lista tal-attivitajiet imsemmija fil-paragrafu 1(a) tal-Artikolu 6”, isemmi, fil-punt 15(c) tiegħu, lill-installazzjonijiet għat-trobbija intensiva tal-ħnieżer b’iktar minn 750 post għal ħnieżer femminili.

Id-dritt Olandiż

10

Skont l-Artikolu 1:2 tal-Algemene wet bestuursrecht (il-Liġi Ġenerali fil-Qasam Amministrattiv, iktar ’il quddiem l-“Awb”), “persuna kkonċernata” tfisser kull persuna “direttament milquta fl-interessi tagħha minn deċiżjoni”.

11

Mill-Artikolu 3:10 tal-Wet Algemene bepalingen ompevingsrecht (il-Liġi li Tistabbilixxi Dispożizzjonijiet Ġenerali dwar id-Dritt Ambjentali, iktar ’il quddiem il-“Wabo”) jirriżulta li għandha tiġi applikata t-Taqsima 3:4 tal-Awb, dwar il-“proċedura preparatorja uniformi” (iktar ’il quddiem il-“proċedura preparatorja”), għall-adozzjoni ta’ permess ambjentali marbut ma’ attivitajiet ta’ kostruzzjoni u ta’ modifiki ta’ installazzjonijiet, fis-sens tal-Artikolu 2.1(1)(a) u (e) tal-Wabo.

12

Fil-kuntest ta’ din il-proċedura, l-Artikolu 3:12 tal-Wabo jipprovdi li kulħadd jista’ jippreżenta osservazzjonijiet fir-rigward tal-abbozz ta’ deċiżjoni.

13

Skont l-Artikolu 6:13 tal-Awb, huma biss il-persuni kkonċernati li ppreżentaw osservazzjonijiet matul il-proċedura preparatorja li jistgħu jippreżentaw rikors kontra d-deċiżjoni adottata fi tmiem din il-proċedura, sakemm ma jkunux jistgħu jiġu kkritikati b’mod raġonevoli li ma għamlux dan. Barra minn hekk, huma ammissibbli biss l-ilmenti diretti kontra l-istess aspetti tad-deċiżjoni kkontestata bħal dawk ikkritikati matul il-proċedura ta’ adozzjoni tagħha.

14

Mill-Artikolu 8:1 tal-Awb jirriżulta li huma biss il-persuni kkonċernati li jistgħu jippreżentaw rikors kontra d-deċiżjonijiet amministrattivi quddiem qorti amministrattiva.

Il-kawżi prinċipali u d-domandi preliminari

15

Fit-13 ta’ Ottubru 2016, Sebava ppreżentat lill-Komun ta’ Echt-Susteren applikazzjoni għal permess għall-estensjoni u għall-modifika ta’ maqjel li jinsab f’Koningsbosch (il-Pajjiżi l-Baxxi), sabiex tinbena binja ġdida għal 855 ħanżira femminili u tqal, sabiex jiġu ssostitwiti, fil-binjiet eżistenti, 484 ħnieżer femminili għat-tgħammir b’125 ħnieżer li jwelldu, u sabiex tinbena pista koperta għall-ħnieżer femminili.

16

Din l-applikazzjoni ġiet sottomessa għall-proċedura preparatorja, li fil-kuntest tagħha l-awtorità kompetenti għandha tadotta abbozz ta’ deċiżjoni dwar l-applikazzjoni għal permess, li fuqu jistgħu jiġu ppreżentati osservazzjonijiet.

17

F’dan il-kuntest, il-Komun ta’ Echt-Susteren iddeċieda li rapport ta’ impatt fuq l-ambjent ma kienx neċessarju.

18

Din id-deċiżjoni kif ukoll kopja tal-fajl ta’ notifika u ta’ dokumenti annessi oħra tqiegħdu għad-dispożizzjoni tal-pubbliku, għal konsultazzjoni, fil-bini tal-komun. Ġie ppubblikat avviż fis-Staatscourant van het Koninkrijk der Nederlanden (il-Ġurnal Uffiċjali tar-Renju tal-Pajjiżi l-Baxxi), li jindika li l-imsemmija deċiżjoni kellha titqies bħala att preparatorju, fis-sens tad-dritt Olandiż, u li għalhekk ma setgħetx tkun is-suġġett ta’ azzjoni amministrattiva jew ġudizzjarja, sakemm ma tippreġudikax direttament l-interessi ta’ “persuna kkonċernata”. L-applikazzjoni għal permess kif ukoll ir-reklam tal-abbozz tal-permess ġew ippubblikati wkoll fil-Gemeenteblad van Echt-Susteren (il-bullettin tal-Komun ta’ Echt-Susteren).

19

Permezz ta’ deċiżjoni tat-28 ta’ Settembru 2017, il-Komun ta’ Echt-Susteren ħareġ il-permess ambjentali mitlub.

20

LB kif ukoll Stichting Varkens in Nood, Stichting Dierenrecht u Stichting Leefbaar Buitengebied ressqu quddiem ir-Rechtbank Limburg (il-Qorti Distrettwali ta’ Limburg, il-Pajjiżi l-Baxxi) talbiet għall-annullament ta’ dan il-permess.

21

Fir-rigward tar-rikors ippreżentat minn LB, il-qorti tar-rinviju tqis li dan għandu jiġi miċħud bħala inammissibbli minħabba li LB ma jissodisfax il-kundizzjonijiet sabiex jitqies li huwa “persuna kkonċernata”, fis-sens tad-dritt amministrattiv tal-Pajjiżi l-Baxxi, peress li din ma tgħix fil-viċinanza tal-proġett inkwistjoni fil-kawża prinċipali, iżda f’madwar għoxrin kilometru minnu u peress li għalhekk ma ssofrix personalment l-effetti ambjentali ta’ dan il-proġett. Il-qorti tar-rinviju tindika li l-professjoni ta’ veterinarju ta’ LB ma hijiex biżżejjed sabiex ikun jista’ jiġi rrikonoxxut interess personali u li l-attivitajiet u l-kwalitajiet l-oħra invokati minnha ġew invokati tardivament, wara l-iskadenza tat-terminu għall-preżentata tar-rikors.

22

Il-qorti tar-rinviju żżid li r-rikors ta’ LB jista’ wkoll jiġi miċħud bħala inammissibbli minħabba li r-rikorrenti ma ppreżentatx osservazzjonijiet kontra l-imsemmi abbozz matul il-proċedura preparatorja.

23

LB ssostni li għandu jiġi rrikonoxxut lilha l-istatus ta’ “persuna kkonċernata”, fis-sens tad-dritt tal-Pajjiżi l-Baxxi, u li hija ma tistax raġonevolment tiġi kkritikata li ma bagħatitx osservazzjonijiet matul il-proċedura preparatorja, fid-dawl tal-irregolaritajiet imwettqa waqt din il-proċedura. B’mod partikolari, ma ġiex indikat li l-proġett kien jikkonċerna l-estensjoni ta’ maqjel u kienu biss il-“persuni kkonċernati” li ġew mistiedna jissottomettu osservazzjonijiet.

24

F’dan il-kuntest, il-qorti tar-rinviju tistaqsi dwar il-konformità tal-limitazzjoni tal-aċċess għall-ġustizzja biss għall-“persuni kkonċernati”, fis-sens tad-dritt nazzjonali, mal-Konvenzjoni ta’ Aarhus.

25

Hija tistaqsi b’mod partikolari jekk l-Artikolu 9(2) ta’ dan il-ftehim għandux jiġi interpretat fis-sens li jeżiġi li persuni li, bħal LB, ma humiex ikkunsidrati bħala “persuni kkonċernati”, fis-sens tad-dritt nazzjonali, u lanqas ma jifformaw parti mill-“pubbliku kkonċernat”, fis-sens tal-Konvenzjoni ta’ Aarhus, jistgħu madankollu, bħala membru tal-“pubbliku”, fis-sens ta’ din il-konvenzjoni, jinvokaw quddiem qorti eventwali ksur tad-drittijiet mogħtija lilhom mill-Artikolu 6(3) u (7) sa (9) tagħha, li jikkonċerna lill-“pubbliku” u mhux biss lill-pubbliku kkonċernat.

26

Fir-rigward tal-assoċjazzjonijiet ta’ protezzjoni tal-ambjent, rikorrenti fil-kawża prinċipali, il-qorti tar-rinviju tqis li dawn huma “persuni kkonċernati”, fis-sens tad-dritt nazzjonali, peress li l-benesseri u l-protezzjoni tal-annimali jifformaw parti mis-suġġett statutorju tagħhom u peress li huwa suffiċjentement stabbilit li huma jeżerċitaw attivitajiet konkreti għal dan il-għan.

27

Madankollu, din il-qorti tqis li r-rikors ta’ dawn l-assoċjazzjonijiet għandu jiġi miċħud bħala inammissibbli minħabba li ma intervjenewx matul il-proċedura preparatorja.

28

Il-qorti tar-rinviju tistaqsi madankollu jekk din il-kundizzjoni ta’ ammissibbiltà tosservax id-dritt tal-Unjoni u, b’mod partikolari, l-Artikolu 9(2) tal-Konvenzjoni ta’ Aarhus.

29

Hija tistaqsi wkoll dwar il-konformità ma’ din id-dispożizzjoni tar-regola tad-dritt tal-Pajjiżi l-Baxxi li tipprovdi li l-ilmenti li ma jirrigwardawx l-aspetti tal-abbozz ta’ deċiżjoni li ġew ikkontestati fil-kuntest tal-proċedura preparatorja huma inammissibbli.

30

Huwa f’dawn iċ-ċirkustanzi li r-Rechtbank Limburg (il-Qorti Distrettwali ta’ Limburg) iddeċidiet li tissospendi l-proċeduri quddiemha u li tagħmel lill-Qorti tal-Ġustizzja d-domandi preliminari li ġejjin:

Fuq id-domandi preliminari

Fuq l-ewwel u t-tieni domanda

31

Permezz tal-ewwel u tat-tieni domanda tagħha, li għandhom jiġu eżaminati flimkien, il-qorti tar-rinviju tistaqsi, essenzjalment, jekk id-dritt tal-Unjoni u, b’mod partikolari, l-Artikolu 9(2) tal-Konvenzjoni ta’ Aarhus jipprekludux lill-membri tal-“pubbliku” msemmi fl-Artikolu 2(4) ta’ din il-konvenzjoni milli jkollhom aċċess bħala tali għall-ġustizzja, sabiex jikkontestaw deċiżjoni li tidħol fil-kamp ta’ applikazzjoni tal-Artikolu 6 tagħha.

32

Preliminarjament, għandu jiġi kkonstatat li l-proġett inkwistjoni fil-kawża prinċipali jidħol fil-kamp ta’ applikazzjoni tal-Konvenzjoni ta’ Aarhus.

33

Il-qorti tar-rinviju tirreferi, fil-fatt, ġustament, għall-Artikolu 6(1)(a) ta’ din il-konvenzjoni, moqri flimkien mal-punt 15 tal-Anness I tagħha, li jsemmi l-installazzjonijiet intiżi għat-trobbija intensiva ta’ ħnieżer li għandhom iktar minn 750 post għall-ħnieżer femminili, fil-proċess ta’ awtorizzazzjoni li l-“pubbliku kkonċernat” jista’ jipparteċipa fihom.

34

Skont l-Artikolu 9(2) tal-Konvenzjoni ta’ Aarhus, kull parti għandha tiżgura, fil-kuntest tal-leġiżlazzjoni nazzjonali tagħha, u konformement mal-għan li “l-pubbliku kkonċernat” jingħata aċċess wiesa’ għall-ġustizzja, li l-membri tiegħu li jkollhom interess ġuridiku jew, inkella, li jinvokaw ksur ta’ dritt, meta d-dritt nazzjonali jimponi tali kundizzjoni, ikunu jistgħu jippreżentaw rikors quddiem qorti jew korp indipendenti u imparzjali ieħor sabiex jikkontestaw il-legalità ta’ kull deċiżjoni li tidħol fil-kamp ta’ applikazzjoni tal-Artikolu 6 ta’ din il-konvenzjoni u, jekk id-dritt nazzjonali jipprevedi dan, tad-dispożizzjonijiet l-oħra tagħha.

35

Il-parteċipanti fil-fażi bil-miktub quddiem il-Qorti tal-Ġustizzja rrimarkaw, ġustament, li l-Artikolu 9(2) tal-Konvenzjoni ta’ Aarhus jirreferi biss għall-“pubbliku kkonċernat”, li huwa ddefinit fl-Artikolu 2(5) ta’ din il-konvenzjoni bħala l-pubbliku affettwat jew li jinsab f’riskju li jiġi affettwat mid-deċiżjonijiet meħuda fil-qasam tal-ambjent jew li għandu interess li jinvokahom fir-rigward tal-proċess deċiżjonali. Din l-aħħar dispożizzjoni tippreċiża li, għall-għanijiet ta’ din id-definizzjoni, l-organizzazzjonijiet mhux governattivi li jippromwovu l-protezzjoni tal-ambjent u li jissodisfaw kull rekwiżit taħt il-liġijiet nazzjonali għandhom jitqiesu li għandhom interess.

36

Għalhekk, l-Artikolu 9(2) tal-Konvenzjoni ta’ Aarhus għandu l-għan mhux li jagħti dritt għal azzjoni legali kontra d-deċiżjonijiet u atti oħra li jaqgħu fil-kamp ta’ applikazzjoni tal-Artikolu 6 tagħha, dwar proġetti li huma s-suġġett ta’ parteċipazzjoni pubblika fil-proċess deċiżjonali, lill-pubbliku inġenerali, iżda li jiggarantixxi dan id-dritt lill-membri tal-“pubbliku kkonċernat” biss li jissodisfaw ċerti kundizzjonijiet.

37

Din l-interpretazzjoni hija kkorroborata mill-istruttura tal-Artikolu 9 tal-Konvenzjoni ta’ Aarhus, peress li l-paragrafu 3 ta’ dan l-artikolu jipprevedi, min-naħa tiegħu, sistema ta’ aċċess għall-ġustizzja iktar limitata għall-membri tal-“pubbliku” b’mod ġenerali, li tirrifletti għalhekk is-sistema prevista minn din il-konvenzjoni, li tistabbilixxi espliċitament distinzjoni bejn il-“pubbliku” b’mod ġenerali u l-“pubbliku kkonċernat” minn att jew minn operazzjoni.

38

Għalhekk, huma previsti drittijiet proċedurali speċifiċi għall-membri tal-pubbliku kkonċernat, li huma, bħala prinċipju, l-uniċi msejħa sabiex jipparteċipaw fil-proċess deċiżjonali, sa fejn jifformaw parti miċ-ċirku tal-persuni, li huma l-Istati Membri li għandhom jiddeterminaw b’mod raġonevoli u konformement mal-għan li l-pubbliku kkonċernat jingħata aċċess wiesa’ għall-ġustizzja, li fuqhom l-att jew l-operazzjoni previsti jkollhom jew jista’ jkollhom impatt.

39

Huwa minnu li l-Artikolu 6 tal-Konvenzjoni ta’ Aarhus juża diversi drabi t-terminu “pubbliku”. Madankollu, minn qari globali ta’ dan l-artikolu jirriżulta li dan japplika biss għall-“pubbliku kkonċernat”, jiġifieri l-uniku wieħed li l-parteċipazzjoni tiegħu fil-proċess deċiżjonali hija meħtieġa.

40

Fil-fatt, għalkemm ir-rekwiżiti li jinsabu fil-punt (d)(ii) u (iv) tal-Artikolu 6(2) ta’ din il-konvenzjoni jirreferu speċifikament għal informazzjoni dwar il-“pubbliku”, jirriżulta espliċitament minn dan l-ewwel subparagrafu tal-Artikolu 6(2) li d-dritt għall-informazzjoni li huwa jistabbilixxi huwa ggarantit biss lill-“pubbliku kkonċernat”.

41

Barra minn hekk, billi jindika li għandhom jiġu previsti termini raġonevoli għall-informazzjoni tal-pubbliku fis-sens tal-Artikolu 6(2) tal-Konvenzjoni ta’ Aarhus u għall-preparazzjoni u l-parteċipazzjoni effettiva ta’ dan il-pubbliku matul il-proċess deċiżjonali kollu, l-Artikolu 6(3) ta’ din il-konvenzjoni jikkonferma li d-diversi stadji tal-proċedura ta’ parteċipazzjoni tal-pubbliku huma applikabbli għall-pubbliku kkonċernat biss.

42

Barra minn hekk, għalkemm l-Artikolu 6(4) u (7) tal-imsemmija konvenzjoni jsemmi wkoll il-“pubbliku”, dawn id-dispożizzjonijiet għandhom biss l-għan li jistabbilixxu l-kundizzjonijiet konkreti tal-proċedura ta’ parteċipazzjoni, jiġifieri l-mument meta din il-proċedura għandha tiġi organizzata u l-forma preċiża ta’ din il-parteċipazzjoni, u mhux li tiddefinixxi l-portata tad-dritt tal-pubbliku li jipparteċipa fil-proċeduri msemmija.

43

Din l-analiżi hija sostnuta mill-fatt li dritt ta’ parteċipazzjoni fil-proċess deċiżjonali ma jistax ikun effettiv mingħajr ma l-persuna kkonċernata jkollha barra minn hekk id-dritt li tiġi informata bil-proġett u bil-proċedura prevista kif ukoll bid-dritt ta’ aċċess għad-dokumenti ta’ informazzjoni, li espliċitament jingħataw biss lill-membri tal-“pubbliku kkonċernat” mill-Artikolu 6(2) u (6) tal-Konvenzjoni ta’ Aarhus.

44

Barra minn hekk, għandu jiġi rrilevat li qari tal-Artikolu 6 tal-Konvenzjoni ta’ Aarhus differenti minn dak imsemmi fil-punt 39 ta’ din is-sentenza jkollu bħala konsegwenza, billi neċessarjament jestendi l-aċċess għall-ġustizzja lill-“pubbliku” kollu sabiex dan jinvoka drittijiet ibbażati fuq dan l-artikolu, li jċaħħad mill-effett utli d-distinzjoni bejn is-sistemi ta’ aċċess għall-qorti previsti rispettivament mill-Artikolu 9(2) u (3) ta’ din il-konvenzjoni.

45

Fid-dawl ta’ dawn il-kunsiderazzjonijiet kollha, għandu jiġi kkonstatat li l-Artikolu 9(2) tal-Konvenzjoni ta’ Aarhus għandu preċiżament l-għan li jiggarantixxi l-aċċess għall-qorti sabiex jiġi kkontestat att jew deċiżjoni li jidħlu fil-kamp ta’ applikazzjoni tal-Artikolu 6 ta’ din il-konvenzjoni biss lill-“pubbliku kkonċernat” li josserva ċerti kundizzjonijiet.

46

Minn dan jirriżulta, mingħajr preġudizzju għall-verifiki fattwali li għandha twettaq il-qorti tar-rinviju, li persuna bħal LB, li ma tifformax parti mill-“pubbliku kkonċernat”, fis-sens tal-Konvenzjoni ta’ Aarhus, ma tistax tinvoka l-ksur tal-Artikolu 9(2) ta’ din il-konvenzjoni għar-raġuni li hija ma għandhiex aċċess għall-ġustizzja fil-kawża prinċipali.

47

Madankollu, l-aċċess ta’ tali persuna għall-ġustizzja għandu jkun suġġett għal sistema differenti jekk id-dritt nazzjonali ta’ Stat Membru jagħti lill-pubbliku dritt li jipparteċipa fil-proċess deċiżjonali iktar estiż, b’mod partikolari d-dritt għal informazzjoni dwar proġett b’mod effettiv u fi żmien xieraq, kif jawtorizza l-Artikolu 3(5) tal-Konvenzjoni ta’ Aarhus, li jipprovdi li l-partijiet għal din tal-aħħar jistgħu jadottaw, fid-dritt nazzjonali tagħhom, miżuri iktar favorevoli minn dawk previsti minn din il-konvenzjoni, bħal miżuri li jiżguraw parteċipazzjoni iktar estiża tal-pubbliku fil-proċess deċiżjonali previst fl-Artikolu 6 ta’ din il-konvenzjoni.

48

F’dan il-każ, ir-rikorsi ġudizzjarji ppreżentati abbażi ta’ dawn il-miżuri jkunu jaqgħu taħt il-paragrafu 3 tal-Artikolu 9 tal-Konvenzjoni ta’ Aarhus, li jipprevedi li, mingħajr preġudizzju għall-proċeduri ta’ rikors imsemmija fil-paragrafi 1 u 2 iktar ’il fuq, kull Parti għal din il-konvenzjoni għandha tara li l-“membri tal-pubbliku li jissodisfaw l-eventwali kriterji previsti mid-dritt nazzjonali tagħha” jkunu jistgħu jibdew proċeduri amministrattivi jew ġudizzjarji sabiex jikkontestaw l-atti jew l-ommissjonijiet ta’ individwi jew ta’ awtoritajiet pubbliċi li jmorru kontra d-dispożizzjonijiet tad-dritt nazzjonali dwar l-ambjent.

49

Ir-rikorsi msemmija fl-Artikolu 9(3) tal-imsemmija konvenzjoni jistgħu għalhekk ikunu suġġetti għal “kriterji”, li minnhom jirriżulta li l-Istati Membri jistgħu, fil-kuntest tas-setgħa diskrezzjonali mogħtija lilhom f’dan ir-rigward, jistabbilixxu regoli tad-dritt proċedurali dwar il-kundizzjonijiet li għandhom jiġu ssodisfatti sabiex jiġu eżerċitati tali rikorsi (ara, f’dan is-sens, is-sentenza tal-20 ta’ Diċembru 2017, Protect Natur-, Arten- und Landschaftsschutz Umweltorganisation, C‑664/15, EU:C:2017:987, punt 86).

50

Issa, il-Qorti tal-Ġustizzja diġà ddeċidiet li d-dritt għal azzjoni legali previst fl-imsemmija dispożizzjoni jitlef kull effett utli jekk, permezz tal-impożizzjoni ta’ tali kriterji, ċerti kategoriji ta’ “membri tal-pubbliku” jiġu mċaħħda minn kull dritt għal azzjoni legali (ara, f’dan is-sens, is-sentenzi tal-20 ta’ Diċembru 2017, Protect Natur-, Arten- und Landschaftsschutz Umweltorganisation, C‑664/15, EU:C:2017:987, punti 46 u 48, kif ukoll tat-3 ta’ Ottubru 2019, Wasserleitungsverband Nördliches Burgenland et, C‑197/18, EU:C:2019:824, punt 34).

51

Minn dan isegwi li l-Artikolu 9(3) tal-Konvenzjoni ta’ Aarhus jipprekludi li l-membri tal-“pubbliku”, fis-sens tagħha, ma jkun jista’ jkollhom ebda aċċess għall-ġustizzja sabiex jinvokaw drittijiet ta’ parteċipazzjoni fil-proċess deċiżjonali iktar estiż, li jingħataw mid-dritt nazzjonali dwar l-ambjent ta’ Stat Membru.

52

Fid-dawl tal-kunsiderazzjonijiet preċedenti, ir-risposta għall-ewwel u għat-tieni domanda għandha tkun li l-Artikolu 9(2) tal-Konvenzjoni ta’ Aarhus għandu jiġi interpretat fis-sens li ma jipprekludix li l-membri tal-“pubbliku” msemmi fl-Artikolu 2(4) ta’ din il-konvenzjoni ma jkollhomx aċċess bħala tali għal rimedji ġudizzjarji għall-finijiet li jikkontestaw deċiżjoni li tidħol fil-kamp ta’ applikazzjoni tal-Artikolu 6 tagħha. Min-naħa l-oħra, l-Artikolu 9(3) tal-imsemmija konvenzjoni jipprekludi li dawn il-persuni ma jkunux jistgħu jkollhom aċċess għal rimedju ġudizzjarju sabiex jinvokaw drittijiet biex jipparteċipaw fil-proċess deċiżjonali iktar estiż, li jingħatawlhom biss mid-dritt nazzjonali tal-ambjent ta’ Stat Membru.

Fuq it-tielet sas-sitt domanda

53

Fid-dawl tal-kawżi prinċipali u tar-risposta mogħtija għall-ewwel u għat-tieni domanda, għandu jiġi kkonstatat li t-tielet sas-sitt domanda jirrigwardaw ir-rikors ta’ organizzazzjonijiet mhux governattivi li jifformaw parti mill-“pubbliku kkonċernat” imsemmi fl-Artikolu 2(5) tal-Konvenzjoni ta’ Aarhus u li jaqgħu taħt l-Artikolu 9(2) tagħha, kif ukoll ir-rikors ta’ membru tal-“pubbliku” msemmi fl-Artikolu 2(4) ta’ din il-konvenzjoni u li jaqa’ taħt l-Artikolu 9(3) tagħha.

54

Għaldaqstant, għandu jitqies li, permezz tat-tielet sas-sitt domanda tagħha, il-qorti tar-rinviju tistaqsi, essenzjalment, jekk l-Artikolu 9(2) tal-Konvenzjoni ta’ Aarhus u l-Artikolu 9(3) tagħha jipprekludux li l-ammissibbiltà ta’ azzjonijiet ġudizzjarji eżerċitati, rispettivament, minn organizzazzjonijiet mhux governattivi, li jifformaw parti mill-“pubbliku kkonċernat”, u minn membru tal-“pubbliku”, fir-rigward, għal dawn l-organizzazzjonijiet, tal-Artikolu 6 ta’ din il-konvenzjoni u, għal dan il-membru tal-“pubbliku”, tad-dritt nazzjonali dwar l-ambjent ta’ Stat Membru, tkun suġġetta għall-parteċipazzjoni tagħhom fil-proċedura preparatorja tad-deċiżjoni kkontestata, sakemm ma jkunx jista’ jiġi lmentat raġonevolment fil-konfront tagħhom il-fatt li dawn ma intervjenewx. Din il-qorti tixtieq tkun taf ukoll jekk dawn id-dispożizzjonijiet jipprekludux li jkunu biss ammissibbli lmenti li jirrigwardaw l-istess aspetti tad-deċiżjoni kkontestata bħal dawk li kienu s-suġġett ta’ osservazzjonijiet tar-rikorrent matul din il-proċedura.

55

Mill-ġurisprudenza tal-Qorti tal-Ġustizzja jirriżulta li l-membri tal-“pubbliku kkonċernat”, fis-sens tal-Konvenzjoni ta’ Aarhus, għandhom ikunu jistgħu jippreżentaw azzjoni ġudizzjarja kontra l-atti msemmija fl-Artikolu 9(2) ta’ din il-konvenzjoni, ikun xi jkun ir-rwol li setgħu kellhom waqt l-investigazzjoni tat-talba u li l-partijiet għal din il-konvenzjoni ma jistgħux, għaldaqstant, jipprevedu l-inammissibbiltà ta’ tali rikors minħabba li r-rikorrent ipparteċipa fil-proċess deċiżjonali tad-deċiżjoni kkontestata u li seta’ jsostni l-pożizzjoni tiegħu f’din l-okkażjoni (ara, f’dan is-sens, fir-rigward tad-dispożizzjonijiet simili tad-Direttiva tal-Kunsill 85/337/KEE tas-27 ta’ Ġunju 1985 dwar l-istima tal-effetti ta’ ċerti proġetti pubbliċi u privati fuq l-ambjent (ĠU Edizzjoni Speċjali bil-Malti, Kapitolu 15, Vol. 1, p. 248), is-sentenza tal-15 ta’ Ottubru 2009, Djurgården-Lilla Värtans Miljöskyddsförening, C‑263/08, EU:C:2009:631, punti 38 u 39).

56

Il-parteċipazzjoni fil-proċess deċiżjonali fil-qasam tal-ambjent fil-kundizzjonijiet previsti mill-imsemmija konvenzjoni hija fil-fatt distinta mill-eżerċizzju ta’ azzjoni ġudizzjarja u għandha għan differenti minn dak ta’ dan tal-aħħar, peress li dan ir-rikors jista’, jekk ikun il-każ, jiġi ppreżentat kontra d-deċiżjoni meħuda fi tmiem dan il-proċess, b’tali mod li din il-parteċipazzjoni ma taffettwax il-kundizzjonijiet għall-preżentata tal-imsemmi rikors (ara, f’dan is-sens, is-sentenza tal-15 ta’ Ottubru 2009, Djurgården-Lilla Värtans Miljöskyddsförening, C‑263/08, EU:C:2009:631, punt 38).

57

Barra minn hekk, fir-rigward, b’mod partikolari, tal-assoċjazzjonijiet għall-protezzjoni tal-ambjent, għandu jitfakkar li t-tieni u t-tielet sentenza tat-tieni subparagrafu tal-Artikolu 9(2) tal-Konvenzjoni ta’ Aarhus jipprovdu li l-organizzazzjonijiet mhux governattivi li jissodisfaw il-kundizzjonijiet imsemmija fl-Artikolu 2(5) ta’ din il-konvenzjoni għandhom jitqiesu li għandhom jew interess suffiċjenti jew drittijiet li jistgħu jiġu miksura, skont jekk il-leġiżlazzjoni nazzjonali tagħmilx użu minn waħda jew l-oħra minn dawn il-kundizzjonijiet ta’ ammissibbiltà.

58

Finalment, għandu jiġi kkonstatat li l-għan li jikkonsisti f’li jiġi żgurat “aċċess wiesa’ għall-ġustizzja”, previst fl-Artikolu 9(2) tal-Konvenzjoni ta’ Aarhus, u l-osservanza tal-effett utli ta’ din id-dispożizzjoni ma humiex żgurati minn leġiżlazzjoni li tissuġġetta l-ammissibbiltà ta’ rikors ippreżentat minn organizzazzjoni mhux governattiva skont ir-rwol li hija setgħet twettaq jew le matul il-fażi ta’ parteċipazzjoni fil-proċess deċiżjonali, minkejja li din il-fażi ma għandhiex l-istess suġġett bħall-eżerċizzju ta’ azzjoni ġudizzjarja u li l-evalwazzjoni li tali organizzazzjoni għandha fuq proġett tista’, barra minn hekk, tevolvi skont ir-riżultat ta’ dan il-proċess (ara, f’dan is-sens is-sentenza tal-15 ta’ Ottubru 2009, Djurgården-Lilla Värtans Miljöskyddsförening, C‑263/08, EU:C:2009:631, punti 38, 39 u 48).

59

Mill-kunsiderazzjonijiet preċedenti jirriżulta li l-Artikolu 9(2) tal-Konvenzjoni ta’ Aarhus jipprekludi li l-ammissibbiltà tal-azzjonijiet ġudizzjarji li huwa jsemmi, eżerċitati minn organizzazzjonijiet mhux governattivi li jifformaw parti mill-“pubbliku kkonċernat”, fis-sens tal-Konvenzjoni ta’ Aarhus, tkun suġġetta għall-parteċipazzjoni tagħhom fil-proċess deċiżjonali li wassal għall-adozzjoni tad-deċiżjoni kkontestata.

60

Il-fatt li din il-kundizzjoni ma tapplikax, skont id-dritt nazzjonali inkwistjoni fil-kawża prinċipali, meta dawn l-organizzazzjonijiet ma jistgħux raġonevolment jiġu kkritikati li ma pparteċipawx fl-imsemmi proċess, ma jistax jiġġustifika soluzzjoni differenti, peress li n-nuqqas ta’ osservanza tal-kundizzjoni ta’ parteċipazzjoni minn qabel huwa biżżejjed, bħala prinċipju, sabiex jiġi prekluż ir-rikors ġudizzjarju tal-imsemmija organizzazzjonijiet.

61

Min-naħa l-oħra, is-soluzzjoni tkun differenti jekk l-imsemmi rikors jiġi eżerċitat minn membru tal-“pubbliku” fuq il-bażi tad-drittijiet ta’ parteċipazzjoni fil-proċess deċiżjonali ikbar, mogħtija biss mid-dritt nazzjonali dwar l-ambjent ta’ Stat Membru.

62

F’dan il-każ, kif jirriżulta mill-punt 48 ta’ din is-sentenza, għandu jiġi applikat l-Artikolu 9(3) tal-Konvenzjoni ta’ Aarhus, li jirregola b’mod iktar flessibbli l-marġni ta’ manuvra tal-partijiet għal din il-konvenzjoni.

63

B’hekk, mill-ġurisprudenza tal-Qorti tal-Ġustizzja jirriżulta li din id-dispożizzjoni ma tipprekludix, bħala prinċipju, għar-rikorsi kkonċernati minnha, li l-ammissibbiltà tagħhom tkun suġġetta għall-kundizzjoni li r-rikorrent ikun invoka l-oġġezzjonijiet tiegħu fi żmien xieraq sa mill-proċedura amministrattiva, peress li tali regola tista’ tippermetti li jiġu identifikati b’mod iktar rapidu l-punti kontenzjużi u, jekk ikun il-każ, li dawn jiġu solvuti matul il-proċedura amministrattiva, b’tali mod li rikors ġudizzjarju ma jkunx iktar neċessarju (ara, f’dan is-sens, is-sentenza tal-20 ta’ Diċembru 2017, Protect Natur-, Arten- und Landschaftsschutz Umweltorganisation, C‑664/15, EU:C:2017:987, punti 88 sa 90).

64

F’dawn iċ-ċirkustanzi, minkejja l-fatt li din tikkostitwixxi, bħala prerekwiżit sabiex titressaq azzjoni ġudizzjarja, limitazzjoni tad-dritt għal rimedju effettiv quddiem qorti fis-sens tal-Artikolu 47 tal-Karta tad-Drittijiet Fundamentali tal-Unjoni Ewropea (iktar ’il quddiem il-“Karta”), il-Qorti tal-Ġustizzja qieset li tali kundizzjoni tista’ tkun iġġustifikata, konformement mal-Artikolu 52(1) tal-Karta, sa fejn hija prevista mil-liġi, tirrispetta l-kontenut essenzjali tal-imsemmi dritt, tkun neċessarja, fl-osservanza tal-prinċipju ta’ proporzjonalità, u tirrispondi b’mod effettiv għal objettivi ta’ interess ġenerali rrikonoxxuti mill-Unjoni Ewropea jew għall-ħtieġa ta’ protezzjoni tad-drittijiet u tal-libertajiet tal-oħrajn (ara, f’dan is-sens, is-sentenza tal-20 ta’ Diċembru 2017, Protect Natur-, Arten- und Landschaftsschutz Umweltorganisation, C‑664/15, EU:C:2017:987, punt 90).

65

Issa, f’dan il-każ, indipendentement mill-kwistjoni dwar jekk hemmx lok li jiġi applikat l-Artikolu 47 tal-Karta għal rimedju ġudizzjarju li jirrigwarda biss id-drittijiet ta’ parteċipazzjoni fil-proċess deċiżjonali ikbar mogħtija biss mid-dritt nazzjonali, jidher li l-kundizzjonijiet stabbiliti fil-punt preċedenti ta’ din is-sentenza huma fi kwalunkwe każ issodisfatti.

66

Fil-fatt, mid-deċiżjoni tar-rinviju jirriżulta li kundizzjoni għall-ammissibbiltà ta’ rikors ibbażata fuq il-parteċipazzjoni qabel il-proċess deċiżjonali hija prevista minn liġi fis-sens tal-Artikolu 47 tal-Karta. Barra minn hekk, din il-kundizzjoni tosserva l-kontenut essenzjali tad-dritt fundamentali għal protezzjoni ġudizzjarja effettiva, kif stabbilit f’dan l-artikolu, peress li hija ma tikkontestax dan id-dritt bħala tali, iżda timponi biss stadju proċedurali addizzjonali sabiex dan jiġi eżerċitat (ara, f’dan is-sens, is-sentenza tas-27 ta’ Settembru 2017, Puškár, C‑73/16, EU:C:2017:725, punt 64). Barra minn hekk, din tissodisfa l-għan ta’ interess ġenerali mfakkar fil-punt 63 ta’ din is-sentenza u ma jidhirx li jeżisti sproporzjon manifest bejn dan l-għan u l-inkonvenjenzi eventwali kkawżati mill-obbligu ta’ parteċipazzjoni fil-proċedura preparatorja għad-deċiżjoni kkontestata (ara, f’dan is-sens, is-sentenza tas-27 ta’ Settembru 2017, Puškár, C‑73/16, EU:C:2017:725, punti 66, 67 u 69).

67

Il-fatt li din il-kundizzjoni ma tiġix applikata meta r-rikorrent ma jistax jiġi kkritikat b’mod raġonevoli talli ma pparteċipax fil-proċess deċiżjonali huwa barra minn hekk ta’ natura li josserva r-rekwiżit ta’ proporzjonalità, peress li huwa evalwat skont iċ-ċirkustanzi tal-kawża.

68

Finalment, ma jidhirx neċessarju li jiġi ddeterminat jekk l-Artikolu 9(2) u (3) tal-Konvenzjoni ta’ Aarhus jipprekludix li jkunu biss l-ilmenti li jirrigwardaw l-istess aspetti tad-deċiżjoni kkontestata bħal dawk li kienu s-suġġett ta’ osservazzjonijiet min-naħa tar-rikorrenti matul din il-proċedura li jistgħu jiġu kkontestati ġudizzjarjament, peress li r-rikorrenti fil-kawża prinċipali, fi kwalunkwe każ, ma pparteċipawx fil-proċedura preparatorja.

69

Fid-dawl tal-kunsiderazzjonijiet preċedenti, ir-risposta għat-tielet sas-sitt domanda għandha tkun li l-Artikolu 9(2) tal-Konvenzjoni ta’ Aarhus għandu jiġi interpretat fis-sens li jipprekludi li l-ammissibbiltà tal-azzjonijiet ġudizzjarji koperti minnu, eżerċitati minn organizzazzjonijiet mhux governattivi li jifformaw parti mill-“pubbliku kkonċernat”, imsemmi fl-Artikolu 2(5) ta’ din il-konvenzjoni, tkun suġġetta għall-parteċipazzjoni ta’ dawn l-organizzazzjonijiet fil-proċedura preparatorja għad-deċiżjoni kkontestata, anki jekk din il-kundizzjoni ma tapplikax meta dawn ma jistgħux jiġu kkritikati b’mod raġonevoli talli ma pparteċipawx fihom. Min-naħa l-oħra, l-Artikolu 9(3) tal-imsemmija konvenzjoni ma jipprekludix li l-ammissibbiltà ta’ rikors ġudizzjarju kopert minnu tkun suġġetta għall-parteċipazzjoni tar-rikorrent fil-proċedura preparatorja għad-deċiżjoni kkontestata, sakemm dan ma jkunx jista’ raġonevolment jiġi kkritikat, fid-dawl taċ-ċirkustanzi tal-kawża, talli ma jkunx intervjena f’din il-proċedura.

Fuq l-ispejjeż

70

Peress li l-proċedura għandha, fir-rigward tal-partijiet fil-kawża prinċipali, in-natura ta’ kwistjoni mqajma quddiem il-qorti tar-rinviju, hija din il-qorti li tiddeċiedi fuq l-ispejjeż. L-ispejjeż sostnuti għas-sottomissjoni tal-osservazzjonijiet lill-Qorti tal-Ġustizzja, barra dawk tal-imsemmija partijiet, ma jistgħux jitħallsu lura.

1)

L-Artikolu 9(2) tal-Konvenzjoni dwar l-aċċess għall-informazzjoni, il-parteċipazzjoni pubblika fit-teħid ta’ deċiżjonijiet u l-aċċess għall-ġustizzja fi kwistjonijiet ambjentali, iffirmata f’Aarhus (id-Danimarka) fil-25 ta’ Ġunju 1998 u approvata f’isem il-Komunità Ewropea bid-Deċiżjoni tal-Kunsill 2005/370/KE tas-17 ta’ Frar 2005, għandu jiġi interpretat fis-sens li ma jipprekludix li l-membri tal-“pubbliku” msemmi fl-Artikolu 2(4) ta’ din il-konvenzjoni ma jkollhomx aċċess bħala tali għal rimedji ġudizzjarji għall-finijiet li jikkontestaw deċiżjoni li tidħol fil-kamp ta’ applikazzjoni tal-Artikolu 6 tagħha. Min-naħa l-oħra, l-Artikolu 9(3) tal-imsemmija konvenzjoni jipprekludi li dawn il-persuni ma jkunux jistgħu jkollhom aċċess għal rimedju ġudizzjarju sabiex jinvokaw drittijiet biex jipparteċipaw fil-proċess deċiżjonali iktar estiż, li jingħatawlhom biss mid-dritt nazzjonali tal-ambjent ta’ Stat Membru.

2)

L-Artikolu 9(2) tal-Konvenzjoni ta’ Aarhus dwar l-aċċess għall-informazzjoni, il-parteċipazzjoni pubblika fit-teħid ta’ deċiżjonijiet u l-aċċess għall-ġustizzja fi kwistjonijiet ambjentali, iffirmata f’Aarhus fil-25 ta’ Ġunju 1998 u approvata f’isem il-Komunità Ewropea bid-Deċiżjoni tal-Kunsill 2005/370, għandu jiġi interpretat fis-sens li jipprekludi li l-ammissibbiltà tal-azzjonijiet ġudizzjarji koperti minnu, eżerċitati minn organizzazzjonijiet mhux governattivi li jifformaw parti mill-“pubbliku kkonċernat”, imsemmi fl-Artikolu 2(5) ta’ din il-konvenzjoni, tkun suġġetta għall-parteċipazzjoni ta’ dawn l-organizzazzjonijiet fil-proċedura preparatorja għad-deċiżjoni kkontestata, anki jekk din il-kundizzjoni ma tapplikax meta dawn ma jistgħux jiġu kkritikati b’mod raġonevoli talli ma pparteċipawx fihom. Min-naħa l-oħra, l-Artikolu 9(3) tal-imsemmija konvenzjoni ma jipprekludix li l-ammissibbiltà ta’ rikors ġudizzjarju kopert minnu tkun suġġetta għall-parteċipazzjoni tar-rikorrent fil-proċedura preparatorja għad-deċiżjoni kkontestata, sakemm dan ma jkunx jista’ raġonevolment jiġi kkritikat, fid-dawl taċ-ċirkustanzi tal-kawża, talli ma jkunx intervjena f’din il-proċedura.