Voorlopige editie

CONCLUSIE VAN AVOCAAT-GENERAAL

R. NORKUS

van 10 september 2026 (1)

Zaak C‑108/26 RX

D S.A.

tegen

P S.A.

„ Heroverweging van het arrest van het Gerecht van de Europese Unie, D (Besluit van het luchtverkeersbeheer) (T‑134/25, EU:T:2026:35) – Prejudiciële verwijzing – Luchtvervoer – Verordening (EG) nr. 261/2004 – Compensatie voor passagiers bij langdurige vertraging of annulering van een vlucht – Voorwaarden – Artikel 5, lid 3 – Begrip ‚buitengewone omstandigheden’ – Besluit van het luchtverkeersbeheer – Toewijzing van vertraagde vertrekslots wegens slechte weersomstandigheden ”






I.      Inleiding

1.        Op voorstel van de eerste advocaat-generaal heeft de Kamer van heroverweging van het Hof op grond van artikel 62, tweede alinea, van het Statuut van het Hof van Justitie van de Europese Unie en artikel 194, lid 5, van het Reglement voor de procesvoering van het Hof besloten over te gaan tot heroverweging van het arrest van het Gerecht van de Europese Unie van 21 januari 2026, D (Besluit van het luchtverkeersbeheer) (T‑134/25, EU:T:2026:35; hierna: „te heroverwegen arrest”).

2.        In voornoemde beslissing heeft het Hof in punt 2 van het dictum gepreciseerd:

„De heroverweging zal betrekking hebben op de vraag of, rekening houdend met de arresten van het Hof van 31 januari 2013, McDonagh (C‑12/11, EU:C:2013:43), en 23 maart 2021, Airhelp (C‑28/20, EU:C:2021:226), [het arrest van het Gerecht] de eenheid of de samenhang van het Unierecht aantast, voor zover het Gerecht heeft geoordeeld dat:

–        een besluit van het luchtverkeersbeheer niet naar zijn aard of oorsprong inherent is aan de normale uitoefening van het bedrijf van de betrokken luchtvaartmaatschappij, aangezien het geen deel uitmaakt van haar activiteit, maar onder de activiteiten en de bevoegdheid van de luchtverkeersbeheerdiensten valt;

–        deze maatschappij geen daadwerkelijke invloed kan uitoefenen op een dergelijk besluit, ongeacht de reden die eraan ten grondslag ligt, voor zover zij niet heeft bijgedragen tot de vaststelling van dat besluit, en

–        artikel 5, lid 3, van verordening (EG) nr. 261/2004 van het Europees Parlement en de Raad van 11 februari 2004 tot vaststelling van gemeenschappelijke regels inzake compensatie en bijstand aan luchtreizigers bij instapweigering en annulering of langdurige vertraging van vluchten en tot intrekking van verordening (EEG) nr. 295/91(2) bijgevolg aldus moet worden uitgelegd dat een dergelijk besluit ongeacht de duur van de vertraging die het met zich meebrengt en de reden die eraan ten grondslag ligt, een ‚buitengewone omstandigheid’ in de zin van deze bepaling kan vormen indien vaststaat dat de betrokken luchtvaartmaatschappij geen daadwerkelijke invloed op dit besluit kon uitoefenen, met name wanneer kan worden uitgesloten dat deze maatschappij heeft bijgedragen tot de vaststelling van dit besluit.”

II.    Toepasselijke bepalingen

3.        De overwegingen 1, 14 en 15 van verordening nr. 261/2004 luiden als volgt:

„(1)      Het optreden van de Gemeenschap op het gebied van het luchtvervoer moet onder meer gericht zijn op de waarborging van een hoog niveau van bescherming van de passagiers, met volledige inachtneming van de eisen op het gebied van consumentenbescherming in het algemeen.

[...]

(14)      Evenals in het kader van het Verdrag [tot het brengen van eenheid in enige bepalingen inzake het internationale luchtvervoer (Verdrag van Montreal) (PB 2001, L 194, blz. 39)] dienen de verplichtingen die worden opgelegd aan de luchtvaartmaatschappijen die de vluchten uitvoeren, te worden beperkt of uitgesloten in gevallen waarin een gebeurtenis het gevolg is van buitengewone omstandigheden die zelfs door het treffen van alle redelijke maatregelen niet voorkomen hadden kunnen worden. Dergelijke omstandigheden kunnen zich met name voordoen in gevallen van politieke onstabiliteit, weersomstandigheden die [de] uitvoering van de vlucht in kwestie verhinderen, beveiligingsproblemen, onverwachte vliegveiligheidsproblemen en stakingen die gevolgen hebben voor de vluchtuitvoering van de luchtvaartmaatschappij die de vlucht uitvoert.

(15)      Er dient te worden geacht sprake te zijn van buitengewone omstandigheden wanneer een besluit van het luchtverkeersbeheer voor een specifiek vliegtuig op een specifieke dag een langdurige vertraging, een vertraging van een nacht of de annulering van één of meer vluchten van dat vliegtuig veroorzaakt, ook al heeft de betrokken luchtvaartmaatschappij alle redelijke inspanningen geleverd om de vertragingen of annuleringen te voorkomen.”

4.        Artikel 5 („Annulering”) van deze verordening bepaalt in lid 1, onder a), en lid 3:

„1.      In geval van annulering van een vlucht:

[...]

c)      hebben de betrokken passagiers recht op de in artikel 7 bedoelde compensatie door de luchtvaartmaatschappij die de vlucht uitvoert, tenzij

[...]

3.      De luchtvaartmaatschappij die de vlucht uitvoert, is niet verplicht compensatie te betalen als bedoeld in artikel 7 indien zij kan aantonen dat de annulering het gevolg is van buitengewone omstandigheden die ondanks het treffen van alle redelijke maatregelen niet voorkomen konden worden.”

5.        Artikel 7 („Recht op compensatie”) van deze verordening kent een gestandaardiseerde compensatie toe aan passagiers waarvan de hoogte met name varieert afhankelijk van de vluchtafstand.

III. Voorgeschiedenis van de in heroverweging genomen zaak

A.      Hoofdgeding en prejudiciële vragen

6.        A was op 25 juli 2023 passagier op vlucht LO 6110 van Izmir naar Warschau, die door luchtvaartmaatschappij P moest worden uitgevoerd.

7.        Het vliegtuig waarmee deze vlucht diende te worden uitgevoerd, had om 18.20 uur UTC moeten vertrekken op de luchthaven van Izmir en om 21.10 uur UTC moeten landen in Warschau.

8.        In werkelijkheid is dit vliegtuig om 21.40 uur UTC vertrokken en de volgende dag om 00.17 uur UTC aangekomen. De vertraging bij aankomst bedroeg dus meer dan drie uur.

9.        Vlucht LO 6110 is voorafgegaan door vlucht LO 6111, die met hetzelfde vliegtuig is uitgevoerd in het kader van een zogenoemde „rotatie”. Vlucht LO 6111 moest om 14.55 uur UTC opstijgen in Katowice (Polen) en om 17.20 uur UTC landen in Izmir. Om 12.55 uur UTC heeft de betrokken luchtvaartmaatschappij van de luchtverkeerscontrole een slottoewijzingsbericht (Slot Allocation Message, SAM) ontvangen waarin werd meegedeeld dat vlucht LO 6111 een vertrekslot had gekregen om 16.30 uur. Dit toewijzingsbesluit was ingegeven door een maatregel van het luchtverkeersbeheer (Air Traffic Flow Management, ATFM) die verband hield met luchtruimbeperkingen die in Hongarije en Roemenië waren doorgevoerd wegens slechte weersomstandigheden. Om 15.04 uur UTC heeft dezelfde luchtvaartmaatschappij een bericht verzonden waaruit bleek dat zij klaar was om de vlucht uit te voeren (Ready to depart, REA), en verzocht om vroeger te mogen opstijgen. Dat bericht heeft er echter niet toe geleid dat de luchtverkeerscontrole haar toewijzingsbesluit wijzigde en dat vlucht LO 6111 vroeger mocht vertrekken. Uiteindelijk is het vliegtuig opgestegen om 16.02 uur UTC en geland om 18.32 uur UTC. De vertraging bij aankomst bedroeg dus één uur en twaalf minuten.

10.      Na de landing in Izmir is vastgesteld dat het vliegtuig een technisch mankement had. De reparatie daarvan heeft twee uur en acht minuten geduurd.

11.      Op 26 juli 2023 heeft A zijn recht op een forfaitaire vergoeding overgedragen aan D, een vennootschap die gespecialiseerd is in de inning van schuldvorderingen.

12.      Voor de Sąd Rejonowy dla m.st. Warszawy w Warszawie (rechter in eerste aanleg Warschau, Polen), heeft D van P betaling gevorderd van 400 EUR, vermeerderd met de wettelijke vertragingsrente vanaf 17 augustus 2023 tot de datum van betaling.

13.      De verwijzende rechter stelt vast dat de vertraging van vlucht LO 6110 minder dan drie uur zou bedragen indien het tijdverlies als gevolg van de aan de betrokken luchtvaartmaatschappij opgelegde maatregelen van het luchtverkeersbeheer zou moeten worden afgetrokken van de totale duur van de vertraging. Zij vraagt zich echter af of besluiten tot toewijzing van vertraagde slots kunnen worden aangemerkt als „buitengewone omstandigheden” in de zin van artikel 5, lid 3, van verordening nr. 261/2004.

14.      In die omstandigheden heeft de Sąd Rejonowy dla m.st. Warszawy w Warszawie de behandeling van de zaak geschorst en het Hof verzocht om een prejudiciële beslissing over de volgende vragen:

„1)      Moet artikel 5, lid 3, van [verordening nr. 261/2004] aldus worden uitgelegd dat elk besluit van het luchtverkeersbeheer ongeacht de duur ervan een buitengewone omstandigheid vormt, ook al leidt het op zich niet tot een vertraging van ten minste drie uur?

2)      Indien niet elk besluit van het luchtverkeersbeheer een buitengewone omstandigheid vormt: dient de nationale rechter te onderzoeken waarop het besluit was gegrond, bijvoorbeeld slechte weersomstandigheden die hebben geleid tot een beperking van de sectorcapaciteit op de betreffende vliegroute, en mag hij in dat geval beoordelen of het een buitengewone omstandigheid betreft?

3)      Wanneer de vlucht van een passagier meer dan drie uur wordt vertraagd, mede wanneer die vertraging het gevolg is van een besluit van het luchtverkeersbeheer dat is vastgesteld voor de vlucht die onmiddellijk aan de vlucht van die passagier voorafging omdat de sectorcapaciteit op de betreffende vliegroute wegens slechte weersomstandigheden beperkt was, vormt dat besluit tot beheer van het luchtverkeer dan een buitengewone omstandigheid?

4)      Dient het besluit van het luchtverkeersbeheer in een dergelijke situatie rechtstreeks betrekking te hebben op de vertraagde vlucht of mag het ook betrekking hebben op een eerdere vlucht in de rotatie?”

B.      Te heroverwegen arrest

15.      In het te heroverwegen arrest heeft het Gerecht in eerste instantie op de eerste en tweede vraag geantwoord dat artikel 5, lid 3, van verordening nr. 261/2004 aldus moet worden uitgelegd dat een besluit van het luchtverkeersbeheer ongeacht de duur van de vertraging die het met zich meebrengt en de reden die eraan ten grondslag ligt, een „buitengewone omstandigheid” in de zin van deze bepaling kan vormen indien vaststaat dat de betrokken luchtvaartmaatschappij geen daadwerkelijke invloed op dit besluit kon uitoefenen, met name wanneer kan worden uitgesloten dat deze maatschappij heeft bijgedragen tot de vaststelling van dit besluit. Het staat aan de verwijzende rechter om dit na te gaan.(3)

16.      Ter ondersteuning van dit antwoord heeft het Gerecht om te beginnen uitgesloten dat een besluit van het luchtverkeersbeheer in alle gevallen een „buitengewone omstandigheid” vormt. Deze conclusie berust op de vaststelling dat het begrip „buitengewone omstandigheden” strikt moet worden uitgelegd en dat aan twee cumulatieve voorwaarden moet zijn voldaan, die per geval moeten worden beoordeeld. Volgens die voorwaarden verwijst het begrip „buitengewone omstandigheden” naar gebeurtenissen die naar hun aard of oorsprong niet inherent zijn aan de normale uitoefening van het bedrijf van de betrokken luchtvaartmaatschappij en waarop laatstgenoemde geen daadwerkelijke invloed kan uitoefenen.(4)

17.      Vervolgens heeft het Gerecht deze twee cumulatieve voorwaarden beoordeeld.

18.      Wat de eerste voorwaarde betreft, heeft het geoordeeld dat een besluit van het luchtverkeersbeheer geen inherent onderdeel is van de normale uitoefening van het bedrijf van een luchtvaartmaatschappij, aangezien het onder de activiteiten en de bevoegdheid van het luchtverkeersbeheer valt.(5)

19.      Wat de tweede voorwaarde betreft, heeft het Gerecht geoordeeld dat deze luchtvaartmaatschappij, ongeacht de redenen die een dergelijk besluit rechtvaardigen, daarop geen daadwerkelijke invloed kan uitoefenen, tenzij zij zelf heeft bijgedragen tot de vaststelling van dat besluit. Het Gerecht heeft gepreciseerd dat de relevante omstandigheid in dit verband niet de reden van het besluit betreffende het luchtverkeersbeheer is, maar dit besluit zelf, aangezien het externe gevolgen heeft voor de uitvoering van de geplande vlucht, tenzij de luchtvaartmaatschappij zelf heeft bijgedragen tot de vaststelling van dat besluit.(6)

20.      Het Gerecht voegde er overigens aan toe dat een gebeurtenis zoals een besluit van het luchtverkeersbeheer een „buitengewone omstandigheid” kan vormen, ook al leidt zij op zich niet tot een vertraging van ten minste drie uur.(7)

21.      Vervolgens heeft het Gerecht op de derde en de vierde vraag geantwoord dat artikel 5, lid 3, van verordening nr. 261/2004 aldus moet worden uitgelegd dat een luchtvaartmaatschappij een besluit van het luchtverkeersbeheer dat gevolgen heeft gehad voor een eerdere vlucht die zijzelf met hetzelfde vliegtuig heeft uitgevoerd, als „buitengewone omstandigheid” in de zin van die bepaling kan inroepen, op voorwaarde dat er een rechtstreeks causaal verband bestaat tussen deze omstandigheid en de vertraging of annulering van de vlucht die zij nadien heeft uitgevoerd, indien voor het overige vaststaat dat zij geen daadwerkelijke invloed kon uitoefenen op dat besluit. Het staat aan de verwijzende rechter om dit te beoordelen. Daarbij dient hij met name rekening te houden met de wijze waarop het betreffende luchtvaartuig door de betrokken luchtvaartmaatschappij wordt geëxploiteerd.(8)

IV.    Juridische analyse

A.      Voorafgaande opmerkingen

22.      De onderhavige zaak heeft een bijzondere institutionele draagwijdte, aangezien zij voor het Hof de eerste gelegenheid vormt om de heroverwegingsprocedure van artikel 256, lid 3, derde alinea, VWEU toe te passen met betrekking tot een arrest dat het Gerecht heeft gewezen in de uitoefening van de prejudiciële bevoegdheid die aan die rechterlijke instantie op bepaalde specifieke gebieden van het Unierecht is overgedragen in het kader van de laatste hervorming van de gerechtelijke structuur van de Unie.(9) Een van die specifieke gebieden is de compensatie en bijstand aan passagiers bij instapweigering, vertraging of annulering van vervoersdiensten, een gebied waarop het Hof uitgebreide rechtspraak heeft ontwikkeld.

23.      Overeenkomstig de toepasselijke bepalingen staat het aan de aangewezen advocaat-generaal om het arrest van het Gerecht grondig te onderzoeken teneinde het Hof duidelijkheid te verschaffen over de gevolgen die aan deze heroverweging moeten worden gegeven. In dit verband moet worden benadrukt dat de heroverwegingsprocedure niet kan worden opgevat als een gewone weg om de beslissingen die het Gerecht in de uitoefening van die overgedragen bevoegdheid heeft gegeven, ter discussie te stellen. Zij heeft een specifiek doel, namelijk het Hof in staat stellen te interveniëren wanneer het te heroverwegen arrest vragen opwerpt die de eenheid of de samenhang van het Unierecht kunnen aantasten. Hoewel het Gerecht autonoom uitspraak moet doen op de gebieden die eraan zijn toevertrouwd, met inbegrip van de precisering en de verdere ontwikkeling van de rechtspraak op die gebieden, wordt deze rechterlijke autonomie noodzakelijkerwijs uitgeoefend met inachtneming van de rechtspraak van het Hof en de algemene opzet van het Unierecht.

24.      Het heroverwegingsmechanisme lijkt dus het logische uitvloeisel te zijn van de gedeeltelijke overdracht van bevoegdheden door de hervorming, aangezien het de doelstelling van een goede rechtsbedeling in overeenstemming kan brengen met het vereiste van een uniforme uitlegging van het Unierecht. In dit kader staat het niet aan het Hof om alle beoordelingen van het Gerecht algemeen te toetsen. Het staat daarentegen aan het Hof om te bepalen of de vragen die in het te heroverwegen arrest aan de orde worden gesteld, een zodanige draagwijdte hebben dat zij zijn interventie kunnen rechtvaardigen in het licht van het in het VWEU neergelegde criterium van de aantasting van de eenheid of de samenhang van het Unierecht, met name wanneer het gaat om de eerbiediging van de in zijn rechtspraak geformuleerde essentiële beginselen. Het Hof treedt dus slechts in laatste instantie op in het belang van de goede werking van de rechtsorde van de Unie.

25.      De onderhavige heroverweging vereist derhalve een onderzoek in drie fasen. Allereerst moeten de aspecten van het te heroverwegen arrest worden vastgesteld die aanleiding kunnen geven tot ernstige twijfels in het licht van de rechtspraak van het Hof met betrekking tot artikel 5, lid 3, van verordening nr. 261/2004.(10) Vervolgens moet worden nagegaan of deze aspecten de eenheid of de samenhang van het Unierecht kunnen aantasten, met name of zij een aanzienlijke afwijking inhouden ten opzichte van de essentiële beginselen die uit deze rechtspraak naar voren komen.(11) Ten slotte moeten hieruit de consequenties worden getrokken met het oog op de antwoorden die het Hof, in voorkomend geval, in de plaats van die van het Gerecht zal moeten geven.(12) Tegen de achtergrond van deze overwegingen moet thans het te heroverwegen arrest worden onderzocht.

B.      De methode die in de rechtspraak van het Hof wordt toegepast

26.      Aangezien het in casu gaat om een mogelijke omkering van de methode die het Hof heeft gevolgd om te beoordelen of er sprake is van „buitengewone omstandigheden” in de zin van artikel 5, lid 3, van verordening nr. 261/2004, lijkt het mij nuttig om ter wille van de duidelijkheid kort de belangrijkste elementen van die methode in herinnering te brengen alvorens het arrest van het Gerecht in detail te onderzoeken. Op basis van deze uiteenzetting van het toepasselijke rechtskader, zoals uitgelegd door het Hof, zal ik vervolgens uiteenzetten welke aspecten van het te heroverwegen arrest mijns inziens aanleiding kunnen geven tot ernstige twijfels over de verenigbaarheid ervan met het Unierecht.

27.      Volgens artikel 5 lid 3, van verordening nr. 261/2004 is de luchtvaartmaatschappij die de vlucht uitvoert, niet verplicht compensatie te betalen als bedoeld in artikel 7 van deze verordening indien zij kan aantonen dat de annulering of langdurige vertraging het gevolg is van „buitengewone omstandigheden” die zelfs door het treffen van alle redelijke maatregelen niet voorkomen konden worden. Het Hof heeft daaruit een tweeledig analysepatroon afgeleid, waarvan het eerste zelf twee cumulatieve voorwaarden bevat.(13)

28.      Om te beginnen moet worden vastgesteld of de ingeroepen gebeurtenis een „buitengewone omstandigheid” vormt. Volgens vaste rechtspraak, die met name voortvloeit uit het arrest Wallentin-Hermann en vervolgens door de Grote Kamer is overgenomen in het arrest Airhelp, is dit slechts het geval indien de betrokken gebeurtenis, ten eerste, niet inherent is aan de normale uitoefening van het bedrijf van de betrokken luchtvaartmaatschappij, en deze hierop, ten tweede, geen daadwerkelijke invloed kan uitoefenen wegens de aard of de oorsprong van die gebeurtenis. Aangezien deze twee voorwaarden cumulatief zijn, volstaat het niet dat een gebeurtenis niet inherent is aan de activiteit van de luchtvaartmaatschappij of zij daarop in de praktijk geen invloed kan uitoefenen. Deze twee voorwaarden moeten ook tegelijkertijd zijn vervuld.(14)

29.      Wat de eerste voorwaarde betreft, verricht het Hof een beoordeling op basis van de aard of de oorsprong van de gebeurtenis. Het wenst met andere woorden te bepalen of de litigieuze situatie onder de normale uitoefening van het bedrijf van de betrokken luchtvaartmaatschappij valt dan wel daadwerkelijk daarvan afwijkt. Zo heeft een gewoon technisch probleem, zelfs als het onverwacht is, in principe geen buitengewoon karakter, aangezien het deel uitmaakt van de onvoorziene omstandigheden die inherent zijn aan de normale wijze waarop een luchtvaartuig wordt geëxploiteerd.(15) Daarentegen kunnen bepaalde gebeurtenissen die losstaan van de normale uitoefening van de activiteiten, zoals een aanvaring met een vogel of een vulkaanuitbarsting die tot sluiting van het luchtruim leidt, wel een dergelijk karakter hebben.(16)

30.      De tweede voorwaarde is dat de luchtvaartmaatschappij geen daadwerkelijke invloed kan uitoefenen. Het Hof maakt hier vrij duidelijk onderscheid tussen gebeurtenissen die tot de interne sfeer van de luchtvaartmaatschappij behoren en gebeurtenissen die het gevolg zijn van externe omstandigheden. In het arrest Airhelp heeft het Hof de nadruk gelegd op dit onderscheid tussen gebeurtenissen die „intern” dan wel „extern” zijn aan het bedrijf van de luchtvaartmaatschappij.(17) Een gebeurtenis kan dus onverwacht zijn zonder dat zij daarom buitengewoon is, als zij voortkomt uit de organisatie of het bedrijf van de luchtvaartmaatschappij. Omgekeerd kan een gebeurtenis die het gevolg is van een natuurlijke oorzaak, de interventie van een derde of een door een externe instantie opgelegd besluit, naargelang van de omstandigheden, worden geacht buiten de daadwerkelijke invloed van de luchtvaartmaatschappij te vallen.

31.      Vervolgens moet worden nagegaan of de gevolgen van de buitengewone omstandigheid ondanks het treffen van alle redelijke maatregelen niet hadden kunnen worden vermeden. Dit vereiste heeft een autonoom karakter. Het volstaat dus niet dat de luchtvaartmaatschappij aantoont dat er sprake is van een buitengewone gebeurtenis. Zij dient ook aan te tonen dat zij maatregelen heeft genomen of redelijkerwijs niet in staat was maatregelen te nemen om de annulering of langdurige vertraging te voorkomen. In het arrest Wallentin-Hermann heeft het Hof benadrukt dat de luchtvaartmaatschappij moet aantonen dat zij de aan de situatie aangepaste middelen heeft aangewend, zonder dat kan worden verlangd dat zij offers brengt die uit het oogpunt van haar mogelijkheden onaanvaardbaar zouden zijn.(18)

32.      Het Hof legt dit vereiste overigens concreet en causaal uit. In het arrest Pešková en Peška heeft het Hof weliswaar erkend dat een buitengewone gebeurtenis, in dit geval een aanvaring met een vogel, een vrijstelling kon rechtvaardigen, maar het heeft tevens verduidelijkt dat nauwkeurig moest worden onderzocht hoeveel tijd daadwerkelijk aan deze gebeurtenis kon worden toegeschreven en dat moest worden beoordeeld of de langdurige vertraging, ondanks de genomen redelijke maatregelen, onvermijdelijk bleef.(19) De luchtvaartmaatschappij kan dus niet op abstracte wijze een buitengewone omstandigheid inroepen; zij moet het concrete verband aantonen tussen deze omstandigheid, de litigieuze vertraging en de onmogelijkheid om de gevolgen daarvan te voorkomen.

33.      Ten slotte blijkt uit de rechtspraak van het Hof dat het bestaan van „buitengewone omstandigheden” niet alle op de luchtvaartmaatschappij rustende verplichtingen wegneemt. In het arrest McDonagh heeft het Hof geoordeeld dat de vulkaanuitbarsting en de sluiting van het luchtruim wel degelijk „buitengewone omstandigheden” vormden, met behoud van de in verordening nr. 261/2004 neergelegde verplichtingen tot bijstand. Hieruit volgt dat artikel 5, lid 3, van deze verordening enkel vrijstelt van de in artikel 7 ervan bedoelde verplichting tot compensatie, zonder op zich de andere verplichtingen op te heffen die op de luchtvaartmaatschappij rusten.(20)

34.      Uit het voorgaande volgt dat de luchtvaartmaatschappij volgens de door het Hof ontwikkelde methode ten eerste moet aantonen dat een bepaalde gebeurtenis niet inherent was aan de normale uitoefening van haar activiteit en zij daarop geen daadwerkelijke invloed kon uitoefenen, en ten tweede dat de gevolgen van die gebeurtenis niet hadden kunnen worden vermeden, zelfs indien zij alle redelijke maatregelen had genomen. Het begrip „buitengewone omstandigheden” moet bovendien strikt worden uitgelegd, aangezien het een uitzondering vormt op het beginsel van compensatie voor passagiers.

C.      Aspecten van het te heroverwegen arrest die ernstige vragen oproepen

1.      Betwistbare gelijkstelling van het besluit van het luchtverkeersbeheer met een omstandigheid die niet inherent is aan de activiteit van de luchtvaartmaatschappij

35.      Het eerste aspect van het te heroverwegen arrest verdient bijzondere aandacht, aangezien het verband houdt met de vaststelling van de juridisch relevante omstandigheid voor de toepassing van artikel 5, lid 3, van verordening nr. 261/2004. Het Gerecht lijkt in wezen te hebben geoordeeld dat, hoewel niet elk besluit van het luchtverkeersbeheer automatisch een „buitengewone omstandigheid” vormt, een dergelijk besluit niettemin op zichzelf de omstandigheid kan vormen waarop de beoordeling van het buitengewone karakter van de ingeroepen gebeurtenis moet worden gebaseerd.(21) Een dergelijke benadering komt er in de praktijk op neer dat het besluit van het luchtverkeersbeheer tot centraal element van de juridische kwalificatie wordt verheven, terwijl een dergelijk besluit wellicht slechts op operationeel niveau een uiting kan zijn van een diepere feitelijke situatie, waarvan alleen het onderzoek de werkelijke oorzaak van de litigieuze verstoring aan het licht kan brengen.

36.      Deze benadering roept ernstige bedenkingen op. Volgens de bewoordingen van artikel 5, lid 3, van verordening nr. 261/2004 veronderstelt de vrijstelling dat de annulering of langdurige vertraging „het gevolg” is van buitengewone omstandigheden. Een dergelijke formulering vereist dat er een concrete gebeurtenis of situatie wordt aangewezen die aan de oorsprong van de verstoring ligt, en niet alleen dat wordt stilgestaan bij de administratieve of operationele maatregel waardoor deze verstoring zich in de uitvoering van de vlucht manifesteert. Het lijkt mij dan ook dat noch de bewoordingen van deze bepaling, noch de opzet ervan ertoe leiden dat uitsluitend het besluit van het luchtverkeersbeheer het voornaamste voorwerp van de juridische kwalificatie vormt. Met andere woorden, de analyse moet zich niet in de eerste plaats richten op de vorm van de externe interventie, maar op de vraag of de ingeroepen gebeurtenis zich heeft voorgedaan en op de plaats ervan in de causale volgorde die tot de vertraging of annulering heeft geleid.(22)

37.      Er moet een duidelijk onderscheid worden gemaakt tussen de oorzaak van de verstoring en de mate waarin die verstoring tot uiting komt in het concrete verloop van de vlucht. Een besluit van het luchtverkeersbeheer is meestal een reactie op een bepaalde situatie, of het nu gaat om weersomstandigheden, capaciteitsbeperkingen, luchtruimbeperkingen of andere operationele problemen. Door dit besluit als de relevante omstandigheid zelf te beschouwen, lijkt het te heroverwegen arrest de werkelijke oorzaak van de verstoring te vervangen door het daaruit voortvloeiende regulerende gevolg.(23) Een dergelijke benadering lijkt mij bovendien moeilijk te verenigen met de eis van een autonome en uniforme uitlegging van het begrip „buitengewone omstandigheden” in het Unierecht.(24) Indien de beoordeling van dit begrip in de praktijk uitsluitend zou afhangen van het bestaan van een administratieve of operationele maatregel van het luchtverkeersbeheer, zou de toepassing van artikel 5, lid 3, van verordening nr. 261/2004 het risico lopen minder te worden bepaald door de door het Hof vastgestelde materiële criteria dan door de externe vorm die de reactie van het luchtverkeersbeheersysteem in een bepaald geval aanneemt. Een dergelijke lezing lijkt mij des te minder bevredigend omdat zij ertoe strekt het onderzoek van de causale keten in te korten door de analyse te richten op de laatste schakel ervan in plaats van op de gebeurtenis waaraan de verstoring daadwerkelijk is toe te schrijven.(25)

38.      Het lijkt mij namelijk moeilijk te betwisten dat luchtvaartmaatschappijen bij de dagelijkse uitoefening van hun activiteiten regelmatig worden geconfronteerd met besluiten van het luchtverkeersbeheer. De toewijzing van slots, capaciteitsbeperkingen, aanpassingen in verband met het luchtverkeer en besluiten die van invloed zijn op de volgorde en het tempo van vertrekkende en aankomende vluchten, maken deel uit van de dagelijkse gang van zaken in het luchtvervoer en vallen binnen het normale operationele kader waarbinnen luchtvaartmaatschappijen hun activiteiten uitoefenen.(26) Het enkele feit dat een dergelijk besluit afkomstig is van een aan de luchtvaartmaatschappij externe autoriteit, volstaat derhalve niet om aan te tonen dat het niet inherent is aan de normale uitoefening van haar bedrijf. Deze vaststelling leidt ertoe dat zorgvuldig onderscheid moet worden gemaakt tussen, enerzijds, het feit dat een besluit van het luchtverkeerbeheer institutioneel buiten de luchtvaartmaatschappij valt en, anderzijds, de vraag of de situatie waarop dit besluit betrekking heeft, door haar aard of oorsprong vreemd is aan de normale uitoefening van het bedrijf van de luchtvaartmaatschappij. Gelijkstelling van die twee vragen zou erop neerkomen dat de toepassing van de eerste voorwaarde afhankelijk wordt gesteld van de enkele vaststelling dat een derde betrokken was bij de concrete organisatie van de vlucht. Bij een dergelijke benadering zou het risico bestaan dat de analyse wordt verschoven naar de onmiddellijke auteur van het besluit in plaats van naar de werkelijke aard van de ingeroepen situatie.(27)

39.      Een dergelijke benadering lijkt bovendien blijk te geven van een zeker formalisme, aangezien zij een doorslaggevend belang hecht aan het loutere bestaan van een besluit van het luchtverkeersbeheer, terwijl een dergelijk besluit in werkelijkheid slechts een administratieve of operationele maatregel is die naar aanleiding van een bepaalde situatie wordt genomen. De situaties die tot een dergelijk besluit kunnen leiden, kunnen echter zeer verschillend zijn en hoeven niet noodzakelijkerwijs buitengewoon te zijn. Een lezing die uitsluitend op het bestaan van dit besluit is gebaseerd, lijkt dan ook niet geschikt om recht te doen aan de verscheidenheid aan oorzaken die eraan ten grondslag kunnen liggen.(28) Een dergelijke lezing lijkt des te meer betwistbaar daar het Gerecht weliswaar rekening houdt met het geval waarin de luchtvaartmaatschappij zelf zou hebben bijgedragen tot het nemen van een besluit van het luchtverkeersbeheer, maar dit slechts doet als uitzondering op de kwalificatie als „gebeurtenis van externe oorsprong”, zonder de voorafgaande verschuiving van de analyse naar het besluit zelf in plaats van de feitelijke situatie die daaraan ten grondslag ligt, in twijfel te trekken.(29)

40.      Het is juist dat de luchtvaartmaatschappij zelf niet over een dergelijke maatregel beslist. Dit neemt niet weg dat zij, in het kader van de operationele werking van het netwerk, op zijn minst indirect van invloed kan zijn op de voorwaarden waaronder een dergelijk besluit wordt genomen, met name door tijdig nauwkeurige informatie te verstrekken over de stand van de voorbereiding van de vlucht. Evenzo kan niet worden uitgesloten dat een aanvankelijke verstoring die aan de luchtvaartmaatschappij is toe te schrijven, zoals een vertraging die eigen is aan haar exploitatie, ertoe heeft bijgedragen dat de betrokken vlucht aan een latere regulerings- of beperkende maatregel is blootgesteld. In een dergelijk geval kan het enkele feit dat een besluit uiteindelijk door een externe autoriteit wordt genomen, niet volstaan om de betrokken verstoring buiten het activiteitengebied van de luchtvaartmaatschappij te plaatsen.

41.      Anders dan wordt gesuggereerd door een deel van de nationale rechtspraak, waarnaar de partijen in het hoofdgeding in hun schriftelijke opmerkingen hebben verwezen, kan overweging 15 van verordening nr. 261/2004 mijns inziens niet met succes worden ingeroepen ter ondersteuning van de uitlegging van het Gerecht. Het is juist dat deze overweging uitdrukkelijk betrekking heeft op besluiten van het luchtverkeersbeheer. Hieruit kan echter niet worden afgeleid dat een dergelijk besluit op zichzelf en los van de onderliggende reden als „buitengewone omstandigheid” moet worden aangemerkt. In de eerste plaats kan een overweging niet aldus worden uitgelegd dat zij de in de normatieve bepaling zelf gestelde voorwaarden neutraliseert. Artikel 5 lid 3, van verordening nr. 261/2004 vereist nog steeds dat de annulering of langdurige vertraging het gevolg is van buitengewone omstandigheden die zelfs door het treffen van alle redelijke maatregelen niet voorkomen konden worden. Deze formulering vereist dus steeds een beoordeling van de aard van de ingeroepen situatie, de oorsprong ervan en de concrete invloed ervan op de betrokken vlucht.(30)

42.      In de tweede plaats lijkt overweging 15 geen algemene regel te bevatten volgens welke ieder besluit van het luchtverkeersbeheer op zichzelf een buitengewone omstandigheid vormt. In dit verband moet worden opgemerkt dat het Gerecht evenmin uitdrukkelijk van een dergelijk automatisme uitgaat. Het beschrijft daarentegen een concrete situatie, namelijk die waarin een besluit over een specifiek vliegtuig voor een bepaalde dag leidt tot een langdurige vertraging, een vertraging tot de volgende dag of de annulering van een of meer vluchten van dat vliegtuig, ook al waren alle redelijke maatregelen getroffen. Deze formulering bevat geen abstracte en automatische kwalificatie, maar suggereert veeleer een contextuele beoordeling die verband houdt met de bijzondere omstandigheden van het geval.

43.      In de derde plaats zou een uitlegging van overweging 15 die de benadering van het Gerecht ondersteunt, erop neerkomen dat het besluit van het luchtverkeersbeheer wordt losgekoppeld van de feitelijke situatie die eraan ten grondslag ligt. Een dergelijk besluit is echter vaak slechts een operationele reactie op een onderliggende realiteit, die naargelang van het geval kan voortvloeien uit een werkelijk uitzonderlijke gebeurtenis, dan wel, integendeel, uit meer alledaagse beperkingen die verband houden met de normale werking van het luchtverkeer. Juist omdat eenzelfde categorie besluiten op zeer uiteenlopende gronden kan berusten, valt moeilijk aan te nemen dat dergelijke besluiten als zodanig en ongeacht de reden ervan systematisch als buitengewoon kunnen worden beschouwd.(31)

44.      In de vierde plaats lijkt een ruime lezing van overweging 15 moeilijk verenigbaar met het doel van verordening nr. 261/2004. Aangezien artikel 5, lid 3, een uitzondering vormt op het beginsel van compensatie van passagiers, moet deze uitzondering strikt worden uitgelegd. Indien wordt aanvaard dat het loutere bestaan van een besluit van het luchtverkeersbeheer in beginsel volstaat om de weg te effenen voor de vrijstelling, zou het gevaar bestaan dat de werkingssfeer van deze uitzondering aanzienlijk wordt verruimd en dat het nuttig effect van het recht op compensatie dus wordt beperkt. Verordening nr. 261/2004 streeft echter een hoog niveau van bescherming van luchtreizigers na, hetgeen pleit voor een gematigde en contextuele lezing van overweging 15.

45.      In dit verband moet worden opgemerkt dat het Hof niet de bedoeling had om aan de in overweging 14 van verordening nr. 261/2004 genoemde voorbeelden een opzichzelfstaande of automatisch kwalificerende betekenis toe te kennen.(32) Deze voorbeelden hebben daarentegen slechts een indicatieve draagwijdte en moeten worden gelezen in het licht van de algemene criteria die in de rechtspraak zijn vastgesteld voor de toepassing van artikel 5, lid 3, van die verordening. Hieruit volgt dat overweging 15 niet aldus kan worden opgevat dat de aard of de oorsprong van de situatie die tot de vaststelling van het besluit van het luchtverkeersbeheer heeft geleid, niet hoeft te worden onderzocht.(33) Een dergelijke verduidelijking lijkt des te noodzakelijker omdat er in de nationale rechtspraak(34) en in een deel van de rechtsleer af en toe een ruimere uitlegging van overweging 15 is ingeroepen ter ondersteuning van een meer automatische kwalificatie van besluiten van het luchtverkeersbeheer.

46.      Deze lezing vindt overigens steun in de rechtspraak van het Hof zelf. Wanneer het Hof wordt geconfronteerd met een verstoring van de vlucht die in operationeel opzicht uitmondt in een aan de luchtvaartmaatschappij externe maatregel, beoordeelt het of er sprake is van buitengewone omstandigheden aan de hand van de onderliggende feitelijke situatie en niet alleen van de maatregel die het onmiddellijke gevolg ervan vormt. Zo heeft het Hof, in het kader van de sluiting van het luchtruim naar aanleiding van de uitbarsting van de IJslandse Eyjafjallajökull-vulkaan, de situatie beoordeeld in het licht van de betreffende natuurramp en de gevolgen daarvan, en niet louter op basis van de sluitingsmaatregel op zich.(35) Deze benadering komt ook naar voren in het arrest Moens, waarin het Hof – hoewel de sluiting van de start- en landingsbaan het gevolg was van een besluit van de luchthavenautoriteiten dat de luchtvaartmaatschappij moest naleven – rekening hield met de aanwezigheid van brandstof op de start- en landingsbaan, de aan de luchtvaartmaatschappij externe oorsprong daarvan en het feit dat het onderhoud van de start- en landingsbanen niet onder de bevoegdheid van de luchtvaartmaatschappij viel.(36) Vanuit een verwant perspectief bevestigt ook het arrest Pešková en Peška deze benadering, waarbij de kwalificatie als buitengewone omstandigheid wordt beoordeeld in het licht van de concrete gebeurtenis die wordt ingeroepen, namelijk de aanvaring met een vogel, alsmede de veiligheidsmaatregelen die daaruit voortvloeiden.(37) Deze benadering lijkt mij te bevestigen dat, zelfs wanneer een extern besluit rechtstreeks van invloed is op de uitvoering van de vlucht, bij de analyse niet mag worden voorbijgegaan aan de feitelijke omstandigheden die tot het nemen van dat besluit hebben geleid.

47.      Hieruit volgt dat overweging 15 niet aldus kan worden opgevat dat zij de aard of de oorsprong van de situatie die tot de vaststelling van het besluit van het luchtverkeersbeheer heeft geleid, niet hoeft te onderzoeken. Gelezen in samenhang met artikel 5, lid 3, van die verordening, vereist deze overweging dus een concrete en gedetailleerde beoordeling in plaats van een abstracte kwalificatie van elk besluit van het luchtverkeersbeheer. Hieruit volgt meer in het algemeen dat het loutere bestaan van een besluit van het luchtverkeersbeheer niet de conclusie wettigt dat de betrokken gebeurtenis niet inherent is aan de normale uitoefening van het bedrijf van de luchtvaartmaatschappij. Een dergelijk besluit kan, afhankelijk van de omstandigheden, louter het operationele gevolg zijn van een feitelijke situatie die hetzij voortvloeit uit een werkelijk uitzonderlijke gebeurtenis, hetzij, integendeel, uit meer gewone beperkingen die verband houden met de normale werking van het luchtverkeer. Bij de beoordeling of aan de eerste van de twee cumulatieve voorwaarden is voldaan, moet dus rekening worden gehouden met deze onderliggende situatie, zowel wat de aard als de oorsprong ervan betreft.

48.      Een uitlegging die doorslaggevend belang hecht aan het bestaan van een besluit van het luchtverkeersbeheer, lijkt bovendien moeilijk te verzoenen met de uit artikel 5, lid 3, van verordening nr. 261/2004 voortvloeiende structuur van de bewijslast. De luchtvaartmaatschappij moet immers niet alleen aantonen dat er „buitengewone omstandigheden” bestaan, maar ook dat de gevolgen daarvan niet hadden kunnen worden voorkomen, zelfs indien alle redelijke maatregelen waren genomen.(38) De door het Gerecht gekozen benadering zou echter tot gevolg hebben dat deze bewijslast aanzienlijk wordt verlicht, aangezien het bestaan van een besluit van het luchtverkeersbeheer, in combinatie met het feit dat de luchtvaartmaatschappij geen bijdrage heeft geleverd aan de totstandkoming van dat besluit, in de praktijk doorgaans voldoende zou zijn. Het substantiële bewijs van de buitengewone gebeurtenis zou dus kunnen worden vervangen door de overlegging van een in wezen formeel element, namelijk het bestaan van een externe maatregel die de uitvoering van de vlucht beïnvloedt.(39)

49.      Dit eerste probleem doet meer in het algemeen de vraag rijzen hoe het te heroverwegen arrest de twee cumulatieve voorwaarden van de rechtspraak van het Hof op elkaar afstemt.

2.      Gevaar van verwarring tussen de twee cumulatieve voorwaarden van de rechtspraak van het Hof

50.      Het tweede aspect van het te heroverwegen arrest moet bijzonder aandachtig worden onderzocht, aangezien het verband houdt met de verhouding tussen de twee cumulatieve voorwaarden die kenmerkend zijn voor het bestaan van „buitengewone omstandigheden”, te weten, ten eerste, het ontbreken van een verband met de normale uitoefening van het bedrijf van de betrokken luchtvaartmaatschappij en, ten tweede, het ontbreken van daadwerkelijke invloed op de ingeroepen gebeurtenis. Deze twee voorwaarden, zoals zij uit de rechtspraak van het Hof blijken, beantwoorden aan een verschillende logica en vervullen elk een eigen functie in de opzet van artikel 5, lid 3, van verordening nr. 261/2004. Het lijkt mij dan ook van essentieel belang ervoor te zorgen dat zij bij de toepassing ervan duidelijk van elkaar gescheiden blijven.(40)

51.      Er blijven ernstige twijfels bestaan over de vraag of de redenering van het Gerecht de autonomie van deze twee voorwaarden voldoende duidelijk waarborgt. In het te heroverwegen arrest lijkt immers doorslaggevend belang te worden gehecht aan het feit dat een besluit van het luchtverkeersbeheer afkomstig is van een aan de luchtvaartmaatschappij externe dienst en bindend is voor de luchtvaartmaatschappij. Een dergelijke overweging is ontegenzeglijk relevant voor de tweede voorwaarde, te weten het ontbreken van daadwerkelijke controle.(41) Zij volstaat op zich echter niet om aan te tonen dat de betrokken gebeurtenis niet inherent is aan de normale uitoefening van het bedrijf van de luchtvaartmaatschappij. De omstandigheid dat een luchtvaartmaatschappij geen invloed heeft op een gebeurtenis, betekent nog niet dat deze gebeurtenis naar haar aard of oorsprong buiten het normale kader valt waarin zij haar activiteit uitoefent.

52.      In dit verband blijkt dat het Gerecht, door aldus de nadruk te leggen op de externe oorsprong van het besluit van het luchtverkeersbeheer, de eerste voorwaarde althans gedeeltelijk wil laten afhangen van de tweede. Een dergelijke lezing is problematisch. Indien de interventie van een derde of een externe autoriteit in de praktijk zou volstaan om de ingeroepen gebeurtenis als niet inherent aan de normale uitoefening van het bedrijf van de luchtvaartmaatschappij te beschouwen, zou de eerste voorwaarde immers een aanzienlijk deel van haar zelfstandige draagwijdte verliezen. Deze voorwaarde heeft juist tot doel te voorkomen dat elke gebeurtenis waarop geen invloed kan worden uitgeoefend, automatisch wordt aangemerkt als buitengewone omstandigheid, ook al kan zij vallen onder de normale beperkingen waaraan luchtvaartmaatschappijen structureel worden blootgesteld door de exploitatie van het luchtvervoer.

53.      Een dergelijke ontwikkeling zou de structuur van de toetsing door de rechtspraak aanzienlijk kunnen verzwakken. Tal van aan de luchtvaartmaatschappij externe gebeurtenissen kunnen immers vallen onder de normale beperkingen waaraan een luchtvaartmaatschappij wordt blootgesteld bij de dagelijkse exploitatie van het luchtverkeer. Het feit dat zij extern worden opgelegd, betekent niet noodzakelijkerwijs dat zij naar hun aard of oorsprong buiten het normale kader van de activiteit van de luchtvaartmaatschappij vallen. Daarom lijkt het noodzakelijk om een duidelijk onderscheid te blijven maken tussen deze twee criteria: de eerste voorwaarde vereist een beoordeling van de aard of de oorsprong van de ingeroepen situatie, terwijl de tweede voorwaarde betrekking heeft op de vraag of de luchtvaartmaatschappij daarop geen daadwerkelijke invloed kon uitoefenen.(42)

54.      Het komt mij bovendien voor dat de door het Gerecht gehanteerde methode ertoe strekt de verschillende fasen van het op grond van artikel 5, lid 3, van verordening nr. 261/2004 vereiste onderzoek door elkaar te halen. De vaststelling van de relevante omstandigheid, de beoordeling van het feit dat de ingeroepen gebeurtenis niet inherent is aan de luchtvaartmaatschappij, de vraag of de luchtvaartmaatschappij daarop geen daadwerkelijke invloed kon uitoefenen en, in een later stadium, het onderzoek van de redelijke maatregelen, lijken in deze benadering onvoldoende te zijn onderscheiden. De door het Hof ontwikkelde methode berust echter juist op een opeenvolgende en strikte beoordeling van deze verschillende elementen.(43)

55.      Alleen door dit onderscheid te maken, kan het strikte karakter van de uitlegging van het begrip „buitengewone omstandigheden”, dat een uitzondering vormt op het beginsel van compensatie van passagiers, worden gehandhaafd. Indien de twee voorwaarden met elkaar zouden samenvallen, zou de werkingssfeer van de vrijstelling voor de luchtvaartmaatschappij aanzienlijk kunnen worden uitgebreid, hetgeen afbreuk zou doen aan de samenhang van de door het Hof ontwikkelde methode en, meer in het algemeen, aan het evenwicht van de bij verordening nr. 261/2004 ingevoerde regeling.

56.      De aldus vastgestelde verwarring komt bijzonder duidelijk tot uiting in de plaats die het Gerecht toekent aan de reden die heeft geleid tot de vaststelling van het besluit van het luchtverkeersbeheer.

3.      Onvoldoende inaanmerkingneming van de reden voor het besluit van het luchtverkeersbeheer

57.      Het derde aspect van het te heroverwegen arrest moet zorgvuldig worden onderzocht, aangezien het berust op de door het Gerecht erkende plaats van de reden die heeft geleid tot de vaststelling van het besluit van het luchtverkeersbeheer. In het te heroverwegen arrest lijkt op dit punt doorslaggevend belang te worden gehecht aan het besluit zelf, ongeacht de reden die eraan ten grondslag ligt. Een dergelijke redenering lijkt problematisch, aangezien zij ertoe strekt een element te neutraliseren dat geenszins ondergeschikt is, maar juist beslissend kan zijn voor de beoordeling of de litigieuze situatie al dan niet buitengewoon is.

58.      Een dergelijke benadering noopt tot ernstige bedenkingen. Het is immers moeilijk voorstelbaar dat de reden voor het besluit van het luchtverkeersbeheer irrelevant is voor de beoordeling van het buitengewone karakter van de betrokken situatie. Afhankelijk van de vraag of dit besluit het gevolg is van een uitzonderlijke natuurgebeurtenis, een ernstig veiligheidsrisico, weersomstandigheden die de uitvoering van de betrokken vlucht verhinderen of, integendeel, van een meer gewone beperking in verband met het dagelijks beheer van het luchtverkeer, kan de beoordeling van de aard of de oorsprong van de gebeurtenis aanzienlijk verschillen. Juist op basis van deze aard of oorsprong kan worden vastgesteld of er al dan niet sprake is van een „buitengewone omstandigheid” in de zin van artikel 5, lid 3, van verordening nr. 261/2004.

59.      Indien de reden voor het besluit van het luchtverkeersbeheer in beginsel als irrelevant wordt beschouwd, zou dit erop neerkomen dat situaties die voor deze bepaling niet dezelfde intensiteit of betekenis hebben, op één lijn worden gesteld. Een besluit dat wordt opgelegd als gevolg van een vulkaanuitbarsting, een uitzonderlijke sluiting van het luchtruim of bijzonder ernstige weersomstandigheden, mag niet zonder nader onderzoek worden gelijkgesteld met een besluit dat wordt ingegeven door meer gebruikelijke beperkingen op het gebied van verkeersregulering.(44) Zonder voldoende aandacht voor de reden van het besluit dreigt de analyse zich uitsluitend te richten op de externe vorm van de interventie en daarmee de werkelijke aard van de ingeroepen gebeurtenis uit het oog te verliezen.

60.      In dit verband moet worden benadrukt dat niet alle besluiten van het luchtverkeersbeheer voortvloeien uit situaties van buitengewone aard. Sommige kunnen voortvloeien uit normale beperkingen van het luchtvervoerssysteem, zoals verkeerscongestie, routinematige capaciteitsaanpassingen of andere routinematige operationele beperkingen. Andere kunnen daarentegen hun oorsprong vinden in echt uitzonderlijke omstandigheden, zoals extreme weersomstandigheden of bijzondere veiligheidsrisico’s. Indien de motivering van het besluit als irrelevant moet worden beschouwd, zoals het te heroverwegen arrest bij de toepassing van de twee cumulatieve voorwaarden lijkt te aanvaarden, zou het onderscheid tussen deze verschillende gevallen niet meer op bevredigende wijze kunnen worden gemaakt. Een dergelijk onderscheid lijkt juist noodzakelijk voor de toepassing van artikel 5, lid 3, van verordening nr. 261/2004.

61.      Een dergelijke ontoereikende inaanmerkingneming van de reden lijkt ook moeilijk verenigbaar met het doel van verordening nr. 261/2004. Het Hof heeft er immers herhaaldelijk, met name op basis van overweging 1 van deze verordening, op gewezen dat deze tot doel heeft een hoog niveau van bescherming van luchtreizigers te waarborgen.(45) Aangezien artikel 5, lid 3, van die verordening een uitzondering vormt op het beginsel van compensatie, kan deze bepaling niet aldus worden opgevat dat de luchtvaartmaatschappij al te gemakkelijk van haar aansprakelijkheid wordt ontheven louter op grond van een besluit waarop zij formeel geen invloed kon uitoefenen, zonder dat de concrete oorzaak die tot de vaststelling van dat besluit heeft geleid, op substantiële wijze is vastgesteld. Een dergelijke benadering zou tot gevolg hebben dat de werkingssfeer van de in die bepaling opgenomen vrijstelling wordt verruimd en dat de omvang van de aan de passagiers verleende bescherming dienovereenkomstig wordt beperkt.

62.      Hieruit volgt dat de beoordeling van het buitengewone karakter van een besluit van het luchtverkeersbeheer niet los kan worden gezien van de omstandigheden die tot de vaststelling ervan hebben geleid. De motivering van dit besluit vormt een relevant of zelfs noodzakelijk beoordelingselement, aangezien op basis daarvan juist kan worden vastgesteld of de onderliggende situatie al dan niet buiten de normale uitoefening van het bedrijf van de luchtvaartmaatschappij valt. Of aan de in de rechtspraak gestelde voorwaarden is voldaan, moet dus worden beoordeeld in het licht van deze omstandigheden en niet alleen in het licht van het bestaan van een besluit van een aan de luchtvaartmaatschappij externe dienst.(46)

63.      Deze overwegingen nopen ten slotte tot een onderzoek van de meer algemene draagwijdte van de uitlegging die het Gerecht aan de opzet van verordening nr. 261/2004 heeft gegeven.

4.      Draagwijdte van de uitlegging die aan de algemene opzet van verordening nr. 261/2004 is gegeven

64.      De in het te heroverwegen arrest opgeworpen vragen kunnen niet los van de algemene opzet van verordening nr. 261/2004 worden beoordeeld. Artikel 5, lid 3, van deze verordening is geen opzichzelfstaande bepaling, maar de vrijstellingsclausule die de in artikel 7 van deze verordening neergelegde verplichting tot compensatie beperkt. De gekozen uitlegging van het begrip „buitengewone omstandigheden” blijft dus niet zonder gevolgen voor de algemene opzet van het bij deze verordening ingevoerde stelsel. Dit is een element waarmee bij het onderzoek van het te heroverwegen arrest rekening moet worden gehouden.

65.      Bovendien moet worden voorkomen dat luchtvaartmaatschappijen, juist vanwege de integratie van het luchtvervoer in een uitgebreid systeem van externe regulering, de facto een ruimere vrijstellingsmogelijkheid krijgen dan die welke voortvloeit uit het uitzonderlijke karakter van artikel 5, lid 3, van verordening nr. 261/2004. De omstandigheid dat de exploitatie van het luchtvervoer noodzakelijkerwijs deel uitmaakt van een door externe autoriteiten sterk gecoördineerde omgeving, kan op zich geen uitbreiding van de categorie „buitengewone omstandigheden” rechtvaardigen. Indien het tegendeel zou worden aanvaard, zou dit erop neerkomen dat deze sector in aanmerking komt voor een bijzondere verlichting van de bewijslast die aan de uitzondering is verbonden, terwijl deze bewijslast strikt moet worden afgebakend in het licht van de door de verordening nagestreefde beschermingsdoelstelling.

66.      Deze conclusie wordt overigens systematisch bevestigd. Het Unierecht kent ook in andere sectoren van het personenvervoer, met name het vervoer per spoor, over zee en over de binnenwateren, beschermings- en compensatiemechanismen, met uitzonderingen die strikt moeten worden uitgelegd. Het is dus moeilijk te rechtvaardigen dat de loutere opneming van het luchtvervoer in een kader van externe regulering op zich leidt tot een uitbreiding van de draagwijdte van de uitzondering van artikel 5, lid 3, van verordening nr. 261/2004.(47)

67.      Deze overweging is des te belangrijker omdat de verplichting tot compensatie een van de structurele elementen is van het door de Uniewetgever ingevoerde beschermingsstelsel voor luchtreizigers. Hieruit volgt dat de uitlegging van het begrip „buitengewone omstandigheden” rechtstreeks van invloed is op de praktische draagwijdte van het recht op compensatie en dus op het algemene evenwicht van de bij verordening nr. 261/2004 ingevoerde regeling. Een lezing van artikel 5, lid 3, die ertoe zou leiden dat besluiten van het luchtverkeersbeheer te ruim als „buitengewone omstandigheden” zouden worden aangemerkt, zou de werkingssfeer van de vrijstelling voor de luchtvaartmaatschappij aanzienlijk kunnen verruimen(48) en deze sector aldus een gunstiger behandeling geven dan die welke in wezen in andere door het Unierecht ingevoerde regelingen ter bescherming van passagiers wordt gehanteerd.

68.      Een dergelijke ontwikkeling zou het door de Uniewetgever nagestreefde evenwicht tussen de bescherming van passagiers en de vrijstellingsgronden voor de luchtvaartmaatschappij kunnen aantasten. De door het te heroverwegen arrest opgeworpen moeilijkheden zijn dus niet beperkt tot een specifieke kwestie van juridische kwalificatie. Meer in het algemeen hebben zij betrekking op de wijze waarop bij de uitlegging van artikel 5, lid 3, van verordening nr. 261/2004 de algehele samenhang van het bij deze verordening ingevoerde stelsel moet worden gewaarborgd. Ook in het licht van dit vereiste moet worden beoordeeld of de benadering van het Gerecht verenigbaar is met het Unierecht.

5.      Tussenconclusie

69.      Op basis van het voorgaande komen uit de verscheidenheid aan onderzochte kwesties twee hoofdcategorieën van onjuiste rechtsopvattingen naar voren. Hoewel het Gerecht niet heeft verklaard dat elk besluit van het luchtverkeersbeheer automatisch een „buitengewone omstandigheid” vormt en evenmin is voorbijgegaan aan de veronderstelling dat de luchtvaartmaatschappij aan een dergelijk besluit heeft bijgedragen, neemt dit niet weg dat het te heroverwegen arrest wordt gekenmerkt door een interne methodologische tegenstrijdigheid. Het Gerecht verwerpt weliswaar uitdrukkelijk een automatische kwalificatie, maar herstelt de logica ervan gedeeltelijk door het besluit van het luchtverkeersbeheer zelf als een juridisch relevante omstandigheid te beschouwen.

70.      De eerste onjuiste rechtsopvatting houdt dus verband met de vaststelling van de voor de toepassing van artikel 5, lid 3, van verordening nr. 261/2004 relevante omstandigheid, aangezien het Gerecht de feitelijke situatie die aan de verstoring ten grondslag ligt, in wezen heeft vervangen door het besluit van het luchtverkeersbeheer, dat slechts de onmiddellijke operationele uiting ervan vormde. De tweede onjuiste rechtsopvatting houdt verband met de toepassing van de methode die het Hof voor de uitlegging van deze bepaling heeft ontwikkeld, aangezien het te heroverwegen arrest ertoe strekt de verschillende fasen van het vereiste onderzoek door elkaar te halen en de verhouding tussen de twee cumulatieve voorwaarden inzake buitengewone omstandigheden te verzwakken. Deze twee belangrijke onjuiste rechtsopvattingen zijn bovendien onverenigbaar met de door het Hof ontwikkelde methode, aangezien zij ertoe leiden dat onvoldoende aandacht wordt besteed aan de reden van het besluit in kwestie en gevolgen hebben voor de draagwijdte van de uitlegging die aan de algemene opzet van de verordening is gegeven.

71.      Uit een en ander volgt dat het te heroverwegen arrest niet enkel verschillende ernstige moeilijkheden opwerpt met betrekking tot de wijze waarop het Gerecht het begrip „buitengewone omstandigheden” in de zin van artikel 5, lid 3, van verordening nr. 261/2004 heeft opgevat. De benadering van het Gerecht lijkt op een aantal nauw met elkaar verbonden aspecten onverenigbaar met de door het Hof ontwikkelde methode voor de toepassing van deze bepaling.

D.      Aantasting van de eenheid of de samenhang van het recht van de Unie

1.      Voorstel voor beoordelingscriteria in het kader van de onderhavige heroverweging

72.      Na te hebben gewezen op de onjuiste rechtsopvattingen in het te heroverwegen arrest, moet worden onderzocht of deze dermate ernstig zijn dat de eenheid of de samenhang van het Unierecht wordt aangetast. Deze beoordeling vormt een zelfstandige stap in de analyse, die verschilt van de enkele vaststelling van een onjuiste rechtsopvatting. In het kader van de onderhavige heroverweging volstaat de enkele vaststelling van een dergelijke onjuiste rechtsopvatting immers niet om de interventie van het Hof te rechtvaardigen. Bovendien moet de door het Gerecht gegeven uitlegging, gelet op de draagwijdte ervan, niet alleen gevolgen hebben voor het hoofdgeding, maar ook voor de uniforme toepassing van het Unierecht of de samenhang daarvan in zijn geheel.

73.      In dit verband moet om te beginnen worden opgemerkt dat het in artikel 256, lid 3, derde alinea, VWEU bedoelde heroverwegingsmechanisme, wat het doel ervan betreft, is geformuleerd in bewoordingen die sterk lijken op die van het heroverwegingsmechanisme van artikel 256, lid 2, VWEU. Deze gelijkenis in formulering weerspiegelt, meer fundamenteel, de analoge functie die deze twee mechanismen in de gerechtelijke structuur van de Unie vervullen, aangezien zij beide tot doel hebben het Hof in staat te stellen in te grijpen wanneer dat noodzakelijk blijkt om de eenheid en de samenhang van het Unierecht te bewaren. Tevens zij eraan herinnerd dat de heroverweging een uitzonderlijk mechanisme is dat niet tot doel heeft elke onjuiste rechtsopvatting te corrigeren, maar enkel die waarvan de draagwijdte de eenheid of de samenhang van het Unierecht kan aantasten.

74.      De rechtspraak die is ontwikkeld in het kader van het mechanisme van artikel 256, lid 2, VWEU, blijft dus zeker relevant voor de uitlegging van dit heroverwegingsmechanisme. In dit verband zij eraan herinnerd dat de bepalingen inzake de herzieningsmechanismen van artikel 256, leden 2 en 3, VWEU weliswaar geen nauwkeurige definitie bevatten van de begrippen „eenheid” en „samenhang” van het Unierecht, maar dat deze rechtspraak er veeleer toe leidt dat de voorkeur wordt gegeven aan een beoordeling op basis van een geheel van elementen, zonder dat een strikte grens tussen deze twee begrippen hoeft te worden getrokken. Deze factoren houden met name verband met de ernst en de draagwijdte van de vastgestelde onjuiste rechtsopvattingen, met het feit dat zij gevolgen kunnen sorteren buiten het betrokken geding en met het belang van de betrokken regel, het beginsel of de methode in de rechtsorde van de Unie.

75.      Het Hof heeft aldus, in het kader van de heroverwegingsprocedure zoals bedoeld in artikel 256, lid 2, VWEU en met betrekking tot arresten van het Gerecht die zijn gewezen in hogere voorziening in geschillen inzake het ambtenarenrecht van de Unie, in wezen vier hoofdcriteria vastgesteld die bruikbaar zijn om vast te stellen of er eventueel sprake is van een aantasting van de eenheid of de samenhang van het recht van de Unie: 1) het arrest van het Gerecht kan een precedent vormen voor toekomstige zaken; 2) het Gerecht is afgeweken van vaste rechtspraak van het Hof; 3) de onjuiste opvattingen van het Gerecht hebben betrekking op een begrip dat niet uitsluitend geldt in het ambtenarenrecht, maar los van de betrokken materie, en 4) de regels of de beginselen die het Gerecht heeft miskend, nemen in de rechtsorde van de Unie een belangrijke plaats in.(49) Deze criteria zijn vervolgens door de advocaten-generaal in verschillende zaken overgenomen en consequent toegepast.(50)

76.      Deze criteria kunnen echter niet op zuiver mechanische wijze worden toegepast op de onderhavige heroverweging. Integendeel, het heroverwegingsmechanisme van artikel 256, lid 3, derde alinea, VWEU vereist een aanpassing van deze criteria aan de bijzondere aard ervan. Deze bijzonderheid houdt ten eerste verband met het feit dat dit mechanisme betrekking heeft op arresten die het Gerecht heeft gewezen in de uitoefening van de prejudiciële bevoegdheid die hem overeenkomstig artikel 256, lid 3, eerste alinea, VWEU is overgedragen in het kader van de procedure van artikel 267 VWEU. Ten tweede ligt de bijzonderheid in het feit dat dit mechanisme deel uitmaakt van een vernieuwde juridische context, die wordt gekenmerkt door de overdracht van verschillende specifieke gebieden van het Unierecht aan het Gerecht, in plaats van slechts één gespecialiseerde categorie van geschillen.(51) Dergelijke arresten zijn, in tegenstelling tot arresten in hogere voorziening, niet beperkt tot de partijen in het hoofdgeding, maar hebben een verdergaande werking wat betreft de uitlegging en toepassing van het Unierecht door de nationale rechterlijke instanties.

77.      Juist op dit punt onderscheidt het zich van het heroverwegingsmechanisme van artikel 256, lid 2, VWEU. Terwijl de arresten die het Gerecht in hogere voorziening wijst, voornamelijk betrekking hebben op de toetsing van een reeds genomen beslissing in het kader van een geschil tussen partijen, heeft de prejudiciële procedure van nature tot doel een uniforme uitlegging van het Unierecht in alle lidstaten te waarborgen.(52) Een onjuiste rechtsopvatting in een prejudiciële uitspraak van het Gerecht kan dan ook gemakkelijker gevolgen hebben die verder reiken dan het hoofdgeding zelf en invloed uitoefenen op de toekomstige praktijk van de nationale rechtbanken.

78.      Hieruit volgt dat in het kader van artikel 256, lid 3, derde alinea, VWEU bij de beoordeling of er sprake is van een aantasting van de eenheid of de samenhang van het recht van de Unie, bijzonder belang moet worden gehecht aan het feit dat het arrest van het Gerecht op het overgedragen gebied een belangrijke sturende invloed kan uitoefenen, dat het afwijkt van de vaste rechtspraak van het Hof of van de daarin neergelegde uitleggingsmethoden, dat het betrekking heeft op een concept, criterium of methode met een structureel karakter voor het overgedragen gebied en dat het een regel, beginsel of normatief evenwicht aantast die of dat een belangrijke plaats inneemt in de rechtsorde van de Unie.

79.      In dit verband moet de draagwijdte van het criterium inzake het bestaan van een afwijking van de vaste rechtspraak van het Hof of van de door het Hof erkende uitleggingsmethoden worden gepreciseerd. Dit criterium kan niet aldus worden opgevat dat het hoe dan ook de vaststelling van een aantasting van de eenheid of de samenhang van het recht van de Unie afhankelijk stelt van de vaststelling van een rechtstreeks toepasbaar precedent waarvan het te heroverwegen arrest zou zijn afgeweken. Hoewel het bestaan van een omvangrijke hoeveelheid rechtspraak op de betrokken gebieden een van de elementen was die de gedeeltelijke overdracht van de prejudiciële bevoegdheid aan het Gerecht hebben gerechtvaardigd(53), kan immers niet worden uitgesloten dat bepaalde nieuwe vragen op deze gebieden rijzen of dat er over een bepaald aspect geen rechtspraak van het Hof bestaat die het Gerecht rechtstreeks kan leiden. In een dergelijk geval moet worden nagegaan of de redenering van het Gerecht nog steeds verenigbaar is met zowel de door het Hof erkende uitleggingsmethoden als de algemene opzet van het recht van de Unie.

80.      Al deze criteria dienen in globo te worden beoordeeld. Zij zijn niet cumulatief, zodat het niet noodzakelijk is dat zij allemaal vervuld zijn om te kunnen vaststellen dat er sprake is van een aantasting van de eenheid of de samenhang van het recht van de Unie.(54) Zij dienen ter verduidelijking van de beoordeling door het Hof van de ernst en de draagwijdte van de onjuiste rechtsopvattingen die in het te heroverwegen arrest zijn vastgesteld. In het licht van deze criteria moet hieronder worden onderzocht of de onjuiste rechtsopvattingen in het arrest van het Gerecht een dergelijke aantasting opleveren.

2.      Toepassing van de in de onderhavige heroverweging voorgestelde criteria

a)      Het arrest van het Gerecht kan op het overgedragen gebied een belangrijke sturende invloed uitoefenen

81.      Het eerste criterium houdt verband met de geschiktheid van het arrest van het Gerecht om op het overgedragen gebied een belangrijke sturende invloed uit te oefenen. Aan dit criterium is in casu voldaan.(55) Het te heroverwegen arrest geeft immers niet alleen een antwoord dat nauw verband houdt met de omstandigheden van het hoofdgeding, maar biedt een analyseschema met algemene draagwijdte met betrekking tot de wijze waarop besluiten van het luchtverkeersbeheer in het licht van artikel 5, lid 3, van verordening nr. 261/2004 moeten worden beoordeeld. Het gaat dus verder dan de oplossing van de onderhavige zaak en kan op het overgedragen gebied richting geven aan de wijze waarop moet worden onderzocht of een vluchtverstoring al dan niet buitengewoon is.

82.      Dit vermogen om een sturende invloed uit te oefenen, houdt verband met het voorwerp van de gekozen uitlegging. Het te heroverwegen arrest heeft geen betrekking op een marginaal aspect van de bij verordening nr. 261/2004 ingestelde regeling, maar op de methode die moet worden gevolgd om een categorie van situaties te kwalificeren die zich in de praktijk van het luchtvervoer herhaaldelijk kunnen voordoen, namelijk situaties waarin de uitvoering van de vlucht wordt beïnvloed door een besluit van het luchtverkeersbeheer. Aangezien moet worden vastgesteld of een dergelijk besluit op zichzelf en los van de onderliggende reden kan worden beschouwd als een „buitengewone omstandigheid”, kan het te heroverwegen arrest een methodologisch referentiepunt bieden in een potentieel omvangrijke hoeveelheid latere zaken.

83.      Deze sturende invloed lijkt te worden versterkt door de aard zelf van de prejudiciële verwijzing.(56) De door het Gerecht gegeven uitlegging dient als leidraad voor de toepassing van het Unierecht door de nationale rechterlijke instanties die uitspraak moeten doen over soortgelijke vragen. Wanneer er sprake is van een criterium dat zo vaak wordt toegepast als dat van „buitengewone omstandigheden”, heeft de door de Unierechter gehanteerde analysemethode noodzakelijkerwijs een belangrijke sturende draagwijdte, temeer daar het te heroverwegen arrest een principieel richtsnoer lijkt te bevatten dat kan worden overgenomen in andere geschillen op het overgedragen gebied.

84.      In deze omstandigheden moet worden aangenomen dat aan het eerste criterium is voldaan.

b)      Het arrest van het Gerecht wijkt af van de vaste rechtspraak van het Hof of van de door het Hof gehanteerde uitleggingsmethoden

85.      Het tweede criterium ziet op de situatie waarin wordt afgeweken van de vaste rechtspraak van het Hof of van de door het Hof gehanteerde uitleggingsmethoden. Ook aan dit criterium is in casu voldaan. Zoals uit de voorgaande analyse blijkt, beperkt het te heroverwegen arrest zich er niet toe, gelet op de specifieke omstandigheden van het geval, een twijfelachtige toepassing van de rechtspraak van het Hof vast te stellen, maar volgt het een benadering die op verschillende essentiële punten daarvan afwijkt, die nu nader moeten worden onderzocht.

86.      Om te beginnen moet worden gepreciseerd dat het Gerecht niet heeft verklaard dat elk besluit van het luchtverkeersbeheer automatisch een „buitengewone omstandigheid” vormt en evenmin is voorbijgegaan aan de veronderstelling dat de luchtvaartmaatschappij heeft bijgedragen aan het nemen van een dergelijk besluit. Deze preciseringen doen echter niet af aan de methodologische fout in het te heroverwegen arrest.

87.      In de eerste plaats wijkt deze benadering af van de door het Hof gevolgde methode, aangezien zij ertoe strekt het onderzoek van de feitelijke situatie die aan de verstoring ten grondslag ligt, te vervangen door de enkele inaanmerkingneming van het besluit van het luchtverkeersbeheer, dat slechts de operationele uiting ervan vormt. De onjuiste rechtsopvatting van het Gerecht ligt dus in het feit dat het, hoewel het een automatische kwalificatie uitdrukkelijk terzijde schuift, de logica daarvan gedeeltelijk toch weer in stand houdt door juist dit besluit zelf – en niet de feitelijke situatie die daaraan ten grondslag ligt – aan te merken als de juridisch relevante omstandigheid voor de toepassing van artikel 5, lid 3, van verordening nr. 261/2004.(57) De rechtspraak van het Hof met betrekking tot deze bepaling is echter gebaseerd op de vaststelling van de aard en de oorzaak van de ingeroepen gebeurtenis, teneinde te bepalen of deze niet inherent is aan de normale uitoefening van het bedrijf van de luchtvaartmaatschappij en of deze buiten haar daadwerkelijke controle valt.(58)

88.      In de tweede plaats haalt het te heroverwegen arrest het onderscheid tussen de twee cumulatieve voorwaarden inzake „buitengewone omstandigheden” door elkaar.(59) Door in wezen de nadruk te leggen op het externe karakter van het besluit van het luchtverkeersbeheer en op het feit dat het besluit bindend is voor de luchtvaartmaatschappij, kent het Gerecht aan elementen die hoofdzakelijk onder de tweede voorwaarde vallen – te weten dat geen daadwerkelijke invloed kan worden uitgeoefend – een draagwijdte toe die ook van invloed is op de beoordeling van de eerste voorwaarde, namelijk dat de gebeurtenis niet inherent is aan de luchtvaartmaatschappij. Een dergelijke benadering wijkt af van de door het Hof ontwikkelde methode, die wordt gekenmerkt door een nauwgezet en opeenvolgend onderzoek van de twee afzonderlijke voorwaarden.(60)

89.      In de derde plaats wordt in het te heroverwegen arrest onvoldoende aandacht besteed aan de reden die heeft geleid tot het besluit van het luchtverkeersbeheer.(61) Hoewel het Gerecht de relevantie van de omstandigheden rond dit besluit niet volledig uitsluit, neigt het er bij de toepassing van de twee cumulatieve voorwaarden niettemin toe de aard en de oorzaak van de onderliggende situatie naar de achtergrond te verdringen. Artikel 5, lid 3, van verordening nr. 261/2004, zoals uitgelegd door het Hof, vereist juist dat de aard en de oorsprong van de ingeroepen gebeurtenis worden onderzocht. Door de analyse alleen toe te spitsen op het externe besluit, beoogt het te heroverwegen arrest het onderscheid te neutraliseren tussen situaties die, afhankelijk van de concrete oorzaak ervan, hetzij onder normale luchtvervoersbeperkingen, hetzij onder werkelijk buitengewone omstandigheden kunnen vallen.

90.      Uit het voorgaande volgt dat het te heroverwegen arrest niet alleen op zich afwijkt van de rechtspraak van het Hof, maar op verschillende punten de analysemethode die het Hof voor de toepassing van artikel 5, lid 3, van verordening nr. 261/2004 heeft gehanteerd, ter discussie stelt. Derhalve moet worden aangenomen dat ook aan het tweede criterium is voldaan.

c)      Het arrest van het Gerecht heeft betrekking op een concept, criterium of methode met een structureel karakter voor het overgedragen gebied

91.      Het derde criterium houdt verband met het feit dat het concept, het criterium of de methode in kwestie een structureel karakter voor het overgedragen gebied heeft. Ook aan dit criterium is in casu voldaan. Het te heroverwegen arrest heeft geen betrekking op een marginaal begrip of op een bijkomend aspect van de bij verordening nr. 261/2004 ingevoerde regeling, maar op de vaststelling zelf van de voorwaarden waaronder een luchtvaartmaatschappij zich kan onttrekken aan de verplichting tot compensatie door zich te beroepen op het bestaan van „buitengewone omstandigheden” in de zin van artikel 5, lid 3, van die verordening.

92.      De op dit begrip toepasselijke analysemethode is duidelijk gestructureerd. Zij bepaalt in eerste instantie de gehele redenering die de rechterlijke instanties die deze verordening moeten toepassen, dienen te volgen om de relevante gebeurtenis vast te stellen, een onderscheid te maken tussen gewone en buitengewone situaties, de twee cumulatieve voorwaarden voor „buitengewone omstandigheden” te formuleren en in voorkomend geval de draagwijdte te beoordelen van externe besluiten die van invloed zijn op de uitvoering van de vlucht. De kwestie heeft dus geen betrekking op een ondergeschikt element van de bij verordening nr. 261/2004 ingevoerde regeling, maar op het kader zelf van de rechterlijke toepassing ervan in een geschil dat zich allicht nogmaals zal voordoen.

93.      Deze structurele dimensie is des te duidelijker omdat de afbakening tussen gewone beperkingen van het luchtvervoer en werkelijk buitengewone omstandigheden van wezenlijk belang is voor de toepassing van de regeling van deze verordening. Een arrest dat, zij het impliciet, de wijze van afbakening wijzigt, heeft noodzakelijkerwijs gevolgen voor een structureel element van het betrokken gebied.

94.      Hieruit volgt dat ook het derde criterium moet worden geacht te zijn vervuld.

d)      Het arrest van het Gerecht tast een regel, een beginsel of een normatief evenwicht aan die of dat een belangrijke plaats inneemt in de rechtsorde van de Unie

95.      Het vierde criterium houdt verband met de belangrijke plaats in de rechtsorde van de Unie van de regel, het beginsel of het normatieve evenwicht die of dat door het te heroverwegen arrest wordt aangetast. Ook aan dit criterium is in casu voldaan. De betrokken uitlegging heeft immers betrekking op artikel 5, lid 3, van verordening nr. 261/2004, dat bepaalt onder welke voorwaarden de luchtvaartmaatschappij kan worden vrijgesteld van de verplichting tot compensatie van artikel 7 van deze verordening.

96.      Deze bepaling speelt echter een centrale rol in de opzet van verordening nr. 261/2004. Volgens de rechtspraak van het Hof voert deze verordening ten gunste van de passagiers een recht in op een forfaitaire en gestandaardiseerde schadevergoeding in geval van annulering of langdurige vertraging bij aankomst, waarbij artikel 5, lid 3, van genoemde verordening slechts een strikt uit te leggen uitzondering op dit beginsel vormt.(62) Deze bepaling beperkt zich niet tot het regelen van een bijkomstig aspect van de bij deze tekst ingestelde regeling, maar stelt juist de grens van de schadevergoedingsverplichting vast en daarmee de scheidslijn tussen de aan passagiers toegekende bescherming en de aan de luchtvaartmaatschappij toegestane vrijstellingsgronden. De uitlegging van artikel 5, lid 3, van deze verordening beïnvloedt dus rechtstreeks het door de Uniewetgever nagestreefde normatieve evenwicht tussen een hoog niveau van bescherming van luchtreizigers en de inaanmerkingneming van werkelijk uitzonderlijke omstandigheden die een vrijstelling kunnen rechtvaardigen.

97.      Bovendien raakt het te heroverwegen arrest niet alleen aan een specifieke bepaling, maar heeft het via de uitlegging ervan betrekking op methodologische beginselen die zelf een belangrijke plaats innemen in de rechtsorde van de Unie. In casu gaat het met name om de strikte uitlegging van afwijkingen van een beschermingsregeling, de juiste bepaling van de juridisch relevante gebeurtenis en de inachtneming van de door het Hof ontwikkelde analysemethode voor de toepassing van een autonoom Unierechtelijk begrip. De invloed van het te heroverwegen arrest hangt dus niet alleen af van de toegepaste tekst, maar ook van het methodologische en normatieve evenwicht dat het kan aantasten.

98.      Deze conclusie geldt temeer daar het begrip „buitengewone omstandigheden” de kern vormt van talloze geschillen die zich in een groot aantal concrete situaties kunnen voordoen. Een omkering van de uitlegging ervan, vooral wanneer deze leidt tot een in wezen formele verruiming van de werkingssfeer van de vrijstelling voor de luchtvaartmaatschappij, kan dus aanzienlijke gevolgen hebben voor de toekomstige toepassing van verordening nr. 261/2004.

99.      Hieruit volgt dat ook het vierde criterium moet worden geacht te zijn vervuld.

3.      Tussenconclusie

100. Uit de toepassing van de voorgaande criteria volgt dat de onjuiste rechtsopvattingen die het te heroverwegen arrest aantasten, in casu dermate ernstig zijn dat de eenheid of de samenhang van het Unierecht wordt aangetast. Het arrest van het Gerecht heeft een belangrijke sturende invloed op het overgedragen gebied, wijkt af van de rechtspraak van het Hof en de daarin vervatte uitleggingsmethoden, heeft betrekking op een methode met een structureel karakter voor het betrokken gebied en tast een normatief evenwicht aan dat een centrale plaats inneemt in de opzet van verordening nr. 261/2004.

101. In die omstandigheden moet worden geoordeeld dat is voldaan aan de voorwaarden om de interventie van het Hof in het kader van de onderhavige heroverweging te rechtvaardigen.

E.      Aan de onderhavige heroverweging te verbinden gevolgen

102. Aangezien moet worden vastgesteld dat het te heroverwegen arrest de eenheid en de samenhang van het Unierecht kan aantasten, moeten daaruit de nodige consequenties worden getrokken. Overeenkomstig artikel 62 ter, tweede alinea, van het Statuut van het Hof van Justitie van de Europese Unie treden de antwoorden van het Hof op de vragen die het voorwerp van de heroverweging vormen, in de plaats van die van het Gerecht, zonder dat in het kader van het mechanisme van artikel 256, lid 3, VWEU in een verwijzing naar het Gerecht is voorzien. Het is derhalve aangewezen om het Hof de antwoorden in overweging te geven die in de plaats moeten komen van de antwoorden die het Gerecht heeft gegeven op de door de verwijzende rechter gestelde vragen.

1.      Antwoorden die in de plaats moeten komen van die van het Gerecht

a)      Eerste en tweede vraag

103. In de eerste plaats moet worden bepaald welk antwoord moet worden gegeven op de eerste en de tweede prejudiciële vraag, die in wezen het voorwerp van de onderhavige heroverweging vormen. Deze vragen moeten tezamen worden beantwoord. Zij betreffen in wezen de vraag of een besluit van het luchtverkeersbeheer als zodanig en los van de onderliggende reden kan worden beschouwd als een „buitengewone omstandigheid” in de zin van artikel 5, lid 3, van verordening nr. 261/2004. Zoals uit de voorgaande analyse blijkt, kan deze vraag niet worden beantwoord zonder rekening te houden met de feitelijke situatie die aan een dergelijk besluit ten grondslag ligt.

104. In dit verband moet worden opgemerkt dat artikel 5, lid 3, van verordening nr. 261/2004 bepaalt dat de annulering of de langdurige vertraging het gevolg moet zijn van „buitengewone omstandigheden”. Deze formulering vereist dat de concrete gebeurtenis of situatie die aan de basis ligt van de verstoring wordt vastgesteld, en dat niet uitsluitend wordt uitgegaan van de administratieve of operationele maatregel waardoor deze verstoring zich bij de uitvoering van de vlucht manifesteert. Een besluit van het luchtverkeersbeheer is meestal het operationele gevolg van een bepaalde situatie. Het enkele feit dat het besluit extern is aan de luchtvaartmaatschappij, volstaat dus niet om aan te tonen dat het op zich onder het begrip „buitengewone omstandigheden” valt.

105. Hieruit volgt dat een dergelijk besluit in het licht van artikel 5, lid 3, van verordening nr. 261/2004 slechts in aanmerking kan worden genomen indien de reden voor de vaststelling ervan en, meer in het algemeen, de aard en de oorsprong van de onderliggende situatie worden onderzocht. In het licht van deze situatie moet immers worden beoordeeld of de ingeroepen gebeurtenis niet inherent is aan de normale uitoefening van het bedrijf van de luchtvaartmaatschappij en of deze hierop geen daadwerkelijke invloed kan uitoefenen.

106. Bijgevolg moet op de eerste en de tweede vraag worden geantwoord dat artikel 5, lid 3, van verordening nr. 261/2004 aldus moet worden uitgelegd dat een besluit van het luchtverkeersbeheer als zodanig en los van de onderliggende reden niet kan worden beschouwd als een „buitengewone omstandigheid” in de zin van die bepaling. Een dergelijk besluit kan voor de toepassing van die bepaling slechts in aanmerking worden genomen voor zover het de operationele uiting vormt van een situatie waarvan het aan de verwijzende rechter staat om, gelet op de aard en de oorsprong ervan, te beoordelen of zij niet inherent is aan de normale uitoefening van het bedrijf van de betrokken luchtvaartmaatschappij en of deze daarop geen daadwerkelijke invloed kan uitoefenen.

b)      Derde en vierde vraag

107. In de tweede plaats moet worden bepaald welk antwoord op de derde en de vierde prejudiciële vraag moet worden gegeven. Deze vragen hebben in wezen betrekking op de vraag of een besluit van het luchtverkeersbeheer dat betrekking heeft op een eerdere vlucht, in aanmerking kan worden genomen met betrekking tot een latere vlucht die door dezelfde luchtvaartmaatschappij met hetzelfde luchtvaartuig wordt uitgevoerd, en zo ja, onder welke voorwaarden.

108. Het Hof heeft geoordeeld dat een luchtvaartmaatschappij, om zich te onttrekken aan haar verplichting tot schadevergoeding, zich kan beroepen op een „buitengewone omstandigheid” die van invloed is geweest op een eerdere vlucht die zij zelf met hetzelfde luchtvaartuig heeft uitgevoerd, op voorwaarde dat er een rechtstreeks causaal verband bestaat tussen het optreden van deze omstandigheid en de langdurige vertraging of de annulering van de daaropvolgende vlucht, hetgeen door de verwijzende rechter moet worden beoordeeld, waarbij met name rekening moet worden gehouden met de wijze waarop het betrokken vliegtuig wordt geëxploiteerd. Uit de rechtspraak van het Hof volgt dus dat een „buitengewone omstandigheid”, voor zover zij gevolgen blijft sorteren in het kader van de wijze waarop dat luchtvaartuig wordt geëxploiteerd, niet noodzakelijkerwijs rechtstreeks gevolgen hoeft te hebben gehad voor de litigieuze vlucht.(63)

109. Het Gerecht heeft dus terecht in beginsel naar deze rechtspraak verwezen. Het antwoord op de derde en de vierde vraag moet evenwel worden verduidelijkt in het licht van het antwoord op de eerste en de tweede vraag. Een besluit van het luchtverkeersbeheer dat betrekking heeft op een eerdere vlucht kan immers niet in aanmerking worden genomen met betrekking tot een latere vlucht op de enkele grond dat het betrekking had op een eerdere vlucht in dezelfde rotatie met hetzelfde luchtvaartuig. Dit besluit moet daarnaast, in een eerder stadium, ook de concrete uiting zijn van een situatie waarvan, gezien de aard en de oorsprong ervan, vaststaat dat deze onder „buitengewone omstandigheden” in de zin van artikel 5, lid 3, van verordening nr. 261/2004 viel.

110. Bovendien mag niet worden aangenomen dat er een rechtstreeks causaal verband bestaat tussen deze situatie en de langdurige vertraging of de annulering van de latere vlucht. Het staat aan de verwijzende rechter om in het licht van alle relevante omstandigheden te beoordelen of de aanvankelijke verstoring daadwerkelijk gevolgen heeft gehad voor de betrokken vlucht. Daartoe moet in het bijzonder rekening worden gehouden met de wijze waarop het betrokken luchtvaartuig werd geëxploiteerd, de concrete volgorde van de rotatie, de tijd tussen de betrokken vluchten en de vraag of de luchtvaartmaatschappij in de omstandigheden van het onderhavige geval over voldoende marge beschikte om de gevolgen van de aanvankelijke verstoring te beperken door middel van redelijke maatregelen die van haar konden worden verlangd.(64)

111. Bijgevolg moet op de derde en de vierde vraag worden geantwoord dat artikel 5, lid 3, van verordening nr. 261/2004 aldus moet worden uitgelegd dat een luchtvaartmaatschappij zich met betrekking tot een latere vlucht kan beroepen op een besluit van het luchtverkeersbeheer dat betrekking heeft op een eerdere vlucht die met hetzelfde luchtvaartuig is uitgevoerd, voor zover dat besluit de operationele uiting vormt van een situatie die, gelet op de aard en de oorsprong ervan, onder „buitengewone omstandigheden” valt en er tussen die situatie en de langdurige vertraging of de annulering van de latere vlucht een rechtstreeks causaal verband bestaat, hetgeen de verwijzende rechter dient te beoordelen in het licht van alle relevante omstandigheden, met name rekening houdend met de wijze waarop het betrokken luchtvaartuig wordt geëxploiteerd.

V.      Conclusie

112. Gelet op een en ander geef ik het Hof in overweging vast te stellen dat het te heroverwegen arrest van het Gerecht van de Europese Unie van 21 januari 2026, D (Besluit van het luchtverkeersbeheer) (T‑134/25, EU:T:2026:35), de eenheid en de samenhang van het Unierecht aantast, en de antwoorden van het Gerecht te vervangen door de volgende antwoorden:

„Artikel 5, lid 3, van verordening (EG) nr. 261/2004 van het Europees Parlement en de Raad van 11 februari 2004 tot vaststelling van gemeenschappelijke regels inzake compensatie en bijstand aan luchtreizigers bij instapweigering en annulering of langdurige vertraging van vluchten en tot intrekking van verordening (EEG) nr. 295/91

moet aldus worden uitgelegd dat

–        een besluit van het luchtverkeersbeheer niet als zodanig en los van de onderliggende reden kan worden beschouwd als een ‚buitengewone omstandigheid’ in de zin van artikel 5, lid 3, van verordening nr. 261/2004. Een dergelijk besluit kan voor de toepassing van die bepaling slechts in aanmerking worden genomen voor zover het de operationele uiting vormt van een situatie waarvan het aan de verwijzende rechter staat om, gelet op de aard en de oorsprong ervan, te beoordelen of zij niet inherent is aan de normale uitoefening van het bedrijf van de betrokken luchtvaartmaatschappij en of deze daarop geen daadwerkelijke invloed kan uitoefenen.

–        een luchtvaartmaatschappij zich met betrekking tot een latere vlucht kan beroepen op een besluit van het luchtverkeersbeheer dat betrekking heeft op een eerdere vlucht die met hetzelfde luchtvaartuig is uitgevoerd, op voorwaarde dat dit besluit de operationele uiting vormt van een situatie die, gelet op de aard en de oorsprong ervan, onder ‚buitengewone omstandigheden’ valt en er tussen die situatie en de langdurige vertraging of de annulering van de latere vlucht een rechtstreeks causaal verband bestaat, hetgeen door de nationale rechter moet worden beoordeeld, waarbij met name rekening moet worden gehouden met de wijze waarop het betrokken luchtvaartuig wordt geëxploiteerd en met alle relevante omstandigheden.”


1      Oorspronkelijke taal: Frans.


2      PB 2004, L 46, blz. 1, met rectificatie in PB 2021, L 420, blz. 134.


3      Punt 41 en punt 1 van het dictum van het te heroverwegen arrest.


4      Punten 17‑25 van het te heroverwegen arrest.


5      Punten 28 en 29 van het te heroverwegen arrest.


6      Punten 33‑36 van het te heroverwegen arrest.


7      Punt 40 van het te heroverwegen arrest.


8      Punten 42‑45 van het te heroverwegen arrest.


9      Verordening (EU, Euratom) 2015/2019 van het Europees Parlement en de Raad van 11 april 2024 tot wijziging van Protocol nr. 3 betreffende het statuut van het Hof van Justitie van de Europese Unie (PB L, 2024/2019) voorziet in een gedeeltelijke overdracht van de prejudiciële bevoegdheid van het Hof naar het Gerecht. Deze overdracht betreft zes specifieke aangelegenheden: het gemeenschappelijk btw-stelsel, accijnzen, het douanewetboek, de tariefindeling van goederen, compensatie en bijstand aan passagiers bij instapweigering of bij vertraging of annulering van vervoersdiensten en het systeem voor de handel in broeikasgasemissierechten.


10      Zie de punten 35 e.v. van deze conclusie.


11      Zie de punten 72 e.v. van deze conclusie.


12      Zie de punten 102 e.v. van deze conclusie.


13      Zie arrest van 22 december 2008, Wallentin-Hermann (C‑549/07, EU:C:2008:771, punten 17‑23; hierna: „arrest Wallentin-Hermann”).


14      Zie arrest Wallentin-Hermann (punt 23); arrest van 23 maart 2021, Airhelp (C‑28/20, EU:C:2021:226, punten 23 en 24; hierna: „arrest Airhelp”), en arrest van 13 juni 2024, D. (Ontwerpfout in de motor) (C‑411/23, EU:C:2024:498, punt 27).


15      Zie arrest Wallentin-Hermann (punten 23‑26); arrest van 4 april 2019, Germanwings (C‑501/17, EU:C:2019:288, punt 22), en arrest van 13 juni 2024, D. (Ontwerpfout in de motor) (C‑411/23, EU:C:2024:498, punten 31 en 32).


16      Zie arresten van 4 mei 2017, Pešková en Peška (C‑315/15, EU:C:2017:342, punten 23 en 24), en 31 januari 2013, McDonagh (C‑12/11, EU:C:2013:43, punten 29‑34).


17      Zie arrest Airhelp (punten 31 en 39‑41) en arrest van 7 juli 2022, SATA International – Azores Airlines (Storing van het brandstofbevoorradingssysteem) (C‑308/21, EU:C:2022:533, punt 25).


18      Zie arrest Wallentin-Hermann (punten 39‑41).


19      Zie arrest van 4 mei 2017, Pešková en Peška (C‑315/15, EU:C:2017:342, punt 54).


20      Zie arrest van 31 januari 2013, McDonagh (C‑12/11, EU:C:2013:43, punten 38‑44).


21      Zie arresten Wallentin-Hermann (punt 23) en Airhelp (punten 23, 24 en 31‑45).


22      Zie in die zin Schmid, R., in BeckOK Fluggastrechte-VO, 38e druk, artikel 5 van verordening nr. 261/2004, punt 176, waarin hij stelt dat de kwalificatie van maatregelen van het luchtverkeersbeheer als „buitengewone omstandigheden” altijd per geval moet worden beoordeeld. De overwegingen 14 en 15 hebben volgens deze auteur slechts een indicatieve waarde, zodat de geadieerde rechter kennis moet kunnen nemen van de concrete redenen die tot het besluit van het luchtverkeersbeheer hebben geleid en deze moet kunnen beoordelen. De verscheidenheid aan redenen die dergelijke maatregelen kunnen rechtvaardigen, sluit dus een algemeen antwoord uit op de vraag of zij „buitengewone omstandigheden” vormen.


23      Zie arrest Wallentin-Hermann (punten 23‑26) en arrest van 26 juni 2019, Moens (C‑159/18, EU:C:2019:535, punten 17‑20).


24      Zie dienaangaande de conclusie van advocaat-generaal Pikamäe in de zaak Airhelp (C‑28/20, EU:C:2021:203, punt 140).


25      Zie ook, ter informatie, de verordening van het Europees Parlement en de Raad tot wijziging van de verordeningen nr. 261/2004 en nr. 2027/97, die op 13 juli 2026 definitief door de Raad is aangenomen (PE-CONS 39/1/26 REV 1). Deze verordening voegt in artikel 2, onder r), van verordening nr. 261/2004 een uitdrukkelijke definitie toe van het begrip „buitengewone omstandigheden”, waarin de twee cumulatieve criteria zijn opgenomen die uit de vaste rechtspraak van het Hof naar voren komen. Bovendien bevat de verordening een niet-uitputtende lijst van dergelijke omstandigheden die, wat het luchtverkeersbeheer betreft, betrekking heeft op de daarmee samenhangende beperkingen, op voorwaarde dat de gebeurtenis het gevolg is van een besluit waarop de luchtvaartmaatschappij die de vlucht uitvoert geen daadwerkelijke invloed kon uitoefenen [bijlage I, punt 3, onder d)]. Opgemerkt zij dat in het oorspronkelijke voorstel van de Commissie [COM(2013) 130 final] de beperkingen inzake luchtverkeersbeheer waren opgenomen in de lijst van omstandigheden die als buitengewoon worden beschouwd, zonder dat aan deze categorie als zodanig in de bijlage een dergelijke specifieke voorwaarde was verbonden. Deze wijziging van de bewoordingen lijkt dan ook te bevestigen dat het loutere bestaan van een besluit inzake het luchtverkeersbeheer niet volstaat om van een „buitengewone omstandigheid” te spreken en dat concreet moet worden geoordeeld of aan de daarvoor vereiste voorwaarden is voldaan. Deze verordening is ratione temporis niet van toepassing op het hoofdgeding.


26      Zie in die zin Bischof, C., „Slot Postponements as Extraordinary Circumstances of EU261”, Air and Space Law, 2023, deel 48, nr. 1, blz. 85.


27      Zie arrest Airhelp (punten 23, 24 en 31‑45).


28      Zie arresten Wallentin-Hermann (punt 23) en Airhelp (punten 36‑41).


29      Zie naar analogie arrest van 26 juni 2019, Moens (C‑159/18, EU:C:2019:535, punten 18‑20).


30      Zie arresten van 10 januari 2006, IATA en ELFAA (C‑344/04, EU:C:2006:10, punt 76), en 17 april 2018, Krüsemann e.a. (C‑195/17, C‑197/17—C‑203/17, C‑226/17, C‑228/17, C‑254/17, C‑274/17, C‑275/17, C‑278/17—C‑286/17 en C‑290/17—C‑292/17, EU:C:2018:258, punt 34).


31      Zie arresten Wallentin-Hermann (punt 23) en Airhelp (punten 23, 24 en 36‑41).


32      Zie arrest van 17 april 2018, Krüsemann e.a. (C‑195/17, C‑197/17—C‑203/17, C‑226/17, C‑228/17, C‑254/17, C‑274/17, C‑275/17, C‑278/17—C‑286/17 en C‑290/17—C‑292/17, EU:C:2018:258, punt 34).


33      Zie in die zin Markova, P, „Consumer Protection while Travelling – Enforcement of Air Passenger Rights during ‚Extraordinary Circumstances’ in Light of Regulation (EC) No 261/2004”, Journal of European Consumer and Market Law, 2019, deel 8, nr. 3, blz. 115; Pantazi, T, „‚I Know that I Know Nothing’: Extraordinary Circumstances in Air Passenger Rights Regulation”, European Review of Private Law, 2020,deel 28, nr. 5, blz. 1096 e.v.


34      Zie bijvoorbeeld Court of Appeal of England and Wales (rechter in tweede aanleg van Engeland en Wales), 6 februari 2019, Blanche/easyJet Airline Company Ltd (2019) EWCA Civ 69, waarin overweging 15 van verordening nr. 261/2004 aldus is uitgelegd dat een besluit van het luchtverkeersbeheer als „buitengewone omstandigheid” kan worden aangemerkt.


35      Zie arrest van 31 januari 2013, McDonagh (C‑12/11, EU:C:2013:43, punten 29‑34).


36      Zie arrest van 26 juni 2019, Moens (C‑159/18, EU:C:2019:535, punten 17‑20).


37      Zie arrest van 4 mei 2017, Pešková en Peška (C‑315/15, EU:C:2017:342, punten 23 en 24).


38      Blankenburg, D., merkt in „10 Jahre Art. 5 Abs. 3 VO (EG) Nr. 261/2004 — bisherige und aktuelle Probleme im Rahmen der außergewöhnlichen Umstände”, Reiserecht aktuell (2015), blz. 175, op dat het, wat de bewijslast betreft, aan de luchtvaartmaatschappij staat om precies aan te geven welke buitengewone omstandigheden zich concreet hebben voorgedaan. In dit verband kan een loutere verwijzing naar een onderzoek of een besluit van het luchtverkeersbeheer niet volstaan.


39      Zie arrestWallentin-Hermann (punten 39‑41) en arrest van 4 mei 2017, Pešková en Peška (C‑315/15, EU:C:2017:342, punt 54).


40      Zie arrest Wallentin-Hermann (punt 23); arrest Airhelp (punten 23 en 24), en arrest van 13 juni 2024, D. (Ontwerpfout in de motor) (C‑411/23, EU:C:2024:498, punten 27 en 28).


41      Zie arrest Airhelp (punten 31‑45).


42      Zie arrest Airhelp (punten 23, 24 en 36‑41).


43      Zie arrest Wallentin-Hermann (punten 22, 23 en 40); arrest van 4 mei 2017, Pešková en Peška (C‑315/15, EU:C:2017:342, punt 54), en arrest Airhelp (punten 23 en 24).


44      Zie arresten van 31 januari 2013, McDonagh (C‑12/11, EU:C:2013:43, punten 29‑34), en 4 mei 2017, Pešková en Peška (C‑315/15, EU:C:2017:342, punten 23 en 24).


45      Zie arresten van 4 oktober 2012, Finnair (C‑22/11, EU:C:2012:604, punt 23), en 13 juni 2024, D. (Ontwerpfout in de motor) (C‑411/23, EU:C:2024:498, punten 26 en 41). Zie ook mijn conclusie in de zaak Verein für Konsumenteninformation (Door een tussenpersoon geïnde provisie) (C‑45/24, EU:C:2025:468, punt 35).


46      Zie arrest Wallentin-Hermann (punt 23); arrest Airhelp (punten 23, 24 en 36‑41), en arrest van 17 april 2018, Krüsemann e.a. (C‑195/17, C‑197/17—C‑203/17, C‑226/17, C‑228/17, C‑254/17, C‑274/17, C‑275/17, C‑278/17—C‑286/17 en C‑290/17—C‑292/17, EU:C:2018:258, punt 34).


47      Zie met betrekking tot spoorwegvervoer verordening (EU) 2021/782 van het Europees Parlement en de Raad van 29 april 2021 betreffende de rechten en verplichtingen van treinreizigers (PB 2021, L 172, blz. 1), met name artikel 19, leden 1 en 10, en, wat het vervoer over zee en de binnenwateren betreft, verordening (EU) nr. 1177/2010 van het Europees Parlement en de Raad van 24 november 2010 betreffende de rechten van passagiers die over zee of binnenwateren reizen en houdende wijziging van verordening (EG) nr. 2006/2004 (PB 2010, L 334, blz. 1), met name artikel 19 en artikel 20, lid 4.


48      Delpech, X., merkt in „Retard de vol: une décision relative à la gestion du trafic aérien est susceptible de constituer une ‚circonstance extraordinaire’”, Dalloz actualité, 10 februari 2026, terecht op dat het te heroverwegen arrest gunstig is voor de luchtvaartmaatschappij.


49      Zie arresten van 17 december 2009, Heroverweging M/EMEA (C‑197/09 RX‑II, EU:C:2009:804, punten 62‑65); 28 februari 2013, Heroverweging Arango Jaramillo e.a./EIB (C‑334/12 RX‑II, EU:C:2013:134, punten 50‑53), en 26 maart 2020, Heroverweging Simpson/Conseil en HG/Commissie (C‑542/18 RX‑II en C‑543/18 RX‑II, EU:C:2020:232, punten 84‑90).


50      Zie de standpuntbepaling van advocaat-generaal Mengozzi in de zaak Heroverweging Arango Jaramillo e.a./EIB (C‑334/12 RX‑II, EU:C:2012:733, punten 69‑76); standpuntbepaling van advocaat-generaal Kokott in de zaak Heroverweging Commissie/Strack (C‑579/12 RX‑II, EU:C:2013:573, punt 58); de standpuntbepaling van advocaat-generaal Wathelet in de zaak Heroverweging Missir Mamachi di Lusignano/Commissie (C‑417/14 RX‑II, EU:C:2015:593, punt 54), en de conclusie van advocaat-generaal Sharpston in de zaken Heroverweging Simpson/Raad en HG/Commissie (C‑542/18 RX‑II en C‑543/18 RX‑II, EU:C:2019:977, punt 144).


51      Zie punt 22 van deze conclusie.


52      Zie in die zin advies 2/13 van 18 december 2014 (Toetreding van de Unie tot het EVRM) (EU:C:2014:2454, punt 176), en arresten van 6 maart 2018, Achmea (C‑284/16, EU:C:2018:158, punt 37); 6 oktober 2021, Consorzio Italian Management en Catania Multiservizi (C‑561/19, EU:C:2021:799, punt 27), en 15 oktober 2024, KUBERA (C‑144/23, EU:C:2024:881, punt 35).


53      Zie overweging 6 van verordening (EU, Euratom) nr. 2024/2019 van het Europees Parlement en de Raad van 11 april 2024 tot wijziging van Protocol nr. 3 betreffende het Statuut van het Hof van Justitie van de Europese Unie (PB L, 2024/2019).


54      Zie met betrekking tot het heroverwegingsmechanisme van artikel 256, lid 2, VWEU, arresten van 28 februari 2013, Heroverweging Arango Jaramillo e.a./EIB (C‑334/12 RX‑II, EU:C:2013:134, punten 50‑54); 19 september 2013, Heroverweging Commissie/Strack (C‑579/12 RX‑II, EU:C:2013:570, punt 58), en 10 september 2015, Heroverweging Missir Mamachi di Lusignano/Commissie (C‑417/14 RX‑II, EU:C:2015:588, punt 57).


55      Heger, A., „Fluggastrechte: Entbindung von Ausgleichszahlungspflicht aufgrund Zuweisung verspäteter Zeitnische”, Europäische Zeitschrift für Wirtschaftsrecht, 2026, blz. 306; Delpech, X., „Retard de vol: une décision relative à la gestion du trafic aérien est susceptible de constituer une ‚circonstance extraordinaire’”, Dalloz actualité, 10 februari 2026. De auteurs kennen aan het te heroverwegen arrest een aanzienlijk praktisch belang toe voor maatregelen tot regulering van de verkeersstromen die wegens weersomstandigheden worden opgelegd. Zij benadrukken dat het arrest het begrip „buitengewone omstandigheden” verder verduidelijkt en een antwoord geeft op een reeds lang bestaande controversiële rechtsvraag in de rechtspraak en in de rechtsleer.


56      Zie de punten 76 en 77 van deze conclusie.


57      Zie de punten 35‑37 en 69‑71 van deze conclusie.


58      Zie de punten 38‑49 en 69‑71 van deze conclusie.


59      Zie de punten 49‑55 en 69‑71 van deze conclusie.


60      Zie in dit verband Bobek, M., „Preliminary Rulings before the General Court: What Judicial Architecture for the European Union?”, Common Market Law Review, deel 60, nr. 6, 2023, blz. 1540. In tegenstelling tot de veronderstelling die de auteur heeft geopperd als een situatie die zich voor de rechtbanken van de Unie zou kunnen voordoen, gaat het in de onderhavige zaak niet enkel om de vraag of een bepaalde situatie, zoals weersomstandigheden of technische storingen, moet worden aangemerkt als een „buitengewone omstandigheid” in de zin van artikel 5, lid 3, van verordening nr. 261/2004. De onderhavige heroverweging heeft veeleer betrekking op de juiste toepassing van de methode die net een dergelijke kwalificatie mogelijk maakt. Hierin wordt dus een principiële vraag aan de orde gesteld waarvan het Hof kennis moet nemen.


61      Zie de punten 57‑62 en 69‑71 van deze conclusie.


62      Zie, met betrekking tot het recht van passagiers op een forfaitaire en gestandaardiseerde vergoeding in geval van annulering of langdurige vertraging bij aankomst, alsook met betrekking tot de strikte uitlegging van de afwijking waarin artikel 5, lid 3, van verordening nr. 261/2004 voorziet, arrest Wallentin-Hermann (punt 23); arrest van 19 november 2009, Sturgeon e.a. (C‑402/07 en C‑432/07, EU:C:2009:716, punten 51, 52 en 61); arrest van 23 oktober 2012, Nelson e.a. (C‑581/10 en C‑629/10, EU:C:2012:657, punten 38‑40); arrest van 29 juli 2019, Rusu (C‑354/18, EU:C:2019:637, punt 28); arrest van 11 juni 2020, Transportes Aéreos Portugueses (C‑74/19, EU:C:2020:460, punt 37); arrest Airhelp (punten 23 en 24), en arrest van 13 juni 2024, D. (Ontwerpfout in de motor) (C‑411/23, EU:C:2024:498, punten 25 en 26).


63      Zie arresten van 11 juni 2020, Transportes Aéreos Portugueses (C‑74/19, EU:C:2020:460, punten 51‑58), en 22 april 2021, Austrian Airlines (C‑826/19, EU:C:2021:318, punten 51‑57).


64      Zie arrest van 11 juni 2020, Transportes Aéreos Portugueses (C‑74/19, EU:C:2020:460, punten 51‑55).