<!DOCTYPE html PUBLIC "yes" "xhtml1-strict.dtd">
<html xmlns="http://www.w3.org/1999/xhtml">
<!--GENDOC2XHTML # converter_version: 1.2.15-->
  <head>
    <title>2025-12-202512C118202307310-00-TRA-DOC-NL-CONCL-C-0731-23-202504756-07_00</title>
    <meta content="text/html; charset=utf-8" http-equiv="Content-Type"/>
    <meta content="" name="Gendoc_DGTGeneratedDate"/>
    <meta content="0" name="MSIP_Label_6bd9ddd1-4d20-43f6-abfa-fc3c07406f94_ContentBits"/>
    <meta content="Commission Use" name="MSIP_Label_6bd9ddd1-4d20-43f6-abfa-fc3c07406f94_Name"/>
    <meta content="nl-NL" name="Gendoc_Lang"/>
    <meta content="" name="Gendoc_GenerationDate"/>
    <meta content="" name="IsFlattened"/>
    <meta content="1" name="NumProc"/>
    <meta content="Final" name="Gendoc_EditionType"/>
    <meta content="0001" name="Gendoc_CaseNumberSuite"/>
    <meta content="19/10/2026 09:46:58" name="Gendoc_LastVerificationDate"/>
    <meta content="" name="Gendoc_ProcedureNumber"/>
    <meta content="nl" name="Gendoc_LangCode"/>
    <meta content="CNC" name="TypeDoc"/>
    <meta content="tBmdVzpzJ6v80RO5IWHK3p9k3pnTDgLcTfDZNowx061FgtysweiyGhYZgr01qI8Dyk2KRaqVxezJC8bm2Xwm/vzmoKiIlPInpsLZaQjzhY+0Mp7QWqVZvA6TR9pLWF4p9j69fkCt2UM/y34hGELGRI6CjHTvoUe2PsmvrmUwUu8=" name="GenDocUID"/>
    <meta content="P" name="TypeProc"/>
    <meta content="" name="CreateCustomParts"/>
    <meta content="OK" name="ReadyToPublish"/>
    <meta content="hosteel" name="Gendoc_User"/>
    <meta content="10, 3, 0, 1" name="MSIP_Label_6bd9ddd1-4d20-43f6-abfa-fc3c07406f94_Tag"/>
    <meta content="" name="EP_Mode"/>
    <meta content="" name="Gendoc_DGTGenerated"/>
    <meta content="" name="Gendoc_Vademecum"/>
    <meta content="true" name="MSIP_Label_6bd9ddd1-4d20-43f6-abfa-fc3c07406f94_Enabled"/>
    <meta content="39e8633e-6105-4c6d-88b2-66726554cb8b" name="MSIP_Label_6bd9ddd1-4d20-43f6-abfa-fc3c07406f94_ActionId"/>
    <meta content="0731" name="NumeroOrdre"/>
    <meta content="2023" name="Annee"/>
    <meta content="P" name="Gendoc_ProcedureType"/>
    <meta content="" name="EP_Version"/>
    <meta content="NL" name="Langue"/>
    <meta content="hosteel" name="Gendoc_DGTGeneratedUser"/>
    <meta content="b24c8b06-522c-46fe-9080-70926f8dddb1" name="MSIP_Label_6bd9ddd1-4d20-43f6-abfa-fc3c07406f94_SiteId"/>
    <meta content="FAST_document_go_ok" name="Gendoc_LastVerificationStatus"/>
    <meta content="CNC_C" name="Gendoc_GendocTemplateType"/>
    <meta content="TRUE" name="WithoutAuthorBlockFlatP"/>
    <meta content="GenDoc 07-07-25 11:37:58" name="Created"/>
    <meta content="" name="Canevas3_Vademecum"/>
    <meta content="2025-08-19T09:09:34Z" name="MSIP_Label_6bd9ddd1-4d20-43f6-abfa-fc3c07406f94_SetDate"/>
    <meta content="TRUE" name="WithoutAuthorBlock"/>
    <meta content="" name="Gendoc_CaseYear"/>
    <meta content="false" name="Generation_In_Progress"/>
    <meta content="C" name="Juridiction"/>
    <meta content="df88f79c4dde464fa1689bd6819eaa4b" name="DocumentIdentifier"/>
    <meta content="0731" name="Gendoc_CaseNumber"/>
    <meta content="ImportedWithoutSource" name="SdlIdentifier"/>
    <meta content="PV" name="NatureAff"/>
    <meta content="PV" name="Gendoc_CaseNature"/>
    <meta content="0001" name="NumSuite"/>
    <meta content="C" name="Gendoc_Juridiction"/>
    <meta content="Standard" name="MSIP_Label_6bd9ddd1-4d20-43f6-abfa-fc3c07406f94_Method"/>
  </head>
  <body>
    <div style="header">
      <div id="rId25" style="first"/>
      <div id="rId21" style="even">Conclusie van adv.-gen. Emiliou – Zaak C‑731/23 P</div>
      <div id="rId22" style="default">Nicoventures Trading e.a. / Commissie</div>
    </div>
    <p class="C36Centre" id="para-1" title="page-1">
      CONCLUSIE VAN ADVOCAAT-GENERAAL
    </p>
    <p class="C36Centre" id="para-2" title="page-1">
      N. EMILIOU
    </p>
    <p class="C36Centre" id="para-3" title="page-1">
      van 12 juni 2025  (<span class="note footnote notemarker">
<a id="c-1" href="#t-1">1</a>
</span>)
      
    </p>
    <p class="C38Centregrasgrandespacement" id="para-4" title="page-1">
      Zaak C‑731/23 P
    </p>
    <p class="C37Centregras" id="para-5" title="page-1">
      Nicoventures Trading Ltd,
    </p>
    <p class="C37Centregras" id="para-6" title="page-1">
      British American Tobacco (Germany) GmbH,
    </p>
    <p class="C37Centregras" id="para-7" title="page-1">
      British American Tobacco Italia SpA (BAT Italia),
    </p>
    <p class="C37Centregras" id="para-8" title="page-1">
      British American Tobacco Polska Trading sp. z o.o.,
    </p>
    <p class="C37Centregras" id="para-9" title="page-1">
      British American Tobacco España SA,
    </p>
    <p class="C37Centregras" id="para-10" title="page-1">
      P.J. Carroll &amp; Company Ltd
    </p>
    <p class="C37Centregras" id="para-11" title="page-1">
      tegen
    </p>
    <p class="C37Centregras" id="para-12" title="page-1">
      Europese Commissie
    </p>
    <p class="C71Indicateur" id="para-13" title="page-1">
      „Hogere voorziening – Volksgezondheid – Richtlijn 2014/40/EU – Gedelegeerde richtlijn (EU) 2022/2100 – Verhitte tabaksproducten – Artikel 263 VWEU – Procesbevoegdheid – Individueel geraakt – Plaumann-rechtspraak – Systematisering en heroverweging van de rechtspraak – Criterium van de gesloten groep”
    </p>
    <p class="C02AlineaAltA" id="para-14" title="page-2">
      
        <br/>
      
    </p>
    <table cellpadding="0" cellspacing="0" border="0" width="100%">
<col width="5%"/>
<col width="95%"/>
<tr>
<td valign="top">
<p class="count">I.</p>
</td>
<td valign="top">
<p class="normal">Inleiding</p>
</td>
</tr>
</table>
    <table cellpadding="0" cellspacing="0" border="0" width="100%">
<col width="5%"/>
<col width="95%"/>
<tr>
<td valign="top">
<p class="count">1.</p>
</td>
<td valign="top">
<p class="normal">„Voor de Wet staat een poortwachter. Bij deze poortwachter komt een man van het platteland toegang vragen tot de Wet. Maar de poortwachter zegt dat hij hem nu geen toegang kan verlenen. De man denkt na en vraagt dan of hij dus later wel naar binnen mag. ‚Dat is mogelijk,’ zegt de poortwachter, ‚maar nu niet.’ […] Zulke problemen heeft de man van het platteland niet verwacht; de Wet moet toch altijd en voor iedereen toegankelijk zijn, denkt hij, […].”</p>
</td>
</tr>
</table>
    <table cellpadding="0" cellspacing="0" border="0" width="100%">
<col width="5%"/>
<col width="95%"/>
<tr>
<td valign="top">
<p class="count">2.</p>
</td>
<td valign="top">
<p class="normal">Deze passage uit het korte verhaal „Voor de Wet” van Franz Kafka (<span class="note footnote notemarker">
<a id="c-2" href="#t-2">2</a>
</span>) lijkt mij uitstekend geschikt om te illustreren op welke problemen verzoekers stuiten wanneer zij eerst proberen te begrijpen of zij „individueel worden geraakt” door een handeling van de Unie in de zin van artikel 263 VWEU en die geraaktheid vervolgens willen laten vaststellen door de Unierechter.</p>
</td>
</tr>
</table>
    <table cellpadding="0" cellspacing="0" border="0" width="100%">
<col width="5%"/>
<col width="95%"/>
<tr>
<td valign="top">
<p class="count">3.</p>
</td>
<td valign="top">
<p class="normal">Het basiscriterium bij de beoordeling of iemand individueel wordt geraakt, is zoals bekend oorspronkelijk ontwikkeld in 1963, in de zaak Plaumann: zij, die niet zijn de adressaten ener beschikking, zouden slechts kunnen stellen dat zij „individueel worden geraakt” in de zin van artikel 263 VWEU, indien deze beschikking hen betreft uit hoofde van zekere bijzondere hoedanigheden of van een feitelijke situatie, welke hen ten opzichte van ieder ander karakteriseert en hen derhalve individualiseert op soortgelijke wijze als de adressaat (hierna: „Plaumann-formule”). (<span class="note footnote notemarker">
<a id="c-3" href="#t-3">3</a>
</span>)
      </p>
</td>
</tr>
</table>
    <table cellpadding="0" cellspacing="0" border="0" width="100%">
<col width="5%"/>
<col width="95%"/>
<tr>
<td valign="top">
<p class="count">4.</p>
</td>
<td valign="top">
<p class="normal">In de daaropvolgende rechtspraak is deze formule niet alleen voortdurend bevestigd, maar ook op een vrij strikte wijze door het Hof toegepast (hierna: „Plaumann-rechtspraak”). Het Hof heeft dat gedaan ondanks enkele voorstellen binnen de instelling om van koers te veranderen en de (soms snoeiharde) kritiek van rechtsgeleerden. Hoewel de belangrijkste kritiek op de Plaumann-rechtspraak is dat die te restrictief is, worden ook de onduidelijkheid en complexiteit ervan bekritiseerd, evenals enkele inconsistenties in de toepassing ervan in de loop der jaren.</p>
</td>
</tr>
</table>
    <table cellpadding="0" cellspacing="0" border="0" width="100%">
<col width="5%"/>
<col width="95%"/>
<tr>
<td valign="top">
<p class="count">5.</p>
</td>
<td valign="top">
<p class="normal">De onderhavige zaak biedt het Hof de gelegenheid om die rechtspraak te herzien. Nicoventures Trading Ltd, British American Tobacco (Germany) GmbH, British American Tobacco Italia SpA (BAT Italia), British American Tobacco Polska Trading sp. z o.o., British American Tobacco España, SA en P.J. Carroll &amp; Company Ltd (hierna: „rekwirantes”) vorderen vernietiging van de beschikking van 20 september 2023, Nicoventures Trading e.a./Commissie (<span class="note footnote notemarker">
<a id="c-4" href="#t-4">4</a>
</span>), waarbij het Gerecht hun beroep tot nietigverklaring van gedelegeerde richtlijn (EU) 2022/2100 (<span class="note footnote notemarker">
<a id="c-5" href="#t-5">5</a>
</span>) niet-ontvankelijk heeft verklaard omdat rekwirantes door die richtlijn wel rechtstreeks, maar niet individueel werden geraakt.</p>
</td>
</tr>
</table>
    <table cellpadding="0" cellspacing="0" border="0" width="100%">
<col width="5%"/>
<col width="95%"/>
<tr>
<td valign="top">
<p class="count">6.</p>
</td>
<td valign="top">
<p class="normal">Uit mijn analyse zal blijken dat rekwirantes in de onderhavige zaak bij een strikte en formalistische toepassing van de Plaumann-rechtspraak wellicht niet kunnen worden beschouwd als „individueel geraakt” door de litigieuze handeling, maar bij een soepelere en realistischere toepassing ervan wel. Ik ben namelijk van mening dat een eerlijke uitkomst van de zaak juist zou zijn dat zij wel bij de Unierechter kunnen opkomen tegen de litigieuze handeling. Hen beschouwen als niet „individueel geraakt” door die handeling is in overeenstemming met bepaalde eerdere uitspraken van de Unierechter, maar naar mijn mening niet met een deugdelijke uitlegging van artikel 263, vierde alinea, VWEU, a fortiori in het rechtsstelsel van de Unie dat sinds het Verdrag van Lissabon bestaat.</p>
</td>
</tr>
</table>
    <table cellpadding="0" cellspacing="0" border="0" width="100%">
<col width="5%"/>
<col width="95%"/>
<tr>
<td valign="top">
<p class="count">7.</p>
</td>
<td valign="top">
<p class="normal">Tegen die achtergrond wil ik het Hof in deze conclusie in de eerste plaats meegeven dat, zo’n zestig jaar na het arrest Plaumann, de tijd rijp is om na te gaan of, en zo ja in welke mate, de poortwachter de poort tot de Wet moet openen.</p>
</td>
</tr>
</table>
    <table cellpadding="0" cellspacing="0" border="0" width="100%">
<col width="5%"/>
<col width="95%"/>
<tr>
<td valign="top">
<p class="count">II.</p>
</td>
<td valign="top">
<p class="normal">Feitelijk en juridisch kader van het hoofdgeding</p>
</td>
</tr>
</table>
    <table cellpadding="0" cellspacing="0" border="0" width="100%">
<col width="5%"/>
<col width="95%"/>
<tr>
<td valign="top">
<p class="count">8.</p>
</td>
<td valign="top">
<p class="normal">De voorgeschiedenis van het hoofdgeding wordt uiteengezet in de punten 2 tot en met 6 van de bestreden beschikking. Ten behoeve van de onderhavige procedure kan zij als volgt worden samengevat.</p>
</td>
</tr>
</table>
    <table cellpadding="0" cellspacing="0" border="0" width="100%">
<col width="5%"/>
<col width="95%"/>
<tr>
<td valign="top">
<p class="count">9.</p>
</td>
<td valign="top">
<p class="normal">Rekwirantes behoren tot de British American Tobacco group (hierna: „BAT-groep”), die tabaksproducten vervaardigt en verkoopt. Rekwirantes zijn actief in de ontwikkeling en het in de handel brengen van niet-brandbare producten, waaronder verhitte tabaksproducten, in de Europese Unie.</p>
</td>
</tr>
</table>
    <table cellpadding="0" cellspacing="0" border="0" width="100%">
<col width="5%"/>
<col width="95%"/>
<tr>
<td valign="top">
<p class="count">10.</p>
</td>
<td valign="top">
<p class="normal">Richtlijn 2014/40/EU (<span class="note footnote notemarker">
<a id="c-6" href="#t-6">6</a>
</span>) regelt het in de handel brengen van tabaksproducten. Daartoe beoogt zij de onderlinge aanpassing van de wettelijke en bestuursrechtelijke bepalingen van de lidstaten met betrekking tot met name de ingrediënten, de etikettering en de verpakking van tabaksproducten.</p>
</td>
</tr>
</table>
    <table cellpadding="0" cellspacing="0" border="0" width="100%">
<col width="5%"/>
<col width="95%"/>
<tr>
<td valign="top">
<p class="count">11.</p>
</td>
<td valign="top">
<p class="normal">Artikel 7, leden 1 en 7, van richtlijn 2014/40 bepaalt dat de lidstaten het in de handel brengen van tabaksproducten met een kenmerkend aroma en van tabaksproducten met aroma’s in een van hun bestanddelen verbieden. Alvorens artikel 7, lid 12, van die richtlijn bij de litigieuze handeling werd gewijzigd, voorzag het in een vrijstelling voor andere tabaksproducten dan sigaretten en shagtabak van de in de leden 1 en 7 van dat artikel bedoelde verbodsbepalingen. Evenzo bepaalde artikel 11, lid 1, eerste alinea, van richtlijn 2014/40, voordat het bij de litigieuze handeling werd gewijzigd, dat de lidstaten andere voor roken bestemde tabaksproducten dan sigaretten, shagtabak en waterpijptabak konden vrijstellen van bepaalde verplichtingen inzake de etikettering van tabaksproducten en de verplichte vermelding van bepaalde waarschuwingen, informatieve boodschappen en gecombineerde gezondheidswaarschuwingen op de verpakking. Bovendien wordt in artikel 7, lid 12, en artikel 11, lid 6, van die richtlijn bepaald dat de Europese Commissie gedelegeerde handelingen vaststelt om de in artikel 7 bedoelde vrijstellingen in te trekken, of om de mogelijkheid tot vrijstelling van de in artikel 11 bedoelde vrijstellingen voor een bepaalde categorie producten in te trekken, als in een door haar opgesteld verslag wordt geconstateerd dat zich een aanzienlijke verandering in de omstandigheden heeft voorgedaan.</p>
</td>
</tr>
</table>
    <table cellpadding="0" cellspacing="0" border="0" width="100%">
<col width="5%"/>
<col width="95%"/>
<tr>
<td valign="top">
<p class="count">12.</p>
</td>
<td valign="top">
<p class="normal">Op 15 juni 2022 heeft de Commissie overeenkomstig richtlijn 2014/40 een verslag gepubliceerd waarin voor verhitte tabaksproducten een aanzienlijke verandering in de omstandigheden werd vastgesteld. Naar aanleiding van dat verslag heeft de Commissie op 29 juni 2022 de litigieuze handeling vastgesteld. Bij artikel 1 van de litigieuze handeling zijn artikel 7, lid 12, en artikel 11, lid 1, van richtlijn 2014/40 gewijzigd. Sinds 23 oktober 2023 – de datum waarop de door de litigieuze handeling voorgeschreven maatregelen in nationaal recht moesten zijn omgezet – komen verhitte tabaksproducten niet langer in aanmerking voor de vrijstelling in de artikelen 7 en 11 van richtlijn 2014/40.</p>
</td>
</tr>
</table>
    <table cellpadding="0" cellspacing="0" border="0" width="100%">
<col width="5%"/>
<col width="95%"/>
<tr>
<td valign="top">
<p class="count">III.</p>
</td>
<td valign="top">
<p class="normal">Procedure bij het Gerecht en bestreden beschikking</p>
</td>
</tr>
</table>
    <table cellpadding="0" cellspacing="0" border="0" width="100%">
<col width="5%"/>
<col width="95%"/>
<tr>
<td valign="top">
<p class="count">13.</p>
</td>
<td valign="top">
<p class="normal">Met hun beroep krachtens artikel 263 VWEU voor het Gerecht vorderden rekwirantes nietigverklaring van de litigieuze handeling, waarbij zij hun beroep ondersteunden met twee middelen. Op haar beurt voerde de Commissie aan dat het beroep niet-ontvankelijk was.</p>
</td>
</tr>
</table>
    <table cellpadding="0" cellspacing="0" border="0" width="100%">
<col width="5%"/>
<col width="95%"/>
<tr>
<td valign="top">
<p class="count">14.</p>
</td>
<td valign="top">
<p class="normal">Bij de bestreden beschikking heeft het Gerecht het beroep niet-ontvankelijk verklaard en rekwirantes verwezen in de kosten. Zoals hierboven vermeld was het Gerecht van oordeel dat rekwirantes door de litigieuze handeling wel rechtstreeks, maar niet individueel werden geraakt.</p>
</td>
</tr>
</table>
    <table cellpadding="0" cellspacing="0" border="0" width="100%">
<col width="5%"/>
<col width="95%"/>
<tr>
<td valign="top">
<p class="count">IV.</p>
</td>
<td valign="top">
<p class="normal">Procedure bij het Hof en conclusies van partijen</p>
</td>
</tr>
</table>
    <table cellpadding="0" cellspacing="0" border="0" width="100%">
<col width="5%"/>
<col width="95%"/>
<tr>
<td valign="top">
<p class="count">15.</p>
</td>
<td valign="top">
<p class="normal">In hun hogere voorziening voor het Hof verzoeken rekwirantes het Hof i) de bestreden beschikking te vernietigen; ii) indien het Hof de zaak in stand van wijzen acht, de exceptie van niet-ontvankelijkheid te verwerpen, de hogere voorziening ontvankelijk te verklaren en de zaak terug te verwijzen naar het Gerecht voor een uitspraak ten gronde, en iii) de Commissie te verwijzen in de kosten van de procedure.</p>
</td>
</tr>
</table>
    <table cellpadding="0" cellspacing="0" border="0" width="100%">
<col width="5%"/>
<col width="95%"/>
<tr>
<td valign="top">
<p class="count">16.</p>
</td>
<td valign="top">
<p class="normal">De Commissie verzoekt het Hof de hogere voorziening af te wijzen en rekwirantes te verwijzen in de kosten.</p>
</td>
</tr>
</table>
    <table cellpadding="0" cellspacing="0" border="0" width="100%">
<col width="5%"/>
<col width="95%"/>
<tr>
<td valign="top">
<p class="count">17.</p>
</td>
<td valign="top">
<p class="normal">Bij beschikking van de president van het Hof van 25 april 2024 is de Franse Republiek toegelaten tot interventie aan de zijde van de Commissie.</p>
</td>
</tr>
</table>
    <table cellpadding="0" cellspacing="0" border="0" width="100%">
<col width="5%"/>
<col width="95%"/>
<tr>
<td valign="top">
<p class="count">V.</p>
</td>
<td valign="top">
<p class="normal">Beoordeling</p>
</td>
</tr>
</table>
    <table cellpadding="0" cellspacing="0" border="0" width="100%">
<col width="5%"/>
<col width="95%"/>
<tr>
<td valign="top">
<p class="count">18.</p>
</td>
<td valign="top">
<p class="normal">Om te beginnen kunnen niet-geprivilegieerde verzoekers overeenkomstig artikel 263 VWEU beroep instellen tegen handelingen van de Unie die rechtsgevolgen hebben, wanneer de handeling i) tot hen is gericht; ii) hen rechtstreeks en individueel raakt, of iii) een regelgevingshandeling is die geen uitvoeringsmaatregelen met zich meebrengt en hen rechtstreeks raakt. In de onderhavige zaak gaat het om de tweede van de bovenstaande situaties, en enkel om de uitlegging van het vereiste van „individuele geraaktheid”.</p>
</td>
</tr>
</table>
    <table cellpadding="0" cellspacing="0" border="0" width="100%">
<col width="5%"/>
<col width="95%"/>
<tr>
<td valign="top">
<p class="count">19.</p>
</td>
<td valign="top">
<p class="normal">Ter ondersteuning van hun hogere voorziening voeren rekwirantes één middel aan, dat uit twee onderdelen bestaat en betrekking heeft op onjuiste rechtsopvattingen van het Gerecht bij de beoordeling van de vraag of zij door de litigieuze handeling individueel worden geraakt.</p>
</td>
</tr>
</table>
    <table cellpadding="0" cellspacing="0" border="0" width="100%">
<col width="5%"/>
<col width="95%"/>
<tr>
<td valign="top">
<p class="count">20.</p>
</td>
<td valign="top">
<p class="normal">Alvorens de argumenten van rekwirantes te beoordelen (in de delen B en C hieronder) lijkt het mij nuttig om de Plaumann-rechtspraak in algemene termen te bespreken (deel A).</p>
</td>
</tr>
</table>
    <table cellpadding="0" cellspacing="0" border="0" width="100%">
<col width="5%"/>
<col width="95%"/>
<tr>
<td valign="top">
<p class="count">A.</p>
</td>
<td valign="top">
<p class="normal">Inleidende opmerkingen: verleden, heden en toekomst van de Plaumann-rechtspraak</p>
</td>
</tr>
</table>
    <table cellpadding="0" cellspacing="0" border="0" width="100%">
<col width="5%"/>
<col width="95%"/>
<tr>
<td valign="top">
<p class="count">21.</p>
</td>
<td valign="top">
<p class="normal">In dit deel van de conclusie zal ik in de eerste plaats proberen de Plaumann-rechtspraak te systematiseren. In de tweede plaats zal ik de kritiek op deze rechtspraak bespreken. In de derde plaats zal ik uitleggen waarom ik van mening ben dat de basisgedachte achter de Plaumann-formule in grote lijnen juist is en dus niet moet worden losgelaten. Tot slot zal ik uitleggen dat dit criterium in de praktijk soms buitensporig streng en inconsistent is toegepast. Dienovereenkomstig zal ik het Hof in overweging geven een richtinggevend arrest te wijzen waarin het de toepassing van de Plaumann-rechtspraak opnieuw onderzoekt, verduidelijkt en mogelijk preciezer formuleert.</p>
</td>
</tr>
</table>
    <table cellpadding="0" cellspacing="0" border="0" width="100%">
<col width="5%"/>
<col width="95%"/>
<tr>
<td valign="top">
<p class="count">1.</p>
</td>
<td valign="top">
<p class="normal">Stand van zaken met betrekking tot de Plaumann-rechtspraak</p>
</td>
</tr>
</table>
    <table cellpadding="0" cellspacing="0" border="0" width="100%">
<col width="5%"/>
<col width="95%"/>
<tr>
<td valign="top">
<p class="count">22.</p>
</td>
<td valign="top">
<p class="normal">Zoals in de inleiding is uiteengezet, heeft het Hof sinds het arrest Plaumann consequent geoordeeld dat andere personen dan de adressaten van een beslissing slechts kunnen stellen dat zij „individueel worden geraakt” indien deze beslissing hen raakt uit hoofde van bepaalde bijzondere hoedanigheden of van een feitelijke situatie die hen ten opzichte van ieder ander karakteriseert en hen derhalve individualiseert op soortgelijke wijze als een adressaat. (<span class="note footnote notemarker">
<a id="c-7" href="#t-7">7</a>
</span>)
      </p>
</td>
</tr>
</table>
    <table cellpadding="0" cellspacing="0" border="0" width="100%">
<col width="5%"/>
<col width="95%"/>
<tr>
<td valign="top">
<p class="count">23.</p>
</td>
<td valign="top">
<p class="normal">Dat betekent dat de verzoeker, om te worden beschouwd als individueel geraakt, niet de enige persoon hoeft te zijn die door de bestreden handeling wordt geraakt. De verzoeker moet echter het bestaan van een situatie aantonen die hem, wat de bestreden bepaling betreft, karakteriseert ten opzichte van alle andere door de handeling geraakte personen. (<span class="note footnote notemarker">
<a id="c-8" href="#t-8">8</a>
</span>)
      </p>
</td>
</tr>
</table>
    <table cellpadding="0" cellspacing="0" border="0" width="100%">
<col width="5%"/>
<col width="95%"/>
<tr>
<td valign="top">
<p class="count">24.</p>
</td>
<td valign="top">
<p class="normal">Verzoekers worden in beginsel niet geacht individueel te worden geraakt door handelingen die van toepassing zijn op objectief bepaalde situaties en rechtsgevolgen hebben voor algemeen en abstract omschreven categorieën personen. (<span class="note footnote notemarker">
<a id="c-9" href="#t-9">9</a>
</span>) Het feit dat een bestreden handeling qua aard en draagwijdte het karakter van regelgeving heeft, sluit evenwel niet uit dat zij bepaalde personen individueel kan raken. (<span class="note footnote notemarker">
<a id="c-10" href="#t-10">10</a>
</span>)
      </p>
</td>
</tr>
</table>
    <table cellpadding="0" cellspacing="0" border="0" width="100%">
<col width="5%"/>
<col width="95%"/>
<tr>
<td valign="top">
<p class="count">25.</p>
</td>
<td valign="top">
<p class="normal">Dat is bijvoorbeeld het geval wanneer verzoekers in de handeling zelf uitdrukkelijk worden genoemd als geraakt, zodat die handeling tegelijkertijd een handeling van algemene strekking is, in die zin dat zij een categorie van adressaten algemeen en abstract raakt, en een bundel van individuele besluiten ten aanzien van de in de handeling genoemde personen. (<span class="note footnote notemarker">
<a id="c-11" href="#t-11">11</a>
</span>)
      </p>
</td>
</tr>
</table>
    <table cellpadding="0" cellspacing="0" border="0" width="100%">
<col width="5%"/>
<col width="95%"/>
<tr>
<td valign="top">
<p class="count">26.</p>
</td>
<td valign="top">
<p class="normal">Bovendien kan een handeling die een groep personen treft op basis van algemene en abstracte criteria, ook wanneer het ontbreekt aan een uitdrukkelijke verwijzing naar specifieke personen, toch bepaalde betrokkenen individueel raken. Het Hof heeft geoordeeld dat, wanneer een handeling een groep personen raakt die op het tijdstip waarop deze handeling werd vastgesteld waren geïdentificeerd of konden worden geïdentificeerd op basis van specifieke kenmerken van de leden van deze groep, deze personen door deze handeling individueel kunnen zijn geraakt voor zover zij deel uitmaken van een beperkte kring van geraakte personen. (<span class="note footnote notemarker">
<a id="c-12" href="#t-12">12</a>
</span>) In wezen betekent dit dat het mogelijk is om binnen de algemene kring van personen die binnen de personele werkingssfeer van de handeling vallen, een subgroep van een of meer personen aan te wijzen die bijzondere kenmerken vertonen die hen ten opzichte van ieder ander karakteriseren. (<span class="note footnote notemarker">
<a id="c-13" href="#t-13">13</a>
</span>) Ik noem dit het criterium van de „gesloten groep”. (<span class="note footnote notemarker">
<a id="c-14" href="#t-14">14</a>
</span>)
      </p>
</td>
</tr>
</table>
    <table cellpadding="0" cellspacing="0" border="0" width="100%">
<col width="5%"/>
<col width="95%"/>
<tr>
<td valign="top">
<p class="count">27.</p>
</td>
<td valign="top">
<p class="normal">Verder impliceert de enkele omstandigheid dat het aantal of zelfs de identiteit van de rechtssubjecten op wie een handeling van toepassing is, meer of minder nauwkeurig kan worden bepaald, niet dat deze subjecten moeten worden geacht individueel door deze handeling te worden geraakt, wanneer deze toepasselijkheid wordt bepaald op grond van een door de betrokken handeling omschreven objectieve feitelijke of rechtssituatie. (<span class="note footnote notemarker">
<a id="c-15" href="#t-15">15</a>
</span>) Er is dus soms meer nodig om een potentiële verzoeker als individueel geraakt te beschouwen.</p>
</td>
</tr>
</table>
    <table cellpadding="0" cellspacing="0" border="0" width="100%">
<col width="5%"/>
<col width="95%"/>
<tr>
<td valign="top">
<p class="count">28.</p>
</td>
<td valign="top">
<p class="normal">Op basis van het criterium van de gesloten groep heeft het Hof volgens mij in vier soorten situaties aanvaard dat personen individueel worden geraakt door een handeling van de Unie, namelijk wanneer die handeling mogelijk i) geen rekening heeft gehouden met de situatie van de verzoeker; ii) inbreuk heeft gemaakt op een materieel recht van de verzoeker; iii) inbreuk heeft gemaakt op een procedureel recht van de verzoeker, en iv) aanzienlijke nadelige gevolgen heeft gehad voor een legitiem belang van de verzoeker.</p>
</td>
</tr>
</table>
    <table cellpadding="0" cellspacing="0" border="0" width="100%">
<col width="5%"/>
<col width="95%"/>
<tr>
<td valign="top">
<p class="count">29.</p>
</td>
<td valign="top">
<p class="normal">Alvorens hier nader op in te gaan wil ik twee punten verduidelijken. In de eerste plaats gebruik ik het woord „mogelijk”, aangezien de vraag of de bestreden handeling daadwerkelijk inbreuk maakt op een recht of op onrechtmatige wijze een legitiem belang van een verzoeker heeft aangetast – uiteraard – de gegrondheid van het beroep betreft en niet de ontvankelijkheid ervan. Voor een verzoeker volstaat het om aan te tonen dat het, in het licht van de verstrekte juridische en feitelijke elementen, mogelijk is dat inbreuk wordt gepleegd op zijn recht of dat zijn legitieme belangen op onrechtmatige wijze worden aangetast. (<span class="note footnote notemarker">
<a id="c-16" href="#t-16">16</a>
</span>)
      </p>
</td>
</tr>
</table>
    <table cellpadding="0" cellspacing="0" border="0" width="100%">
<col width="5%"/>
<col width="95%"/>
<tr>
<td valign="top">
<p class="count">30.</p>
</td>
<td valign="top">
<p class="normal">In de tweede plaats verwijs ik met „legitiem belang” in ruime zin naar situaties die door het Unierecht worden beschermd en die niet kunnen worden gekwalificeerd als betrekking hebbend op subjectieve rechten in strikte zin. (<span class="note footnote notemarker">
<a id="c-17" href="#t-17">17</a>
</span>) Deze term komt overeen met situaties waarin het Unierecht de verzoeker een vrijheid garandeert of een bevoegdheid of immuniteit verleent. (<span class="note footnote notemarker">
<a id="c-18" href="#t-18">18</a>
</span>) Om een voorbeeld te geven: marktdeelnemers kunnen onder bepaalde omstandigheden naar de Unierechter stappen om hun belangen te beschermen die worden geschaad door handelingen van de Unie die de concurrentie op de interne markt kunnen verstoren. (<span class="note footnote notemarker">
<a id="c-19" href="#t-19">19</a>
</span>)
      </p>
</td>
</tr>
</table>
    <table cellpadding="0" cellspacing="0" border="0" width="100%">
<col width="5%"/>
<col width="95%"/>
<tr>
<td valign="top">
<p class="count">31.</p>
</td>
<td valign="top">
<p class="normal">Wat betreft de situaties van punt 28 heeft het Hof in een eerste categorie uitspraken geoordeeld dat de verzoekers individueel werden geraakt zodat zij konden opkomen tegen een handeling waarbij de instelling die de handeling vaststelde, krachtens de toepasselijke regelgeving rekening moest houden met de situatie van een specifieke groep personen waarvan de verzoekers deel uitmaakten. (<span class="note footnote notemarker">
<a id="c-20" href="#t-20">20</a>
</span>) Deze beslissingen vormen een logisch vervolg op de in punt 25 genoemde rechtspraak. De reden hiervoor is duidelijk: sommige betrokkenen worden weliswaar niet in de handeling genoemd, maar de wetgever heeft niettemin gewezen op hun bijzondere situatie.</p>
</td>
</tr>
</table>
    <table cellpadding="0" cellspacing="0" border="0" width="100%">
<col width="5%"/>
<col width="95%"/>
<tr>
<td valign="top">
<p class="count">32.</p>
</td>
<td valign="top">
<p class="normal">In een tweede categorie uitspraken is het de verzoekers toegestaan op te komen tegen een handeling van de Unie die, anders dan voor de meerderheid van de betrokkenen, met terugwerkende kracht gevolgen had voor verworven rechten of voor lopende rechtsbetrekkingen van die verzoekers. (<span class="note footnote notemarker">
<a id="c-21" href="#t-21">21</a>
</span>) Deze lijn in de rechtspraak is mijns inziens een uitvloeisel van een aantal algemene beginselen van het Unierecht: rechtszekerheid, voorspelbaarheid, verbod van terugwerkende kracht, bescherming van gewettigd vertrouwen. Het spreekt voor zich dat niemand in de Europese Unie kan verwachten dat de Unieregelgeving nooit verandert. Tegelijkertijd moeten particulieren die hun gedrag afstemmen op bestaande regelgeving er in zekere mate van uit kunnen gaan dat de in het verleden uitgekristalliseerde rechtsposities en de aangegane rechtsbetrekkingen stabiel zijn, tenzij uitzonderlijke omstandigheden anders rechtvaardigen. (<span class="note footnote notemarker">
<a id="c-22" href="#t-22">22</a>
</span>)
      </p>
</td>
</tr>
</table>
    <table cellpadding="0" cellspacing="0" border="0" width="100%">
<col width="5%"/>
<col width="95%"/>
<tr>
<td valign="top">
<p class="count">33.</p>
</td>
<td valign="top">
<p class="normal">Een derde categorie uitspraken heeft betrekking op mogelijk geschonden procedurele rechten van verzoekers in bepaalde procedures van de Unie, zoals de rechten die zijn neergelegd in de Unieregels inzake de controle op staatssteun. Dat is bijvoorbeeld het geval wanneer de Commissie een steunmaatregel ten onrechte goedkeurt tijdens haar vooronderzoek, waardoor de belanghebbenden de mogelijkheid wordt ontnomen om tijdens de volgende fase van het onderzoek te worden gehoord. In die gevallen worden de belanghebbenden steeds geacht individueel te zijn geraakt door het besluit van de Commissie. (<span class="note footnote notemarker">
<a id="c-23" href="#t-23">23</a>
</span>) Als het Unierecht aan bepaalde partijen specifieke procedurele rechten toekent, is het logisch dat geschillen over inbreuken op die rechten rechtstreeks door de Unierechter worden behandeld, wanneer de procedure volledig door het Unierecht wordt beheerst en op het niveau van de Unie wordt gevoerd.</p>
</td>
</tr>
</table>
    <table cellpadding="0" cellspacing="0" border="0" width="100%">
<col width="5%"/>
<col width="95%"/>
<tr>
<td valign="top">
<p class="count">34.</p>
</td>
<td valign="top">
<p class="normal">Deze categorie omvat ook zaken waarin het Hof individuele geraaktheid aanvaardde voor verzoekers die opkwamen tegen een handeling van de Unie die, hoewel zij niet tot hen was gericht, was uitgevaardigd na een procedure die was ingegeven door en grotendeels was gebaseerd op hun interactie met de betrokken instelling van de Unie. (<span class="note footnote notemarker">
<a id="c-24" href="#t-24">24</a>
</span>) In die zaken genoot de verzoeker mogelijk geen specifieke procedurele rechten op grond van de desbetreffende Unieregelgeving. Gelet op de cruciale rol van de verzoeker in de procedure heeft de betrokken instelling evenwel mogelijk inbreuk gemaakt op een van de rechten die de verzoeker ontleent aan het recht op behoorlijk bestuur (thans verankerd in artikel 41 van het Handvest).</p>
</td>
</tr>
</table>
    <table cellpadding="0" cellspacing="0" border="0" width="100%">
<col width="5%"/>
<col width="95%"/>
<tr>
<td valign="top">
<p class="count">35.</p>
</td>
<td valign="top">
<p class="normal">Ten slotte is er een vierde categorie van uitspraken, waarin het Hof van oordeel was dat verzoekers wier marktpositie door de bestreden handeling ernstig was aangetast, individueel werden geraakt. Deze zaken hadden meestal betrekking op het mededingingsrecht, staatssteun, concentratiecontrole en antidumping, maar ook op landbouw. (<span class="note footnote notemarker">
<a id="c-25" href="#t-25">25</a>
</span>) Op deze gebieden kan de verantwoordelijke instelling gebruikmaken van haar quasiregelgevings-, uitvoerings- of handhavingsbevoegdheden, doorgaans aan het einde van een ad hoc administratieve procedure, om een zeer concrete situatie aan te pakken (met inbegrip van feitelijke en juridische beoordelingen), die een of meer geïdentificeerde of identificeerbare personen betreft. (<span class="note footnote notemarker">
<a id="c-26" href="#t-26">26</a>
</span>) Bovendien omvat deze categorie zaken waarin een instelling – wederom in reactie op een zeer concrete situatie en volgens een specifieke procedure – een handeling heeft vastgesteld die, althans in formeel opzicht, qua aard en draagwijdte een normatief karakter heeft en tegelijkertijd in zekere zin een besluitvormende inhoud heeft. (<span class="note footnote notemarker">
<a id="c-27" href="#t-27">27</a>
</span>)
      </p>
</td>
</tr>
</table>
    <table cellpadding="0" cellspacing="0" border="0" width="100%">
<col width="5%"/>
<col width="95%"/>
<tr>
<td valign="top">
<p class="count">36.</p>
</td>
<td valign="top">
<p class="normal">In dergelijke gevallen bevinden de personen die rechtstreeks betrokken zijn bij de besluitvormende inhoud zich uiteraard in een bijzondere situatie. Bovendien impliceert de mogelijkheid dat de instelling de activiteiten van een of meer (geïdentificeerde of identificeerbare) personen begunstigt, bijna onvermijdelijk dat de activiteiten van een of meer (geïdentificeerde of identificeerbare) andere personen dienovereenkomstig worden benadeeld, of omgekeerd. (<span class="note footnote notemarker">
<a id="c-28" href="#t-28">28</a>
</span>) Het ligt voor de hand dat de personen die worden benadeeld onder bepaalde omstandigheden rechtstreeks bij de Unierechter kunnen opkomen tegen de betrokken handeling van de Unie. Zoals ik in de volgende afdeling van dit deel zal bespreken, heeft het Hof daarentegen geen criterium aanvaard inzake „ernstige aantasting” door handelingen van de Unie die zowel naar vorm als naar inhoud van algemene strekking zijn en dus het resultaat zijn van echte beleidsvorming.</p>
</td>
</tr>
</table>
    <table cellpadding="0" cellspacing="0" border="0" width="100%">
<col width="5%"/>
<col width="95%"/>
<tr>
<td valign="top">
<p class="count">37.</p>
</td>
<td valign="top">
<p class="normal">Na deze korte uiteenzetting van de hoofdlijnen van de Plaumann-rechtspraak zal ik nu ingaan op de gangbaarste kritiek daarop.</p>
</td>
</tr>
</table>
    <table cellpadding="0" cellspacing="0" border="0" width="100%">
<col width="5%"/>
<col width="95%"/>
<tr>
<td valign="top">
<p class="count">2.</p>
</td>
<td valign="top">
<p class="normal">Kritiek op de Plaumann-formule</p>
</td>
</tr>
</table>
    <table cellpadding="0" cellspacing="0" border="0" width="100%">
<col width="5%"/>
<col width="95%"/>
<tr>
<td valign="top">
<p class="count">38.</p>
</td>
<td valign="top">
<p class="normal">We kunnen gerust stellen dat het arrest Plaumann een van de meest besproken beslissingen uit de ongeveer zeventigjarige geschiedenis van het Hof is. Het is ook onmiskenbaar een van de scherpst bekritiseerde arresten, vooral door waarnemers uit het maatschappelijk middenveld en de academische wereld. (<span class="note footnote notemarker">
<a id="c-29" href="#t-29">29</a>
</span>)
      </p>
</td>
</tr>
</table>
    <table cellpadding="0" cellspacing="0" border="0" width="100%">
<col width="5%"/>
<col width="95%"/>
<tr>
<td valign="top">
<p class="count">39.</p>
</td>
<td valign="top">
<p class="normal">De kritiek heeft vaak betrekking op het restrictieve effect van de op basis van dat arrest ontwikkelde rechtspraak. „Een bijna onneembare horde” of „[een net] waar niemand doorheen glipt”, gebaseerd op „een economisch onrealistisch [criterium]”, dat de partijen „weinig [houvast] biedt” en „tot absurde uitkomsten leidt”: wie zich verdiept in de commentaren op de Plaumann-rechtspraak, stuit op tal van hyperbolen. (<span class="note footnote notemarker">
<a id="c-30" href="#t-30">30</a>
</span>)
      </p>
</td>
</tr>
</table>
    <table cellpadding="0" cellspacing="0" border="0" width="100%">
<col width="5%"/>
<col width="95%"/>
<tr>
<td valign="top">
<p class="count">40.</p>
</td>
<td valign="top">
<p class="normal">Een uitgebreide analyse van de rechtspraak levert echter ook een somber beeld op, alsof bijna niets kan leiden tot de vaststelling van individuele geraaktheid. De Unierechter heeft namelijk verklaard dat de volgende elementen op zichzelf niet rechtvaardigen dat „individuele geraaktheid” wordt vastgesteld: i) de verzoeker is de enige of een van de weinige personen die door de bestreden handeling worden geraakt (<span class="note footnote notemarker">
<a id="c-31" href="#t-31">31</a>
</span>); ii) de verzoeker wordt op bijzonder ernstige wijze door de bestreden handeling geraakt (<span class="note footnote notemarker">
<a id="c-32" href="#t-32">32</a>
</span>); iii) de verzoeker kon deelnemen of heeft daadwerkelijk deelgenomen aan de procedure die tot de vaststelling van de bestreden handeling heeft geleid (<span class="note footnote notemarker">
<a id="c-33" href="#t-33">33</a>
</span>); iv) de bestreden handeling kan „voor de verschillende betrokken rechtssubjecten in concreto tot uiteenlopende gevolgen […] leiden” (<span class="note footnote notemarker">
<a id="c-34" href="#t-34">34</a>
</span>); v) de bestreden handeling bevat beperkingen en afwijkingen van regels van algemene strekking of overgangsbepalingen die betrekking hebben op een gesloten groep marktdeelnemers (<span class="note footnote notemarker">
<a id="c-35" href="#t-35">35</a>
</span>), en vi) specifieke Unierechtelijke bepalingen verplichtten de betrokken instelling „rekening te houden met de gevolgen van de door haar voorgenomen handeling voor de situatie van bepaalde particulieren” (<span class="note footnote notemarker">
<a id="c-36" href="#t-36">36</a>
</span>).</p>
</td>
</tr>
</table>
    <table cellpadding="0" cellspacing="0" border="0" width="100%">
<col width="5%"/>
<col width="95%"/>
<tr>
<td valign="top">
<p class="count">41.</p>
</td>
<td valign="top">
<p class="normal">De auteurs betreuren met name dat particulieren en verenigingen niet als openbare verdedigers kunnen opkomen tegen handelingen die een groep mensen schaden. Zij verwijzen daarbij vaak naar een door het criterium gecreëerde paradox: hoe diffuser en schadelijker een handeling is (zoals vaak het geval is bij handelingen op milieugebied), hoe onwaarschijnlijker het is dat een of meer (natuurlijke of rechts)personen worden geacht individueel geraakt te zijn in de zin van de Plaumann-rechtspraak. (<span class="note footnote notemarker">
<a id="c-37" href="#t-37">37</a>
</span>) Dit punt wordt geïllustreerd aan de hand van het recente arrest Carvalho (betreffende handelingen van de Unie op het gebied van klimaatverandering). (<span class="note footnote notemarker">
<a id="c-38" href="#t-38">38</a>
</span>)
      </p>
</td>
</tr>
</table>
    <table cellpadding="0" cellspacing="0" border="0" width="100%">
<col width="5%"/>
<col width="95%"/>
<tr>
<td valign="top">
<p class="count">42.</p>
</td>
<td valign="top">
<p class="normal">Een ander punt van kritiek op de Plaumann-rechtspraak betreft de vermeende onduidelijkheid ervan, die op haar beurt tot tegenstrijdige beslissingen leidt. Volgens sommige auteurs was de feitelijke toepassing van de Plaumann-formule in sommige gevallen meer gericht op de formele elementen van de bestreden handeling, en in andere gevallen meer op de materiële verplichtingen die uit de handeling voortvloeien. In veel arresten, waaronder de „toonaangevende”, is de motivering op dit punt geen toonbeeld van duidelijkheid. Deze hermeneutische heterogeniteit en ambiguïteit hebben – zo wordt betoogd – geleid tot een gefragmenteerd en casuïstisch corpus van beslissingen, waarin moeilijk een rode draad te ontwaren valt. Daarom moet de Unierechter in zijn beslissing vaak uitgebreid stilstaan bij de ontvankelijkheid van beroepen die door particuliere verzoekers krachtens artikel 263 VWEU zijn ingesteld. (<span class="note footnote notemarker">
<a id="c-39" href="#t-39">39</a>
</span>)
      </p>
</td>
</tr>
</table>
    <table cellpadding="0" cellspacing="0" border="0" width="100%">
<col width="5%"/>
<col width="95%"/>
<tr>
<td valign="top">
<p class="count">43.</p>
</td>
<td valign="top">
<p class="normal">Bovenstaande kritiek is grotendeels onderschreven door advocaat-generaal Jacobs, die in zijn conclusie in de zaak UPA uitvoerig heeft uiteengezet waarom het Hof de Plaumann-rechtspraak volgens hem moest herzien en daartoe voorstelde om een nieuw criterium voor individuele geraaktheid vast te stellen: „een persoon [moet worden] geacht […] individueel te zijn geraakt door een [Uniemaatregel], wanneer als gevolg van zijn specifieke omstandigheden de maatregel zijn belangen wezenlijk benadeelt of kan benadelen” (<span class="note footnote notemarker">
<a id="c-40" href="#t-40">40</a>
</span>).</p>
</td>
</tr>
</table>
    <table cellpadding="0" cellspacing="0" border="0" width="100%">
<col width="5%"/>
<col width="95%"/>
<tr>
<td valign="top">
<p class="count">44.</p>
</td>
<td valign="top">
<p class="normal">Kort na de publicatie van die conclusie heeft het Gerecht zijn arrest gewezen in de zaak Jégo-Quéré, waarin het tot soortgelijke conclusies is gekomen met betrekking tot de noodzaak om de rechtspraak te heroverwegen, en heeft het geoordeeld dat „om een effectieve rechtsbescherming van particulieren te verzekeren, […] een natuurlijke of rechtspersoon [moet] worden geacht door een hem rechtstreeks rakende [Uniebepaling] van algemene strekking individueel te worden geraakt, wanneer de betrokken bepaling zijn rechtspositie zeker en actueel aantast, door zijn rechten te beperken of hem verplichtingen op te leggen” (<span class="note footnote notemarker">
<a id="c-41" href="#t-41">41</a>
</span>).</p>
</td>
</tr>
</table>
    <table cellpadding="0" cellspacing="0" border="0" width="100%">
<col width="5%"/>
<col width="95%"/>
<tr>
<td valign="top">
<p class="count">45.</p>
</td>
<td valign="top">
<p class="normal">Het Hof heeft de analysen en voorstellen van de advocaat-generaal en het Gerecht evenwel niet onderschreven. In zijn arrest in de zaak UPA heeft het Hof i) de Plaumann-formule bevestigd; ii) benadrukt dat het „volledige stelsel van rechtsmiddelen” waarin de Verdragen voorzien, met name berust op de complementaire rol van de beroepen tot nietigverklaring en de prejudiciële verwijzingen; iii) duidelijk gemaakt dat de lidstaten moeten voorzien in een stelsel van rechtsmiddelen en procedures dat de eerbiediging van het recht op daadwerkelijke rechtsbescherming kan verzekeren; iv) erkend dat de voorwaarden voor ontvankelijkheid van een door particulieren ingesteld beroep moeten worden uitgelegd in het licht van het beginsel van daadwerkelijke rechtsbescherming, maar er tegelijkertijd op gewezen dat dat er niet toe mag leiden dat deze uitdrukkelijk in de Verdragen gestelde voorwaarden de facto terzijde worden geschoven, en v) verklaard dat een ander stelsel van toezicht op de wettigheid van de Uniehandelingen van algemene strekking denkbaar is dan het stelsel dat in het oprichtingsverdrag is verankerd, maar dat het, in voorkomend geval, aan de lidstaten staat om het thans geldende stelsel te herzien. (<span class="note footnote notemarker">
<a id="c-42" href="#t-42">42</a>
</span>)
      </p>
</td>
</tr>
</table>
    <table cellpadding="0" cellspacing="0" border="0" width="100%">
<col width="5%"/>
<col width="95%"/>
<tr>
<td valign="top">
<p class="count">46.</p>
</td>
<td valign="top">
<p class="normal">In de volgende afdeling van dit deel zal ik uitleggen waarom ik – hoewel enkele zojuist besproken punten van kritiek in zekere mate steekhoudend zijn – van mening ben dat de Plaumann-formule nog steeds aanvaardbaar is en bijgevolg niet door het Hof hoeft te worden losgelaten.</p>
</td>
</tr>
</table>
    <table cellpadding="0" cellspacing="0" border="0" width="100%">
<col width="5%"/>
<col width="95%"/>
<tr>
<td valign="top">
<p class="count">3.</p>
</td>
<td valign="top">
<p class="normal">Ter verdediging van de Plaumann-formule</p>
</td>
</tr>
</table>
    <table cellpadding="0" cellspacing="0" border="0" width="100%">
<col width="5%"/>
<col width="95%"/>
<tr>
<td valign="top">
<p class="count">a)</p>
</td>
<td valign="top">
<p class="normal">Wat zijn de alternatieven?</p>
</td>
</tr>
</table>
    <table cellpadding="0" cellspacing="0" border="0" width="100%">
<col width="5%"/>
<col width="95%"/>
<tr>
<td valign="top">
<p class="count">47.</p>
</td>
<td valign="top">
<p class="normal">Om te beginnen wijs ik erop dat de kritiek op de Plaumann-formule vaak „resultaatgericht” is: eenvoudig gezegd is het criterium te streng en kan het dus niet correct zijn (of is het, subsidiair, niet passend). Slechts zelden leggen commentatoren uit in welke zin het Hof artikel 263, vierde alinea, VWEU verkeerd uitlegt en hoe het vereiste van „individuele geraaktheid” dan wel moet worden uitgelegd. De alternatieve criteria die zijn voorgesteld, zijn ofwel geïnspireerd op de op nationaal niveau geldende bepalingen, ofwel lijken (in mindere of meerdere mate) op de hierboven in de punten 43 en 44 genoemde voorstellen van advocaat-generaal Jacobs en het Gerecht. (<span class="note footnote notemarker">
<a id="c-43" href="#t-43">43</a>
</span>)
      </p>
</td>
</tr>
</table>
    <table cellpadding="0" cellspacing="0" border="0" width="100%">
<col width="5%"/>
<col width="95%"/>
<tr>
<td valign="top">
<p class="count">48.</p>
</td>
<td valign="top">
<p class="normal">De regels inzake procesbevoegdheid op lidstaatniveau worden, voor zover het de regels betreft waarnaar het meest wordt verwezen (<span class="note footnote notemarker">
<a id="c-44" href="#t-44">44</a>
</span>), beheerst door bepalingen die heel anders zijn geformuleerd dan artikel 263, vierde alinea, VWEU, en die functioneren binnen rechtsstelsels die, anders dan het stelsel van de Unie, op zichzelf staan. (<span class="note footnote notemarker">
<a id="c-45" href="#t-45">45</a>
</span>)
      </p>
</td>
</tr>
</table>
    <table cellpadding="0" cellspacing="0" border="0" width="100%">
<col width="5%"/>
<col width="95%"/>
<tr>
<td valign="top">
<p class="count">49.</p>
</td>
<td valign="top">
<p class="normal">De door advocaat-generaal Jacobs en het Gerecht voorgestelde en de daarop geïnspireerde criteria hebben inderdaad een aantal grote voordelen. Met name zouden zij het Hof in staat stellen om, wanneer het tracht vast te stellen of de situatie van de verzoeker onderscheidend genoeg is, in elk afzonderlijk geval rekening te houden met i) de verscheidenheid aan mogelijk relevante juridische en feitelijke omstandigheden, en met ii) de ernst van de gevolgen die een bestreden handeling teweegbrengt. Bovendien kan men het in theoretische zin moeilijk oneens zijn met het idee dat personen die wezenlijke nadelige gevolgen ondervinden of die zeker en actueel worden benadeeld door een handeling van de Unie, in de regel beroep moeten kunnen instellen tegen die handeling.</p>
</td>
</tr>
</table>
    <table cellpadding="0" cellspacing="0" border="0" width="100%">
<col width="5%"/>
<col width="95%"/>
<tr>
<td valign="top">
<p class="count">50.</p>
</td>
<td valign="top">
<p class="normal">Het Hof heeft echter besloten om die criteria niet toe te passen. Ook ik ben van mening dat aan die criteria twee grote nadelen kleven.</p>
</td>
</tr>
</table>
    <table cellpadding="0" cellspacing="0" border="0" width="100%">
<col width="5%"/>
<col width="95%"/>
<tr>
<td valign="top">
<p class="count">51.</p>
</td>
<td valign="top">
<p class="normal">In de eerste plaats vertonen deze criteria een aantal structurele beperkingen die moeilijk kunnen worden verholpen. De voorgestelde formules zijn nauwelijks voorspelbaar, aangezien zij allemaal uitgaan van een beoordeling per geval. Zij zijn ook gebaseerd op bijvoeglijke naamwoorden (wezenlijk, zeker, actueel) die op zichzelf niet erg precies zijn en bijgevolg verschillend kunnen worden uitgelegd en toegepast. Het vereiste van individuele geraaktheid draait in de praktijk om de „mate” van de gevolgen. Daardoor is het trekken van de grens tussen gevolgen die wel en gevolgen die niet als voldoende wezenlijk kunnen worden beschouwd, in veel gevallen een subjectieve exercitie.</p>
</td>
</tr>
</table>
    <table cellpadding="0" cellspacing="0" border="0" width="100%">
<col width="5%"/>
<col width="95%"/>
<tr>
<td valign="top">
<p class="count">52.</p>
</td>
<td valign="top">
<p class="normal">In de tweede plaats kunnen die criteria niet evident worden afgeleid uit artikel 263, vierde alinea, VWEU. Dat brengt mij bij het volgende punt.</p>
</td>
</tr>
</table>
    <table cellpadding="0" cellspacing="0" border="0" width="100%">
<col width="5%"/>
<col width="95%"/>
<tr>
<td valign="top">
<p class="count">b)</p>
</td>
<td valign="top">
<p class="normal">Tekstuele en historische lezing van artikel 263 VWEU</p>
</td>
</tr>
</table>
    <table cellpadding="0" cellspacing="0" border="0" width="100%">
<col width="5%"/>
<col width="95%"/>
<tr>
<td valign="top">
<p class="count">53.</p>
</td>
<td valign="top">
<p class="normal">De Plaumann-formule is volgens mij een authentiekere en redelijkere uitlegging van de term „individueel”, die in bijna alle taalversies van het Verdrag wordt gebruikt. In het dagelijks taalgebruik zijn de gebruikelijkste synoniemen van de term „individueel”: op zich, specifiek, bijzonder, onderscheidend en afzonderlijk.</p>
</td>
</tr>
</table>
    <table cellpadding="0" cellspacing="0" border="0" width="100%">
<col width="5%"/>
<col width="95%"/>
<tr>
<td valign="top">
<p class="count">54.</p>
</td>
<td valign="top">
<p class="normal">Ik ben het er volledig mee eens dat meer dan één persoon zich met betrekking tot een bepaalde handeling van de Unie in een dusdanig bijzondere situatie kan bevinden, dat die als uniek of bijna uniek kan worden beschouwd. Tegelijkertijd gaat het mij te ver om – zoals het Gerecht in de zaak Jégo-Quéré/Commissie heeft gedaan – te stellen dat „het aantal en de positie van andere personen die eveneens door de bepaling worden geraakt of kunnen worden geraakt, […] dienaangaande niet relevant” zijn voor de vraag of een verzoeker individueel wordt geraakt door de handeling. (<span class="note footnote notemarker">
<a id="c-46" href="#t-46">46</a>
</span>) Simplistisch en scherp gesteld: één persoon kan bijzonder zijn, tien personen kunnen waarschijnlijk ook allemaal bijzonder zijn, maar er zouden wel heel sterke argumenten nodig zijn om mij ervan te overtuigen dat iedereen in een groep van duizend of een miljoen personen bijzonder kan zijn in de zin van artikel 263, vierde alinea, VWEU. Hoe groter het aantal personen dat een bijzonder effect aanvoert, hoe minder waarschijnlijk het volgens mij is dat zij allemaal als „individueel geraakt” kunnen worden beschouwd: de betrokken handeling lijkt van algemene strekking en wordt toegepast op basis van abstracte criteria. (<span class="note footnote notemarker">
<a id="c-47" href="#t-47">47</a>
</span>)
      </p>
</td>
</tr>
</table>
    <table cellpadding="0" cellspacing="0" border="0" width="100%">
<col width="5%"/>
<col width="95%"/>
<tr>
<td valign="top">
<p class="count">55.</p>
</td>
<td valign="top">
<p class="normal">Een historische uitlegging van het begrip „individueel” ondersteunt ook een relatief restrictieve lezing ervan. Zo hadden particuliere verzoekers op grond van artikel 33, tweede alinea, van het (inmiddels opgeheven) EGKS-Verdrag het recht om op te komen „tegen de hen individueel betreffende beschikkingen en aanbevelingen of tegen algemene beschikkingen en aanbevelingen, die volgens hun mening te hunnen opzichte misbruik van bevoegdheid inhouden” (<span class="note footnote notemarker">
<a id="c-48" href="#t-48">48</a>
</span>). De opstellers van het Verdrag van Parijs wilden particuliere verzoekers in staat stellen op te komen tegen beschikkingen die in wezen individuele beschikkingen waren onder het mom van beschikkingen met een algemenere strekking. (<span class="note footnote notemarker">
<a id="c-49" href="#t-49">49</a>
</span>) In zijn eerste arresten heeft het Hof de procesbevoegdheid van particuliere verzoekers evenwel ruim uitgelegd. (<span class="note footnote notemarker">
<a id="c-50" href="#t-50">50</a>
</span>) Het lijkt er dan ook op dat de opstellers van het Verdrag van Rome bij de onderhandelingen over het Verdrag bewust een strengere tekst over procesbevoegdheid hebben aangenomen. (<span class="note footnote notemarker">
<a id="c-51" href="#t-51">51</a>
</span>) Uit historische documenten blijkt dat het (opnieuw) de bedoeling was om niet-geprivilegieerde verzoekers alleen in staat te stellen om op te komen tegen beschikkingen die hen individueel raakten, ook wanneer deze waren „vermomd” als verordeningen of als tot derden gerichte beschikkingen. (<span class="note footnote notemarker">
<a id="c-52" href="#t-52">52</a>
</span>)
      </p>
</td>
</tr>
</table>
    <table cellpadding="0" cellspacing="0" border="0" width="100%">
<col width="5%"/>
<col width="95%"/>
<tr>
<td valign="top">
<p class="count">56.</p>
</td>
<td valign="top">
<p class="normal">Het is interessant om op te merken dat de mogelijke versoepeling van het vereiste van „individuele geraaktheid” door middel van een Verdragswijziging vóór en tijdens verschillende intergouvernementele conferenties aan de orde is gesteld. De opstellers van de Verdragen – die zich uiteraard ten volle bewust waren van het „in beton gegoten” karakter van de Plaumann-rechtspraak – hebben uiteindelijk echter besloten om in dat opzicht geen wijzigingen aan te brengen. Zo was de binnen de Conventie over de toekomst van Europa 2002‑2003 opgerichte studiegroep voor de werking van het Hof verdeeld over de vraag of het vereiste van individuele geraaktheid moest worden ingetrokken (of gewijzigd), terwijl de meerderheid van de leden het wel eens was over andere wijzigingen van de bepaling. (<span class="note footnote notemarker">
<a id="c-53" href="#t-53">53</a>
</span>) In feite hebben alleen deze laatste wijzigingen hun weg gevonden naar het voorgestelde verdrag tot vaststelling van een Grondwet voor Europa en vervolgens naar het Verdrag van Lissabon. (<span class="note footnote notemarker">
<a id="c-54" href="#t-54">54</a>
</span>)
      </p>
</td>
</tr>
</table>
    <table cellpadding="0" cellspacing="0" border="0" width="100%">
<col width="5%"/>
<col width="95%"/>
<tr>
<td valign="top">
<p class="count">57.</p>
</td>
<td valign="top">
<p class="normal">Het Hof zat ook op die lijn in zijn arrest in de zaak Inuit Tapiriit Kanatami e.a./Parlement en Raad, waarin rekwiranten het Hof uitdrukkelijk hadden verzocht om de Plaumann-formule te heroverwegen en te vervangen door een criterium van „aanzienlijk nadelig gevolg”. Het Hof vond met name dat „er geen enkel element [is] waaruit blijkt dat de opstellers van het Verdrag van Lissabon de bedoeling hadden om de draagwijdte van de reeds in artikel [263], vierde alinea, [VWEU] neergelegde ontvankelijkheidsvoorwaarden te wijzigen”. (<span class="note footnote notemarker">
<a id="c-55" href="#t-55">55</a>
</span>)
      </p>
</td>
</tr>
</table>
    <table cellpadding="0" cellspacing="0" border="0" width="100%">
<col width="5%"/>
<col width="95%"/>
<tr>
<td valign="top">
<p class="count">58.</p>
</td>
<td valign="top">
<p class="normal">Daarnaast zijn er geen tekstuele of historische elementen die erop kunnen wijzen dat de opstellers van de Verdragen (bij de vaststelling van het Verdrag van Rome of bij latere wijzigingen) voornemens waren via (het huidige) artikel 263 VWEU particuliere verzoekers in staat te stellen een vorm van actio popularis (<span class="note footnote notemarker">
<a id="c-56" href="#t-56">56</a>
</span>) of een grondwettelijke klacht (<span class="note footnote notemarker">
<a id="c-57" href="#t-57">57</a>
</span>) in te dienen of om hun een bijzonder recht toe te kennen om in beroep te gaan wegens vermeende inbreuken op hun grondrechten. (<span class="note footnote notemarker">
<a id="c-58" href="#t-58">58</a>
</span>)
      </p>
</td>
</tr>
</table>
    <table cellpadding="0" cellspacing="0" border="0" width="100%">
<col width="5%"/>
<col width="95%"/>
<tr>
<td valign="top">
<p class="count">59.</p>
</td>
<td valign="top">
<p class="normal">Naast deze tekstuele en historische elementen is er ook een systemisch element dat pleit voor een voorzichtige lezing van het vereiste van individuele geraaktheid.</p>
</td>
</tr>
</table>
    <table cellpadding="0" cellspacing="0" border="0" width="100%">
<col width="5%"/>
<col width="95%"/>
<tr>
<td valign="top">
<p class="count">c)</p>
</td>
<td valign="top">
<p class="normal">Systematische lezing van artikel 263 VWEU</p>
</td>
</tr>
</table>
    <table cellpadding="0" cellspacing="0" border="0" width="100%">
<col width="5%"/>
<col width="95%"/>
<tr>
<td valign="top">
<p class="count">60.</p>
</td>
<td valign="top">
<p class="normal">Het gerechtelijke stelsel van de Unie heeft een bijzondere tweepijlerstructuur die voortvloeit uit het feit dat de Europese Unie noch een typische internationale organisatie noch een natiestaat is. (<span class="note footnote notemarker">
<a id="c-59" href="#t-59">59</a>
</span>) Die bijzonderheid blijkt in de eerste plaats uit artikel 19, lid 1, VEU, dat het Hof van Justitie van de Europese Unie opdraagt „de eerbiediging van het recht [te verzekeren] bij de uitlegging en toepassing van de Verdragen” en bepaalt dat „de lidstaten voorzien in de nodige rechtsmiddelen om daadwerkelijke rechtsbescherming op de onder het recht van de Unie vallende gebieden te verzekeren”. Uit die bepaling volgt namelijk dat de nationale rechter wordt geacht de gewone Unierechter te zijn voor burgers die verzoeken om bescherming van de rechten die zij aan het Unierecht ontlenen. (<span class="note footnote notemarker">
<a id="c-60" href="#t-60">60</a>
</span>)
      </p>
</td>
</tr>
</table>
    <table cellpadding="0" cellspacing="0" border="0" width="100%">
<col width="5%"/>
<col width="95%"/>
<tr>
<td valign="top">
<p class="count">61.</p>
</td>
<td valign="top">
<p class="normal">Voorts bepaalt artikel 13, lid 2, VEU dat iedere instelling van de Europese Unie „handelt binnen de grenzen van de bevoegdheden die haar in de Verdragen zijn toegedeeld en volgens de daarin bepaalde procedures, voorwaarden en doelstellingen”. Die bepaling moet worden gelezen in het licht van het beginsel van institutioneel evenwicht, dat kenmerkend is voor de institutionele structuur van de Unie en gebiedt dat elk van de instellingen bij de uitoefening van haar bevoegdheden die van de andere instellingen eerbiedigt. (<span class="note footnote notemarker">
<a id="c-61" href="#t-61">61</a>
</span>) Het kan niet worden ontkend dat de rechtsbevoegdheid van het Hof van Justitie van de Europese Unie duidelijk afgebakend is bij artikel 274 VWEU: „[b]ehoudens de bevoegdheid die bij de Verdragen aan het Hof van Justitie van de Europese Unie wordt verleend, zijn de geschillen waarin de Unie partij is, niet uit dien hoofde onttrokken aan de bevoegdheid van de nationale rechterlijke instanties”.</p>
</td>
</tr>
</table>
    <table cellpadding="0" cellspacing="0" border="0" width="100%">
<col width="5%"/>
<col width="95%"/>
<tr>
<td valign="top">
<p class="count">62.</p>
</td>
<td valign="top">
<p class="normal">Uit de bovenstaande bepalingen blijkt dat de uitlegging door het Hof van de bepalingen van de Verdragen wat betreft de afbakening van zijn rechtsbevoegdheid op grond van artikel 263 VWEU, aan (duidelijke) beperkingen onderhevig is. Zij laten ook zien dat er een onlosmakelijke band en wederzijdse afhankelijkheid bestaan tussen de rechterlijke macht van de Unie en die van de lidstaten. (<span class="note footnote notemarker">
<a id="c-62" href="#t-62">62</a>
</span>)
      </p>
</td>
</tr>
</table>
    <table cellpadding="0" cellspacing="0" border="0" width="100%">
<col width="5%"/>
<col width="95%"/>
<tr>
<td valign="top">
<p class="count">63.</p>
</td>
<td valign="top">
<p class="normal">Zoals het Hof in Advies 1/09 verklaarde, „zien het Hof en de rechters van de lidstaten toe op de eerbiediging van die rechtsorde en het gerechtelijk stelsel van de Unie”, en vervult de nationale rechter in samenwerking met het Hof „een taak die hun gezamenlijk is opgedragen om de eerbiediging van het recht bij de uitlegging en de toepassing van de Verdragen te waarborgen” (<span class="note footnote notemarker">
<a id="c-63" href="#t-63">63</a>
</span>).</p>
</td>
</tr>
</table>
    <table cellpadding="0" cellspacing="0" border="0" width="100%">
<col width="5%"/>
<col width="95%"/>
<tr>
<td valign="top">
<p class="count">64.</p>
</td>
<td valign="top">
<p class="normal">In feite berust het toezicht op de rechtmatigheid van handelingen van de Unie op twee complementaire reeksen gerechtelijke procedures: rechtstreekse beroepen (waaronder met name het beroep tot nietigverklaring) en de prejudiciële procedure inzake de geldigheid. Zoals het Hof in zijn rechtspraak steeds heeft beklemtoond, hebben de Verdragen bij de artikelen 263 en 277 VWEU (<span class="note footnote notemarker">
<a id="c-64" href="#t-64">64</a>
</span>) enerzijds en artikel 267 VWEU anderzijds „een volledig stelsel van rechtsmiddelen en procedures in het leven heeft geroepen, waarbij aan de Unierechter het toezicht op de rechtmatigheid van de handelingen van de Unie is opgedragen”. (<span class="note footnote notemarker">
<a id="c-65" href="#t-65">65</a>
</span>) Volgens het EHRM is deze bijzondere structuur in wezen in overeenstemming met de normen die het EHRM in de bekende zaak Bosphorus heeft gesteld. (<span class="note footnote notemarker">
<a id="c-66" href="#t-66">66</a>
</span>)
      </p>
</td>
</tr>
</table>
    <table cellpadding="0" cellspacing="0" border="0" width="100%">
<col width="5%"/>
<col width="95%"/>
<tr>
<td valign="top">
<p class="count">65.</p>
</td>
<td valign="top">
<p class="normal">Om al deze redenen ben ik er niet van overtuigd dat de Plaumann-formule een onjuiste uitlegging vormt van het vereiste van individuele geraaktheid in artikel 263, vierde alinea, VWEU. De alternatieve uitleggingen van dit vereiste die in of buiten rechte zijn voorgesteld i) bieden onvoldoende rechtszekerheid, en ii) zijn niet volledig in overeenstemming met de oorsprong, de geest en de bewoordingen van de Verdragsbepaling. Ten slotte vind ik het voorts niet onredelijk dat vragen over de geldigheid van handelingen van de Unie in veel gevallen eerst aan de nationale rechters worden voorgelegd, die als filter fungeren bij de beslissing of die vragen – die op het eerste gezicht niet lichtzinnig zijn –krachtens artikel 267 VWEU aan het Hof moeten worden voorgelegd.</p>
</td>
</tr>
</table>
    <table cellpadding="0" cellspacing="0" border="0" width="100%">
<col width="5%"/>
<col width="95%"/>
<tr>
<td valign="top">
<p class="count">66.</p>
</td>
<td valign="top">
<p class="normal">Betekent dit – om Voltaires Candide te parafraseren (<span class="note footnote notemarker">
<a id="c-67" href="#t-67">67</a>
</span>) – dat de rechtspraak van het Hof over „individuele geraaktheid” optimaal is en dat de Europese Unie het beste van alle rechtsstelsels heeft?</p>
</td>
</tr>
</table>
    <table cellpadding="0" cellspacing="0" border="0" width="100%">
<col width="5%"/>
<col width="95%"/>
<tr>
<td valign="top">
<p class="count">67.</p>
</td>
<td valign="top">
<p class="normal">Ik denk het niet.</p>
</td>
</tr>
</table>
    <table cellpadding="0" cellspacing="0" border="0" width="100%">
<col width="5%"/>
<col width="95%"/>
<tr>
<td valign="top">
<p class="count">4.</p>
</td>
<td valign="top">
<p class="normal">De Plaumann-rechtspraak opnieuw bekeken</p>
</td>
</tr>
</table>
    <table cellpadding="0" cellspacing="0" border="0" width="100%">
<col width="5%"/>
<col width="95%"/>
<tr>
<td valign="top">
<p class="count">68.</p>
</td>
<td valign="top">
<p class="normal">Ik ben van mening dat de Plaumann-formule weliswaar deugdelijk is, maar dat de rechtspraak verre van duidelijk is en dat bovendien bepaalde uitleggingen van die formule buitensporig restrictief zijn en niet verenigbaar met een redelijke lezing van artikel 263, vierde alinea, VWEU, zeker niet in de Europese Unie van 2025. Ik zal het Hof nu drie suggesties doen en afsluiten met enkele slotopmerkingen over waarom een heroverweging van de Plaumann-rechtspraak mogelijk, wenselijk en hoognodig is.</p>
</td>
</tr>
</table>
    <table cellpadding="0" cellspacing="0" border="0" width="100%">
<col width="5%"/>
<col width="95%"/>
<tr>
<td valign="top">
<p class="count">a)</p>
</td>
<td valign="top">
<p class="normal">Systematisering van de rechtspraak</p>
</td>
</tr>
</table>
    <table cellpadding="0" cellspacing="0" border="0" width="100%">
<col width="5%"/>
<col width="95%"/>
<tr>
<td valign="top">
<p class="count">69.</p>
</td>
<td valign="top">
<p class="normal">Mijn eerste suggestie aan het Hof is om de rechtspraak te systematiseren, zodat zowel potentiële verzoekers als het Gerecht meer duidelijkheid krijgen over de verschillende omstandigheden waarin personen kunnen worden geacht „individueel te worden geraakt” door een handeling van de Unie. Het Hof wijst af en toe een richtinggevend arrest waarin het verschillende lijnen in de rechtspraak actualiseert en samenbrengt om een coherent en volledig kader te bieden voor een bepaalde procedurele kwestie. (<span class="note footnote notemarker">
<a id="c-68" href="#t-68">68</a>
</span>)
      </p>
</td>
</tr>
</table>
    <table cellpadding="0" cellspacing="0" border="0" width="100%">
<col width="5%"/>
<col width="95%"/>
<tr>
<td valign="top">
<p class="count">70.</p>
</td>
<td valign="top">
<p class="normal">Wie niet gespecialiseerd is in het Unierecht, zal zich er wellicht over verbazen dat de vraag naar de ontvankelijkheid in veel beslissingen van de Unierechter een uitvoerige en ingewikkelde discussie vergt. De ontvankelijkheid zou idealiter relatief gemakkelijk te controleren moeten zijn. Er is iets inherent merkwaardigs aan een systeem waarin in veel zaken veel uitvoeriger wordt stilgestaan bij de ontvankelijkheid van het beroep dan bij de gegrondheid ervan. (<span class="note footnote notemarker">
<a id="c-69" href="#t-69">69</a>
</span>)
      </p>
</td>
</tr>
</table>
    <table cellpadding="0" cellspacing="0" border="0" width="100%">
<col width="5%"/>
<col width="95%"/>
<tr>
<td valign="top">
<p class="count">71.</p>
</td>
<td valign="top">
<p class="normal">De complexiteit van deze materie vormde waarschijnlijk de aanleiding voor de Boehringer-rechtspraak, waarin het Hof aanvaardde dat het mogelijk is een krachtens artikel 263 VWEU ingesteld beroep ten gronde te verwerpen zonder uitspraak te doen over een door een andere partij opgeworpen exceptie van niet-ontvankelijkheid, wanneer een goede rechtsbedeling dat rechtvaardigt. (<span class="note footnote notemarker">
<a id="c-70" href="#t-70">70</a>
</span>) Deze rechtspraak biedt een pragmatische oplossing voor de problemen die voortvloeien uit die complexiteit. Hoewel deze rechtspraak om redenen van proceseconomie verdedigbaar is, zou zij in een minder ingewikkeld systeem waarschijnlijk geen bestaansrecht hebben.</p>
</td>
</tr>
</table>
    <table cellpadding="0" cellspacing="0" border="0" width="100%">
<col width="5%"/>
<col width="95%"/>
<tr>
<td valign="top">
<p class="count">72.</p>
</td>
<td valign="top">
<p class="normal">De onzekerheid die de complexe analyse van de individuele geraaktheid met zich meebrengt, kan ook een probleem vormen in het kader van de TWD Textilwerke Deggendorf-rechtspraak. In die rechtspraak heeft het Hof in wezen geoordeeld dat het in strijd met het rechtszekerheidsbeginsel zou zijn om een persoon die zonder enige twijfel een handeling van de Unie bij de Unierechter had kunnen aanvechten, maar de hiertoe in artikel 263 VWEU gestelde fatale termijn heeft laten verlopen, toe te staan om voor de nationale rechterlijke instanties de wettigheid van die handeling opnieuw in geding te brengen in een beroep tegen de maatregelen van de nationale autoriteiten ter uitvoering van die handeling. Elke andere handelwijze zou die persoon in staat stellen om het definitieve karakter dat de bestreden handeling noodzakelijkerwijs heeft, te ondermijnen zodra de beroepstermijn is verstreken. Bijgevolg is een verzoek om een prejudiciële beslissing over de geldigheid van een dergelijke handeling in die omstandigheden niet-ontvankelijk. (<span class="note footnote notemarker">
<a id="c-71" href="#t-71">71</a>
</span>)
      </p>
</td>
</tr>
</table>
    <table cellpadding="0" cellspacing="0" border="0" width="100%">
<col width="5%"/>
<col width="95%"/>
<tr>
<td valign="top">
<p class="count">73.</p>
</td>
<td valign="top">
<p class="normal">Mijns inziens kan gerust worden gesteld dat de betrokkenen weliswaar het voordeel van de twijfel krijgen („zonder enige twijfel”), maar de op grond van de TWD Textilwerke Deggendorf-rechtspraak vereiste analyse lastig uitvoerbaar is. (<span class="note footnote notemarker">
<a id="c-72" href="#t-72">72</a>
</span>) Personen die door de handeling worden geraakt, moeten daarom in veel gevallen voor de zekerheid twee procedures aanspannen: een voor de nationale rechter en een voor de Unierechter. (<span class="note footnote notemarker">
<a id="c-73" href="#t-73">73</a>
</span>) Dat is in feite wat er in de onderhavige procedure is gebeurd. (<span class="note footnote notemarker">
<a id="c-74" href="#t-74">74</a>
</span>) Het voeren van meerdere procedures over dezelfde kwestie, met als gevolg hogere kosten voor zowel de partijen als de samenleving, is om voor de hand liggende redenen onwenselijk.</p>
</td>
</tr>
</table>
    <table cellpadding="0" cellspacing="0" border="0" width="100%">
<col width="5%"/>
<col width="95%"/>
<tr>
<td valign="top">
<p class="count">74.</p>
</td>
<td valign="top">
<p class="normal">Bijgevolg ben ik van mening dat het Hof bijzonder goede redenen heeft om zijn rechtspraak over het vereiste van individuele geraaktheid door middel van een richtinggevend arrest te verduidelijken. Ik hoop dat de hierboven voorgestelde systematisering het Hof daarbij enigszins kan helpen. Voor alle duidelijkheid: deze systematisering is niet bedoeld als een uitputtende illustratie van alle mogelijke situaties waarin sprake kan zijn van „individuele geraaktheid” in de zin van artikel 263, vierde alinea, VWEU, maar is enkel de weerslag van de bestaande rechtspraak. Zoals advocaat-generaal Bobek in zijn conclusie in de zaak Nord Stream 2 heeft verklaard, is de Plaumann-toets „weliswaar streng, maar althans op het eerste gezicht ook betrekkelijk open en flexibel” (<span class="note footnote notemarker">
<a id="c-75" href="#t-75">75</a>
</span>). Het vereiste van individuele geraaktheid hangt niet alleen af van de specifieke situatie van de verzoeker, maar ook van de vorm en de inhoud van de handeling, alsook van de procedure waarmee de handeling wordt vastgesteld. Zoals uit de zogenoemde Aarhus-verordening (<span class="note footnote notemarker">
<a id="c-76" href="#t-76">76</a>
</span>) blijkt, kan de regelgeving van de Unie bijvoorbeeld nieuwe categorieën van personen creëren die „individueel worden geraakt” door bepaalde handelingen van de instellingen van de Unie. (<span class="note footnote notemarker">
<a id="c-77" href="#t-77">77</a>
</span>)
      </p>
</td>
</tr>
</table>
    <table cellpadding="0" cellspacing="0" border="0" width="100%">
<col width="5%"/>
<col width="95%"/>
<tr>
<td valign="top">
<p class="count">75.</p>
</td>
<td valign="top">
<p class="normal">Hoewel deze systematisering van de rechtspraak niet uitsluit dat het Hof in de toekomst andere gevallen zal tegenkomen waarin een groep personen individueel geraakt kan zijn door een bepaald soort handeling van de Unie, zou zij niet alleen potentiële verzoekers maar ook het Gerecht een duidelijk richtsnoer bieden over de huidige stand van het recht.</p>
</td>
</tr>
</table>
    <table cellpadding="0" cellspacing="0" border="0" width="100%">
<col width="5%"/>
<col width="95%"/>
<tr>
<td valign="top">
<p class="count">b)</p>
</td>
<td valign="top">
<p class="normal">Verfijning van het criterium van de gesloten groep</p>
</td>
</tr>
</table>
    <table cellpadding="0" cellspacing="0" border="0" width="100%">
<col width="5%"/>
<col width="95%"/>
<tr>
<td valign="top">
<p class="count">76.</p>
</td>
<td valign="top">
<p class="normal">In afdeling 3 heb ik uitgelegd waarom ik van mening ben dat de Plaumann-formule een plausibele uitlegging vormt van het vereiste van individuele geraaktheid van artikel 263, vierde alinea, VWEU. In het licht hiervan vind ik ook dat het criterium van de gesloten groep een redelijke toepassing van de Plaumann-formule vormt. Dat criterium wordt gewoonlijk toegepast bij handelingen van algemene strekking en houdt in dat, wanneer een handeling een groep personen raakt die op de datum waarop deze handeling werd vastgesteld waren geïdentificeerd of konden worden geïdentificeerd op basis van specifieke kenmerken van de leden van deze groep, deze personen door die handeling individueel kunnen zijn geraakt voor zover zij deel uitmaken van een beperkte kring van geraakte personen.</p>
</td>
</tr>
</table>
    <table cellpadding="0" cellspacing="0" border="0" width="100%">
<col width="5%"/>
<col width="95%"/>
<tr>
<td valign="top">
<p class="count">77.</p>
</td>
<td valign="top">
<p class="normal">Er is weinig tegen in te brengen dat als de personen waarop een handeling van de Unie betrekking heeft, niet geïdentificeerd of identificeerbaar zijn, die handeling is vastgesteld om bepaalde omstandigheden aan te pakken die in abstracto zijn opgevat, op basis van overwegingen van algemeen beleid. Tegelijkertijd vind ik het ook redelijk dat het enkele feit dat alle door een handeling van de Unie geraakte personen ten tijde van de vaststelling van die handeling waren of konden worden geïdentificeerd, op zich niet volstaat om die personen als individueel geraakt te beschouwen. Het is namelijk niet ongebruikelijk dat er op een bepaalde markt slechts enkele marktdeelnemers zijn die goed bekend zijn bij de autoriteiten en het publiek. Het criterium van de individuele geraaktheid kan niet anders worden toegepast als de handeling bijvoorbeeld betrekking heeft op dienstverlening door advocaten of artsen, of op de productie van grote vliegtuigen of militaire pantservoertuigen. Dat kan echter anders zijn wanneer de handeling, ofschoon zij in algemene termen is geformuleerd en zonder onderscheid van toepassing is op alle betrokkenen, in wezen is toegesneden op de situatie van een of meer specifieke personen. (<span class="note footnote notemarker">
<a id="c-78" href="#t-78">78</a>
</span>)
      </p>
</td>
</tr>
</table>
    <table cellpadding="0" cellspacing="0" border="0" width="100%">
<col width="5%"/>
<col width="95%"/>
<tr>
<td valign="top">
<p class="count">78.</p>
</td>
<td valign="top">
<p class="normal">Zoals aangegeven in punt 27 is er dus meer nodig dan het enkele feit dat de geraakte personen geïdentificeerd of identificeerbaar zijn. Daarom vereist de rechtspraak dat die personen deel uitmaken van een gesloten groep die, wat de bestreden bepaling betreft, een aantal onderscheidende kenmerken heeft. Dat is in overeenstemming met de grondgedachte van de bepaling, die – zoals ik al heb uitgelegd – steeds bedoeld is geweest voor situaties waarin een handeling van de Unie gevolgen heeft voor de rechtspositie van een of meer personen die verder gaan dan de gevolgen die een dergelijke handeling heeft voor de overige geraakte personen. Dat verschil in gevolgen voor individueel en niet-individueel geraakte personen kan niet (alleen of hoofdzakelijk) betrekking hebben op de mate, maar moet (minstens in grote mate) afhangen van de aard van de gevolgen. (<span class="note footnote notemarker">
<a id="c-79" href="#t-79">79</a>
</span>)
      </p>
</td>
</tr>
</table>
    <table cellpadding="0" cellspacing="0" border="0" width="100%">
<col width="5%"/>
<col width="95%"/>
<tr>
<td valign="top">
<p class="count">79.</p>
</td>
<td valign="top">
<p class="normal">Naar mijn mening is de rode draad in de zaken waarin individuele geraaktheid is aanvaard dat de optredende instelling (expliciet of impliciet) rekening heeft gehouden of had moeten houden – op basis van specifieke bepalingen of algemene Unierechtelijke beginselen – met de bijzondere situatie van de verzoekers alvorens een bestreden handeling vast te stellen. Dat is in wezen het geval wanneer de beleidsredenen die de instelling tot handelen hebben aangezet, moesten worden afgezet tegen de rechten en belangen van bepaalde subjecten die om een specifieke reden niet volledig kunnen worden gelijkgesteld met die van de andere geraakte personen. Het feit dat de betrokken instelling niet op de hoogte was van het aantal of de identiteit van deze personen is irrelevant, zolang zij in staat was om de nodige informatie te verkrijgen. (<span class="note footnote notemarker">
<a id="c-80" href="#t-80">80</a>
</span>) Het lijkt mij dat de vier in punt 28 genoemde gevallen in dat opzicht goede voorbeelden zijn.</p>
</td>
</tr>
</table>
    <table cellpadding="0" cellspacing="0" border="0" width="100%">
<col width="5%"/>
<col width="95%"/>
<tr>
<td valign="top">
<p class="count">80.</p>
</td>
<td valign="top">
<p class="normal">Ik weet uiteraard dat een aantal arresten van het Hof tegen deze vaststelling lijkt in te gaan. (<span class="note footnote notemarker">
<a id="c-81" href="#t-81">81</a>
</span>) Die zaken hebben echter bijzondere kenmerken en de uitspraken van het Hof over deze kwestie kunnen niet worden veralgemeend. In de betrokken zaken waren de beroepen namelijk niet ingesteld door particulieren om hun rechten te beschermen, maar door een regionale overheid (van een van de drie gebiedsdelen van het Koninkrijk der Nederlanden) die, als entiteit die verantwoordelijk is voor de economische en sociale zaken binnen haar rechtsgebied, slechts in het algemeen belang opkwam tegen een handeling die beperkte gevolgen had voor haar economie. (<span class="note footnote notemarker">
<a id="c-82" href="#t-82">82</a>
</span>) Volgens vaste rechtspraak volstaat de enkele omstandigheid dat een regio, als een orgaan dat op haar grondgebied bevoegd is op economisch, sociaal of milieugebied, een zekere bevoegdheid heeft met betrekking tot het onderwerp dat wordt geregeld door een handeling van de Unie van algemene strekking, op zich echter niet om die regio te kunnen beschouwen als „geraakt” in de zin van artikel 263, vierde alinea, VWEU. (<span class="note footnote notemarker">
<a id="c-83" href="#t-83">83</a>
</span>) Bovendien bevatte de regelgeving van de Unie in kwestie in de betrokken gevallen slechts vage en algemene verwijzingen naar de noodzaak van de optredende instelling om onder meer rekening te houden met de gevolgen van de geplande handeling voor de geraakte gebieden. (<span class="note footnote notemarker">
<a id="c-84" href="#t-84">84</a>
</span>) En, zoals het Hof heeft vastgesteld, had de bestreden handeling op het grondgebied dat onder de rechtsbevoegdheid van verzoekster viel, geen andere gevolgen dan op de andere getroffen grondgebieden. (<span class="note footnote notemarker">
<a id="c-85" href="#t-85">85</a>
</span>)
      </p>
</td>
</tr>
</table>
    <table cellpadding="0" cellspacing="0" border="0" width="100%">
<col width="5%"/>
<col width="95%"/>
<tr>
<td valign="top">
<p class="count">81.</p>
</td>
<td valign="top">
<p class="normal">Volgens mij doen die arresten dan ook niet af aan mijn overwegingen. In feite zou een vergaande lezing niet alleen moeilijk verenigbaar zijn met de rest van de Plaumann-rechtspraak, maar ook vanuit systemisch oogpunt problematisch zijn. Wanneer een instelling van de Unie bij wet verplicht is om de situatie van een of meer specifieke personen in overweging te nemen, hebben die personen namelijk een overeenkomstig recht dat hun situatie in overweging wordt genomen. Uiteraard geldt het beginsel „ubi ius ibi remedium”: waar een recht is, is ook een beroepsweg. De betrokkenen moeten derhalve de mogelijkheid hebben om de bescherming van het recht voor een rechter zeker te stellen, door op te komen tegen een handeling waarin hun situatie niet of onjuist in aanmerking is genomen. In feite is het juist dit recht (om in aanmerking te worden genomen) dat – om de Plaumann-formule te herhalen – verzoekers „individualiseert op soortgelijke wijze als de adressaat”. (<span class="note footnote notemarker">
<a id="c-86" href="#t-86">86</a>
</span>) In wezen is het mogelijk dat de handelende instelling met de vaststelling van een bepaalde handeling niet alleen algemene en abstracte regels vaststelt die op een onbepaald aantal personen van toepassing zijn, maar ook de situatie van een of meer geïdentificeerde of identificeerbare personen aan de orde stelt, alsof de instelling een handeling met een specifiek inhoudelijk besluit tot hen had gericht.</p>
</td>
</tr>
</table>
    <table cellpadding="0" cellspacing="0" border="0" width="100%">
<col width="5%"/>
<col width="95%"/>
<tr>
<td valign="top">
<p class="count">82.</p>
</td>
<td valign="top">
<p class="normal">Het criterium van de gesloten groep behelst echter een verwarrend element.</p>
</td>
</tr>
</table>
    <table cellpadding="0" cellspacing="0" border="0" width="100%">
<col width="5%"/>
<col width="95%"/>
<tr>
<td valign="top">
<p class="count">83.</p>
</td>
<td valign="top">
<p class="normal">In sommige arresten eiste de Unierechter (of leek dat zo) dat de categorie van personen die in het bijzonder door de bestreden handeling worden geraakt en waartoe de verzoeker beweert te behoren, bestaat uit een vast aantal personen dat na de vaststelling van de bestreden handeling niet kan worden uitgebreid („het toekomstelement”). (<span class="note footnote notemarker">
<a id="c-87" href="#t-87">87</a>
</span>)
      </p>
</td>
</tr>
</table>
    <table cellpadding="0" cellspacing="0" border="0" width="100%">
<col width="5%"/>
<col width="95%"/>
<tr>
<td valign="top">
<p class="count">84.</p>
</td>
<td valign="top">
<p class="normal">Ik heb daar twee bedenkingen bij.</p>
</td>
</tr>
</table>
    <table cellpadding="0" cellspacing="0" border="0" width="100%">
<col width="5%"/>
<col width="95%"/>
<tr>
<td valign="top">
<p class="count">85.</p>
</td>
<td valign="top">
<p class="normal">In de eerste plaats lijkt het toekomstelement theoretisch niet in overeenstemming met de redenering achter de Plaumann-rechtspraak. In wezen komt het erop neer dat de situatie van een bepaalde verzoeker (of van een groep personen waartoe hij behoort), enerzijds, moet worden vergeleken met de situatie van de personen die op een bepaald moment in de toekomst door de bestreden handeling kunnen worden geraakt, anderzijds.</p>
</td>
</tr>
</table>
    <table cellpadding="0" cellspacing="0" border="0" width="100%">
<col width="5%"/>
<col width="95%"/>
<tr>
<td valign="top">
<p class="count">86.</p>
</td>
<td valign="top">
<p class="normal">Dat is echter niet de vergelijking die de Plaumann-rechtspraak van de Unierechter verlangt. Bij het bepalen of er sprake is van „individuele geraaktheid” spelen twee factoren een rol: i) de door de bestreden handeling geraakte personen in het algemeen, die in abstracto moeten worden geïdentificeerd op basis van de personele werkingssfeer van die handeling (hierna: „algemene groep”), en ii) een subgroep daarvan, dat wil zeggen een kleinere groep van geraakte personen (waartoe de verzoeker behoort), die wegens bepaalde bijzondere kenmerken beweerdelijk kan worden onderscheiden van de algemene groep (hierna: „beperkte kring”). (<span class="note footnote notemarker">
<a id="c-88" href="#t-88">88</a>
</span>)
      </p>
</td>
</tr>
</table>
    <table cellpadding="0" cellspacing="0" border="0" width="100%">
<col width="5%"/>
<col width="95%"/>
<tr>
<td valign="top">
<p class="count">87.</p>
</td>
<td valign="top">
<p class="normal">Of een beperkte kring bestaat, moet concreet worden beoordeeld, rekening houdend met alle juridische en feitelijke elementen die de situatie van de personen in deze categorie kunnen kenmerken. De Plaumann-formule geeft de Unierechter namelijk uitdrukkelijk de opdracht om de specifieke „hoedanigheden” en „situatie” van de verzoeker te onderzoeken. Het Hof heeft in feite duidelijk gemaakt dat i) individuele geraaktheid moet worden vastgesteld „door de mate waarin de situatie van [de] particulier specifiek is in vergelijking met die van ieder ander” (<span class="note footnote notemarker">
<a id="c-89" href="#t-89">89</a>
</span>), en ii) die vergelijking moet worden gemaakt „wat de bestreden bepaling betreft” (<span class="note footnote notemarker">
<a id="c-90" href="#t-90">90</a>
</span>) „op de datum van de [bestreden bepaling]” (<span class="note footnote notemarker">
<a id="c-91" href="#t-91">91</a>
</span>).</p>
</td>
</tr>
</table>
    <table cellpadding="0" cellspacing="0" border="0" width="100%">
<col width="5%"/>
<col width="95%"/>
<tr>
<td valign="top">
<p class="count">88.</p>
</td>
<td valign="top">
<p class="normal">Als dat zo is, is het bij de analyse van cruciaal belang om vast te stellen of er een verschil is in de aard van de gevolgen die de bestreden handeling heeft voor de twee groepen (algemene groep vs. beperkte kring). Het is mij niet duidelijk welke rol of welk gewicht in het kader van die analyse aan het toekomstelement moet worden toegedicht.</p>
</td>
</tr>
</table>
    <table cellpadding="0" cellspacing="0" border="0" width="100%">
<col width="5%"/>
<col width="95%"/>
<tr>
<td valign="top">
<p class="count">89.</p>
</td>
<td valign="top">
<p class="normal">Met name begrijp ik niet waarom het vermogen van een of meer personen om op te komen tegen een bepaalde handeling die is vastgesteld zonder dat de instelling van de Unie in kwestie naar behoren rekening zou hebben gehouden met hun bijzondere situatie, zou moeten afhangen van het hypothetische toekomstige gedrag van andere personen (die bijvoorbeeld een bepaalde activiteit zouden kunnen ondernemen, een bedrijf zouden kunnen oprichten of naar een bepaald gebied in de Unie zouden kunnen verhuizen). In een rechtsgemeenschap die – zoals ik later zal uitleggen – stoelt op de kernbeginselen van een liberale democratie met een vrije en open markteconomie, die individuele autonomie hoog in het vaandel hebben en de grondrechten beschermen, komt het bijna nooit voor dat een categorie van personen die een activiteit uitoefenen, niet aan verandering onderhevig zal zijn. (<span class="note footnote notemarker">
<a id="c-92" href="#t-92">92</a>
</span>)
      </p>
</td>
</tr>
</table>
    <table cellpadding="0" cellspacing="0" border="0" width="100%">
<col width="5%"/>
<col width="95%"/>
<tr>
<td valign="top">
<p class="count">90.</p>
</td>
<td valign="top">
<p class="normal">Het toekomstelement volgt naar mijn mening uit een onjuiste toepassing van de Plaumann-rechtspraak. Het is het resultaat van een analyse die te veel nadruk legt op de personele werkingssfeer van de bestreden handeling en onvoldoende rekening houdt met de werkelijke kenmerken van een subgroep daarvan. Dat betekent dat theoretische en hypothetische aspecten een doorslaggevend gewicht krijgen ten nadele van een bestaande reële situatie. Naar mijn mening is een dergelijke benadering nauwelijks te verenigen met de in punt 87 aangehaalde rechtspraak van het Hof.</p>
</td>
</tr>
</table>
    <table cellpadding="0" cellspacing="0" border="0" width="100%">
<col width="5%"/>
<col width="95%"/>
<tr>
<td valign="top">
<p class="count">91.</p>
</td>
<td valign="top">
<p class="normal">In de tweede plaats betwijfel ik of het vanuit praktisch oogpunt redelijk en nuttig is om het toekomstelement in overweging te nemen.</p>
</td>
</tr>
</table>
    <table cellpadding="0" cellspacing="0" border="0" width="100%">
<col width="5%"/>
<col width="95%"/>
<tr>
<td valign="top">
<p class="count">92.</p>
</td>
<td valign="top">
<p class="normal">Het toekomstelement is zeker een kenmerk dat inherent is aan alle situaties waarin het criterium dat de beperkte kring onderscheidt van de algemene groep, betrekking heeft op gebeurtenissen in het verleden, zoals bijvoorbeeld in de in punt 32 genoemde situaties. In die gevallen heeft het voor het Hof echter geen toegevoegde waarde om dat element te verifiëren, juist omdat het onvermijdelijk aanwezig is.</p>
</td>
</tr>
</table>
    <table cellpadding="0" cellspacing="0" border="0" width="100%">
<col width="5%"/>
<col width="95%"/>
<tr>
<td valign="top">
<p class="count">93.</p>
</td>
<td valign="top">
<p class="normal">Ook in de andere gevallen – dat wil zeggen wanneer het criterium dat de beperkte kring onderscheidt geen verband houdt met gebeurtenissen in het verleden – kan de toetsing van dat element misleidend zijn of geen zin hebben.</p>
</td>
</tr>
</table>
    <table cellpadding="0" cellspacing="0" border="0" width="100%">
<col width="5%"/>
<col width="95%"/>
<tr>
<td valign="top">
<p class="count">94.</p>
</td>
<td valign="top">
<p class="normal">Enerzijds zou dit tot inconsistenties kunnen leiden: een verzoeker die zich met betrekking tot een bepaalde handeling daadwerkelijk in een situatie bevindt die duidelijk verschilt van die van de algemene groep i) kan nog steeds individueel worden geraakt, zelfs als bepaalde andere personen zich in dezelfde situatie bevinden, maar ii) kan niet individueel worden geraakt als bepaalde andere personen zich in de toekomst mogelijk in een vergelijkbare situatie zullen bevinden. Het nut van dat onderscheid ontgaat mij.</p>
</td>
</tr>
</table>
    <table cellpadding="0" cellspacing="0" border="0" width="100%">
<col width="5%"/>
<col width="95%"/>
<tr>
<td valign="top">
<p class="count">95.</p>
</td>
<td valign="top">
<p class="normal">Anderzijds vraag ik mij af of een correcte identificatie van de beperkte kring (dat wil zeggen, een concrete identificatie op basis van een beoordeling van alle relevante juridische en feitelijke elementen) de toetsing van het toekomstelement niet – opnieuw – overbodig maakt.</p>
</td>
</tr>
</table>
    <table cellpadding="0" cellspacing="0" border="0" width="100%">
<col width="5%"/>
<col width="95%"/>
<tr>
<td valign="top">
<p class="count">96.</p>
</td>
<td valign="top">
<p class="normal">Zo heeft het Gerecht in de onderhavige zaak zijn analyse toegespitst op ondernemingen die betrokken zijn bij de productie en verkoop van verhitte tabaksproducten, door te kijken naar de materiële en personele werkingssfeer van de litigieuze handeling. Ongetwijfeld zijn zowel rekwirantes als elke onderneming die in de toekomst op de betrokken markt actief zal zijn, vergelijkbaar in die zin dat zij allemaal aan dezelfde regels onderworpen zullen zijn en dus zullen „lijden” onder de bij de litigieuze handeling ingevoerde beperkingen van hun activiteiten.</p>
</td>
</tr>
</table>
    <table cellpadding="0" cellspacing="0" border="0" width="100%">
<col width="5%"/>
<col width="95%"/>
<tr>
<td valign="top">
<p class="count">97.</p>
</td>
<td valign="top">
<p class="normal">Maar bevinden de huidige en de toekomstige marktdeelnemers zich werkelijk in een vergelijkbare situatie in de zin van artikel 263, vierde alinea, VWEU? Naar mijn mening is dat duidelijk niet het geval.</p>
</td>
</tr>
</table>
    <table cellpadding="0" cellspacing="0" border="0" width="100%">
<col width="5%"/>
<col width="95%"/>
<tr>
<td valign="top">
<p class="count">98.</p>
</td>
<td valign="top">
<p class="normal">Zoals ik bij de beoordeling van het middel van rekwirantes nader zal toelichten, behoren rekwirantes tot de ondernemingen die een nieuw product op de markt van de Unie hebben geïntroduceerd en daartoe aanzienlijke investeringen hebben gedaan, waaronder de ontwikkeling van een nieuwe technologie, het opzetten van nieuwe distributiekanalen en het voeren van een campagne om het product bekendheid te geven en aantrekkelijk te maken voor klanten. Bovendien is de litigieuze handeling – simpel gesteld – juist ingevoerd omdat rekwirantes veel succes oogstten met hun initiatief, waardoor de verkoop van het nieuwe product binnen vrij korte tijd sterk steeg. Voorts heeft de Commissie deze stijging – en dus de noodzaak en de geschiktheid van de invoering van de litigieuze handeling – vastgesteld aan de hand van de verkoopgegevens die onder meer door rekwirantes zelf zijn verstrekt.</p>
</td>
</tr>
</table>
    <table cellpadding="0" cellspacing="0" border="0" width="100%">
<col width="5%"/>
<col width="95%"/>
<tr>
<td valign="top">
<p class="count">99.</p>
</td>
<td valign="top">
<p class="normal">Hoe kunnen ondernemingen die op een gegeven moment deze markt zullen betreden – bijvoorbeeld door mee te liften op de investeringen van rekwirantes – worden geacht zich in een werkelijk vergelijkbare situatie te bevinden als rekwirantes?</p>
</td>
</tr>
</table>
    <table cellpadding="0" cellspacing="0" border="0" width="100%">
<col width="5%"/>
<col width="95%"/>
<tr>
<td valign="top">
<p class="count">100.</p>
</td>
<td valign="top">
<p class="normal">Concluderend ben ik op dit punt van mening dat het toekomstelement nauwelijks verenigbaar is met de hoofdbeginselen van de Plaumann-rechtspraak en bovendien gemakkelijk verkeerd kan worden uitgelegd en toegepast. Daarom geef ik het Hof in overweging het criterium van de gesloten groep te bevestigen, maar af te stappen van het vereiste dat de groep personen in kwestie na de vaststelling van de bestreden handeling niet kan worden uitgebreid.</p>
</td>
</tr>
</table>
    <table cellpadding="0" cellspacing="0" border="0" width="100%">
<col width="5%"/>
<col width="95%"/>
<tr>
<td valign="top">
<p class="count">c)</p>
</td>
<td valign="top">
<p class="normal">Gelijke behandeling van alle personen ten aanzien van alle rechten</p>
</td>
</tr>
</table>
    <table cellpadding="0" cellspacing="0" border="0" width="100%">
<col width="5%"/>
<col width="95%"/>
<tr>
<td valign="top">
<p class="count">101.</p>
</td>
<td valign="top">
<p class="normal">Mijn derde en laatste suggestie aan het Hof is om de Plaumann-rechtspraak coherenter toe te passen in de verschillende zaken die bij het Hof aanhangig worden gemaakt, ongeacht het type verzoeker en het type rechten of belangen dat in het geding is. Het lijkt mij inderdaad dat de beginselen van de Plaumann-rechtspraak nu eens strenger en dan weer soepeler zijn toegepast in zaken die zich – althans met de blik van nu – nauwelijks van elkaar onderscheiden. In de Europese Economische Gemeenschap van 1963 was dat misschien gerechtvaardigd, maar in de Europese Unie van 2025 is dat niet langer het geval.</p>
</td>
</tr>
</table>
    <table cellpadding="0" cellspacing="0" border="0" width="100%">
<col width="5%"/>
<col width="95%"/>
<tr>
<td valign="top">
<p class="count">102.</p>
</td>
<td valign="top">
<p class="normal">Tot eind jaren tachtig, begin jaren negentig van de twintigste eeuw hielden de toenmalige Gemeenschappen zich voornamelijk bezig met handel en economie. De meeste zaken die op de Kirchberg belandden, hadden betrekking op zaken als vrij verkeer, mededinging, handelspolitiek en handelsbescherming, douane, landbouw en visserij. (<span class="note footnote notemarker">
<a id="c-93" href="#t-93">93</a>
</span>) Het is dan ook niet verwonderlijk dat de Plaumann-rechtspraak meer was toegesneden op mogelijke schendingen van economische rechten die werden aangevoerd door economisch actieve personen: werknemers, zelfstandigen of ondernemingen. De Gemeenschappen hadden destijds namelijk als hoofddoel een gemeenschappelijke markt tot stand te brengen.</p>
</td>
</tr>
</table>
    <table cellpadding="0" cellspacing="0" border="0" width="100%">
<col width="5%"/>
<col width="95%"/>
<tr>
<td valign="top">
<p class="count">103.</p>
</td>
<td valign="top">
<p class="normal">In de Europese Unie van 2025 is de situatie aanzienlijk veranderd. Om haar overkoepelende doelstellingen (het bevorderen van vrede, de waarden van de Unie en het welzijn van haar bevolking) te bereiken, moet de Unie niet alleen een interne markt tot stand brengen en versterken, maar onder meer ook „haar burgers een ruimte van vrijheid, veiligheid en recht” bieden, „zich [inzetten] voor duurzame ontwikkeling”, zich richten „op volledige werkgelegenheid en sociale vooruitgang, en […] een hoog niveau van bescherming en verbetering van de kwaliteit van het milieu”, en „wetenschappelijke en technische vooruitgang” bevorderen. Het vergroten van de economische welvaart van de Europese burgers is niet langer het (enige) speerpunt van de Unie.</p>
</td>
</tr>
</table>
    <table cellpadding="0" cellspacing="0" border="0" width="100%">
<col width="5%"/>
<col width="95%"/>
<tr>
<td valign="top">
<p class="count">104.</p>
</td>
<td valign="top">
<p class="normal">De economische rechten van de burgers van de Unie kunnen in het rechtsstelsel van de Unie dus niet de status van primi inter pares hebben, aangezien zij van even groot belang zijn als andersoortige rechten en vrijheden (op burgerlijk, politiek, sociaal en andere gebieden). Uit vaste rechtspraak volgt dat binnen de rechtsorde van de Unie geen enkele categorie rechten voorrang heeft op de andere. (<span class="note footnote notemarker">
<a id="c-94" href="#t-94">94</a>
</span>) Wanneer verscheidene rechten aan de orde zijn, moeten de vereisten ervan zo veel mogelijk met elkaar worden verzoend en moet een juist evenwicht hiertussen worden verzekerd. (<span class="note footnote notemarker">
<a id="c-95" href="#t-95">95</a>
</span>) In geval van rechtstreeks met elkaar conflicterende rechten hangt het van de specifieke omstandigheden af welke rechten voorrang hebben. (<span class="note footnote notemarker">
<a id="c-96" href="#t-96">96</a>
</span>)
      </p>
</td>
</tr>
</table>
    <table cellpadding="0" cellspacing="0" border="0" width="100%">
<col width="5%"/>
<col width="95%"/>
<tr>
<td valign="top">
<p class="count">105.</p>
</td>
<td valign="top">
<p class="normal">Bovendien spreekt het voor zich dat het voornemen van de burgers van de Unie om hun gemeenschappelijke belangen na te streven door de oprichting van een rechtspersoon, door het Handvest wordt beschermd, zowel wanneer die belangen van economische aard zijn als wanneer zij van andere aard zijn. (<span class="note footnote notemarker">
<a id="c-97" href="#t-97">97</a>
</span>)
      </p>
</td>
</tr>
</table>
    <table cellpadding="0" cellspacing="0" border="0" width="100%">
<col width="5%"/>
<col width="95%"/>
<tr>
<td valign="top">
<p class="count">106.</p>
</td>
<td valign="top">
<p class="normal">Uit het bovenstaande volgt dat de wijze waarop de Plaumann-rechtspraak in de verschillende zaken wordt toegepast aan een herijking toe is. Bij het onderzoeken van de individuele geraaktheid zou namelijk moeten gelden dat i) organisaties zonder winstoogmerk (zoals verenigingen en non-gouvernementele organisaties (<span class="note footnote notemarker">
<a id="c-98" href="#t-98">98</a>
</span>)) over het algemeen worden beoordeeld volgens dezelfde normen die worden toegepast op winstgevende entiteiten (zoals ondernemingen), en ii) het er niet toe doet of de door de bestreden handelingen geraakte rechten of belangen van de verzoekers van economische dan wel van andere aard zijn.</p>
</td>
</tr>
</table>
    <table cellpadding="0" cellspacing="0" border="0" width="100%">
<col width="5%"/>
<col width="95%"/>
<tr>
<td valign="top">
<p class="count">107.</p>
</td>
<td valign="top">
<p class="normal">Ik zal nu twee hypothetische voorbeelden geven om te laten zien wat dat in de praktijk zou kunnen betekenen.</p>
</td>
</tr>
</table>
    <table cellpadding="0" cellspacing="0" border="0" width="100%">
<col width="5%"/>
<col width="95%"/>
<tr>
<td valign="top">
<p class="count">108.</p>
</td>
<td valign="top">
<p class="normal">In de eerste plaats kan een handeling van de Unie die, om de visbestanden te beschermen, gedurende een aanzienlijke periode de lucratiefste vangsten in de maritieme gebieden rond het eiland Remota Insula verbiedt, naar mijn mening wel de lokale vereniging van kleine vissers individueel raken, die de belangen vertegenwoordigt van iedereen die voor zijn levensonderhoud volledig afhankelijk is van de visserij, maar niet andere categorieën personen die ook in uiteenlopende mate door de handeling worden geraakt: de inwoners van het eiland, lokale restauranteigenaren en grote ondernemingen die actief zijn in de visserijsector (en die hun boten gemakkelijk naar elders kunnen sturen).</p>
</td>
</tr>
</table>
    <table cellpadding="0" cellspacing="0" border="0" width="100%">
<col width="5%"/>
<col width="95%"/>
<tr>
<td valign="top">
<p class="count">109.</p>
</td>
<td valign="top">
<p class="normal">In de tweede plaats raakt een handeling van de Unie die ernstige gevolgen heeft voor de diersoort avis avium, die in het Natura 2000-gebied Antiqua Silva leeft, de personen die in de buurt wonen, vogelaars en internationale milieuverenigingen mogelijk niet individueel. De handeling heeft echter wel degelijk een zeer specifieke invloed op een plaatselijke vereniging die als officiële missie heeft avis avium in het Antiqua Silva-gebied te beschermen.</p>
</td>
</tr>
</table>
    <table cellpadding="0" cellspacing="0" border="0" width="100%">
<col width="5%"/>
<col width="95%"/>
<tr>
<td valign="top">
<p class="count">110.</p>
</td>
<td valign="top">
<p class="normal">In beide gevallen draait het verschil tussen de manier waarop de handeling van de Unie de denkbeeldige vereniging treft en de manier waarop deze andere personen treft, niet om de mate maar om de aard van het effect van die handeling. Het betrokken belang kan wel (eerste voorbeeld) of niet (tweede voorbeeld) van economische aard zijn. In beide gevallen raakt de handeling de kernactiviteit van de vereniging, doordat zij een belang raakt dat verder strekt dan het belang van de leden van de vereniging. Bijgevolg moet de vereniging procesbevoegdheid hebben gezien de gevolgen die de hypothetische handeling heeft voor haar eigen belangen als vereniging, overeenkomstig de rechtspraak waarnaar in voetnoot 98 is verwezen. Deze rechtspersonen beschouwen als niet individueel geraakt door die handelingen – enkel omdat zij niet de enigen zijn die worden geraakt en/of zij niet rechtens of feitelijk een monopolie hebben op de bescherming van de belangen in kwestie – zou niet alleen formalistisch zijn, maar ook losgezongen van de realiteit.</p>
</td>
</tr>
</table>
    <table cellpadding="0" cellspacing="0" border="0" width="100%">
<col width="5%"/>
<col width="95%"/>
<tr>
<td valign="top">
<p class="count">111.</p>
</td>
<td valign="top">
<p class="normal">Ik zie geen wezenlijk verschil tussen deze hypothetische gevallen en, bijvoorbeeld, procedures die zijn aangespannen door ondernemingen die niet de adressaten zijn van, noch worden genoemd in besluiten die zijn vastgesteld op grond van de antitrust- en staatssteunregels van de Unie, maar die potentiële of feitelijke concurrenten of zakenpartners zijn van de door die besluiten geraakte ondernemingen.</p>
</td>
</tr>
</table>
    <table cellpadding="0" cellspacing="0" border="0" width="100%">
<col width="5%"/>
<col width="95%"/>
<tr>
<td valign="top">
<p class="count">112.</p>
</td>
<td valign="top">
<p class="normal">Concluderend doe ik het Hof de volgende drie suggesties: i) de Plaumann-rechtspraak systematiseren om potentiële verzoekers en het Gerecht meer duidelijkheid te verschaffen; ii) het criterium van de gesloten groep verfijnen en afstappen van een al te strikte toepassing ervan, en iii) alle personen met betrekking tot alle rechten op gelijkwaardige wijze in aanmerking nemen. In de volgende drie onderdelen d), e) en f) van deze conclusie zal ik uitleggen waarom een herziening van de Plaumann-rechtspraak naar mijn mening mogelijk, wenselijk en hoognodig is.</p>
</td>
</tr>
</table>
    <table cellpadding="0" cellspacing="0" border="0" width="100%">
<col width="5%"/>
<col width="95%"/>
<tr>
<td valign="top">
<p class="count">d)</p>
</td>
<td valign="top">
<p class="normal">Slotopmerkingen (I): waarom heroverweging van de Plaumann-rechtspraak mogelijk is</p>
</td>
</tr>
</table>
    <table cellpadding="0" cellspacing="0" border="0" width="100%">
<col width="5%"/>
<col width="95%"/>
<tr>
<td valign="top">
<p class="count">113.</p>
</td>
<td valign="top">
<p class="normal">Anders dan de door advocaat-generaal Jacobs, het Gerecht en een deel van de rechtsgeleerden voorgestelde criteria wijken mijn suggesties met betrekking tot de uitlegging van artikel 263, vierde alinea, VWEU niet af van het arrest Plaumann. Ik stel evenmin voor om het criterium van de gesloten groep, dat de Unierechter consequent heeft toegepast om individuele geraaktheid vast te stellen in geval van handelingen van algemene strekking, af te schaffen of wezenlijk te wijzigen.</p>
</td>
</tr>
</table>
    <table cellpadding="0" cellspacing="0" border="0" width="100%">
<col width="5%"/>
<col width="95%"/>
<tr>
<td valign="top">
<p class="count">114.</p>
</td>
<td valign="top">
<p class="normal">Mijn suggesties zijn in feite systemisch van aard en hebben een relatief bescheiden reikwijdte. Het Hof kan ze overnemen en tegelijkertijd ruimschoots binnen de grenzen van de bestaande rechtspraak blijven, met inbegrip van toonaangevende en recente zaken zoals UPA, Inuit of Carvalho. Er zou slechts een beperkte en perifere lijn van de rechtspraak worden losgelaten.</p>
</td>
</tr>
</table>
    <table cellpadding="0" cellspacing="0" border="0" width="100%">
<col width="5%"/>
<col width="95%"/>
<tr>
<td valign="top">
<p class="count">115.</p>
</td>
<td valign="top">
<p class="normal">Gelet op het bovenstaande vind ik ook elke vrees dat mijn suggesties „de sluizen zouden openzetten” en zouden leiden tot een explosieve toename van het aantal rechtszaken bij de Unierechters, sterk overdreven. In de eerste plaats mag niet worden vergeten dat personen die voldoen aan het vereiste van individuele geraaktheid, ook moeten voldoen aan het vereiste van „rechtstreekse geraaktheid” en moeten bewijzen dat zij een „procesbelang” hebben. (<span class="note footnote notemarker">
<a id="c-99" href="#t-99">99</a>
</span>) Bovendien hoef ik er nauwelijks op te wijzen dat verzoekers een duidelijk omschreven termijn hebben om een handeling van de Unie aan te vechten: binnen twee maanden na de datum van bekendmaking van de handeling of van de kennisgeving ervan aan hen of na de datum waarop zij ervan kennis hebben genomen. (<span class="note footnote notemarker">
<a id="c-100" href="#t-100">100</a>
</span>) In de tweede plaats zou de relatieve toename van het aantal ontvankelijke zaken naar mijn mening ruimschoots worden gecompenseerd door de middelen die het Hof van Justitie van de Europese Unie zou besparen dankzij een duidelijke systematisering van de materie. In de derde plaats zou een Gerecht dat uit 54 rechters bestaat, prima in staat moeten zijn een bescheiden toename van de werklast op te vangen. (<span class="note footnote notemarker">
<a id="c-101" href="#t-101">101</a>
</span>) In de vierde en laatste plaats (maar daarom niet minder belangrijk) laat het Hof bij de toetsing van de geldigheid van handelingen van de Unie een relatief ruime beoordelingsmarge aan de instellingen van de Unie wat betreft beleidskeuzen en complexe technische beoordelingen (de zogenaamde „marginale toetsing” door het Hof). (<span class="note footnote notemarker">
<a id="c-102" href="#t-102">102</a>
</span>) Hieruit volgt dat de behandeling van veel ontvankelijk verklaarde zaken snel zal kunnen worden afgerond, aangezien de betrokken instelling de grenzen van haar beoordelingsbevoegdheid niet heeft overschreden, hetgeen tot een kennelijke beoordelingsfout zou hebben geleid.</p>
</td>
</tr>
</table>
    <table cellpadding="0" cellspacing="0" border="0" width="100%">
<col width="5%"/>
<col width="95%"/>
<tr>
<td valign="top">
<p class="count">e)</p>
</td>
<td valign="top">
<p class="normal">Slotopmerkingen (II): waarom heroverweging van de Plaumann-rechtspraak wenselijk is</p>
</td>
</tr>
</table>
    <table cellpadding="0" cellspacing="0" border="0" width="100%">
<col width="5%"/>
<col width="95%"/>
<tr>
<td valign="top">
<p class="count">116.</p>
</td>
<td valign="top">
<p class="normal">Naar mijn mening is er nog een voordeel naast de reeds besproken voordelen. Dat voordeel vloeit voort uit de grotere rol die sommige verenigingen kunnen spelen in geschillen die rechtstreeks voor de Unierechter worden gebracht.</p>
</td>
</tr>
</table>
    <table cellpadding="0" cellspacing="0" border="0" width="100%">
<col width="5%"/>
<col width="95%"/>
<tr>
<td valign="top">
<p class="count">117.</p>
</td>
<td valign="top">
<p class="normal">Zoals advocaat-generaal Sharpston heeft opgemerkt, erkent een systeem dat mensen aanmoedigt om geschillen in verband met collectieve belangen (zoals milieubescherming) via verenigingen te kanaliseren, „dat deze organisaties de rechter niet overbelasten of verlammen. Integendeel, [het brengt] in één eis de vorderingen van een groot aantal individuen samen [en creëert zo] een filter die op termijn het werk van de rechter gemakkelijker zal maken”. Zij merkte voorts op dat „deze organisaties vaak over een technische kennis beschikken die particulieren meestal missen” en dat „het inbrengen van technische informatie in de procedure ook een positief element [is] dat de rechter in een betere positie plaatst voor het nemen van de uiteindelijke beslissing”. (<span class="note footnote notemarker">
<a id="c-103" href="#t-103">103</a>
</span>)
      </p>
</td>
</tr>
</table>
    <table cellpadding="0" cellspacing="0" border="0" width="100%">
<col width="5%"/>
<col width="95%"/>
<tr>
<td valign="top">
<p class="count">118.</p>
</td>
<td valign="top">
<p class="normal">Ik heb weinig aan deze zeer redelijke overwegingen toe te voegen. Een grotere rol voor verenigingen kan voorts tot op zekere hoogte de in punt 41 genoemde paradox oplossen, namelijk dat naarmate het betrokken belang algemener en collectiever van aard is en de handeling meer schade oplevert, het steeds onwaarschijnlijker wordt dat verzoekers worden beschouwd als individueel geraakt volgens de Plaumann-rechtspraak.</p>
</td>
</tr>
</table>
    <table cellpadding="0" cellspacing="0" border="0" width="100%">
<col width="5%"/>
<col width="95%"/>
<tr>
<td valign="top">
<p class="count">119.</p>
</td>
<td valign="top">
<p class="normal">Niettemin heb ik wel sympathie voor de argumenten van advocaat-generaal Cosmas, die stelt dat een versoepeling van de procesbevoegdheidscriteria door het Hof ten gunste van verenigingen i) misbruik in de hand zou kunnen werken, aangezien natuurlijke personen die geen procesbevoegdheid hebben dit procesrechtelijke beletsel kunnen omzeilen door een specifieke milieubeschermingsorganisatie op te zetten als instrument om een procedure te kunnen aanspannen, en ii) het mogelijk zou kunnen maken dat een groot en onbepaald aantal verenigingen een handeling aanvecht. (<span class="note footnote notemarker">
<a id="c-104" href="#t-104">104</a>
</span>)
      </p>
</td>
</tr>
</table>
    <table cellpadding="0" cellspacing="0" border="0" width="100%">
<col width="5%"/>
<col width="95%"/>
<tr>
<td valign="top">
<p class="count">120.</p>
</td>
<td valign="top">
<p class="normal">Deze bezwaren kunnen echter gemakkelijk worden weggenomen. In de eerste plaats is het zeker gepast om te eisen dat de vereniging in kwestie echt is en bewijzen overlegt voor haar eerdere activiteiten. (<span class="note footnote notemarker">
<a id="c-105" href="#t-105">105</a>
</span>) In de tweede plaats mag het niet volstaan dat een vereniging in algemene zin actief is op het gebied waarop de bestreden handeling betrekking heeft, of dat bescherming van het belang dat door die handeling zou worden geschaad, een van de doelstellingen van de vereniging is. Een dergelijke benadering zou namelijk het aantal geraakte verenigingen al te zeer verruimen, wat duidelijk in strijd is met de grondgedachte achter de Plaumann-rechtspraak. Zoals gezegd moet worden nagegaan of de bestreden handeling een aanzienlijke invloed kan hebben op de kerntaak van de vereniging, zoals omschreven in haar statuten.</p>
</td>
</tr>
</table>
    <table cellpadding="0" cellspacing="0" border="0" width="100%">
<col width="5%"/>
<col width="95%"/>
<tr>
<td valign="top">
<p class="count">121.</p>
</td>
<td valign="top">
<p class="normal">Het is zelfs zo dat nationale rechters in een aantal lidstaten hun procedureregels (waaronder inzake de procesbevoegdheid, al naargelang het geval) zo hebben uitgelegd dat handelingen die collectieve belangen zouden schaden, kunnen worden aangevochten, met name wanneer het beroep wordt ingesteld door representatieve verenigingen. Sommige van de uitspraken in die zaken gaan opmerkelijk ver wat betreft de mate waarin zij het door de bestreden handelingen geschade algemeen belang beschermen. (<span class="note footnote notemarker">
<a id="c-106" href="#t-106">106</a>
</span>)
      </p>
</td>
</tr>
</table>
    <table cellpadding="0" cellspacing="0" border="0" width="100%">
<col width="5%"/>
<col width="95%"/>
<tr>
<td valign="top">
<p class="count">122.</p>
</td>
<td valign="top">
<p class="normal">Bovendien is het EHRM onlangs ook die weg ingeslagen. Het Hof kan volgens mij inspiratie putten uit de arresten die de Grote kamer van het EHRM in april 2024 heeft gewezen in drie zaken met betrekking tot klimaatverandering. Terwijl het de klachten van de individuele verzoeksters niet-ontvankelijk achtte, oordeelde het EHRM dat een vereniging het recht had om een klacht in te dienen. (<span class="note footnote notemarker">
<a id="c-107" href="#t-107">107</a>
</span>) In wezen heeft het Hof in Straatsburg geoordeeld dat het, gelet op het collectieve karakter van het door verzoeksters beschermde belang, van belang was om verenigingen in staat te stellen in beroep te gaan bij de rechter, in plaats van uitsluitend te vertrouwen op procedures die afzonderlijke individuen in eigen naam instellen. Het EHRM eiste echter dat verzoekster daartoe aan drie criteria moest voldoen, namelijk dat de vereniging moest aantonen dat i) zij rechtmatig in het betrokken rechtsgebied is gevestigd of daar bevoegd is om op te treden; ii) zij in overeenstemming met haar statutaire doelstellingen binnen dat rechtsgebied een specifiek doel nastreeft, en iii) zij als daadwerkelijk gekwalificeerd en representatief kan worden beschouwd om namens leden of andere geraakte personen binnen het rechtsgebied op te treden.</p>
</td>
</tr>
</table>
    <table cellpadding="0" cellspacing="0" border="0" width="100%">
<col width="5%"/>
<col width="95%"/>
<tr>
<td valign="top">
<p class="count">123.</p>
</td>
<td valign="top">
<p class="normal">Het lijkt mij dat deze drie criteria mutatis mutandis overeenstemmen met de criteria die ik in punt 120 heb voorgesteld, namelijk de noodzaak om de kerntaak van de vereniging overeenkomstig haar statuten te evalueren en te verifiëren of zij met haar activiteiten daadwerkelijk die belangen behartigt. Om de in de punten 101 tot en met 112 uiteengezette redenen lijkt de voorgestelde benadering goed te passen binnen de Plaumann-rechtspraak.</p>
</td>
</tr>
</table>
    <table cellpadding="0" cellspacing="0" border="0" width="100%">
<col width="5%"/>
<col width="95%"/>
<tr>
<td valign="top">
<p class="count">124.</p>
</td>
<td valign="top">
<p class="normal">Overigens hebben andere internationale tribunalen ook soortgelijke beroepen toestaan. Zo heeft het Internationaal Hof voor het Recht van de Zee in mei 2024 ook een advies uitgebracht over klimaatverandering. Het bevestigde om te beginnen dat het bevoegd was om uitspraak te doen op grond van artikel 21 van zijn statuut, ofschoon sommige deelnemers aan het geding daar anders over dachten, en oordeelde vervolgens dat de partijen bij het Verdrag van de Verenigde Naties inzake het recht van de zee de specifieke verplichting hebben om „alle nodige maatregelen te nemen om verontreiniging van de zee door antropogene emissies van [broeikasgassen] te voorkomen, te verminderen en te beheersen”. (<span class="note footnote notemarker">
<a id="c-108" href="#t-108">108</a>
</span>)
      </p>
</td>
</tr>
</table>
    <table cellpadding="0" cellspacing="0" border="0" width="100%">
<col width="5%"/>
<col width="95%"/>
<tr>
<td valign="top">
<p class="count">125.</p>
</td>
<td valign="top">
<p class="normal">De vraag is echter of een al te restrictieve toepassing van de regels inzake procesbevoegdheid krachtens artikel 263, vierde alinea, VWEU het niet onwaarschijnlijker maakt dat het Hof kennis kan nemen van geschillen over soortgelijke kwesties. Geprivilegieerde verzoekers zullen handelingen van algemene strekking doorgaans niet aanvechten bij de Unierechter, aangezien zij doorgaans ofwel direct (instellingen van de Unie) ofwel indirect (lidstaten, als leden van de Raad) betrokken waren bij de vaststelling van de bestreden handeling.</p>
</td>
</tr>
</table>
    <table cellpadding="0" cellspacing="0" border="0" width="100%">
<col width="5%"/>
<col width="95%"/>
<tr>
<td valign="top">
<p class="count">126.</p>
</td>
<td valign="top">
<p class="normal">Daarom hangt de mogelijkheid voor het Hof om kennis te nemen van dergelijke zaken meestal af van de welwillendheid van de nationale rechter waarbij een particuliere partij een procedure heeft ingeleid, doorgaans met het oog op een prejudiciële verwijzing op grond van artikel 267 VWEU. Dat is natuurlijk geen zekerheid en de procedure kan voorts veel tijd in beslag nemen. Dat zou zeer betreurenswaardig zijn, aangezien dergelijke kwesties ongetwijfeld van groot belang zullen zijn voor het toekomstige optreden van de Europese Unie op bepaalde gebieden waarop het Hof in het verleden een pioniersrol heeft gespeeld. (<span class="note footnote notemarker">
<a id="c-109" href="#t-109">109</a>
</span>)
      </p>
</td>
</tr>
</table>
    <table cellpadding="0" cellspacing="0" border="0" width="100%">
<col width="5%"/>
<col width="95%"/>
<tr>
<td valign="top">
<p class="count">f)</p>
</td>
<td valign="top">
<p class="normal">Slotopmerkingen (III): waarom heroverweging van de Plaumann-rechtspraak hoognodig is</p>
</td>
</tr>
</table>
    <table cellpadding="0" cellspacing="0" border="0" width="100%">
<col width="5%"/>
<col width="95%"/>
<tr>
<td valign="top">
<p class="count">127.</p>
</td>
<td valign="top">
<p class="normal">Rechtszekerheid, wat een hoge mate van duidelijkheid en stabiliteit van het recht vereist, is in de meeste rechtsstelsels een beginsel van constitutioneel belang, en de bescherming ervan is een kerntaak van elke rechterlijke instantie. In alle rechtsstelsels komt er echter een moment waarop de hoogste rechterlijke instanties bepaalde veronderstellingen in twijfel moeten trekken en vaste rechtspraak moeten herzien. Is de rechtspraak nog steeds in overeenstemming met de grondbeginselen van het rechtsstelsel als geheel, en weerspiegelt zij de waarden en overtuigingen van het politieke bestel waarvan zij de uitdrukking is?</p>
</td>
</tr>
</table>
    <table cellpadding="0" cellspacing="0" border="0" width="100%">
<col width="5%"/>
<col width="95%"/>
<tr>
<td valign="top">
<p class="count">128.</p>
</td>
<td valign="top">
<p class="normal">In dat verband noemt het EHRM het EVRM een levend instrument. Het Hof noemde het Handvest „net als het EHRM[…] een levend instrument dat moet worden geïnterpreteerd in het licht van de huidige levensomstandigheden en de opvattingen die vandaag de dag in democratische staten heersen, zodat er rekening moet worden gehouden met de ontwikkeling van de waarden en opvattingen in de lidstaten, zowel op maatschappelijk als op normatief gebied”. (<span class="note footnote notemarker">
<a id="c-110" href="#t-110">110</a>
</span>)
      </p>
</td>
</tr>
</table>
    <table cellpadding="0" cellspacing="0" border="0" width="100%">
<col width="5%"/>
<col width="95%"/>
<tr>
<td valign="top">
<p class="count">129.</p>
</td>
<td valign="top">
<p class="normal">Het spreekt haast voor zich dat een herziening van vaste rechtspraak niet noodzakelijkerwijs betekent dat die rechtspraak terzijde wordt geschoven of ingetrokken, maar ook kan inhouden dat de daarin vervatte kernbeginselen met een frisse blik worden bekeken in het licht van de nieuwe normatieve en maatschappelijke context. Onlangs heeft het Hof bijvoorbeeld zijn reeds lang bestaande Cilfit-rechtspraak herzien in de zaak Consorzio Italian Management. (<span class="note footnote notemarker">
<a id="c-111" href="#t-111">111</a>
</span>) Het Hof heeft er uiteindelijk voor gekozen de algemene benadering te bevestigen, maar heeft daarbij wel enige verduidelijkingen en aanpassingen aangebracht. (<span class="note footnote notemarker">
<a id="c-112" href="#t-112">112</a>
</span>)
      </p>
</td>
</tr>
</table>
    <table cellpadding="0" cellspacing="0" border="0" width="100%">
<col width="5%"/>
<col width="95%"/>
<tr>
<td valign="top">
<p class="count">130.</p>
</td>
<td valign="top">
<p class="normal">Naar mijn mening is het hoog tijd dat het Hof zijn Plaumann-rechtspraak herziet. Niet alleen omdat de onderhavige zaak daartoe een geschikte gelegenheid biedt, maar vooral omdat – zoals hierboven vermeld – het huidige rechtsstelsel grondig verschilt van het stelsel dat van kracht was toen het arrest Plaumann werd gewezen.</p>
</td>
</tr>
</table>
    <table cellpadding="0" cellspacing="0" border="0" width="100%">
<col width="5%"/>
<col width="95%"/>
<tr>
<td valign="top">
<p class="count">131.</p>
</td>
<td valign="top">
<p class="normal">Het gaat daarbij niet zozeer om het toegenomen aantal lidstaten of de geografische uitbreiding, of de uitbreiding en versterking van de bevoegdheden van de instellingen vanaf de Europese Economische Gemeenschap van 1963 tot de Europese Unie van 2025. Het gaat om de verandering van het weefsel waaruit de (huidige) Unie is opgebouwd. De toenmalige Europese Economische Gemeenschap was hoofdzakelijk een economische organisatie, en in het oprichtingsverdrag werd niet expliciet verwezen naar de grondrechten of de rechtsstaat. (<span class="note footnote notemarker">
<a id="c-113" href="#t-113">113</a>
</span>) Strikte vereisten voor de rechtstreekse toegang van particuliere justitiabelen tot de rechterlijke instanties van de Gemeenschap waren binnen die context volkomen logisch.</p>
</td>
</tr>
</table>
    <table cellpadding="0" cellspacing="0" border="0" width="100%">
<col width="5%"/>
<col width="95%"/>
<tr>
<td valign="top">
<p class="count">132.</p>
</td>
<td valign="top">
<p class="normal">In een arrest dat kort na het arrest Plaumann is gewezen, maakte het Hof korte metten met het argument van verzoekers dat „indien het beroep op [het toenmalige artikel 173 van het EEG-Verdrag] hun zou worden ontzegd uit hoofde van de restrictieve interpretatie van de bewoordingen van genoemd artikel, particulieren daardoor zouden worden beroofd van iedere rechtsbescherming, zowel in de rechtsorde van de Gemeenschap als in de nationale rechtsorde, hetgeen in strijd zou zijn met de fundamentele beginselen die in alle lidstaten worden geëerbiedigd”. Het Hof achtte het zelfs niet nodig dat argument te bespreken, aangezien het niet zou kunnen „prevaleren boven de in kennelijk beperkende bewoordingen gestelde tekst van artikel 173, hetwelk het Hof heeft toe te passen”. (<span class="note footnote notemarker">
<a id="c-114" href="#t-114">114</a>
</span>) Deze minimalistische rechtsopvatting zou tegenwoordig ondenkbaar zijn.</p>
</td>
</tr>
</table>
    <table cellpadding="0" cellspacing="0" border="0" width="100%">
<col width="5%"/>
<col width="95%"/>
<tr>
<td valign="top">
<p class="count">133.</p>
</td>
<td valign="top">
<p class="normal">In dit verband zij erop gewezen dat het arrest Plaumann enkele maanden na het arrest Van Gend en Loos en een jaar voor het arrest Costa/ENEL is gewezen. (<span class="note footnote notemarker">
<a id="c-115" href="#t-115">115</a>
</span>) De totstandbrenging van de autonomie van de (toenmalige) EEG-rechtsorde – die op dat moment voor het eerst „in het volkenrecht een nieuwe rechtsorde” (<span class="note footnote notemarker">
<a id="c-116" href="#t-116">116</a>
</span>) werd genoemd – was een bouwwerk waarvan de constructie nog maar net was begonnen.</p>
</td>
</tr>
</table>
    <table cellpadding="0" cellspacing="0" border="0" width="100%">
<col width="5%"/>
<col width="95%"/>
<tr>
<td valign="top">
<p class="count">134.</p>
</td>
<td valign="top">
<p class="normal">In de decennia daarna heeft het Hof echter geleidelijk aan beginselen als democratie, eerbiediging van de grondrechten en de rechtsstaat in het (toenmalige) EEG-rechtsstelsel geïntroduceerd. (<span class="note footnote notemarker">
<a id="c-117" href="#t-117">117</a>
</span>) De benadering van het Hof is vervolgens door de lidstaten „geconstitutionaliseerd” via opeenvolgende Verdragswijzigingen. Het hoogtepunt van dat proces was de vaststelling van het Verdrag van Lissabon, dat met name i) democratie, eerbiediging van de grondrechten en de rechtsstaat in artikel 2 VEU heeft verheven tot waarden waarop de Unie is gegrond; ii) het Handvest heeft omgevormd tot een bindend instrument van primair recht, en iii) in de Verdragen een aantal beginselen heeft opgenomen die het democratische karakter van de Unie weerspiegelen. Ik verwijs in het bijzonder naar de beginselen die een sterkere deelname van burgers, hun representatieve verenigingen en, meer in het algemeen, het maatschappelijk middenveld aan het democratische leven van de Unie aanmoedigen. (<span class="note footnote notemarker">
<a id="c-118" href="#t-118">118</a>
</span>)
      </p>
</td>
</tr>
</table>
    <table cellpadding="0" cellspacing="0" border="0" width="100%">
<col width="5%"/>
<col width="95%"/>
<tr>
<td valign="top">
<p class="count">135.</p>
</td>
<td valign="top">
<p class="normal">Deze constitutionele wijzigingen mogen niet over het hoofd worden gezien wanneer de toegang van particulieren tot de rechter aan de orde is. Met name het beginsel van de rechtsstaat (artikel 2 VEU) en het fundamentele recht op daadwerkelijke rechtsbescherming (artikel 19, lid 1, VEU en artikel 47 van het Handvest) moeten handen en voeten krijgen.</p>
</td>
</tr>
</table>
    <table cellpadding="0" cellspacing="0" border="0" width="100%">
<col width="5%"/>
<col width="95%"/>
<tr>
<td valign="top">
<p class="count">136.</p>
</td>
<td valign="top">
<p class="normal">Volgens vaste rechtspraak mogen de rechters van de Unie „zonder hun rechtsbevoegdheid te overschrijden, de voorwaarden waaronder particulieren tegen een handeling van de Unie beroep kunnen instellen, niet aldus uitleggen dat die uitdrukkelijk in het VWEU neergelegde voorwaarden buiten werking worden gesteld, zelfs niet in het licht van het beginsel van daadwerkelijke rechtsbescherming”. (<span class="note footnote notemarker">
<a id="c-119" href="#t-119">119</a>
</span>) In feite heeft de codificatie van het beginsel van daadwerkelijke rechtsbescherming in artikel 47 van het Handvest, zoals het Hof herhaaldelijk heeft verklaard, „niet tot doel […] het in de Verdragen neergelegde systeem van rechterlijke toetsing en met name de ontvankelijkheidsregels voor rechtstreekse beroepen bij de Unierechter te wijzigen” (<span class="note footnote notemarker">
<a id="c-120" href="#t-120">120</a>
</span>).</p>
</td>
</tr>
</table>
    <table cellpadding="0" cellspacing="0" border="0" width="100%">
<col width="5%"/>
<col width="95%"/>
<tr>
<td valign="top">
<p class="count">137.</p>
</td>
<td valign="top">
<p class="normal">Tegelijkertijd heeft het Hof echter uitdrukkelijk erkend dat de regels betreffende zijn rechtsbevoegdheid en, meer in het algemeen, de toegang van particulieren tot de rechter, zo veel mogelijk moeten worden uitgelegd in het licht van de beginselen van daadwerkelijke rechtsbescherming en van de rechtsstaat. Dat was het geval vóór het Verdrag van Lissabon (<span class="note footnote notemarker">
<a id="c-121" href="#t-121">121</a>
</span>) en geldt eens te meer nu deze beginselen uitdrukkelijk zijn gecodificeerd.</p>
</td>
</tr>
</table>
    <table cellpadding="0" cellspacing="0" border="0" width="100%">
<col width="5%"/>
<col width="95%"/>
<tr>
<td valign="top">
<p class="count">138.</p>
</td>
<td valign="top">
<p class="normal">In een aantal recente zaken heeft het Hof zich op deze beginselen gebaseerd bij de uitlegging van de Unieregels inzake i) de grenzen van de rechtsbevoegdheid van het Hof op het gebied van het gemeenschappelijk buitenlands en veiligheidsbeleid krachtens artikel 24, lid 1, VEU en artikel 275 VWEU (<span class="note footnote notemarker">
<a id="c-122" href="#t-122">122</a>
</span>); ii) het begrip „rechtspersoon” in de zin van artikel 263, vierde alinea, VWEU (<span class="note footnote notemarker">
<a id="c-123" href="#t-123">123</a>
</span>), en iii) de vertegenwoordiging in rechte van particulieren bij rechtstreekse beroepen voor de Unierechter, krachtens het Statuut van het Hof van Justitie en het Reglement voor de procesvoering van het Gerecht (<span class="note footnote notemarker">
<a id="c-124" href="#t-124">124</a>
</span>).</p>
</td>
</tr>
</table>
    <table cellpadding="0" cellspacing="0" border="0" width="100%">
<col width="5%"/>
<col width="95%"/>
<tr>
<td valign="top">
<p class="count">139.</p>
</td>
<td valign="top">
<p class="normal">Het Hof heeft de nationale rechters gevraagd het beginsel van daadwerkelijke rechtsbescherming ten volle te benutten om de toegang tot de rechter voor particulieren en hun vertegenwoordigende verenigingen te waarborgen. In een aantal zaken is het Hof daarin vrij ver gegaan door van nationale rechters te eisen dat zij hun procedureregels in overeenstemming met de relevante Unierechtelijke bepalingen uitleggen of die regels terzijde schuiven wanneer zij de volledige werking van het Unierecht belemmeren. (<span class="note footnote notemarker">
<a id="c-125" href="#t-125">125</a>
</span>)
      </p>
</td>
</tr>
</table>
    <table cellpadding="0" cellspacing="0" border="0" width="100%">
<col width="5%"/>
<col width="95%"/>
<tr>
<td valign="top">
<p class="count">140.</p>
</td>
<td valign="top">
<p class="normal">Ik ben het eens met de advocaten-generaal Jääskinen en Bobek dat een consistente aanpak in dezen noodzakelijk is: wat van de nationale rechters wordt verlangd, moet ook van de Unierechters worden verlangd. (<span class="note footnote notemarker">
<a id="c-126" href="#t-126">126</a>
</span>) Een terughoudende toepassing van het beginsel van daadwerkelijke rechtsbescherming door het Hof zou in dit verband de indruk kunnen wekken dat met twee maten wordt gemeten. (<span class="note footnote notemarker">
<a id="c-127" href="#t-127">127</a>
</span>)
      </p>
</td>
</tr>
</table>
    <table cellpadding="0" cellspacing="0" border="0" width="100%">
<col width="5%"/>
<col width="95%"/>
<tr>
<td valign="top">
<p class="count">141.</p>
</td>
<td valign="top">
<p class="normal">Er is geen kristallen bol nodig om te voorspellen dat de voornaamste risico’s waaraan de burgers van de Unie in de Wereld 2.0 zullen worden blootgesteld, niet (alleen of hoofdzakelijk) van economische aard zullen zijn maar ook betrekking kunnen hebben op rechten en vrijheden, bijvoorbeeld inzake menselijke waardigheid, vrijheid van meningsuiting, persoonlijke levenssfeer en persoonlijke gezondheid. Evenzo zal de Europese Unie wellicht talrijke uitdagingen het hoofd moeten bieden om haar waarden, waaronder democratie, solidariteit, rechtsstaat en milieubescherming, te beschermen en te bevorderen. De missie van het Hof verandert niet, maar de kwesties die aan het Hof worden voorgelegd, zullen zeker (nog meer dan nu het geval is) anders zijn dan de kwesties waarover het zich onder het EEG-Verdrag of het EG-Verdrag moest buigen. Tegen die achtergrond ligt het voor de hand dat bepaalde zaken die een zorgvuldige beoordeling vereisen van de wijze waarop de Unie haar bevoegdheden heeft uitgeoefend – waarbij tegenstrijdige doelstellingen tegen elkaar moeten worden afgewogen – rechtstreeks door de Unierechters moeten worden behandeld.</p>
</td>
</tr>
</table>
    <table cellpadding="0" cellspacing="0" border="0" width="100%">
<col width="5%"/>
<col width="95%"/>
<tr>
<td valign="top">
<p class="count">142.</p>
</td>
<td valign="top">
<p class="normal">In zijn conclusie in de zaak UPA staat advocaat-generaal Jacobs uitvoerig stil bij de redenen waarom hij van mening was dat een rechtstreeks beroep bij de Unierechter geschikter was dan een prejudiciële verwijzing om ervoor te zorgen dat de geldigheid van een handeling van de Unie grondig zou worden getoetst. (<span class="note footnote notemarker">
<a id="c-128" href="#t-128">128</a>
</span>) Naar mijn mening gaan die redenen – die hier niet hoeven te worden besproken – vandaag de dag nog steeds grotendeels op.</p>
</td>
</tr>
</table>
    <table cellpadding="0" cellspacing="0" border="0" width="100%">
<col width="5%"/>
<col width="95%"/>
<tr>
<td valign="top">
<p class="count">143.</p>
</td>
<td valign="top">
<p class="normal">Bovendien zou mijn voorstel het – door advocaat-generaal Wathelet benadrukte – probleem verlichten van de gevallen waarin er, zelfs na de door het Verdrag van Lissabon in artikel 263 VWEU aangebrachte wijzigingen, op nationaal niveau geen rechtsmiddelen zijn om dergelijke kwesties voor de nationale rechter te brengen. (<span class="note footnote notemarker">
<a id="c-129" href="#t-129">129</a>
</span>) In die gevallen is het dogma dat bij de Verdragen een volledig stelsel van rechtsmiddelen en procedures is ingesteld om de rechterlijke toetsing van de wettigheid van de handelingen van de Unie te waarborgen (<span class="note footnote notemarker">
<a id="c-130" href="#t-130">130</a>
</span>), om een oxymoron te gebruiken, geen absolute waarheid.</p>
</td>
</tr>
</table>
    <table cellpadding="0" cellspacing="0" border="0" width="100%">
<col width="5%"/>
<col width="95%"/>
<tr>
<td valign="top">
<p class="count">144.</p>
</td>
<td valign="top">
<p class="normal">Het opvullen van deze leemten zou ook van het grootste belang zijn indien de Unie zou toetreden tot het EVRM, zoals vereist bij artikel 6, lid 2, VEU. Zoals het EHRM consequent heeft verklaard, is artikel 6 EVRM, betreffende het recht op een eerlijk proces, een bepaling die onder andere i) een van de fundamentele beginselen van elke democratische samenleving verankert; ii) niet restrictief mag worden uitgelegd; iii) geen rechten garandeert die „theoretisch of illusoir” zijn, maar rechten die „praktisch en effectief” zijn, en iv) waarvan de vereisten in alle gevallen moeten worden vervuld. (<span class="note footnote notemarker">
<a id="c-131" href="#t-131">131</a>
</span>) In het licht van het arrest Klimaseniorinnen (<span class="note footnote notemarker">
<a id="c-132" href="#t-132">132</a>
</span>) van het EHRM en gelet op het verband tussen artikel 47 van het Handvest en artikel 6 EVRM is een reflectie over deze kwestie op zijn plaats. Na de succesvolle afronding van de onderhandelingen over een herziene overeenkomst in maart 2023 (<span class="note footnote notemarker">
<a id="c-133" href="#t-133">133</a>
</span>) en het arrest van het Hof in de zaak KS en KD (<span class="note footnote notemarker">
<a id="c-134" href="#t-134">134</a>
</span>) zijn sommige waarnemers namelijk van mening dat de weg naar toetreding weer open zou kunnen liggen. (<span class="note footnote notemarker">
<a id="c-135" href="#t-135">135</a>
</span>)
      </p>
</td>
</tr>
</table>
    <table cellpadding="0" cellspacing="0" border="0" width="100%">
<col width="5%"/>
<col width="95%"/>
<tr>
<td valign="top">
<p class="count">145.</p>
</td>
<td valign="top">
<p class="normal">In het licht van bovenstaande overwegingen zal ik nu ingaan op de argumenten van rekwirantes in de onderhavige zaak.</p>
</td>
</tr>
</table>
    <table cellpadding="0" cellspacing="0" border="0" width="100%">
<col width="5%"/>
<col width="95%"/>
<tr>
<td valign="top">
<p class="count">B.</p>
</td>
<td valign="top">
<p class="normal">Eerste onderdeel van het middel</p>
</td>
</tr>
</table>
    <table cellpadding="0" cellspacing="0" border="0" width="100%">
<col width="5%"/>
<col width="95%"/>
<tr>
<td valign="top">
<p class="count">1.</p>
</td>
<td valign="top">
<p class="normal">Argumenten van partijen</p>
</td>
</tr>
</table>
    <table cellpadding="0" cellspacing="0" border="0" width="100%">
<col width="5%"/>
<col width="95%"/>
<tr>
<td valign="top">
<p class="count">146.</p>
</td>
<td valign="top">
<p class="normal">Met het eerste onderdeel van hun middel, dat is gericht tegen de punten 45 tot en met 52 van de bestreden beschikking, betogen rekwirantes dat het Gerecht artikel 263, vierde alinea, VWEU onjuist heeft uitgelegd en de feiten onjuist heeft gekwalificeerd door te oordelen dat de litigieuze richtlijn hen niet individueel raakt en dat bijgevolg hun beroep tot nietigverklaring niet-ontvankelijk was. Volgens hen heeft het Gerecht de juridische betekenis van het aangevoerde bewijs onjuist beoordeeld en ten onrechte geconcludeerd dat het bewijs niet volstond om aan te tonen dat zij individueel werden geraakt. Volgens rekwirantes heeft het Gerecht de situatie van rekwirantes niet in haar geheel geanalyseerd, maar elk van de door hen aangevoerde elementen afzonderlijk beoordeeld. Deze benadering is volgens hen in strijd met de vaste rechtspraak, volgens welke moet worden vastgesteld welke bewijsmiddelen of welk geheel van feitelijke en juridische omstandigheden een verzoeker kan onderscheiden van de andere geraakte personen.</p>
</td>
</tr>
</table>
    <table cellpadding="0" cellspacing="0" border="0" width="100%">
<col width="5%"/>
<col width="95%"/>
<tr>
<td valign="top">
<p class="count">147.</p>
</td>
<td valign="top">
<p class="normal">De Commissie is van mening dat het eerste onderdeel van het middel van rekwirantes ongegrond is. Zij betoogt met name dat het feit dat het Gerecht de door rekwirantes aangevoerde argumenten op systematische en gestructureerde wijze heeft onderzocht, niet betekent dat het niet heeft gekeken naar de bewijsmiddelen als geheel. De Commissie voert aan dat rekwirantes in eerste instantie een relatief beperkt aantal argumenten hebben aangevoerd ter staving van hun stelling dat zij individueel werden geraakt, in essentie i) dat zij een gesloten kring van marktdeelnemers vormden, die identificeerbaar was en toen de gedelegeerde richtlijn werd vastgesteld daadwerkelijk geïdentificeerd was op grond van verklaringen en kennisgevingen overeenkomstig de artikelen 5 en 19 van richtlijn 2014/40, en ii) dat de gedelegeerde richtlijn hun marktpositie aanzienlijk zou kunnen aantasten. Deze twee argumenten zijn – volgens de Commissie – in de bestreden beschikking nauwgezet besproken. Bovendien suggereren rekwirantes volgens de Commissie ten onrechte dat het Gerecht heeft geoordeeld dat de litigieuze handeling voor alle marktdeelnemers dezelfde gevolgen heeft. Volgens de Commissie heeft het Gerecht namelijk geoordeeld dat een dergelijke handeling marktdeelnemers die over een vergunning beschikken om verhitte tabaksproducten in de handel te brengen, op dezelfde wijze raakt als marktdeelnemers die niet over een dergelijke vergunning beschikken maar voornemens zijn dergelijke producten in de handel te brengen.</p>
</td>
</tr>
</table>
    <table cellpadding="0" cellspacing="0" border="0" width="100%">
<col width="5%"/>
<col width="95%"/>
<tr>
<td valign="top">
<p class="count">148.</p>
</td>
<td valign="top">
<p class="normal">Het betoog van de Franse regering ondersteunt de argumenten van de Commissie. Zij benadrukt met name dat het enkele feit dat rekwirantes tot een bepaalde groep marktdeelnemers behoren, op zich niet bewijst dat zij individueel door de litigieuze handeling worden geraakt. Die handeling is volgens de Franse regering van algemene strekking, voor zover zij van toepassing is op alle marktdeelnemers die verhitte tabaksproducten verkopen of willen verkopen, ongeacht of zij een vergunning voor het in de handel brengen hebben verkregen of aangevraagd.</p>
</td>
</tr>
</table>
    <table cellpadding="0" cellspacing="0" border="0" width="100%">
<col width="5%"/>
<col width="95%"/>
<tr>
<td valign="top">
<p class="count">2.</p>
</td>
<td valign="top">
<p class="normal">Analyse</p>
</td>
</tr>
</table>
    <table cellpadding="0" cellspacing="0" border="0" width="100%">
<col width="5%"/>
<col width="95%"/>
<tr>
<td valign="top">
<p class="count">149.</p>
</td>
<td valign="top">
<p class="normal">Ik ben van mening dat dit onderdeel van het middel gegrond is, aangezien het Gerecht artikel 263, vierde alinea, VWEU onjuist heeft uitgelegd en toegepast. Na een korte samenvatting van de relevante punten van de bestreden beschikking [zie onder a)], zal ik uitleggen waarom de daarin opgenomen motivering inzake het vereiste van individuele geraaktheid niet overtuigt [zie onder b)]. Ik zal toelichten waarom het Gerecht tot een andere conclusie zou zijn gekomen indien het de Plaumann-rechtspraak correct had toegepast.</p>
</td>
</tr>
</table>
    <table cellpadding="0" cellspacing="0" border="0" width="100%">
<col width="5%"/>
<col width="95%"/>
<tr>
<td valign="top">
<p class="count">a)</p>
</td>
<td valign="top">
<p class="normal">Bestreden beschikking</p>
</td>
</tr>
</table>
    <table cellpadding="0" cellspacing="0" border="0" width="100%">
<col width="5%"/>
<col width="95%"/>
<tr>
<td valign="top">
<p class="count">150.</p>
</td>
<td valign="top">
<p class="normal">In de punten 34 tot en met 46 van de bestreden beschikking bracht het Gerecht allereerst de basisbeginselen van de Plaumann-rechtspraak in herinnering. Vervolgens stond het Gerecht kort stil bij de relevante aspecten van het in richtlijn 2014/40 neergelegde systeem voor de verkoop van tabaksproducten binnen de markt van de Unie. In dit verband merkte het Gerecht op dat „de fabrikanten en importeurs enkel tabaksproducten in de handel mogen brengen die aan de vereisten van deze richtlijn voldoen en waarvoor de in deze richtlijn bedoelde verklaringen en kennisgevingen zijn gedaan, of, in voorkomend geval, de vergunningen zijn verkregen in de lidstaten die een vergunningenstelsel hebben ingevoerd”. De verplichtingen die met name gelden voor fabrikanten en importeurs van nieuwsoortige tabaksproducten, zijn – zoals het Gerecht heeft opgemerkt – opgenomen in de artikelen 5 en 19 van richtlijn 2014/40.</p>
</td>
</tr>
</table>
    <table cellpadding="0" cellspacing="0" border="0" width="100%">
<col width="5%"/>
<col width="95%"/>
<tr>
<td valign="top">
<p class="count">151.</p>
</td>
<td valign="top">
<p class="normal">Vervolgens heeft het Gerecht onderzocht of het feit dat rekwirantes deze verklaringen en kennisgevingen aan de bevoegde autoriteiten hadden gedaan en dat aan sommige van hen bovendien vergunningen voor het in de handel brengen van verhitte tabaksproducten met kenmerkende aroma’s waren verleend (in de lidstaten die een vergunningenstelsel hebben ingevoerd), volstond om hen individueel te onderscheiden in de zin van de Plaumann-rechtspraak.</p>
</td>
</tr>
</table>
    <table cellpadding="0" cellspacing="0" border="0" width="100%">
<col width="5%"/>
<col width="95%"/>
<tr>
<td valign="top">
<p class="count">152.</p>
</td>
<td valign="top">
<p class="normal">Het Gerecht heeft deze vraag ontkennend beantwoord.</p>
</td>
</tr>
</table>
    <table cellpadding="0" cellspacing="0" border="0" width="100%">
<col width="5%"/>
<col width="95%"/>
<tr>
<td valign="top">
<p class="count">153.</p>
</td>
<td valign="top">
<p class="normal">Om te beginnen betekende de enkele omstandigheid dat de marktdeelnemers die een verklaring of een kennisgeving hadden verricht of beschikten over een vergunning, konden worden geïdentificeerd op het tijdstip waarop de litigieuze handeling werd vastgesteld, volgens het Gerecht niet dat zij door die litigieuze handeling individueel worden geraakt wanneer die handeling van toepassing is op grond van algemene en abstracte overwegingen. In dat verband merkte het Gerecht op dat de Commissie bij de vaststelling van de litigieuze handeling niet verplicht was om in het bijzonder rekening te houden met hun situatie. Bovendien heeft het Gerecht verklaard dat het argument dat slechts een gering aantal ondernemingen door de litigieuze handeling werd geraakt, evenmin slaagt.</p>
</td>
</tr>
</table>
    <table cellpadding="0" cellspacing="0" border="0" width="100%">
<col width="5%"/>
<col width="95%"/>
<tr>
<td valign="top">
<p class="count">154.</p>
</td>
<td valign="top">
<p class="normal">Voorts was het Gerecht van oordeel dat het „absolute verbod op het in de handel brengen van verhitte tabaksproducten met kenmerkende aroma’s, [weliswaar] noodzakelijkerwijze tot gevolg zal hebben dat de vergunningen van sommige verzoeksters ter discussie worden gesteld”, maar dit element „niet [kan] worden geacht de positie van de houders ervan […] te karakteriseren en te individualiseren”. De reden hiervoor was – volgens het Gerecht – dat de vergunningen in kwestie de houders ervan geen „verworven rechten” verleenden. De gevolgen van de litigieuze handeling hadden – aldus het Gerecht – betrekking op alle huidige en toekomstige marktdeelnemers. Verder merkte het Gerecht op dat de door de lidstaten verleende vergunningen „zonder exclusiviteit, enkel en alleen op basis van de conformiteit van de producten, [zijn] verleend, en dat uit de door de marktdeelnemers verrichte verklaringen of kennisgevingen evenmin enige exclusiviteit voortvloeit”.</p>
</td>
</tr>
</table>
    <table cellpadding="0" cellspacing="0" border="0" width="100%">
<col width="5%"/>
<col width="95%"/>
<tr>
<td valign="top">
<p class="count">155.</p>
</td>
<td valign="top">
<p class="normal">Tot slot benadrukte het Gerecht dat richtlijn 2014/40 bepaalt „dat verschillende gedelegeerde handelingen de voorwaarden voor het in de handel brengen van binnen de werkingssfeer van de richtlijn vallende tabaksproducten kunnen verduidelijken of wijzigen”, met inbegrip van de intrekking van de vrijstellingen. Hieruit volgt – aldus het Gerecht – „dat de aan sommige verzoeksters verleende vergunningen voor het in de handel brengen van verhitte tabaksproducten met kenmerkende aroma’s, niet als onbeperkt verworven konden worden beschouwd, en dat dit evenmin het geval is voor het recht om dergelijke producten na een verklaring of een kennisgeving in de handel te brengen”.</p>
</td>
</tr>
</table>
    <table cellpadding="0" cellspacing="0" border="0" width="100%">
<col width="5%"/>
<col width="95%"/>
<tr>
<td valign="top">
<p class="count">b)</p>
</td>
<td valign="top">
<p class="normal">Onjuiste rechtsopvattingen in de bestreden beschikking</p>
</td>
</tr>
</table>
    <table cellpadding="0" cellspacing="0" border="0" width="100%">
<col width="5%"/>
<col width="95%"/>
<tr>
<td valign="top">
<p class="count">156.</p>
</td>
<td valign="top">
<p class="normal">Om te beginnen merk ik op dat alle partijen het erover eens zijn dat de litigieuze handeling in beginsel een algemene strekking heeft, aangezien zij een aantal marktdeelnemers (fabrikanten en importeurs van tabaksproducten en met name van verhitte tabaksproducten) op een algemene en abstracte manier raakt. Evenmin wordt betwist dat geen enkele specifieke marktdeelnemer uitdrukkelijk wordt genoemd in de litigieuze handeling, noch in de belangrijkste handeling die bij deze handeling wordt gewijzigd, namelijk richtlijn 2014/40.</p>
</td>
</tr>
</table>
    <table cellpadding="0" cellspacing="0" border="0" width="100%">
<col width="5%"/>
<col width="95%"/>
<tr>
<td valign="top">
<p class="count">157.</p>
</td>
<td valign="top">
<p class="normal">In het licht daarvan vind ik het redelijk dat het Gerecht in de bestreden beschikking opmerkte dat rekwirantes, om te kunnen worden beschouwd als individueel geraakt door de litigieuze handeling, moesten bewijzen dat zij voldeden aan het criterium van de gesloten groep. Daartoe heeft het Gerecht vervolgens – mijns inziens wederom terecht – onderzocht of rekwirantes op het tijdstip waarop de handeling werd vastgesteld i) behoorden tot de personen die konden worden aangemerkt als door de handeling geraakt, en ii) behoorden tot een beperkte kring van marktdeelnemers die voldoende konden worden onderscheiden van de overige geraakte personen.</p>
</td>
</tr>
</table>
    <table cellpadding="0" cellspacing="0" border="0" width="100%">
<col width="5%"/>
<col width="95%"/>
<tr>
<td valign="top">
<p class="count">158.</p>
</td>
<td valign="top">
<p class="normal">Na de door de partijen in het geding aangevoerde elementen te hebben onderzocht, kwam het Gerecht tot de volgende conclusie: i) rekwirantes behoorden inderdaad tot de personen die konden worden aangemerkt als door de handeling geraakt, maar ii) zij konden niet voldoende worden onderscheiden van alle andere marktdeelnemers waarop de handeling betrekking had.</p>
</td>
</tr>
</table>
    <table cellpadding="0" cellspacing="0" border="0" width="100%">
<col width="5%"/>
<col width="95%"/>
<tr>
<td valign="top">
<p class="count">159.</p>
</td>
<td valign="top">
<p class="normal">Terwijl de eerste conclusie van het Gerecht zonder meer juist is, is de tweede – mijns inziens – om tal van redenen problematisch. Dat wil niet zeggen dat de vaststellingen van het Gerecht niet worden ondersteund door bepaalde arresten van de Unierechters. Desalniettemin lijkt het mij vrij duidelijk dat, wanneer de rechtspraak in haar geheel wordt beschouwd en op een realistische en niet-formalistische manier wordt toegepast, deze bevindingen niet overeind kunnen blijven.</p>
</td>
</tr>
</table>
    <table cellpadding="0" cellspacing="0" border="0" width="100%">
<col width="5%"/>
<col width="95%"/>
<tr>
<td valign="top">
<p class="count">160.</p>
</td>
<td valign="top">
<p class="normal">Zoals het Gerecht heeft opgemerkt, worden rekwirantes inderdaad door de litigieuze handeling geraakt omdat zij ondernemingen zijn die een economische activiteit uitoefenen (vervaardigen en/of verkopen van verhitte tabaksproducten) die nu en in de toekomst kan worden uitgeoefend door elke onderneming die op die markt actief wil zijn. Bijgevolg is het op een abstract analyseniveau – dat wil zeggen wanneer alleen naar de personele werkingssfeer van de litigieuze handeling wordt gekeken – juist dat de gevolgen van de litigieuze handeling voor de activiteiten van rekwirantes niet verschillen van de gevolgen ervan voor elke huidige en toekomstige marktdeelnemer. In essentie zal de handeling het onmogelijk maken om gearomatiseerde producten op de markt van de Unie te verkopen en ondernemingen die op die markt actief zijn, verplichten om bepaalde waarschuwingen op de verpakking aan te brengen.</p>
</td>
</tr>
</table>
    <table cellpadding="0" cellspacing="0" border="0" width="100%">
<col width="5%"/>
<col width="95%"/>
<tr>
<td valign="top">
<p class="count">161.</p>
</td>
<td valign="top">
<p class="normal">Het onderzoek dat het Gerecht naar de feitelijke situatie van rekwirantes verrichtte – om na te gaan of er sprake was van een beperkte kring van geraakte personen – was naar mijn mening echter zowel onvolledig als niet grondig. Naar mijn mening heeft het Gerecht i) het belang van bepaalde door rekwirantes aangevoerde elementen onjuist beoordeeld, en ii) geen rekening gehouden met andere elementen waarop rekwirantes zich hadden gebaseerd.</p>
</td>
</tr>
</table>
    <table cellpadding="0" cellspacing="0" border="0" width="100%">
<col width="5%"/>
<col width="95%"/>
<tr>
<td valign="top">
<p class="count">162.</p>
</td>
<td valign="top">
<p class="normal">De onderhavige zaak lijkt mij – in algemene zin – aan te sluiten op wat ik zie als de onderliggende logica van de Plaumann-rechtspraak: personen in staat stellen op te komen tegen handelingen waarbij de handelende instelling vóór de vaststelling ervan (expliciet of impliciet) rekening heeft gehouden, of had moeten houden, met hun bijzondere situatie. (<span class="note footnote notemarker">
<a id="c-136" href="#t-136">136</a>
</span>) Wanneer de specifieke situatie van rekwirantes zowel in rechte als in feite wordt getoetst aan de rechtspraak uit het verleden, zijn er talrijke overeenkomsten met zaken waarin de Unierechter van oordeel was dat verzoekers individueel werden geraakt.</p>
</td>
</tr>
</table>
    <table cellpadding="0" cellspacing="0" border="0" width="100%">
<col width="5%"/>
<col width="95%"/>
<tr>
<td valign="top">
<p class="count">163.</p>
</td>
<td valign="top">
<p class="normal">In de eerste plaats kan in casu nauwelijks worden betwist dat de Commissie krachtens de toepasselijke regelgeving bij de vaststelling van de litigieuze handeling rekening moest houden met de situatie van een specifieke categorie marktdeelnemers, namelijk marktdeelnemers die een nieuwsoortig tabaksproduct vervaardigen en verkopen waarvoor de vrijstellingen waren ingetrokken. (<span class="note footnote notemarker">
<a id="c-137" href="#t-137">137</a>
</span>) De combinatie van de verkoop door deze marktdeelnemers en de leeftijd van hun klanten – berekend op basis van de door de ondernemingen verstrekte gegevens – was volgens de Commissie (<span class="note footnote notemarker">
<a id="c-138" href="#t-138">138</a>
</span>) de aanleiding om de vrijstellingen in te trekken.</p>
</td>
</tr>
</table>
    <table cellpadding="0" cellspacing="0" border="0" width="100%">
<col width="5%"/>
<col width="95%"/>
<tr>
<td valign="top">
<p class="count">164.</p>
</td>
<td valign="top">
<p class="normal">Het staat vast dat de Commissie in casu, alvorens de litigieuze handeling vast te stellen, onder meer rekening heeft gehouden met de verkoopcijfers van rekwirantes en met het aandeel jonge consumenten in het klantenbestand. (<span class="note footnote notemarker">
<a id="c-139" href="#t-139">139</a>
</span>) Of zij dit correct heeft gedaan, is echter onderwerp van discussie en vormt een van de middelen van rekwirantes in eerste aanleg. Dat element heeft de onderhavige zaak gemeen met de in punt 31 genoemde zaken.</p>
</td>
</tr>
</table>
    <table cellpadding="0" cellspacing="0" border="0" width="100%">
<col width="5%"/>
<col width="95%"/>
<tr>
<td valign="top">
<p class="count">165.</p>
</td>
<td valign="top">
<p class="normal">In de tweede plaats lijkt de onderhavige zaak ook op enkele zaken waarin de Unierechter – zoals uiteengezet in punt 32 – heeft aanvaard dat personen die hebben bewezen dat de bestreden handeling een verworven recht aantastte, individueel werden geraakt. Zoals het Gerecht in punt 47 van de bestreden beschikking heeft geoordeeld, „lijdt het […] geen twijfel dat het uit de bestreden handeling voortvloeiende absolute verbod op het in de handel brengen van verhitte tabaksproducten met kenmerkende aroma’s, noodzakelijkerwijze tot gevolg zal hebben dat de [door autoriteiten van lidstaten in overeenstemming met artikel 19, lid 3, van richtlijn 2014/40 verleende] vergunningen van sommige verzoeksters ter discussie worden gesteld”.</p>
</td>
</tr>
</table>
    <table cellpadding="0" cellspacing="0" border="0" width="100%">
<col width="5%"/>
<col width="95%"/>
<tr>
<td valign="top">
<p class="count">166.</p>
</td>
<td valign="top">
<p class="normal">Ik ben het op dit punt oneens met het Gerecht, dat het bezit van dergelijke vergunningen irrelevant achtte, op grond dat zij i) in sommige lidstaten niet vereist waren; ii) zonder exclusiviteit waren verleend, en iii) „niet als onbeperkt verworven konden worden beschouwd”, aangezien de Commissie de vrijstellingen voor verhitte tabaksproducten op grond van richtlijn 2014/40 kon intrekken. Geen van deze overwegingen overtuigt mij.</p>
</td>
</tr>
</table>
    <table cellpadding="0" cellspacing="0" border="0" width="100%">
<col width="5%"/>
<col width="95%"/>
<tr>
<td valign="top">
<p class="count">167.</p>
</td>
<td valign="top">
<p class="normal">Om te beginnen zie ik niet in waarom de keuze van sommige lidstaten om geen systeem van voorafgaande toestemming voor het in de handel brengen van nieuwsoortige tabaksproducten in te voeren, een diskwalificerende factor zou zijn. Op een gebied van gedeelde bevoegdheid, waarbij de Uniewetgever het gebied slechts gedeeltelijk heeft geharmoniseerd en de lidstaten de vrijheid heeft gelaten om bepaalde specifieke kwesties te regelen (binnen de grenzen van de relevante bepalingen van de Unie, in casu artikel 19 van richtlijn 2014/40), is er geen reden om aan te nemen dat alleen de rechten die door de autoriteiten van de Unie worden verleend en/of het gehele grondgebied van de Unie betreffen, specifieke bescherming op Unieniveau behoeven. Als een bepaalde handeling van de Unie inbreuk maakt op een verworven recht van een persoon, moet die persoon kunnen opkomen tegen de betrokken handeling, ongeacht de oorsprong van het recht of de territoriale reikwijdte ervan.</p>
</td>
</tr>
</table>
    <table cellpadding="0" cellspacing="0" border="0" width="100%">
<col width="5%"/>
<col width="95%"/>
<tr>
<td valign="top">
<p class="count">168.</p>
</td>
<td valign="top">
<p class="normal">Bovendien doet de vraag of de rechten die door de litigieuze handeling zouden zijn geschonden al dan niet exclusief zijn, naar mijn mening voor de toepassing van artikel 263, vierde alinea, VWEU niet ter zake. Zoals in de punten 23 tot en met 26 is uiteengezet, hoeft een verzoeker volgens de Plaumann-rechtspraak niet de enige persoon te zijn die door de bestreden handeling wordt geraakt, noch de enige die op onderscheidende wijze wordt geraakt. Het volstaat dat hij deel uitmaakt van een beperkte kring van geraakte personen. Het feit dat de rechten exclusief zijn, kan uiteraard relevant zijn in de analyse van de „individuele geraaktheid” (zoals bijvoorbeeld het geval was in het arrest Infront (<span class="note footnote notemarker">
<a id="c-140" href="#t-140">140</a>
</span>), waarnaar in de bestreden beschikking wordt verwezen), maar is zeker geen absolute voorwaarde (zoals blijkt uit bijvoorbeeld het arrest Stichting Woonpunt (<span class="note footnote notemarker">
<a id="c-141" href="#t-141">141</a>
</span>), dat ook in de bestreden beschikking wordt genoemd).</p>
</td>
</tr>
</table>
    <table cellpadding="0" cellspacing="0" border="0" width="100%">
<col width="5%"/>
<col width="95%"/>
<tr>
<td valign="top">
<p class="count">169.</p>
</td>
<td valign="top">
<p class="normal">Tot slot is ook de eis dat het recht onbeperkt verworven moet zijn, conceptueel gezien raadselachtig. Het spreekt voor zich dat de nationale en Europese wetgevers binnen bepaalde grenzen altijd handelingen kunnen vaststellen waardoor de duur, de draagwijdte of de aard van de rechten die personen krachtens de bestaande regelgeving genieten, worden gewijzigd. Bijgevolg neem ik aan dat het Gerecht met deze passage van de bestreden beschikking heeft willen benadrukken dat rekwirantes wisten (of hadden moeten weten) dat de vrijstellingen voor verhitte tabaksproducten overeenkomstig richtlijn 2014/40 konden worden ingetrokken wanneer aan bepaalde voorwaarden was voldaan. In hun beroep bij het Gerecht hebben rekwirantes evenwel aangevoerd dat i) de bepalingen van die richtlijn op grond waarvan de vrijstellingen konden worden ingetrokken, niet van toepassing waren op nieuwsoortige tabaksproducten, en ii) in casu in elk geval niet was voldaan aan de daarin gestelde voorwaarden voor intrekking. Rekwirantes moeten mijns inziens het recht hebben om die argumenten door de Unierechter te laten beoordelen. Een incidentele en indirecte toetsing van die argumenten, die het Gerecht terloops (in punt 50 van de bestreden beschikking) heeft verricht toen het zich uitsprak over de ontvankelijkheid van het beroep, is geenszins in overeenstemming met het recht van rekwirantes op daadwerkelijke rechtsbescherming.</p>
</td>
</tr>
</table>
    <table cellpadding="0" cellspacing="0" border="0" width="100%">
<col width="5%"/>
<col width="95%"/>
<tr>
<td valign="top">
<p class="count">170.</p>
</td>
<td valign="top">
<p class="normal">In feite is de onderhavige zaak tot op zekere hoogte vergelijkbaar met de zaak die aanleiding gaf tot het arrest België en Forum 187/Commissie, waarin het Hof oordeelde dat verschillende ondernemingen die houder waren van een vergunning die als gevolg van de bestreden handeling van de Unie niet meer kon worden verlengd, individueel werden geraakt in de zin van artikel 263, vierde alinea, VWEU. (<span class="note footnote notemarker">
<a id="c-142" href="#t-142">142</a>
</span>)
      </p>
</td>
</tr>
</table>
    <table cellpadding="0" cellspacing="0" border="0" width="100%">
<col width="5%"/>
<col width="95%"/>
<tr>
<td valign="top">
<p class="count">171.</p>
</td>
<td valign="top">
<p class="normal">In de derde plaats vertoont de onderhavige zaak grote gelijkenis met de in de punten 33 en 34 genoemde zaken, waarin individuele geraaktheid is aanvaard ten aanzien van personen die een cruciale rol hebben gespeeld in de procedure die tot de vaststelling van de bestreden handeling heeft geleid. De situatie van rekwirantes is mijns inziens met name gelijk aan die van de ondernemingen wier informatie is gebruikt voor de berekening van cruciale parameters in het kader van antidumpingprocedures. (<span class="note footnote notemarker">
<a id="c-143" href="#t-143">143</a>
</span>)
      </p>
</td>
</tr>
</table>
    <table cellpadding="0" cellspacing="0" border="0" width="100%">
<col width="5%"/>
<col width="95%"/>
<tr>
<td valign="top">
<p class="count">172.</p>
</td>
<td valign="top">
<p class="normal">Het Gerecht heeft dit element genegeerd, ofschoon een van de twee door rekwirantes aangevoerde middelen tot nietigverklaring juist betrekking had op de wijze waarop de Commissie de door rekwirantes verstrekte gegevens heeft gebruikt. Aangezien de BAT-groep een van de twee grootste fabrikanten en verkopers van verhitte tabaksproducten op de markt van de Unie is, is uiteraard een zeer groot gewicht toegekend aan de door haar verstrekte gegevens bij de berekeningen die de Commissie heeft gemaakt om te bepalen of er sprake was van een aanzienlijke verandering in de omstandigheden in de zin van richtlijn 2014/40. Rekwirantes moeten dus het recht hebben om die berekeningen door de Unierechter te laten controleren.</p>
</td>
</tr>
</table>
    <table cellpadding="0" cellspacing="0" border="0" width="100%">
<col width="5%"/>
<col width="95%"/>
<tr>
<td valign="top">
<p class="count">173.</p>
</td>
<td valign="top">
<p class="normal">In de vierde plaats is de litigieuze handeling geen handeling waarmee de Uniewetgever op grond van zijn beleidsvormingsbevoegdheid een bepaalde economische activiteit op algemene en abstracte wijze regelt. De litigieuze handeling is namelijk een regelgevingshandeling, die door de Commissie is vastgesteld op basis van de haar door de Uniewetgever gedelegeerde bevoegdheden, volgens een niet-wetgevingsprocedure die is ingegeven door een zeer specifieke situatie (de toename van de verkoop van verhitte tabaksproducten). Ondanks het quasinormatieve karakter heeft de litigieuze handeling dus duidelijk een zekere besluitvormende inhoud (vergelijkbaar met een administratief besluit). De onderhavige zaak lijkt mij dan ook volledig te vallen onder de in de punten 35 en 36 genoemde categorie van de rechtspraak die betrekking heeft op de situaties waarin de Unierechter heeft aanvaard dat personen wier marktpositie door de bestreden handelingen ernstig werd aangetast, bevoegd waren om op te komen tegen die handelingen.</p>
</td>
</tr>
</table>
    <table cellpadding="0" cellspacing="0" border="0" width="100%">
<col width="5%"/>
<col width="95%"/>
<tr>
<td valign="top">
<p class="count">174.</p>
</td>
<td valign="top">
<p class="normal">Het argument van rekwirantes dat de litigieuze handeling hun marktpositie ernstig heeft aangetast, is op zijn minst op het eerste gezicht redelijk, gezien de omvang van hun verkoop van gearomatiseerde verhitte tabaksproducten op de markt van de Unie. Ik wil echter verder gaan en vaststellen dat zij, ook vanuit dit perspectief, op een bijzondere manier zijn geraakt.</p>
</td>
</tr>
</table>
    <table cellpadding="0" cellspacing="0" border="0" width="100%">
<col width="5%"/>
<col width="95%"/>
<tr>
<td valign="top">
<p class="count">175.</p>
</td>
<td valign="top">
<p class="normal">In eerste aanleg hebben rekwirantes informatie verstrekt over de omvang van de investeringen die zij de afgelopen jaren hebben gedaan in verhitte tabaksproducten (en relevant bewijs daarvan aangeleverd). Het Gerecht heeft dit element echter – mijns inziens ten onrechte – geheel buiten beschouwing gelaten. Het staat buiten kijf dat rekwirantes tot de (zeer weinige) ondernemingen behoren die een nieuwsoortig tabaksproduct op de markt van de Unie hebben gebracht. Daartoe moesten zij aanzienlijke investeringen doen om onder andere een nieuwe technologie te ontwikkelen, nieuwe distributiekanalen op te zetten en het product bekendheid te geven en aantrekkelijk te maken voor klanten. Er kan gerust worden gesteld dat de litigieuze handeling – zoals ik in punt 98 heb aangegeven – juist is ingevoerd omdat rekwirantes daar zo succesvol in waren en omdat de verkoop van het product in kwestie daarom binnen vrij korte tijd een hoge vlucht nam.</p>
</td>
</tr>
</table>
    <table cellpadding="0" cellspacing="0" border="0" width="100%">
<col width="5%"/>
<col width="95%"/>
<tr>
<td valign="top">
<p class="count">176.</p>
</td>
<td valign="top">
<p class="normal">Tegen deze achtergrond is het economisch gezien onzinnig om te stellen dat de ondernemingen die onlangs tot de Uniemarkt van verhitte tabaksproducten zijn toegetreden of dat in de toekomst zullen doen – en die mogelijk meeliften op de investeringen van ondernemingen zoals rekwirantes – zich in een situatie bevinden die vergelijkbaar is met die van rekwirantes.</p>
</td>
</tr>
</table>
    <table cellpadding="0" cellspacing="0" border="0" width="100%">
<col width="5%"/>
<col width="95%"/>
<tr>
<td valign="top">
<p class="count">177.</p>
</td>
<td valign="top">
<p class="normal">De bovenstaande overwegingen laten zien dat er in het licht van de Plaumann-rechtspraak vier duidelijke redenen zijn waarom rekwirantes hadden moeten worden geacht individueel te zijn geraakt door de litigieuze handeling. Het is heel goed mogelijk dat een van deze redenen daartoe volstaat. Dat zou eens te meer het geval zijn als deze redenen tezamen worden beschouwd, wat – zoals rekwirantes benadrukken – de Unierechter consequent heeft gedaan. (<span class="note footnote notemarker">
<a id="c-144" href="#t-144">144</a>
</span>)
      </p>
</td>
</tr>
</table>
    <table cellpadding="0" cellspacing="0" border="0" width="100%">
<col width="5%"/>
<col width="95%"/>
<tr>
<td valign="top">
<p class="count">178.</p>
</td>
<td valign="top">
<p class="normal">Ik kom derhalve tot de conclusie dat het eerste onderdeel van het middel van rekwirantes gegrond is.</p>
</td>
</tr>
</table>
    <table cellpadding="0" cellspacing="0" border="0" width="100%">
<col width="5%"/>
<col width="95%"/>
<tr>
<td valign="top">
<p class="count">C.</p>
</td>
<td valign="top">
<p class="normal">Tweede onderdeel van het middel</p>
</td>
</tr>
</table>
    <table cellpadding="0" cellspacing="0" border="0" width="100%">
<col width="5%"/>
<col width="95%"/>
<tr>
<td valign="top">
<p class="count">1.</p>
</td>
<td valign="top">
<p class="normal">Argumenten van partijen</p>
</td>
</tr>
</table>
    <table cellpadding="0" cellspacing="0" border="0" width="100%">
<col width="5%"/>
<col width="95%"/>
<tr>
<td valign="top">
<p class="count">179.</p>
</td>
<td valign="top">
<p class="normal">Het tweede onderdeel van het middel van rekwirantes richt zich tegen de punten 54 en 55 van de bestreden beschikking, waarin het Gerecht ingaat op hun argument dat zij als individueel geraakt moeten worden beschouwd op basis van het criterium „aanzienlijke aantasting van de marktpositie”. Rekwirantes benadrukken dat i) er slechts twee grote marktdeelnemers op de Uniemarkt voor verhitte tabaksproducten zijn, die vrijwel alle in de Unie aangekochte verhitte tabaksproducten verkopen (meer dan 99 %), en ii) gearomatiseerde producten een zeer groot deel uitmaken van het assortiment verhitte tabaksproducten van de BAT-groep in de Unie (ongeveer 70 % van de verkoop).</p>
</td>
</tr>
</table>
    <table cellpadding="0" cellspacing="0" border="0" width="100%">
<col width="5%"/>
<col width="95%"/>
<tr>
<td valign="top">
<p class="count">180.</p>
</td>
<td valign="top">
<p class="normal">De Commissie en de Franse regering achten die argumenten onvoldoende om vast te stellen dat rekwirantes „individueel geraakt” zijn. Volgens hen rechtvaardigen de gevolgen van de litigieuze handeling voor de marktpositie van rekwirantes op zich een dergelijke vaststelling niet, zelfs niet indien zij aanzienlijk zouden zijn.</p>
</td>
</tr>
</table>
    <table cellpadding="0" cellspacing="0" border="0" width="100%">
<col width="5%"/>
<col width="95%"/>
<tr>
<td valign="top">
<p class="count">2.</p>
</td>
<td valign="top">
<p class="normal">Analyse</p>
</td>
</tr>
</table>
    <table cellpadding="0" cellspacing="0" border="0" width="100%">
<col width="5%"/>
<col width="95%"/>
<tr>
<td valign="top">
<p class="count">181.</p>
</td>
<td valign="top">
<p class="normal">Aangezien ik tot de conclusie ben gekomen dat het eerste onderdeel van het middel van rekwirantes gegrond is, is het uiteraard niet nodig om het tweede onderdeel van dat middel te behandelen. Het moge echter duidelijk zijn dat, om de in de punten 35, 36 en 173 tot en met 176 uiteengezette redenen, ook het tweede onderdeel van het middel van rekwirantes mijns inziens gegrond is.</p>
</td>
</tr>
</table>
    <table cellpadding="0" cellspacing="0" border="0" width="100%">
<col width="5%"/>
<col width="95%"/>
<tr>
<td valign="top">
<p class="count">182.</p>
</td>
<td valign="top">
<p class="normal">Mocht het Hof het echter niet eens zijn met mijn beoordeling van het eerste onderdeel van het middel, dan zou dat betekenen dat ook het tweede onderdeel van dat middel ongegrond moet worden verklaard. In dat geval zou ik het dus met de Commissie en de Franse regering eens moeten zijn dat het enkele feit dat de litigieuze handeling de economische activiteiten van rekwirantes bijzonder zwaar treft – wegens hun aanzienlijke marktaandeel op de Uniemarkt en/of wegens het belang van de betrokken producten in hun assortiment – op zich geen element is om hen te kunnen beschouwen als individueel geraakt in de zin van artikel 263, vierde alinea, VWEU. (<span class="note footnote notemarker">
<a id="c-145" href="#t-145">145</a>
</span>)
      </p>
</td>
</tr>
</table>
    <table cellpadding="0" cellspacing="0" border="0" width="100%">
<col width="5%"/>
<col width="95%"/>
<tr>
<td valign="top">
<p class="count">VI.</p>
</td>
<td valign="top">
<p class="normal">Gevolgen van de beoordeling</p>
</td>
</tr>
</table>
    <table cellpadding="0" cellspacing="0" border="0" width="100%">
<col width="5%"/>
<col width="95%"/>
<tr>
<td valign="top">
<p class="count">183.</p>
</td>
<td valign="top">
<p class="normal">Aangezien het middel van rekwirantes gegrond is, moet de bestreden beschikking worden vernietigd.</p>
</td>
</tr>
</table>
    <table cellpadding="0" cellspacing="0" border="0" width="100%">
<col width="5%"/>
<col width="95%"/>
<tr>
<td valign="top">
<p class="count">184.</p>
</td>
<td valign="top">
<p class="normal">Krachtens artikel 61, eerste alinea, van het Statuut van het Hof van Justitie van de Europese Unie kan het Hof, ingeval het de beslissing van het Gerecht vernietigt, zelf de zaak afdoen wanneer deze in staat van wijzen is, dan wel haar voor afdoening terugverwijzen naar het Gerecht.</p>
</td>
</tr>
</table>
    <table cellpadding="0" cellspacing="0" border="0" width="100%">
<col width="5%"/>
<col width="95%"/>
<tr>
<td valign="top">
<p class="count">185.</p>
</td>
<td valign="top">
<p class="normal">In casu ben ik van mening dat het Hof, gezien de stand van de procedure, een definitief standpunt kan innemen over de ontvankelijkheid van het door rekwirantes bij het Gerecht ingestelde beroep tot nietigverklaring.</p>
</td>
</tr>
</table>
    <table cellpadding="0" cellspacing="0" border="0" width="100%">
<col width="5%"/>
<col width="95%"/>
<tr>
<td valign="top">
<p class="count">186.</p>
</td>
<td valign="top">
<p class="normal">In de punten 18 tot en met 33 van de bestreden beschikking heeft het Gerecht de door de Commissie opgeworpen exceptie van niet-ontvankelijkheid verworpen voor zover zij had aangevoerd dat rekwirantes niet rechtstreeks werden geraakt door de litigieuze handeling. Tegen dat deel van de beschikking is geen beroep ingesteld, waardoor dat deel dus definitief is.</p>
</td>
</tr>
</table>
    <table cellpadding="0" cellspacing="0" border="0" width="100%">
<col width="5%"/>
<col width="95%"/>
<tr>
<td valign="top">
<p class="count">187.</p>
</td>
<td valign="top">
<p class="normal">Aangezien rekwirantes moeten worden beschouwd als zowel individueel als rechtstreeks geraakt door de litigieuze handeling, volgt hieruit dat hun beroep in eerste aanleg ontvankelijk is.</p>
</td>
</tr>
</table>
    <table cellpadding="0" cellspacing="0" border="0" width="100%">
<col width="5%"/>
<col width="95%"/>
<tr>
<td valign="top">
<p class="count">188.</p>
</td>
<td valign="top">
<p class="normal">De stand van de procedure laat daarentegen niet toe dat het Hof beslist over de gegrondheid van dit beroep.</p>
</td>
</tr>
</table>
    <table cellpadding="0" cellspacing="0" border="0" width="100%">
<col width="5%"/>
<col width="95%"/>
<tr>
<td valign="top">
<p class="count">189.</p>
</td>
<td valign="top">
<p class="normal">In het verzoekschrift dat rekwirantes bij het Gerecht hebben ingediend, hebben zij twee middelen tegen de litigieuze handeling aangevoerd. Die middelen vereisen een gedetailleerde beoordeling, feitelijk en rechtens, van de door alle partijen in de procedure aangevoerde argumenten, in het licht van het door hen overgelegde bewijs. Bij gebreke van een dergelijke beoordeling in de bestreden beschikking, kan het Hof in de huidige stand van de procedure niet definitief uitspraak doen in deze zaak.</p>
</td>
</tr>
</table>
    <table cellpadding="0" cellspacing="0" border="0" width="100%">
<col width="5%"/>
<col width="95%"/>
<tr>
<td valign="top">
<p class="count">190.</p>
</td>
<td valign="top">
<p class="normal">Bijgevolg moet de zaak worden terugverwezen naar het Gerecht en dient de beslissing omtrent de kosten te worden aangehouden.</p>
</td>
</tr>
</table>
    <table cellpadding="0" cellspacing="0" border="0" width="100%">
<col width="5%"/>
<col width="95%"/>
<tr>
<td valign="top">
<p class="count">VII.</p>
</td>
<td valign="top">
<p class="normal">Conclusie</p>
</td>
</tr>
</table>
    <table cellpadding="0" cellspacing="0" border="0" width="100%">
<col width="5%"/>
<col width="95%"/>
<tr>
<td valign="top">
<p class="count">191.</p>
</td>
<td valign="top">
<p class="normal">Gelet op het voorgaande geef ik het Hof in overweging:</p>
</td>
</tr>
</table>
    <table cellpadding="0" cellspacing="0" border="0" width="100%">
<col width="5%"/>
<col width="95%"/>
<tr>
<td valign="top">
<p class="count">–</p>
</td>
<td valign="top">
<p class="normal">de beschikking van 20 september 2023, Nicoventures Trading e.a./Commissie (T‑706/22, EU:T:2023:579), te vernietigen;</p>
</td>
</tr>
</table>
    <table cellpadding="0" cellspacing="0" border="0" width="100%">
<col width="5%"/>
<col width="95%"/>
<tr>
<td valign="top">
<p class="count">–</p>
</td>
<td valign="top">
<p class="normal">het beroep ontvankelijk te verklaren;</p>
</td>
</tr>
</table>
    <table cellpadding="0" cellspacing="0" border="0" width="100%">
<col width="5%"/>
<col width="95%"/>
<tr>
<td valign="top">
<p class="count">–</p>
</td>
<td valign="top">
<p class="normal">de zaak terug te verwijzen naar het Gerecht voor afdoening ten gronde, en</p>
</td>
</tr>
</table>
    <table cellpadding="0" cellspacing="0" border="0" width="100%">
<col width="5%"/>
<col width="95%"/>
<tr>
<td valign="top">
<p class="count">–</p>
</td>
<td valign="top">
<p class="normal">de beslissing omtrent de kosten aan te houden.</p>
</td>
</tr>
</table>
    <div/>
  <hr class="note"/>
<p class="note footnote">(<span class="note footnote notemarker">
<a id="t-1" href="#c-1">1</a>
</span>) Oorspronkelijke taal: Engels.</p>
<p class="note footnote">(<span class="note footnote notemarker">
<a id="t-2" href="#c-2">2</a>
</span>) Gepubliceerd in 1915. Vertaling van Willem van Toorn (online beschikbaar op de website van het tijdschrift Raster).</p>
<p class="note footnote">(<span class="note footnote notemarker">
<a id="t-3" href="#c-3">3</a>
</span>) Arrest van 15 juli 1963, Plaumann/Commissie (25/62, EU:C:1963:17, blz. 211) (hierna: „arrest Plaumann”).</p>
<p class="note footnote">(<span class="note footnote notemarker">
<a id="t-4" href="#c-4">4</a>
</span>) T‑706/22, EU:T:2023:579 (hierna: „bestreden beschikking”).</p>
<p class="note footnote">(<span class="note footnote notemarker">
<a id="t-5" href="#c-5">5</a>
</span>) Gedelegeerde richtlijn van de Commissie van 29 juni 2022 tot wijziging van richtlijn 2014/40/EU van het Europees Parlement en de Raad wat betreft de intrekking van bepaalde vrijstellingen met betrekking tot verhitte tabaksproducten (PB 2022, L 283, blz. 4) (hierna: „litigieuze handeling”).</p>
<p class="note footnote">(<span class="note footnote notemarker">
<a id="t-6" href="#c-6">6</a>
</span>) Richtlijn van het Europees Parlement en de Raad van 3 april 2014 betreffende de onderlinge aanpassing van de wettelijke en bestuursrechtelijke bepalingen van de lidstaten inzake de productie, de presentatie en de verkoop van tabaks- en aanverwante producten en tot intrekking van richtlijn 2001/37/EG (PB 2014, L 127, blz. 1).</p>
<p class="note footnote">(<span class="note footnote notemarker">
<a id="t-7" href="#c-7">7</a>
</span>) Zie voor recente voorbeelden arresten van 12 juli 2022, Nord Stream 2/Parlement en Raad (C‑348/20 P, EU:C:2022:548, punt 156) (hierna: „arrest Nord Stream 2”), en 4 oktober 2024, Commissie/Raad en Raad/Front Polisario (C‑779/21 P en C‑799/21 P, EU:C:2024:835, punt 107).</p>
<p class="note footnote">(<span class="note footnote notemarker">
<a id="t-8" href="#c-8">8</a>
</span>) Zie arrest van 18 mei 1994, Codorníu/Raad (C‑309/89, EU:C:1994:197, punt 22) (hierna: „arrest Codorníu”).</p>
<p class="note footnote">(<span class="note footnote notemarker">
<a id="t-9" href="#c-9">9</a>
</span>) Zie in die zin arrest van 6 november 2018, Scuola Elementare Maria Montessori/Commissie, Commissie/Scuola Elementare Maria Montessori en Commissie/Ferracci (C‑622/16 P–C‑624/16 P, EU:C:2018:873, punt 31 en aldaar aangehaalde rechtspraak).</p>
<p class="note footnote">(<span class="note footnote notemarker">
<a id="t-10" href="#c-10">10</a>
</span>) Zie bijvoorbeeld arrest Codorníu, punt 19.</p>
<p class="note footnote">(<span class="note footnote notemarker">
<a id="t-11" href="#c-11">11</a>
</span>) Zie in die zin arrest van 23 april 2013, Gbagbo e.a./Raad (C‑478/11 P–C‑482/11 P, EU:C:2013:258, punt 56). Zie ook arresten van 29 oktober 1980, Roquette Frères/Raad (138/79, EU:C:1980:249, punten 15 en 16), en 17 april 2008, Flaherty e.a./Commissie (C‑373/06 P, C‑379/06 P en C‑382/06 P, EU:C:2008:230, punten 26, 27 en 41) (hierna: „arrest Flaherty”).</p>
<p class="note footnote">(<span class="note footnote notemarker">
<a id="t-12" href="#c-12">12</a>
</span>) Zie onder meer arresten van 13 maart 2008, Commissie/Infront WM (C‑125/06 P, EU:C:2008:159, punt 71) (hierna: „arrest Infront”), en 27 februari 2014, Stichting Woonpunt e.a./Commissie (C‑132/12 P, EU:C:2014:100, punt 59) (hierna: „arrest Stichting Woonpunt”).</p>
<p class="note footnote">(<span class="note footnote notemarker">
<a id="t-13" href="#c-13">13</a>
</span>) Zie ook Hartley, T.C., The Foundations of European Union Law, 8e druk, Oxford University Press, 2014, blz. 373, en Gratsias, D., „Άμεση δικαστική προστασία των ιδιωτών κατά το άρθρο 263 ΣΛΕΕ: Μερικές σκέψεις”, in Το Δικαστήριο της ΕΕ- Εγγυητής της εύρυθμης λειτουργίας της Ευρωπαϊκής Ένωσης και των δικαιωμάτων των πολιτών, Sakkoulas, 2016, blz. 19‑44.</p>
<p class="note footnote">(<span class="note footnote notemarker">
<a id="t-14" href="#c-14">14</a>
</span>) Volledigheidshalve voeg ik hieraan toe dat het criterium van de gesloten groep enige tijd door het Hof is toegepast naast een ander (en alternatief) criterium, dat vaak het abstracte terminologie-criterium wordt genoemd. Op grond van dat criterium werd met name nagegaan of de bestreden handeling een echte beschikking was en geen handeling van algemene strekking (zie bijvoorbeeld arresten van 5 mei 1977, Koninklijke Scholten Honig/Raad en Commissie, 101/76, EU:C:1977:70, punten 7 en 8, en 17 juni 1980, Calpak en Società Emiliana Lavorazione Frutta/Commissie, 789/79 en 790/79, EU:C:1980:159, punten 7 en 8). Dit alternatieve criterium was gebaseerd op de bewoordingen van het toenmalige artikel 173 van het EG-Verdrag, waarin werd verwezen naar „beschikkingen die, hoewel genomen in de vorm van een verordening, of van een beschikking gericht tot een andere persoon, [de verzoeker] rechtstreeks en individueel raken” (cursivering van mij). Dit criterium is aan het einde van de jaren 1980 losgelaten omdat het in strijd was met de rechtspraak van het Hof dat het krachtens (het huidige) artikel 263 VWEU om de inhoud van een handeling gaat en niet om de vorm ervan. In ieder geval zou die benadering nu onverenigbaar zijn met de nieuwe bewoordingen van artikel 263 VWEU, nu in het Verdrag van Lissabon de term „beschikking” is vervangen door „handeling”.</p>
<p class="note footnote">(<span class="note footnote notemarker">
<a id="t-15" href="#c-15">15</a>
</span>) Zie onder meer het arrest Nord Stream 2, punt 157.</p>
<p class="note footnote">(<span class="note footnote notemarker">
<a id="t-16" href="#c-16">16</a>
</span>) Zie in die zin arrest van 17 januari 1985, Piraiki-Patraiki e.a./Commissie (11/82, EU:C:1985:18, punten 20 en 21) (hierna: „arrest Piraiki-Patraiki”).</p>
<p class="note footnote">(<span class="note footnote notemarker">
<a id="t-17" href="#c-17">17</a>
</span>) Dat was van meet af aan duidelijk; zie bijvoorbeeld Bebr, G., Judicial Control of the European Communities, Stevens &amp; Sons, 1962, blz. 69‑76.</p>
<p class="note footnote">(<span class="note footnote notemarker">
<a id="t-18" href="#c-18">18</a>
</span>) Mijn woordkeus is grotendeels ontleend aan de werken van W.N. Hohfeld. Zie van zijn hand bijvoorbeeld „Some Fundamental Legal Conceptions as Applied in Judicial Reasoning”, Yale Law Journal, deel 23, 1913, blz. 16‑59, op blz. 30.</p>
<p class="note footnote">(<span class="note footnote notemarker">
<a id="t-19" href="#c-19">19</a>
</span>) Hoewel het Unierecht in dit verband niet in een specifiek recht voorziet, is onvervalste mededinging essentieel voor de totstandbrenging van de interne markt [zie artikel 3 VEU en protocol (nr. 27) betreffende de interne markt en de mededinging], en kan het ook worden beschouwd als een uitvloeisel van de vrijheid van ondernemerschap (neergelegd in artikel 16 van het Handvest van de grondrechten van de Europese Unie; hierna: „Handvest”). Zie evenwel arrest van 6 november 2018, Scuola Elementare Maria Montessori/Commissie, Commissie/Scuola Elementare Maria Montessori en Commissie/Ferracci (C‑622/16 P–C‑624/16 P, EU:C:2018:873, punt 43).</p>
<p class="note footnote">(<span class="note footnote notemarker">
<a id="t-20" href="#c-20">20</a>
</span>) Zie onder meer arresten van 26 juni 1990, Sofrimport/Commissie (C‑152/88, EU:C:1990:259, punt 11), Piraiki-Patraiki, punten 15‑19, en 11 februari 1999, Antillean Rice Mills e.a./Commissie (C‑390/95 P, EU:C:1999:66, punten 25‑30).</p>
<p class="note footnote">(<span class="note footnote notemarker">
<a id="t-21" href="#c-21">21</a>
</span>) Zie bijvoorbeeld arresten Codorníu, punt 21; Infront, punt 72, en Stichting Woonpunt, punten 61 en 62. Dit punt wordt benadrukt in de rechtsleer, Craig, P., De Burca, G., EU Law: Text, Cases, and Materials, 4e druk, Oxford University Press, 2008, blz. 513.</p>
<p class="note footnote">(<span class="note footnote notemarker">
<a id="t-22" href="#c-22">22</a>
</span>) Dat betekent niet dat de situatie van verzoekers in het verleden volledig uitgekristalliseerd moet zijn. Zie bijvoorbeeld arrest van 27 november 1984, Agricola commerciale olio e.a./Commissie (232/81, EU:C:1984:358, punten 10 en 11), en het arrest Flaherty, punten 40 en 41.</p>
<p class="note footnote">(<span class="note footnote notemarker">
<a id="t-23" href="#c-23">23</a>
</span>) Zie bijvoorbeeld arresten van 19 mei 1993, Cook/Commissie (C‑198/91, EU:C:1993:197, punten 23‑26), en 24 mei 2011, Commissie/Kronoply en Kronotex (C‑83/09 P, EU:C:2011:341, punten 45‑48).</p>
<p class="note footnote">(<span class="note footnote notemarker">
<a id="t-24" href="#c-24">24</a>
</span>) Zie arresten van 25 oktober 1977, Metro SB-Großmärkte/Commissie (26/76, EU:C:1977:167, punt 13); 20 maart 1985, Timex/Raad en Commissie (264/82, EU:C:1985:119, punten 13‑16); 28 januari 1986, Cofaz e.a./Commissie (169/84, EU:C:1986:42, punten 24 en 25); 3 april 2003, BaByliss/Commissie (T‑114/02, EU:T:2003:100, punten 92‑95), en 11 juli 2007, Alrosa/Commissie (T‑170/06, EU:T:2007:220, punt 40).</p>
<p class="note footnote">(<span class="note footnote notemarker">
<a id="t-25" href="#c-25">25</a>
</span>) Zie onder meer arresten van 16 mei 1991, Extramet Industrie/Raad (C‑358/89, EU:C:1991:214); 3 april 2003, BaByliss/Commissie (T‑114/02, EU:T:2003:100, punten 87‑117); 22 december 2008, British Aggregates/Commissie (C‑487/06 P, EU:C:2008:757, punten 46‑57), en 20 januari 2022, Deutsche Lufthansa/Commissie (C‑594/19 P, EU:C:2022:40, punten 74‑76).</p>
<p class="note footnote">(<span class="note footnote notemarker">
<a id="t-26" href="#c-26">26</a>
</span>) Zie bijvoorbeeld arrest van 6 november 1990, Weddel/Commissie (C‑354/87, EU:C:1990:371, punten 20‑23). T.C. Hartley maakte in dit verband een onderscheid tussen „acts of quasi-judicial nature” (handelingen van quasijuridische aard) en „acts based purely on policy and discretion” (handelingen die louter gebaseerd zijn op beleid en discretionaire bevoegdheid). Op. cit., voetnoot 13, blz. 371.</p>
<p class="note footnote">(<span class="note footnote notemarker">
<a id="t-27" href="#c-27">27</a>
</span>) Dat was met name het geval voor antidumpingrechten die – vóór de vaststelling van verordening (EU) nr. 37/2014 van het Europees Parlement en de Raad van 15 januari 2014 tot wijziging van bepaalde verordeningen op het gebied van de gemeenschappelijke handelspolitiek voor wat de procedures tot het nemen van bepaalde maatregelen betreft (PB 2014, L 18, blz. 1) – bij verordeningen van de Raad werden ingesteld. Zie onder andere arrest van 21 februari 1984, Allied Corporation e.a./Commissie (239/82 en 275/82, EU:C:1984:68, punt 11).</p>
<p class="note footnote">(<span class="note footnote notemarker">
<a id="t-28" href="#c-28">28</a>
</span>) Zie bijvoorbeeld arresten van 30 juni 1988, CIDA e.a./Raad (297/86, EU:C:1988:351, punt 13); 24 maart 1994, Air France/Commissie (T‑3/93, EU:T:1994:36, punt 82), en 14 juli 2022, Italië en Comune di Milano/Raad en Parlement (Zetel van het Europees Geneesmiddelenbureau) (C‑106/19 en C‑232/19, EU:C:2022:568, punten 69‑72 en 76).</p>
<p class="note footnote">(<span class="note footnote notemarker">
<a id="t-29" href="#c-29">29</a>
</span>) Zie de conclusie van advocaat-generaal Kokott in de zaak Inuit Tapiriit Kanatami e.a./Parlement en Raad (C‑583/11 P, EU:C:2013:21, punt 1).</p>
<p class="note footnote">(<span class="note footnote notemarker">
<a id="t-30" href="#c-30">30</a>
</span>) Zie onder meer Barav, A., „Direct and Individual Concern: An Almost Insurmountable Barrier to the Admissibility of Individual Appeal to the EEC Court”, Common Market Law Review, 1974, blz. 191; Enchelmaier, S., „No-One Slips Through the Net? Latest Developments, and Non-Developments, in the European Court of Justice’s Jurisprudence on Artikel 230(4) EC”, Yearbook of European Law, 2005, blz. 173; Craig, P., en De Burca, G., voetnoot 21, op. cit., blz. 512, en Kombos, C.C., „The Recent Case Law on Locus Standi of Private Applicants under Artikel 230 (4) EC: A Missed Opportunity or A Velvet Revolution?”, European Integration online Papers, nr. 17, 2005.</p>
<p class="note footnote">(<span class="note footnote notemarker">
<a id="t-31" href="#c-31">31</a>
</span>) Zie bijvoorbeeld arresten van 29 januari 1985, Münchener Import-Weinkellerei Binderer/Commissie (147/83, EU:C:1985:26, punten 10 en 13); 11 september 2002, Pfizer Animal Health/Raad (T‑13/99, EU:T:2002:209, punt 89), en 1 april 2004, Commissie/Jégo-Quéré (C‑263/02 P, EU:C:2004:210, punt 46).</p>
<p class="note footnote">(<span class="note footnote notemarker">
<a id="t-32" href="#c-32">32</a>
</span>) Zie bijvoorbeeld beschikkingen van 30 april 2003, VVG International e.a./Commissie (T‑155/02, EU:T:2003:125, punten 43 en 44), en 13 november 2008, Lemaître Sécurité/Commissie (T‑301/06, EU:T:2008:495, punt 24) (hierna: „beschikking Lemaître”).</p>
<p class="note footnote">(<span class="note footnote notemarker">
<a id="t-33" href="#c-33">33</a>
</span>) Zie de beschikking Lemaître, punt 25, en beschikking van 5 mei 2009, WWF-UK/Raad (C‑355/08 P, EU:C:2009:286, punten 44 en 45), en arrest van 28 februari 2002, BSC Footwear Supplies e.a./Raad (T‑598/97, EU:T:2002:52, punt 61).</p>
<p class="note footnote">(<span class="note footnote notemarker">
<a id="t-34" href="#c-34">34</a>
</span>) Zie beschikking van 18 december 1997, Commissie/Sveriges Betodlares en Henrikson (C‑409/96 P, EU:C:1997:635, punt 37), en arrest van 10 december 2002, Commissie/Camar en Tico (C‑312/00 P, EU:C:2002:736, punt 77).</p>
<p class="note footnote">(<span class="note footnote notemarker">
<a id="t-35" href="#c-35">35</a>
</span>) Zie arrest van 29 juni 1993, Gibraltar/Raad (C‑298/89, EU:C:1993:267, punt 18), en beschikking van 15 september 1998, Michaïlidis e.a./Commissie (T‑100/94, EU:C:1998:197, punt 60).</p>
<p class="note footnote">(<span class="note footnote notemarker">
<a id="t-36" href="#c-36">36</a>
</span>) Zie arresten van 22 november 2001, Nederlandse Antillen/Raad (C‑452/98, EU:C:2001:623, punten 70‑75) (hierna: „arrest Nederlandse Antillen”), en 10 april 2003, Commissie/Nederlandse Antillen (C‑142/00 P, EU:C:2003:217, punten 70‑75).</p>
<p class="note footnote">(<span class="note footnote notemarker">
<a id="t-37" href="#c-37">37</a>
</span>) Zie bijvoorbeeld Gormley, L.W., „Judicial review in EC and EU law – Some architectural malfunctions and design improvements?”, Cambridge Yearbook of European Legal Studies, 2001, blz. 174, en Winter, G., „Plaumann withering: standing before the EU General Court underway from distinctive to substantial concern”, European Journal of Legal Studies, 2023, blz. 85.</p>
<p class="note footnote">(<span class="note footnote notemarker">
<a id="t-38" href="#c-38">38</a>
</span>) Arrest van 25 maart 2021, Carvalho e.a./Parlement en Raad (C‑565/19 P, EU:C:2021:252) (hierna: „arrest Carvalho”).</p>
<p class="note footnote">(<span class="note footnote notemarker">
<a id="t-39" href="#c-39">39</a>
</span>) Zie bijvoorbeeld Krämer, L., „The environment before the European Court of Justice”, in Voigt, C., (red.), International Judicial Practice on the Environment, Cambridge University Press, 2019, blz. 25, en Arnull, A., „Private applicants and the action for annulment since Codorníu”, Common Market Law Review, 2001, blz. 8 en 9.</p>
<p class="note footnote">(<span class="note footnote notemarker">
<a id="t-40" href="#c-40">40</a>
</span>) Conclusie in de zaak Unión de Pequeños Agricultores/Raad (C‑50/00 P, EU:C:2002:197, punten 33‑103) (hierna: „conclusie in de zaak UPA”). In het vervolg van deze conclusie zal ik terugkomen op enkele argumenten van advocaat-generaal Jacobs.</p>
<p class="note footnote">(<span class="note footnote notemarker">
<a id="t-41" href="#c-41">41</a>
</span>) Arrest van 3 mei 2002, Jégo-Quéré/Commissie (T‑177/01, EU:T:2002:112, punten 27‑51).</p>
<p class="note footnote">(<span class="note footnote notemarker">
<a id="t-42" href="#c-42">42</a>
</span>) Arrest van 25 juli 2002, Unión de Pequeños Agricultores/Raad (C‑50/00 P, EU:C:2002:462, punten 34‑75).</p>
<p class="note footnote">(<span class="note footnote notemarker">
<a id="t-43" href="#c-43">43</a>
</span>) Zie bijvoorbeeld het criterium van „een handeling die de belangen van de verzoeker schaadt” zoals voorgesteld in Arnull, A., „Challenging Community acts – An introduction”, in Micklitz, H.W., en Reich, N. (red.), Public Interest Litigation Before European Courts, Nomos, 1996, blz. 51, en van „persoonlijke en ernstige geraaktheid” zoals voorgesteld in Winter, G., voetnoot 37 supra, blz. 105 e.v.</p>
<p class="note footnote">(<span class="note footnote notemarker">
<a id="t-44" href="#c-44">44</a>
</span>) Zie de voorbeelden die onder andere worden gegeven in Kombos, C., „Locus standi of representative groups in the shadow of Plaumann: Limitations and possible solutions”, Acta Juridica Hungarica, deel 47, nr. 4, 2006, blz. 375, en Winter, G., voetnoot 37 supra, blz. 95 en 107.</p>
<p class="note footnote">(<span class="note footnote notemarker">
<a id="t-45" href="#c-45">45</a>
</span>) Hier zal ik nader op ingaan in de punten 60‑64.</p>
<p class="note footnote">(<span class="note footnote notemarker">
<a id="t-46" href="#c-46">46</a>
</span>) Arrest van 3 mei 2002, Jégo-Quéré/Commissie (T‑177/01, EU:T:2002:112, punt 51) (cursivering van mij).</p>
<p class="note footnote">(<span class="note footnote notemarker">
<a id="t-47" href="#c-47">47</a>
</span>) Er kunnen zich echter uitzonderlijke omstandigheden voordoen waarin een relatief groot aantal betrokkenen „individueel wordt geraakt”. De zaak Danielsson is daar naar mijn mening een typisch voorbeeld van. De zaak betrof een verzoek om voorlopige maatregelen dat was ingediend door drie Frans-Polynesische staatsburgers die de rechtmatigheid betwistten van een op grond van de regels van het Euratom-Verdrag vastgestelde beschikking van de Commissie, die zich in wezen niet verzette tegen kernproeven door de Franse autoriteiten op de Polynesische atollen Mururoa en Fangataufa. De voorzitter van het toenmalige Gerecht van eerste aanleg verklaarde het verzoek echter kennelijk niet-ontvankelijk omdat verzoekers niet individueel geraakt waren. Hij was van mening dat „[g]esteld al dat verzoekers persoonlijke schade zouden kunnen lijden in verband met de gestelde schadelijke gevolgen van de betrokken kernproeven voor het milieu en de volksgezondheid, deze omstandigheid [niet] volstaat […] om hen op soortgelijke wijze te individualiseren als de adressaat van de bestreden beschikking, […] voor zover schade van de door hen aangevoerde aard op dezelfde manier iedere bewoner van het betrokken gebied zou kunnen treffen”. Vervolgens wees hij erop dat verzoekers geen enkel bewijs hadden aangevoerd dat de bestreden beschikking hen op het eerste gezicht om een specifieke reden raakte. Zie beschikking van 22 december 1995, Danielsson e.a./Commissie (T‑219/95 R, EU:T:1995:219, punten 71 en 72).</p>
<p class="note footnote">(<span class="note footnote notemarker">
<a id="t-48" href="#c-48">48</a>
</span>) Cursivering van mij.</p>
<p class="note footnote">(<span class="note footnote notemarker">
<a id="t-49" href="#c-49">49</a>
</span>) Zie de conclusie van advocaat-generaal Lagrange in de zaak Assider/Hoge Autoriteit (3/54, EU:C:1954:6, blz. 171).</p>
<p class="note footnote">(<span class="note footnote notemarker">
<a id="t-50" href="#c-50">50</a>
</span>) Zie met name arresten van 11 februari 1955, Assider/Hoge Autoriteit (3/54, EU:C:1955:2, blz. 146‑147), en 29 november 1956, Fédération charbonnière de Belgique/Hoge Autoriteit (8/55, EU:C:1956:11, blz. 237).</p>
<p class="note footnote">(<span class="note footnote notemarker">
<a id="t-51" href="#c-51">51</a>
</span>) Zie arrest van 14 december 1962, Confédération nationale des producteurs de fruits et légumes e.a./Raad (16/62 en 17/62, EU:C:1962:47, blz. 957) en, meer in detail, de conclusie van advocaat-generaal Lagrange in die zaken (EU:C:1962:40, blz. 967‑968).</p>
<p class="note footnote">(<span class="note footnote notemarker">
<a id="t-52" href="#c-52">52</a>
</span>) Zie onder meer Catalano, N., „La protezione giurisdizionale nel sistema del trattato C.E.E. nei confronti degli atti non normativi”, Foro Italiano, 1965, deel V, kolom 77. Zie ook, met verwijzingen naar andere contemporaine documenten, Boerger-De Smedt, A., „La Cour de Justice dans les négociations du traité de Paris instituant la CECA”, Journal of European Integration History, 2008, blz. 7, en Arena, A., „The Community system of judicial protection: A tale of two legal revolutions”, Yearbook of European Law, 2025, blz. 13‑20.</p>
<p class="note footnote">(<span class="note footnote notemarker">
<a id="t-53" href="#c-53">53</a>
</span>) Zie Europese Conventie, Eindverslag van de studiegroep voor de werking van het Hof van Justitie, CONV 636/03, punten 17‑27.</p>
<p class="note footnote">(<span class="note footnote notemarker">
<a id="t-54" href="#c-54">54</a>
</span>) Zie Europese Conventie, Praesidium, Artikelen over het Hof van Justitie en de Rechtbank, CONV 734/03, blz. 17‑21.</p>
<p class="note footnote">(<span class="note footnote notemarker">
<a id="t-55" href="#c-55">55</a>
</span>) Arrest van 3 oktober 2013, Inuit Tapiriit Kanatami e.a./Parlement en Raad (C‑583/11 P, EU:C:2013:625, punten 69‑71) (cursivering van mij).</p>
<p class="note footnote">(<span class="note footnote notemarker">
<a id="t-56" href="#c-56">56</a>
</span>) Zoals advocaat-generaal Cosmas in zijn conclusie in de zaak Greenpeace Council e.a./Commissie (C‑321/95 P, EU:C:1997:421, punt 53) stelde: „Het [Unierecht] kent geen actio popularis”. Bovendien is een dergelijk beroep in de rechtsstelsels van de meeste lidstaten onbekend. Zie bijvoorbeeld Eliantonio, M. e.a., Standing up for your right(s) in Europe – A comparative study on legal standing (Locus Standi) before the EU and Member States’ courts, Europees Parlement, studie, 2012, blz. 60.</p>
<p class="note footnote">(<span class="note footnote notemarker">
<a id="t-57" href="#c-57">57</a>
</span>) Het onderscheid dat wordt gemaakt tussen geprivilegieerde en niet-geprivilegieerde verzoekers druist hier duidelijk tegenin. Een dergelijke procedure is niet vereist op grond van artikel 6 van het Verdrag tot bescherming van de rechten van de mens en de fundamentele vrijheden (EVRM). Zoals het Europees Hof voor de Rechten van de Mens (EHRM) heeft geoordeeld, „garandeert artikel 6 geen recht op toegang tot een rechter die bevoegd is om een door de wetgever vastgestelde wet ongeldig te verklaren of terzijde te stellen” (EHRM, 24 september 2002, Posti en Rahko tegen Finland, CE:ECHR:2002:0924JUD002782495, § 52).</p>
<p class="note footnote">(<span class="note footnote notemarker">
<a id="t-58" href="#c-58">58</a>
</span>) Zie wederom het Eindverslag van de studiegroep voor de werking van het Hof van Justitie (voetnoot 53 supra), punt 19. Zie voorts arrest Carvalho, punten 47 en 49, en arrest van 10 september 2024, KS e.a./Raad e.a. (C‑29/22 P en C‑44/22 P, EU:C:2024:725, punt 73) (hierna: „arrest KS en KD”), en beschikking van 14 januari 2021, Sabo e.a./Parlement en Raad (C‑297/20 P, EU:C:2021:24, punt 29).</p>
<p class="note footnote">(<span class="note footnote notemarker">
<a id="t-59" href="#c-59">59</a>
</span>) Zie met name advies 2/13 (Toetreding van de Unie tot het EVRM) van 18 december 2014 (EU:C:2014:2454, punten 157 en 158).</p>
<p class="note footnote">(<span class="note footnote notemarker">
<a id="t-60" href="#c-60">60</a>
</span>) Zie voor verdere verwijzingen mijn conclusie in de zaak Commissie/Verenigd Koninkrijk (Arrest van de Supreme Court) (C‑516/22, EU:C:2023:857, punt 76).</p>
<p class="note footnote">(<span class="note footnote notemarker">
<a id="t-61" href="#c-61">61</a>
</span>) Zie onder meer arrest van 22 november 2022, Commissie/Raad (Toetreding tot de Akte van Genève) (C‑24/20, EU:C:2022:911, punt 83).</p>
<p class="note footnote">(<span class="note footnote notemarker">
<a id="t-62" href="#c-62">62</a>
</span>) Zie in dat verband Eliantonio, M., en Lees, E. (red.), The Legitimacy of EU Environmental Governance and the Role of the European Courts, Oxford University Press, 2025, met name hoofdstuk 7.</p>
<p class="note footnote">(<span class="note footnote notemarker">
<a id="t-63" href="#c-63">63</a>
</span>) Advies 1/09 (Overeenkomst tot invoering van een gemeenschappelijk stelsel voor octrooigeschillenbeslechting) van 8 maart 2011 (EU:C:2011:123, punten 66 en 69).</p>
<p class="note footnote">(<span class="note footnote notemarker">
<a id="t-64" href="#c-64">64</a>
</span>) Artikel 277 VWEU voorziet in de „exceptie van onwettigheid”, die een incidentele controle van de wettigheid van handelingen van de Unie mogelijk maakt. Op grond van dat artikel kan elke partij in een procedure waarin een handeling van algemene strekking van de Unie in het geding is, de in het Verdrag genoemde nietigheidsgronden aanvoeren om de niet-toepasselijkheid van de handeling in te roepen, zelfs na het verstrijken van de termijn waarbinnen de handeling kan worden aangevochten.</p>
<p class="note footnote">(<span class="note footnote notemarker">
<a id="t-65" href="#c-65">65</a>
</span>) Zie in dat verband onder meer arresten van 23 april 1986, Les Verts/Parlement (294/83, EU:C:1986:166, punt 23) (hierna: „arrest Les Verts”); Inuit, punt 92, en 15 juli 2021, FBF (C‑911/19, EU:C:2021:599, punt 60).</p>
<p class="note footnote">(<span class="note footnote notemarker">
<a id="t-66" href="#c-66">66</a>
</span>) EHRM, 30 juni 2005, Bosphorus Hava Yolları Turizm ve Ticaret Anonim Șirketi tegen Ierland (CE:ECHR:2005:0630JUD004503698, §§ 159‑165).</p>
<p class="note footnote">(<span class="note footnote notemarker">
<a id="t-67" href="#c-67">67</a>
</span>) François-Marie Arouet (alias Voltaire), Candide, ou l’Optimisme, oorspronkelijk gepubliceerd in 1759.</p>
<p class="note footnote">(<span class="note footnote notemarker">
<a id="t-68" href="#c-68">68</a>
</span>) Een voorbeeld daarvan is het arrest van 15 november 2016, Ullens de Schooten (C‑268/15, EU:C:2016:874).</p>
<p class="note footnote">(<span class="note footnote notemarker">
<a id="t-69" href="#c-69">69</a>
</span>) Zie ook Bobek, M., „Why is it better to treat every provision of a directive as a (horizontally) directly effective one”, International Journal of Comparative Labour Law and Industrial Relations, 2023, blz. 220. Zie voorts mijn conclusie in de zaak UPA, punten 64‑67.</p>
<p class="note footnote">(<span class="note footnote notemarker">
<a id="t-70" href="#c-70">70</a>
</span>) Arrest van 26 februari 2002, Raad/Boehringer (C‑23/00 P, EU:C:2002:118, punt 52). Zie voorts onder meer arrest van 21 december 2016, Club Hotel Loutraki e.a./Commissie (C‑131/15 P, EU:C:2016:989, punt 68).</p>
<p class="note footnote">(<span class="note footnote notemarker">
<a id="t-71" href="#c-71">71</a>
</span>) Rechtspraak die voortvloeide uit het arrest van 9 maart 1994, TWD Textilwerke Deggendorf (C‑188/92, EU:C:1994:90, punten 17 en 18). Zie de recentere arresten van 5 maart 2015, Banco Privado Português en Massa Insolvente do Banco Privado Português (C‑667/13, EU:C:2015:151, punt 28 en aldaar aangehaalde rechtspraak), en 25 juli 2018, Georgsmarienhütte e.a. (C‑135/16, EU:C:2018:582, punten 43 en 44).</p>
<p class="note footnote">(<span class="note footnote notemarker">
<a id="t-72" href="#c-72">72</a>
</span>) Zie bijvoorbeeld de conclusie van advocaat-generaal Ruiz-Jarabo Colomer in de gevoegde zaken Atzeni e.a. (C‑346/03 en C‑529/03, EU:C:2005:256, punt 88).</p>
<p class="note footnote">(<span class="note footnote notemarker">
<a id="t-73" href="#c-73">73</a>
</span>) Zie onder meer arrest van 17 maart 2011, AJD Tuna (C‑221/09, EU:C:2011:153), en beschikking van 14 februari 2012, AJD Tuna/Commissie (T‑329/08, EU:T:2012:72). Zie in dat verband Mastroianni, R., en Pezza, A., „Striking the right balance: Limits on the right to bring an action under Article 263(4) of the Treaty on the Functioning of the European Union”, American University International Law Review, 2015, blz. 743. Zie ook meer recent de conclusie van advocaat-generaal Ćapeta in de zaak WhatsApp Ireland/EDPB (C‑97/23 P, EU:C:2025:210, punten 174 en 175).</p>
<p class="note footnote">(<span class="note footnote notemarker">
<a id="t-74" href="#c-74">74</a>
</span>) De onderhavige procedure loopt in feite parallel aan die in zaak C‑759/23, PJ Carroll en Nicoventures Trading, waarin ik op 30 januari 2025 mijn conclusie heb genomen (C‑759/23, EU:C:2025:44) en die momenteel bij het Hof aanhangig is.</p>
<p class="note footnote">(<span class="note footnote notemarker">
<a id="t-75" href="#c-75">75</a>
</span>) C‑348/20 P, EU:C:2021:831, punt 191 (cursivering van mij).</p>
<p class="note footnote">(<span class="note footnote notemarker">
<a id="t-76" href="#c-76">76</a>
</span>) Verordening (EG) nr. 1367/2006 van het Europees Parlement en de Raad van 6 september 2006 betreffende de toepassing van de bepalingen van het Verdrag van Aarhus betreffende toegang tot informatie, inspraak bij besluitvorming en toegang tot de rechter inzake milieuaangelegenheden op de communautaire instellingen en organen (PB 2006, L 264, blz. 13), zoals gewijzigd.</p>
<p class="note footnote">(<span class="note footnote notemarker">
<a id="t-77" href="#c-77">77</a>
</span>) Zie de conclusie van advocaat-generaal Kokott in de gevoegde zaken EIB/ClientEarth en Commissie/EIB (C‑212/21 P en C‑223/21 P, EU:C:2022:1003, punten 47‑57).</p>
<p class="note footnote">(<span class="note footnote notemarker">
<a id="t-78" href="#c-78">78</a>
</span>) Zie in die zin het arrest Nord Stream 2, punten 159‑163.</p>
<p class="note footnote">(<span class="note footnote notemarker">
<a id="t-79" href="#c-79">79</a>
</span>) Zie in die zin het arrest Carvalho, punt 40. Zie ook arrest van 2 maart 2010, Arcelor/Parlement en Raad (T‑16/04, EU:C:2010:54, punt 104). De ernst van de gevolgen van een bestreden handeling voor de situatie van de verzoeker kan echter een van de factoren zijn die, in combinatie met andere, in aanmerking kunnen worden genomen bij de vaststelling van individuele geraaktheid. Zie in dat verband arrest van 18 oktober 2023, Zippo Manufacturing en Zippo/Commissie (T‑402/20, EU:T:2023:640, punt 26).</p>
<p class="note footnote">(<span class="note footnote notemarker">
<a id="t-80" href="#c-80">80</a>
</span>) Zie in dat verband arrest van 1 juli 1965, Toepfer en Getreide-Import Gesellschaft/Commissie (106/63 en 107/63, EU:C:1965:65, blz. 517), en arrest Piraiki-Patraiki, punt 31.</p>
<p class="note footnote">(<span class="note footnote notemarker">
<a id="t-81" href="#c-81">81</a>
</span>) Zie de in voetnoot 36 supra aangehaalde zaken.</p>
<p class="note footnote">(<span class="note footnote notemarker">
<a id="t-82" href="#c-82">82</a>
</span>) Zie met name het arrest Nederlandse Antillen, punten 57 en 62‑64.</p>
<p class="note footnote">(<span class="note footnote notemarker">
<a id="t-83" href="#c-83">83</a>
</span>) Zie, met verwijzingen naar de rechtspraak, de conclusie van advocaat-generaal Bobek in de zaak Brussels Hoofdstedelijk Gewest/Commissie (C‑352/19 P, EU:C:2020:588, punt 62) (hierna: „conclusie in de zaak Brussels Hoofdstedelijk Gewest”).</p>
<p class="note footnote">(<span class="note footnote notemarker">
<a id="t-84" href="#c-84">84</a>
</span>) Zie artikel 109 van en bijlage IV bij besluit 91/482/EEG van de Raad van 25 juli 1991 betreffende de associatie van de landen en gebieden overzee met de Europese Economische Gemeenschap (PB 1991, L 263, blz. 1).</p>
<p class="note footnote">(<span class="note footnote notemarker">
<a id="t-85" href="#c-85">85</a>
</span>) Zie met name het arrest Nederlandse Antillen, punten 73 en 74.</p>
<p class="note footnote">(<span class="note footnote notemarker">
<a id="t-86" href="#c-86">86</a>
</span>) Zie punt 3 (cursivering van mij).</p>
<p class="note footnote">(<span class="note footnote notemarker">
<a id="t-87" href="#c-87">87</a>
</span>) Zie bijvoorbeeld arrest van 14 juli 1983, Spijker Kwasten/Commissie (231/82, EU:C:1983:220, punt 9), en beschikkingen van 28 maart 1996, Kik/Raad en Commissie (C‑270/95 P, EU:C:1996:155, punt 36), en 12 december 2003, Bactria/Commissie (C‑258/02 P, EU:C:2003:675, punten 35 en 36). Zie ook de conclusie van advocaat-generaal Lenz in de zaak Codorníu/Raad (C‑309/89, EU:C:1992:406, punt 38), en de conclusie van advocaat-generaal Bobek in de zaak Nord Stream 2/Parlement en Raad (C‑348/20 P, EU:C:2021:831, punt 190).</p>
<p class="note footnote">(<span class="note footnote notemarker">
<a id="t-88" href="#c-88">88</a>
</span>) Zie de conclusie van advocaat-generaal Lenz in de zaak Codorníu, punten 39 en 52.</p>
<p class="note footnote">(<span class="note footnote notemarker">
<a id="t-89" href="#c-89">89</a>
</span>) Zie arrest van 11 februari 1999, Antillean Rice Mills e.a./Commissie (C‑390/95 P, EU:C:1999:66, punt 28) (cursivering van mij).</p>
<p class="note footnote">(<span class="note footnote notemarker">
<a id="t-90" href="#c-90">90</a>
</span>) Zie arrest Codorníu, punt 22 (cursivering van mij).</p>
<p class="note footnote">(<span class="note footnote notemarker">
<a id="t-91" href="#c-91">91</a>
</span>) Zie arrest Flaherty, punten 26 en 41 (cursivering van mij).</p>
<p class="note footnote">(<span class="note footnote notemarker">
<a id="t-92" href="#c-92">92</a>
</span>) Zie onder meer Craig, P., en De Burca, G., voetnoot 21, op. cit., blz. 512.</p>
<p class="note footnote">(<span class="note footnote notemarker">
<a id="t-93" href="#c-93">93</a>
</span>) Zie bijvoorbeeld het eerste jaarverslag van het Hof, gepubliceerd in 1998 (betreffende de gerechtelijke activiteiten in 1997), met name blz. 172 en 178.</p>
<p class="note footnote">(<span class="note footnote notemarker">
<a id="t-94" href="#c-94">94</a>
</span>) Zie in dat verband arrest van 9 november 2010, Volker und Markus Schecke en Eifert (C‑92/09 en C‑93/09, EU:C:2010:662, punt 85).</p>
<p class="note footnote">(<span class="note footnote notemarker">
<a id="t-95" href="#c-95">95</a>
</span>) Zie in dat verband arrest van 17 december 2020, Centraal Israëlitisch Consistorie van België e.a. (C‑336/19, EU:C:2020:1031, punt 65).</p>
<p class="note footnote">(<span class="note footnote notemarker">
<a id="t-96" href="#c-96">96</a>
</span>) Zie in dat verband arrest van 4 mei 2016, Philip Morris Brands e.a. (C‑547/14, EU:C:2016:325, punten 152‑156).</p>
<p class="note footnote">(<span class="note footnote notemarker">
<a id="t-97" href="#c-97">97</a>
</span>) Zie met name artikel 12 („De vrijheid van vergadering en vereniging”) en artikel 16 („De vrijheid van ondernemerschap”) van het Handvest.</p>
<p class="note footnote">(<span class="note footnote notemarker">
<a id="t-98" href="#c-98">98</a>
</span>) Overeenkomstig de vaste rechtspraak zijn beroepen tot nietigverklaring die worden ingesteld door een vereniging in drie duidelijk afgebakende situaties ontvankelijk: ten eerste wanneer de vereniging de belangen vertegenwoordigt van ondernemingen die het beroep ook zelf mogen instellen en dus procesbevoegd zijn; ten tweede wanneer de vereniging wordt geïndividualiseerd wegens een aantasting van haar eigen belangen als vereniging, en ten derde wanneer een wettelijke bepaling haar uitdrukkelijk een aantal procedurele bevoegdheden toekent. Zie de conclusie van advocaat-generaal Medina in de zaak China Chamber of Commerce for Import and Export of Machinery and Electronic Products e.a./Commissie (C‑478/21 P, EU:C:2023:117, punt 35 en aldaar aangehaalde rechtspraak).</p>
<p class="note footnote">(<span class="note footnote notemarker">
<a id="t-99" href="#c-99">99</a>
</span>) Dat betekent dat de voorgestelde bescheiden uitbreiding van de rechtspraak i) vooral betrekking zal hebben op situaties waarin de verzoeker waarschijnlijk geen toegang heeft tot een nationale rechter die het Hof krachtens artikel 267 VWEU kan verzoeken om een uitspraak over de geldigheid van de betrokken handeling van de Unie (aangezien er mogelijk geen nationale uitvoeringshandeling is), en ii) elk gebruik van het beroep tot nietigverklaring als vorm van actio popularis zal uitsluiten.</p>
<p class="note footnote">(<span class="note footnote notemarker">
<a id="t-100" href="#c-100">100</a>
</span>) Dat betekent ook dat de rechtszekerheid van de bestreden handelingen zou worden versterkt, aangezien de Unierechter vrij snel kennis zou nemen van alle geldigheidskwesties, anders dan bij zaken die op grond van artikel 267 VWEU bij het Hof aanhangig worden gemaakt en die meerdere jaren in beslag kunnen nemen.</p>
<p class="note footnote">(<span class="note footnote notemarker">
<a id="t-101" href="#c-101">101</a>
</span>) Zie de conclusie van advocaat-generaal Bobek in de zaak Brussels Hoofdstedelijk Gewest, punt 142.</p>
<p class="note footnote">(<span class="note footnote notemarker">
<a id="t-102" href="#c-102">102</a>
</span>) Zie, uitvoeriger, mijn conclusie in de zaak ECB/Crédit lyonnais (C‑389/21 P, EU:C:2022:844, punten 41‑74).</p>
<p class="note footnote">(<span class="note footnote notemarker">
<a id="t-103" href="#c-103">103</a>
</span>) Conclusie in de zaak Djurgården-Lilla Värtans Miljöskyddsförening (C‑263/08, EU:C:2009:421, punt 62).</p>
<p class="note footnote">(<span class="note footnote notemarker">
<a id="t-104" href="#c-104">104</a>
</span>) Conclusie in de zaak Greenpeace Council e.a./Commissie (C‑321/95 P, EU:C:1997:421, punt 117).</p>
<p class="note footnote">(<span class="note footnote notemarker">
<a id="t-105" href="#c-105">105</a>
</span>) Zie Harding, C., „The private interest in challenging community action”, European Law Review, 1980, blz. 354.</p>
<p class="note footnote">(<span class="note footnote notemarker">
<a id="t-106" href="#c-106">106</a>
</span>) Zie bijvoorbeeld Hoge Raad der Nederlanden, arrest van 20 september 2019, Staat der Nederlanden tegen Stichting Urgenda (19/00135, NL:HR:2019:2007); Bundesverfassungsgericht (federaal grondwettelijk hof, Duitsland), beschikking van 24 maart 2021, Klimabeschluss (1 BvR 2656/18, 1 BvR 288/20, 1 BvR 96/20, 1 BvR 78/20, DE:BVerfG:2021:rs20210324.1bvr265618), en Conseil d’État (hoogste bestuursrechter, Frankrijk), beslissing van 1 juli 2021, Commune de Grande-Synthe tegen Frankrijk (nr. 427301, FR:CE:ECHR:2021:427301.20210701).</p>
<p class="note footnote">(<span class="note footnote notemarker">
<a id="t-107" href="#c-107">107</a>
</span>) EHRM, arrest van 9 april 2024, Verein Klimaseniorinnen Schweiz e.a. tegen Zwitserland (CE:ECHR:2024:0409JUD005360020) (hierna: „arrest Klimaseniorinnen”), en beslissingen van 9 april 2024, Duarte Agostinho e.a. tegen Portugal en 32 anderen (CE:ECHR:2024:0409DEC003937120), en 9 april 2024, Carême tegen Frankrijk (CE:ECHR:2024:0409DEC000718921).</p>
<p class="note footnote">(<span class="note footnote notemarker">
<a id="t-108" href="#c-108">108</a>
</span>) Advies van 21 mei 2024, zaak nr. 31/2022, Verzoek ingediend door de Commissie van kleine eilandstaten inzake klimaatverandering en internationaal recht.</p>
<p class="note footnote">(<span class="note footnote notemarker">
<a id="t-109" href="#c-109">109</a>
</span>) Om maar een voorbeeld te noemen: al in 1985 heeft het Hof verklaard dat milieubescherming „een van de wezenlijke doelstellingen van de Gemeenschap” was (arrest van 7 februari 1985, ADBHU, 240/83, EU:C:1985:59, punt 13), ofschoon de toenmalige gemeenschapsverdragen nog geen uitdrukkelijke verwijzing naar het milieu bevatten. Inmiddels is waarborging van een hoog niveau van bescherming en verbetering van de kwaliteit van het milieu een doelstelling van de Europese Unie (artikel 3 VEU), en de eisen die voortvloeien uit de bescherming van de menselijke gezondheid en het milieu moeten worden geïntegreerd in de omschrijving en uitvoering van het beleid en het optreden van de Europese Unie op andere gebieden (artikelen 9 en 11 VWEU).</p>
<p class="note footnote">(<span class="note footnote notemarker">
<a id="t-110" href="#c-110">110</a>
</span>) Arrest van 17 december 2020, Centraal Israëlitisch Consistorie van België e.a. (C‑336/19, EU:C:2020:1031, punt 77).</p>
<p class="note footnote">(<span class="note footnote notemarker">
<a id="t-111" href="#c-111">111</a>
</span>) Arresten van 6 oktober 1982, Cilfit e.a. (283/81, EU:C:1982:335), en 6 oktober 2021, Consorzio Italian Management en Catania Multiservizi (C‑561/19, EU:C:2021:799).</p>
<p class="note footnote">(<span class="note footnote notemarker">
<a id="t-112" href="#c-112">112</a>
</span>) Zie mijn conclusie in de zaak KUBERA (C‑144/23, EU:C:2024:522, punten 90‑99).</p>
<p class="note footnote">(<span class="note footnote notemarker">
<a id="t-113" href="#c-113">113</a>
</span>) Zie voor een uitgebreid exposé Mancini, G.F., en Keeling, D.T., „Democracy and the European Court of Justice”, The Modern Law Review, 1994, nr. 2, blz. 175‑190.</p>
<p class="note footnote">(<span class="note footnote notemarker">
<a id="t-114" href="#c-114">114</a>
</span>) Arrest van 1 april 1965, Sgarlata e.a./Commissie (40/64, EU:C:1965:36, blz. 283‑284).</p>
<p class="note footnote">(<span class="note footnote notemarker">
<a id="t-115" href="#c-115">115</a>
</span>) Arresten van 5 februari 1963, Van Gend en Loos (26/62, EU:C:1963:1), en 15 juli 1964, Costa (6/64, EU:C:1964:66).</p>
<p class="note footnote">(<span class="note footnote notemarker">
<a id="t-116" href="#c-116">116</a>
</span>) Arrest van 5 februari 1963, Van Gend en Loos (26/62, EU:C:1963:1, blz. 23) (cursivering van mij).</p>
<p class="note footnote">(<span class="note footnote notemarker">
<a id="t-117" href="#c-117">117</a>
</span>) Arresten van 12 november 1969, Stauder (29/69, EU:C:1969:57, punt 7); 29 oktober 1980, Roquette Frères/Raad (138/79, EU:C:1980:249, punt 33), en Les Verts, punt 23.</p>
<p class="note footnote">(<span class="note footnote notemarker">
<a id="t-118" href="#c-118">118</a>
</span>) Zie met name artikel 11 VEU en artikel 15 VWEU.</p>
<p class="note footnote">(<span class="note footnote notemarker">
<a id="t-119" href="#c-119">119</a>
</span>) Zie laatstelijk arrest Carvalho, punt 69 en aldaar aangehaalde rechtspraak.</p>
<p class="note footnote">(<span class="note footnote notemarker">
<a id="t-120" href="#c-120">120</a>
</span>) Zie arrest van 9 juli 2020, Tsjechië/Commissie (C‑575/18 P, EU:C:2020:530, punt 52 en aldaar aangehaalde rechtspraak).</p>
<p class="note footnote">(<span class="note footnote notemarker">
<a id="t-121" href="#c-121">121</a>
</span>) Zie bijvoorbeeld arrest Les Verts, punt 33; arrest UPA, punt 44, en arrest van 3 september 2008, Kadi en Al Barakaat International Foundation/Raad en Commissie (C‑402/05 P en C‑415/05 P, EU:C:2008:461, punten 281 en 316).</p>
<p class="note footnote">(<span class="note footnote notemarker">
<a id="t-122" href="#c-122">122</a>
</span>) Zie met name arresten van 19 juli 2016, H/Raad e.a. (C‑455/14 P, EU:C:2016:569, punt 58); 28 maart 2017, Rosneft (C‑72/15, EU:C:2017:236, punten 72‑75), en KS en KD, punten 77 en 115‑119.</p>
<p class="note footnote">(<span class="note footnote notemarker">
<a id="t-123" href="#c-123">123</a>
</span>) Zie arrest van 22 juni 2021, Venezuela/Raad (Geraaktheid van een derde staat) (C‑872/19 P, EU:C:2021:507, punten 48‑52).</p>
<p class="note footnote">(<span class="note footnote notemarker">
<a id="t-124" href="#c-124">124</a>
</span>) Zie arrest van 5 november 2019, ECB e.a./Trasta Komercbanka e.a. (C‑663/17 P, C‑665/17 P en C‑669/17 P, EU:C:2019:923, punten 54‑63).</p>
<p class="note footnote">(<span class="note footnote notemarker">
<a id="t-125" href="#c-125">125</a>
</span>) Zie onder meer arresten van 3 december 1992, Oleificio Borelli/Commissie (C‑97/91, EU:C:1992:491, punt 13); 15 oktober 2009, Djurgården-Lilla Värtans Miljöskyddsförening (C‑263/08, EU:C:2009:631, punt 45); 8 maart 2011, Lesoochranárske zoskupenie (C‑240/09, EU:C:2011:125, punten 30 en 31); 5 december 2013, Asociación de Consumidores Independientes de Castilla y León (C‑413/12, EU:C:2013:800, punt 13); 29 juli 2019, Torubarov (C‑556/17, EU:C:2019:626, punt 78), en 17 mei 2022, Unicaja Banco (C‑869/19, EU:C:2022:397, punten 39 en 40).</p>
<p class="note footnote">(<span class="note footnote notemarker">
<a id="t-126" href="#c-126">126</a>
</span>) Zie respectievelijk de conclusie in de gevoegde zaken Raad en Parlement/Commissie en Commissie/Vereniging Milieudefensie en Stichting Stop Luchtverontreiniging Utrecht (C‑401/12 P–C‑403/12 P, EU:C:2014:310, punt 132), en de conclusie in de zaak Brussels Hoofdstedelijk Gewest, punt 117.</p>
<p class="note footnote">(<span class="note footnote notemarker">
<a id="t-127" href="#c-127">127</a>
</span>) Zie bijvoorbeeld Arnull, A., „The action for annulment: A case of double standards?”, in O’Keeffe, D., en Bavasso, A. (red.), Judicial review in the European Union, Kluwer, 2000, blz. 185, en Krämer, L., „Access to environmental justice: the double standards of the ECJ”, Journal for European Environmental &amp; Planning Law, 2017, blz. 159.</p>
<p class="note footnote">(<span class="note footnote notemarker">
<a id="t-128" href="#c-128">128</a>
</span>) Zie de punten 45‑48 van de conclusie in de zaak Unión de Pequeños Agricultores/Raad (C‑50/00 P, EU:C:2002:197): onder meer volledige uitwisseling van stukken tussen de partijen, betere mogelijkheden voor derden om te interveniëren en grotere rechtszekerheid door de eis om binnen een kort tijdsbestek in beroep te gaan tegen de handeling.</p>
<p class="note footnote">(<span class="note footnote notemarker">
<a id="t-129" href="#c-129">129</a>
</span>) Conclusie in de zaak Stichting Woonpunt e.a./Commissie (C‑132/12 P, EU:C:2013:335, punten 59‑63).</p>
<p class="note footnote">(<span class="note footnote notemarker">
<a id="t-130" href="#c-130">130</a>
</span>) Zie de punten 45 en 64 supra.</p>
<p class="note footnote">(<span class="note footnote notemarker">
<a id="t-131" href="#c-131">131</a>
</span>) Zie onder meer EHRM, 9 oktober 1979, Airey tegen Ierland (CE:ECHR:1979:1009JUD000628973, § 24); EHRM, 8 december 1983, Pretto e.a. tegen Italië (CE:ECHR:1983:1208JUD000798477, § 21); EHRM, 23 oktober 1990, Moreira de Azevedo tegen Portugal (CE:ECHR:1990:1023JUD001129684, § 66); EHRM, 27 oktober 1993, Dombo Beheer B.V. tegen Nederland (CE:ECHR:1993:1027JUD001444888, § 33), en EHRM, 17 januari 2008, Ryakib Biryukov tegen Rusland (CE:ECHR:2008:0117JUD001481002, § 37).</p>
<p class="note footnote">(<span class="note footnote notemarker">
<a id="t-132" href="#c-132">132</a>
</span>) Zie voetnoot 107 supra.</p>
<p class="note footnote">(<span class="note footnote notemarker">
<a id="t-133" href="#c-133">133</a>
</span>) Definitieve geconsolideerde versie van de ontwerptoetredingsinstrumenten zoals voorlopig goedgekeurd door de 46+1-groep tijdens haar 18e vergadering, 46+1(2023)36 van 17 maart 2023 (beschikbaar op de website van de Raad van Europa).</p>
<p class="note footnote">(<span class="note footnote notemarker">
<a id="t-134" href="#c-134">134</a>
</span>) Zie voetnoot 58 supra.</p>
<p class="note footnote">(<span class="note footnote notemarker">
<a id="t-135" href="#c-135">135</a>
</span>) Zie bijvoorbeeld Iglesias Sánchez, S., „The jurisdiction of European courts in the CFSP: Between exceptionalism and consistency of legal remedies in a Union based on the rule of law”, EU Law Live, weekenduitgave, 9 mei 2025.</p>
<p class="note footnote">(<span class="note footnote notemarker">
<a id="t-136" href="#c-136">136</a>
</span>) Zie punt 79 supra.</p>
<p class="note footnote">(<span class="note footnote notemarker">
<a id="t-137" href="#c-137">137</a>
</span>) Zie artikel 2, lid 28, artikel 5, leden 6 en 7, artikel 7, lid 12, artikel 11, lid 6, en artikel 28, leden 2 en 3, van richtlijn 2014/40.</p>
<p class="note footnote">(<span class="note footnote notemarker">
<a id="t-138" href="#c-138">138</a>
</span>) Dit punt wordt evenwel door rekwirantes betwist. Zie punt 169 infra.</p>
<p class="note footnote">(<span class="note footnote notemarker">
<a id="t-139" href="#c-139">139</a>
</span>) Zie de overwegingen 5 en 6 van de litigieuze handeling en het in overweging 5 genoemde verslag van de Commissie (zie punt 12 supra).</p>
<p class="note footnote">(<span class="note footnote notemarker">
<a id="t-140" href="#c-140">140</a>
</span>) Zie de punten 73‑77 van het arrest (waarnaar in punt 41 van de bestreden beschikking wordt verwezen).</p>
<p class="note footnote">(<span class="note footnote notemarker">
<a id="t-141" href="#c-141">141</a>
</span>) Zie de punten 60‑62 van het arrest (waarnaar in punt 41 van de bestreden beschikking wordt verwezen).</p>
<p class="note footnote">(<span class="note footnote notemarker">
<a id="t-142" href="#c-142">142</a>
</span>) Arrest van 22 juni 2006 (C‑182/03 en C‑217/03, EU:C:2006:416, punten 61‑64).</p>
<p class="note footnote">(<span class="note footnote notemarker">
<a id="t-143" href="#c-143">143</a>
</span>) Zie onder meer arresten van 20 maart 1985, Timex/Raad en Commissie (264/82, EU:C:1985:119, punten 14 en 15); 11 juli 1990, Neotype Techmashexport/Commissie en Raad (C‑305/86 en C‑160/87, EU:C:1990:295, punten 19 en 20), en 18 september 2014, Valimar (C‑374/12, EU:C:2014:2231, punten 30‑32). Zie voorts, in algemenere zin, de conclusie van advocaat-generaal Bot in de zaak Philips Lighting Poland en Philips Lighting/Raad (C‑511/13 P, EU:C:2015:206, punten 92‑106).</p>
<p class="note footnote">(<span class="note footnote notemarker">
<a id="t-144" href="#c-144">144</a>
</span>) Zie in dit verband onder meer arresten van 16 mei 1991, Extramet Industrie/Raad (C‑358/89, EU:C:1991:214, punt 17); 18 mei 2022, Uzina Metalurgica Moldoveneasca/Commissie (T‑245/19, EU:T:2022:295, punten 66 en 69); 18 oktober 2023, Zippo Manufacturing en Zippo/Commissie (T‑402/20, EU:T:2023:640, punten 26 en 28), en 20 juni 2024, Euranimi/Commissie (C‑252/23 P, EU:C:2024:538, punten 38‑40).</p>
<p class="note footnote">(<span class="note footnote notemarker">
<a id="t-145" href="#c-145">145</a>
</span>) Zie de punten 36, 43, 44, 45, 57 en 78 supra en aldaar aangehaalde rechtspraak.</p>
</body>
</html>
