Voorlopige editie

CONCLUSIE VAN ADVOCAAT-GENERAAL

J. RICHARD DE LA TOUR

van 9 juli 2026 (1)

Zaak C‑279/25

IC

tegen

Land Baden-Württemberg,

in tegenwoordigheid van:

Vertreterin des Bundesinteresses beim Bundesverwaltungsgericht

[verzoek van het Bundesverwaltungsgericht (hoogste federale bestuursrechter, Duitsland) om een prejudiciële beslissing]

„ Prejudiciële verwijzing – Burgerschap van de Europese Unie – Artikel 21, lid 1, VWEU – Recht van vrij verkeer en verblijf op het grondgebied van de lidstaten – Burger van de Unie die bij geboorte de nationaliteit van twee lidstaten bezit – Burger van de Unie die zich verplaatst tussen de lidstaten waarvan hij onderdaan is – Verblijfsrecht van een onderdaan van een derde land die een familielid is ”






I.      Inleiding

1.        Kan een persoon met de nationaliteit van twee lidstaten die tussen die lidstaten heeft gereisd, zich voor de autoriteiten van zijn lidstaat van oorsprong B op de nationaliteit van zijn lidstaat van oorsprong A beroepen door aan te voeren dat hij gebruik heeft gemaakt van het hem door het Unierecht verleende recht om vrij op het grondgebied van de lidstaten te reizen en te verblijven, en aanspraak maken op de daaruit voortvloeiende rechtspositie?(2)

2.        Deze kwestie is van cruciaal belang. Vroeger keken de staten met argwaan naar de dubbele nationaliteit omdat de nationaliteitsverhouding exclusief moest zijn, maar tegenwoordig is deze status algemeen aanvaard(3), en het aantal burgers van de Europese Unie dat bij geboorte de nationaliteit van twee lidstaten bezit, groeit gestaag. Deze situatie vloeit voort uit het toenemende grensoverschrijdende verkeer van personen binnen de Unie, de opkomst van gezinnen met twee nationaliteiten en de vaststelling van nationale wetgeving waarbij de lidstaten het beginsel van gelijke behandeling van mannen en vrouwen bij de overdracht van nationaliteit erkennen en het bezit van meerdere paspoorten toestaan.(4)

3.        In 2025 hadden 3 612 000 Duitse burgers de dubbele nationaliteit. Vanwege de geografische nabijheid, de historische banden en de bijzonder hechte samenwerking tussen de Bondsrepubliek Duitsland en de Republiek Polen was het aandeel Duitse onderdanen dat ook de Poolse nationaliteit bezat in Duitsland het grootst. Het ging namelijk om 458 000 personen, beduidend meer dan het aantal Duits-Italiaanse, Duits-Roemeense, Duits-Griekse en Duits-Franse onderdanen.(5) Het Gesetz zur Modernisierung des Staatsangehörigkeitsrechts (Duitse wet tot modernisering van het nationaliteitsrecht)(6) van 22 maart 2024, dat op 27 juni 2024 in werking is getreden, zal dit verschijnsel in de toekomst waarschijnlijk nog versterken, aangezien deze wet voortaan de dubbele nationaliteit bij geboorte erkent en naturalisatie na vijf jaar verblijf toestaat.(7)

4.        De onderhavige prejudiciële verwijzing is ingediend in het kader van een geding tussen IC, een Algerijns staatsburger, en de Duitse autoriteiten over de rechtmatigheid van een besluit waarbij deze autoriteiten hebben geweigerd om hem het afgeleide verblijfsrecht toe te kennen dat hij aanvroeg als echtgenoot van een burger van de Unie met zowel de Duitse als de Poolse nationaliteit (hierna: „betrokkene”). Zij waren van mening dat deze burger van de Unie haar recht van vrij verkeer en verblijf op het grondgebied van de lidstaten in de zin van artikel 21, lid 1, VWEU niet had uitgeoefend door zich van Polen naar Duitsland te verplaatsen.

5.        Aangezien de dubbele nationaliteit thans als de achilleshiel van het burgerschap van de Unie wordt beschouwd(8), wordt het Hof verzocht zijn rechtspraak te verduidelijken en met name vast te stellen of burgers van de Unie die de nationaliteit van twee lidstaten bezitten en zich op het grondgebied van een van die lidstaten bevinden, daar verblijven op grond van het nationale recht of op grond van het Unierecht, en bijgevolg welke regels van toepassing zijn op het verblijf van onderdanen van derde landen die tot hun familie behoren.

6.        In deze conclusie zal ik uiteenzetten waarom ik van mening ben dat een burger van de Unie die, net als de betrokkene, de lidstaat op het grondgebied waarvan hij is geboren en waarvan hij sinds de geboorte de nationaliteit bezit, heeft verlaten om zich te begeven naar het grondgebied van een andere lidstaat, waarvan hij sinds de geboorte ook de nationaliteit bezit en waar hij een gezinsleven is begonnen en verder heeft uitgebouwd, geen gebruik heeft gemaakt van zijn recht van vrij verkeer en verblijf op het grondgebied van de lidstaten in de zin van artikel 21, lid 1, VWEU, ook al heeft hij de grens tussen deze twee staten overschreden. In het bijzonder zal ik uiteenzetten dat de oplossing die het Hof in het arrest van 14 november 2017, Lounes(9), heeft geformuleerd, niet naar analogie kan worden toegepast, aangezien die burger geen aanspraak kan maken op eerder op grond van richtlijn 2004/38/EG(10) verworven rechten.

II.    Feiten van het hoofdgeding en prejudiciële vraag

7.        Verzoeker is een Algerijns staatsburger die sinds 2009 in Duitsland woont. Aangezien zijn verzoek om internationale bescherming is afgewezen, verblijft hij illegaal op het grondgebied, maar hij wordt niettemin op grond van uitzonderlijke vergunningen gedoogd. Hij is vader van drie kinderen, die respectievelijk in 2012, 2016 en 2018 in Duitsland zijn geboren en op Duits grondgebied verblijven. De moeder van zijn kinderen, met wie hij in 2017 is getrouwd, heeft de Duitse en de Poolse nationaliteit. Zij heeft tot en met 2008 in Polen gewoond en is vervolgens op twaalfjarige leeftijd naar Duitsland verhuisd. Zij had een verblijfsvergunning voor onbepaalde tijd totdat werd vastgesteld dat zij sinds haar geboorte door afstamming de Duitse nationaliteit had. Afgezien van sporadische verblijven in Polen woont zij sindsdien permanent op Duits grondgebied.

8.        Verzoeker is diverse keren strafrechtelijk vervolgd en heeft meermaals in voorlopige hechtenis en strafdetentie gezeten. Hij is ook herhaaldelijk gedwongen opgenomen in een psychiatrische instelling.(11) Verzoeker en de betrokkene zijn op 18 juni 2021 gescheiden.

9.        In de tussentijd heeft verzoeker in 2018 een verblijfskaart aangevraagd op grond van § 5, lid 1, eerste volzin, van het Gesetz über die allgemeine Freizügigkeit von Unionsbürgern (Duitse wet inzake het vrije verkeer van burgers van de Unie; hierna: „FreizügG/EU”)(12) van 30 juli 2004(13). Nadat hem deze kaart was geweigerd, heeft hij tegen deze weigering beroep ingesteld bij het Verwaltungsgericht Sigmaringen (bestuursrechter in eerste aanleg Sigmaringen, Duitsland), dat dit beroep heeft verworpen. Verzoeker heeft tegen deze beslissing hoger beroep ingesteld bij het Verwaltungsgerichtshof Baden-Württemberg (hoogste bestuursrechter van de deelstaat Baden-Württemberg, Duitsland), dat dit hoger beroep eveneens heeft verworpen bij beslissing van 5 juli 2023. De rechterlijke autoriteiten hebben in wezen geoordeeld dat de betrokkene, echtgenote van verzoeker, haar recht van vrij verkeer en verblijf op het grondgebied van de lidstaten in de zin van artikel 21, lid 1, VWEU niet had uitgeoefend door zich van Polen naar Duitsland te verplaatsen.(14)

10.      Bijgevolg heeft verzoeker bij het Bundesverwaltungsgericht (hoogste federale bestuursrechter, Duitsland) beroep in Revision ingesteld. Hij heeft in wezen aangevoerd dat de betrokkene op twaalfjarige leeftijd haar recht van vrij verkeer en verblijf op het grondgebied van de lidstaten heeft uitgeoefend door naar Duitsland te verhuizen, zodat hij een afgeleid verblijfsrecht geniet op grond van haar hoedanigheid van burger van de Unie.

11.      Daar deze rechter twijfels heeft over de draagwijdte van artikel 21, lid 1, VWEU en met name over de toepasselijkheid van de door het Hof in het arrest Lounes geformuleerde beginselen, heeft hij de behandeling van de zaak geschorst en het Hof de volgende prejudiciële vraag gesteld:

„Is artikel 21, lid 1, VWEU van toepassing op een burger van de Unie die sinds zijn geboorte de nationaliteit van twee lidstaten bezit en die de eerste twaalf jaar van zijn leven in de ene en daarna in de andere van de twee betreffende lidstaten heeft gewoond, zodat deze burger van de Unie een afgeleid verblijfsrecht kan verschaffen aan een onderdaan van een derde land met wie hij gedurende bepaalde tijd gehuwd is geweest en met wie hij tezamen heeft verbleven in de tweede lidstaat waarvan hij de nationaliteit bezit?”

12.      Verzoeker, de Duitse regering en de Europese Commissie hebben schriftelijke opmerkingen ingediend. Deze partijen en belanghebbenden hebben deelgenomen aan de terechtzitting van 22 april 2026, waar zij ook antwoord hebben gegeven op de mondelinge vragen van het Hof.

13.      Uit de debatten ter terechtzitting blijkt dat verzoeker nog steeds illegaal op het Duitse grondgebied verblijft, maar dat Duitsland zijn verblijf blijft gedogen. Hij is hertrouwd en is vader geworden van een vierde kind.

III. Analyse

A.      Inleidende opmerkingen

14.      Alvorens de prejudiciële vraag te onderzoeken, zal ik twee inleidende opmerkingen maken.

15.      De eerste opmerking betreft de vraag wat de rechtspositie van de betrokkene, burger van de Unie, was op het moment waarop zij de Duits-Poolse grens overschreed. Deze opmerking is van wezenlijk belang, aangezien het van het antwoord op deze vraag afhangt of richtlijn 2004/38 van toepassing is.

16.      In zijn verwijzingsbeslissing gaat het Bundesverwaltungsgericht ervan uit dat de betrokkene, burger van de Unie, bij geboorte de nationaliteit van twee lidstaten heeft verkregen. Dit komt tot uiting in de bewoordingen van de prejudiciële vraag zelf. Hij vraagt zich evenwel af of de omstandigheid dat de Duitse nationaliteit van de betrokkene pas aan het licht is gekomen nadat zij zich op het Duitse grondgebied had gevestigd, van invloed kan zijn op de beoordeling van de vraag of de betrokkene haar recht om vrij op het grondgebied van de lidstaten te reizen en te verblijven in de zin van artikel 21, lid 1, VWEU heeft uitgeoefend.

17.      Ik ben van mening dat met deze omstandigheid geen rekening mag worden gehouden bij het onderzoek van de prejudiciële vraag. De erkenning van een nationaliteitsverhouding heeft immers declaratoire kracht, zodat deze erkenning met terugwerkende kracht rechtsgevolgen heeft vanaf de geboorte van de burger van de Unie. De betrokkene kon dus bij het overschrijden van de grens met de Bondsrepubliek Duitsland niet worden geacht „uitsluitend Pools” te zijn, zoals verzoeker stelt. Richtlijn 2004/38, die de uitoefening van het in artikel 21, lid 1, VWEU neergelegde recht voor burgers van de Unie om vrij op het grondgebied van de lidstaten te reizen en te verblijven aan beperkingen en voorwaarden onderwerpt(15), is dus nooit van toepassing geweest, aangezien de betrokkene, burger van de Unie, achtereenvolgens in de twee lidstaten heeft gewoond waarvan zij onderdaan is. Dit punt wordt in het hoofdgeding niet betwist. Ik herinner eraan dat deze richtlijn volgens artikel 3, lid 1, ervan namelijk van toepassing is ten aanzien van iedere burger van de Unie die zich begeeft naar of verblijft in een andere lidstaat dan die waarvan hij de nationaliteit bezit, en diens familieleden die hem begeleiden of zich bij hem voegen. Volgens de rechtspraak van het Hof strekt deze richtlijn er dus niet toe de afgeleide rechten te regelen van de familieleden van die burger van de Unie in een lidstaat waarvan hij de nationaliteit bezit.(16)

18.      De tweede opmerking betreft de relevantie van de rechtspraak die het Hof heeft ontwikkeld met betrekking tot de belemmeringen van het recht van de burger van de Unie om vrij op het grondgebied van de lidstaten te reizen en te verblijven die voortvloeien uit de weigering van de nationale autoriteiten om zijn familienaam te erkennen of te wijzigen.

19.      In de verwijzingsbeslissing en de opmerkingen van verzoeker en de Commissie wordt namelijk verwezen naar de beginselen die het Hof in de arresten van 2 oktober 2003, Garcia Avello(17), 8 juni 2017, Freitag(18), en 25 november 2025, Wojewoda Mazowiecki(19), heeft geformuleerd. Deze spelers in de onderhavige procedure streven echter verschillende doelstellingen na: de verwijzende rechter beoogt het bestaan van een aanknopingspunt met het Unierecht vast te stellen, terwijl verzoeker en de Commissie op hun beurt trachten aan te tonen dat artikel 21 VWEU en de daaraan verbonden rechten van toepassing zijn op burgers van de Unie met de nationaliteit van twee lidstaten die op het grondgebied van een van die lidstaten verblijven.

20.      Ik denk niet dat deze rechtspraak naar analogie kan worden toegepast. De regels inzake de erkenning, de overschrijving of de wijziging van gegevens betreffende de burgerlijke staat van de Unieburger, zoals de familienaam, het geslacht of de echtelijke staat, en de regels inzake het verblijfsrecht van derdelanders die lid zijn van zijn familie, dragen weliswaar alle bij aan de verwezenlijking van een ruimte van vrij verkeer en verblijf in de Unie, maar beantwoorden aan verschillende doelstellingen en vertonen bijzondere kenmerken die rond specifieke beginselen zijn opgebouwd.

21.      Ik zal mijn analyse dan ook toespitsen op de beginselen die het Hof uitsluitend in de context van de toekenning van afgeleide verblijfsrechten aan onderdanen van derde landen die familieleden zijn van burgers van de Unie, met betrekking tot de werkingssfeer van artikel 21, lid 1, VWEU heeft ontwikkeld.

B.      Onderzoek van de werkingssfeer van artikel 21, lid 1, VWEU

22.      Met zijn prejudiciële vraag wenst de verwijzende rechter in wezen van het Hof te vernemen of een burger van de Unie die zich tussen twee lidstaten heeft verplaatst waarvan hij sinds zijn geboorte de nationaliteit bezit, om zich duurzaam in een van deze staten te vestigen, gebruik heeft gemaakt van het hem bij artikel 21, lid 1, VWEU toegekende recht om vrij op het grondgebied van de lidstaten te reizen en te verblijven, zodat de derdelander met wie hij een gezinsleven in deze laatste staat is begonnen en verder heeft uitgebouwd, zich bij de bevoegde nationale autoriteiten kan beroepen op een afgeleid verblijfsrecht op grond van het Unierecht.

23.      Om de redenen die ik thans zal uiteenzetten, ben ik van mening dat artikel 21, lid 1, VWEU niet van toepassing is op die situatie. Verzoeker en de Commissie beogen aan te tonen dat de oplossing die het Hof in het arrest Lounes heeft geformuleerd met betrekking tot een burger van de Unie die na zijn naturalisatie in de gastlidstaat een tweede nationaliteit heeft verkregen, kan worden uitgebreid tot die van een burger van de Unie die vanaf zijn geboorte de nationaliteit van twee lidstaten bezit, maar ik zal aantonen dat er tussen deze twee situaties wezenlijke verschillen bestaan die er mijns inziens aan in de weg staan dat het Hof met dit standpunt instemt.

1.      In het arrest McCarthy ontwikkelde beginselen

24.      Ik herinner eraan dat het Hof in het arrest van 5 mei 2011, McCarthy(20), in wezen heeft geoordeeld dat artikel 21 VWEU niet van toepassing is op een burger van de Unie die nooit zijn recht van vrij verkeer heeft uitgeoefend, altijd heeft verbleven in een lidstaat waarvan hij de nationaliteit bezit, en bovendien de nationaliteit van een andere lidstaat bezit. In de zaak die tot dat arrest heeft geleid, had Shirley McCarthy, een burger van de Unie, op grond van het Unierecht een aanvraag voor een verblijfsrecht ingediend bij het Verenigd Koninkrijk, waarvan zij de nationaliteit bezat en waar zij altijd had gewoond. Zij bezat ook de Ierse nationaliteit. Deze aanvraag strekte ertoe om aan McCarthy, een derdelander, als haar familielid een verblijfsrecht te doen toekennen op grond van richtlijn 2004/38, aangezien een dergelijk verblijfsrecht niet uit de toepassing van de immigratiewetgeving van het Verenigd Koninkrijk voortvloeide.(21)

25.      In zijn arrest heeft het Hof om te beginnen in herinnering gebracht dat de Verdragsbepalingen inzake het vrij verkeer van personen en de ter uitvoering van deze bepalingen vastgestelde handelingen niet kunnen worden toegepast op activiteiten die geen enkel aanknopingspunt hebben met een van de situaties waarop het recht van de Unie ziet, en waarvan alle relevante elementen geheel in de interne sfeer van een enkele lidstaat liggen.(22) In dit verband heeft het Hof tevens in herinnering gebracht dat het enkele feit dat de burger van de Unie de nationaliteit van twee lidstaten bezit niet volstaat om artikel 21 VWEU toepasselijk te achten op de situatie van de betrokken persoon.(23) Om vast te stellen of er een aanknopingspunt met het Unierecht was in een situatie waarin McCarthy haar recht van vrij verkeer niet had uitgeoefend, heeft het Hof onderzocht of de weigering om een verblijfsrecht toe te kennen aan haar echtgenoot invloed had op haar recht om vrij op het grondgebied van de lidstaten te reizen en te verblijven en in ruimere zin op de aan haar status van Unieburger ontleende rechten.(24) Aangezien er geen sprake was van een dergelijke aantasting, heeft het Hof geconcludeerd dat haar situatie geen enkel aanknopingspunt had met een van de situaties waarop het recht van de Unie ziet, en dat alle relevante elementen van deze situatie geheel in de interne sfeer van één enkele lidstaat lagen.(25)

26.      Verandert deze conclusie door het feit dat de betrokkene zich in de onderhavige zaak heeft verplaatst tussen de twee lidstaten waarvan zij de nationaliteit bezit? Ik denk het niet.

27.      Er wordt niet betwist dat de betrokkene als onderdaan van twee lidstaten, te weten de Republiek Polen, waar zij is geboren en de eerste twaalf jaar van haar leven heeft verbleven, en de Bondsrepubliek Duitsland, waar zij naartoe is gegaan en haar gezinsleven heeft opgebouwd, de status van burger van de Unie heeft. Artikel 20, lid 1, VWEU bepaalt namelijk dat eenieder die de nationaliteit van een lidstaat bezit deze status heeft en dat het burgerschap van de Unie naast het nationale burgerschap komt, doch niet in de plaats daarvan.(26) Volgens vaste rechtspraak vormt de hoedanigheid van Unieburger de primaire hoedanigheid van de onderdanen van de lidstaten.(27) In die hoedanigheid kan de betrokkene zich dus ten aanzien van zowel de Bondsrepubliek Duitsland als de Republiek Polen beroepen op de aan deze hoedanigheid verbonden rechten, met name op het krachtens artikel 21, lid 1, VWEU verleende recht om vrij op het grondgebied van de lidstaten te reizen en te verblijven.(28)

28.      De betrokkene heeft echter weliswaar blijk gegeven van een zekere mate van mobiliteit binnen de Unie, maar ik ben er niet van overtuigd dat deze grensoverschrijdende verplaatsing tussen lidstaten waarvan zij sinds haar geboorte de nationaliteit bezit, op zich volstaat om aan te nemen dat zij het haar bij artikel 21, lid 1, VWEU verleende recht heeft uitgeoefend, aangezien niets in het dossier erop wijst dat zij op het grondgebied van een andere lidstaat dan de Republiek Polen en de Bondsrepubliek Duitsland heeft gereisd of verbleven.

29.      Een van de fundamentele regels van het Unierecht op het gebied van de vrijheid van verkeer en verblijf is dat deze vrijheid in beginsel alleen kan worden ingeroepen door een onderdaan van een lidstaat die overeenkomstig artikel 21 VWEU en onder de in richtlijn 2004/38 gestelde voorwaarden in zijn hoedanigheid van burger van de Unie in een andere lidstaat dan zijn lidstaat van oorsprong heeft gereisd en verbleven. Het Hof heeft aldus uitdrukkelijk geoordeeld dat „het recht van vrij verkeer voor de [Unieburgers] [...] het recht omvat om in een andere lidstaat dan hun lidstaat van herkomst binnen te komen”.(29) Dat is in overeenstemming met het beginsel dat het burgerschap van de Unie ten opzichte van de nationaliteit een afgeleid karakter heeft, daar het Europees burgerschap een juridische en politieke situatie van onderdanen van een lidstaat buiten de politieke gemeenschap van hun staat weergeeft.(30) Het Hof heeft ook geoordeeld dat dit recht kan worden onderworpen aan de beperkingen waarin het VEU en de ter uitvoering daarvan vastgestelde bepalingen voorzien, en heeft aldus in het arrest van 17 november 2011, Gaydarov(31), uitdrukkelijk benadrukt dat dit recht „niet onvoorwaardelijk is”.(32)

30.      Bij de huidige stand van het Unierecht omvat artikel 21 VWEU dus niet het recht van burgers van de Unie om het grondgebied van hun lidstaat van oorsprong binnen te komen en er te verblijven, aangezien dit recht verbonden is aan hun status van nationale onderdaan. Zij ontlenen dit recht niet aan het Unierecht, maar aan hun nationale recht. Anders dan het aan de status van Unieburger verbonden recht om vrij op het grondgebied van de lidstaten te reizen en te verblijven, kan dit recht niet worden begrensd of beperkt. Zo heeft het Hof herhaaldelijk geoordeeld dat een lidstaat op grond van een beginsel van internationaal recht zijn eigen onderdanen niet het recht mag ontzeggen om zijn grondgebied binnen te komen en aldaar te verblijven, en dat zij daar dus een onvoorwaardelijk verblijfsrecht genieten.(33)

31.      In het arrest McCarthy heeft het Hof daaruit afgeleid dat het niet de bedoeling kan zijn dat de bepalingen van richtlijn 2004/38 betreffende de voorwaarden waaronder het recht van vrij verkeer en verblijf op het grondgebied van de lidstaten kan worden uitgeoefend, worden toegepast op een burger van de Unie die een onvoorwaardelijk verblijfsrecht heeft omdat hij in de lidstaat van zijn nationaliteit verblijft, aangezien het verblijf van een persoon die in de lidstaat van zijn nationaliteit verblijft, niet aan voorwaarden mag worden onderworpen.(34) Deze redenering is volgens mij van toepassing op artikel 21, lid 1, VWEU, dat daaraan ten grondslag ligt.

32.      In casu heeft de betrokkene, burger van de Unie, de Republiek Polen, waarvan zij onderdaan is, verlaten om naar de Bondsrepubliek Duitsland te gaan, waarvan zij ook de nationaliteit bezit, en daar te verblijven, niet in het kader van de uitoefening van haar door artikel 21, lid 1, VWEU toegekende recht om vrij op het grondgebied van de lidstaten te reizen en te verblijven, maar op grond van het aan haar nationaliteit verbonden autonome en onvoorwaardelijke recht op toegang en verblijf.(35) Aangezien niet is voldaan aan de genoemde premisse en de eventuele rechten van derdelanders geen persoonlijke rechten zijn, maar rechten die zijn afgeleid van die welke de burger van de Unie geniet(36), kan van de Bondsrepubliek Duitsland niet worden verlangd dat zij verzoeker als familielid van een burger van de Unie een rechtstreeks op artikel 21, lid 1, VWEU gebaseerd verblijfsrecht toekent, terwijl alle relevante aspecten zich binnen deze lidstaat afspelen, daar de echtgenoten elkaar op Duits grondgebied hebben ontmoet en aldaar een gezinsleven zijn begonnen, dat zij vervolgens op datzelfde grondgebied verder hebben uitgebouwd en hebben beëindigd.

33.      Ondanks de grensoverschrijdende verplaatsing van de betrokkene ben ik dan ook van mening dat deze burger van de Unie, die zich heeft verplaatst tussen de lidstaten waarvan zij sinds haar geboorte de nationaliteit bezit en op het grondgebied waarvan zij altijd heeft verbleven, geen gebruik heeft gemaakt van haar recht van vrij verkeer en verblijf op het grondgebied van de lidstaten in de zin van artikel 21, lid 1, VWEU, zodat verzoeker hieraan geen verblijfsrecht kan ontlenen dat rechtstreeks op die bepaling is gebaseerd.

34.      Bovendien kan verzoeker mijns inziens evenmin aanspraak maken op een afgeleid verblijfsrecht op grond van artikel 20 VWEU. Zoals het Hof heeft opgemerkt, berusten de doelstelling en de rechtvaardiging van de rechten die zijn afgeleid van die welke de burger van de Unie geniet op de vaststelling dat de niet-erkenning van die rechten afbreuk kan doen aan het recht van vrij verkeer en verblijf van de burger van de Unie.(37) Ik denk echter niet dat de onderhavige situatie kan worden gelijkgesteld met de zeer bijzondere situaties waarin de lidstaten, ondanks het feit dat er geen sprake is van grensoverschrijdend verkeer van de burger van de Unie, een dergelijk verblijfsrecht moeten erkennen omdat deze burger anders het effectieve genot van de voornaamste aan zijn status van burger van de Unie ontleende rechten zou worden ontzegd.(38)

35.      Volgens vaste rechtspraak van het Hof, die voor het eerst is ontwikkeld in het arrest van 8 maart 2011, Ruiz Zambrano(39), zijn er situaties waarin „ondanks het feit dat het afgeleide recht van de Unie inzake het verblijfsrecht van derdelanders niet van toepassing is en dat de betrokken burger van de Unie zijn recht van vrij verkeer en verblijf niet heeft uitgeoefend, aan een derdelander die familielid is van die burger van de Unie een afgeleid verblijfsrecht op grond van artikel 20 VWEU moet worden toegekend, omdat anders de nuttige werking aan het Unieburgerschap zou worden ontnomen indien deze burger, ten gevolge van de weigering om een dergelijk recht te verlenen, feitelijk genoopt zou zijn het grondgebied van de Unie in zijn geheel te verlaten, waardoor hem het effectieve genot van de voornaamste aan [zijn status van burger van de Unie] ontleende rechten zou worden ontzegd”.(40)

36.      Zoals het Hof in het arrest Safi heeft opgemerkt, worden die situaties gekenmerkt door het feit dat zij weliswaar worden geregeld in voorschriften die a priori tot de bevoegdheid van de lidstaten behoren, te weten de voorschriften inzake het inreis- en verblijfsrecht van derdelanders die buiten de werkingssfeer van de bepalingen van afgeleid recht van de Unie vallen, maar niettemin een onlosmakelijke band hebben met de vrijheid van verkeer en van verblijf van de burger van de Unie, die zich ertegen verzet dat het inreis- of verblijfsrecht aan die derdelanders wordt geweigerd in de lidstaat waar die burger verblijft, om te vermijden dat afbreuk wordt gedaan aan die vrijheid.(41) De weigering om een dergelijk verblijfsrecht te verlenen kan evenwel alleen afbreuk doen aan de nuttige werking van het burgerschap van de Unie indien er tussen de betrokken derdelander en de Unieburger, die een lid is van zijn familie, een zodanige afhankelijkheidsverhouding bestaat dat deze ertoe zou leiden dat laatstgenoemde gedwongen is deze derdelander te vergezellen en het grondgebied van de Unie in zijn geheel te verlaten.(42)

37.      In tegenstelling tot de situatie die aan de orde was in de zaken die hebben geleid tot het arrest van 8 maart 2011, Ruiz Zambrano(43), en tot de arresten van 10 mei 2017, Chavez-Vilchez e.a.(44), en 8 mei 2018, K.A. e.a. (Gezinshereniging in België)(45), blijkt nergens uit de situatie van de betrokkene, zoals uiteengezet in de verwijzingsbeslissing, dat haar of haar minderjarige kinderen door de weigering om verzoeker een verblijfsrecht te verlenen het effectieve genot van de belangrijkste aan hun status van burger van de Unie ontleende rechten zou kunnen worden ontzegd.(46) Niets wijst er immers op dat zij als gevolg van deze weigering genoopt zijn geweest om het grondgebied van de Unie te verlaten of dat zij zijn belemmerd in hun recht om vrij te reizen en te verblijven op het grondgebied van andere lidstaten waarvan zij niet de nationaliteit bezitten. Verzoeker heeft op het Duitse grondgebied altijd een administratieve tolerantie genoten, en ondanks de afwijzing van zijn aanvraag voor een verblijfsvergunning hebben zijn gezinsleden altijd op het Duitse grondgebied verbleven. Bovendien kan bovengenoemd risico thans redelijkerwijs worden uitgesloten, aangezien, ten eerste, uit de verwijzingsbeslissing blijkt dat het echtpaar in 2021 is gescheiden, ten tweede, uit de vaststellingen van het Verwaltungsgerichtshof Baden-Württemberg blijkt dat er geen daadwerkelijke afhankelijkheidsverhouding bestaat tussen verzoeker en de kinderen die uit zijn huwelijk met de betrokkene zijn geboren(47), en, ten derde, de vertegenwoordiger van verzoeker ter terechtzitting heeft aangegeven dat deze inmiddels een nieuw gezin heeft gesticht.

38.      Bijgevolg kan de onderhavige situatie niet worden aangemerkt als een „zeer bijzondere situatie” die rechtvaardigt dat de Bondsrepubliek Duitsland op grond van artikel 20 VWEU bij wijze van uitzondering een afgeleid verblijfsrecht toekent aan een derdelander die familielid is van een burger van de Unie, teneinde de nuttige werking van het burgerschap van de Unie te waarborgen.

2.      In het arrest Lounes ontwikkelde beginselen

39.      De oplossing waarvoor het Hof in het arrest Lounes(48) heeft gekozen, die sindsdien in het arrest Chief Appeals Officer e.a. is bevestigd, lijkt mij niet van toepassing op een situatie als de onderhavige.

40.      Ik moet toegeven dat de gedachte om deze oplossing uit te breiden vrij spontaan bij me opkomt vanwege een feitelijke analogie. Deze analogie houdt verband met het feit dat de Unieburger zich in de zaak die heeft geleid tot het arrest Lounes, net als in het hoofdgeding heeft verplaatst tussen twee lidstaten waarvan zij de nationaliteit bezat op het moment waarop zij een gezinsleven met een derdelander begon en dit verder uitbouwde.

41.      De zaak die tot het arrest Lounes heeft geleid, had meer in het bijzonder betrekking op de situatie van een Spaans staatsburger, Ormazabal, die zich krachtens en met inachtneming van artikel 7, lid 1, of artikel 16, lid 1, van richtlijn 2004/38 in het kader van de uitoefening van haar recht van vrij verkeer had begeven op het grondgebied van het Verenigd Koninkrijk, waarvan zij niet de nationaliteit bezat, en daar meerdere jaren had verbleven. Vervolgens had zij door naturalisatie de nationaliteit van die staat verkregen zonder afstand te doen van haar Spaanse nationaliteit. Een aantal jaar later is zij in het huwelijk getreden met een onderdaan van een derde land, die krachtens artikel 21 VWEU bij de autoriteiten van het Verenigd Koninkrijk een afgeleid verblijfsrecht heeft aangevraagd.

42.      In dat geval heeft het Hof geoordeeld dat de burger van de Unie „in de gastlidstaat de aan [artikel 21, lid 1, VWEU] ontleende rechten [moet kunnen blijven] genieten nadat hij de nationaliteit van die lidstaat heeft verworven”(49), en wel om drie redenen: om de samenhang van het stelsel dat berust op een logica van integratie van de Unieburger te waarborgen, om de nuttige werking van artikel 21 VWEU te verzekeren en om de gelijke behandeling van de burgers van de Unie te bevorderen.

43.      Meer in het bijzonder heeft het Hof geoordeeld dat het zou ingaan tegen de logica van geleidelijke integratie die artikel 21 VWEU beoogt te bevorderen, indien die burger, die op grond van dit artikel rechten heeft verworven door gebruik te maken van zijn recht van vrij verkeer, die rechten, en met name het recht om een gezinsleven te leiden in de gastlidstaat, verloor doordat hij bij wege van naturalisatie in die lidstaat nog beter in de samenleving van die lidstaat heeft willen integreren.(50) Het Hof heeft aldus benadrukt dat de rechten die een burger van de Unie in de gastlidstaat geniet, met name het recht om een gezinsleven te leiden met een staatsburger van een derde land, zouden afnemen naarmate die burger in de samenleving van die lidstaat integreert en naargelang van het aantal nationaliteiten dat hij bezit.(51)

44.      Het Hof heeft eveneens opgemerkt dat de nuttige werking van de rechten die bij artikel 21, lid 1, VWEU aan de burgers van de Unie worden verleend, vereist dat een burger in een dergelijke situatie in de gastlidstaat de aan die bepaling ontleende rechten blijft genieten nadat hij de nationaliteit van die lidstaat heeft verworven met behoud van zijn oorspronkelijke nationaliteit, en in het bijzonder een gezinsleven kan leiden met zijn echtgenoot die staatsburger van een derde land is, doordat aan deze laatste een afgeleid verblijfsrecht wordt toegekend.(52) Zo verlangt het Hof weliswaar van de burger van de Unie die naar zijn lidstaat van oorsprong terugkeert dat hij wordt begeleid door de derdelander, maar laat het die eis hier vallen, aangezien de burger van de Unie de door richtlijn 2004/38 verleende rechten zelfs kan genieten wanneer hij een gezinsleven begint en verder uitbouwt nadat hij is aangekomen op het grondgebied van de lidstaat waarvan hij de nationaliteit heeft verworven.(53)

45.      Ten slotte heeft het Hof opgemerkt dat, indien dat niet het geval zou zijn, een burger van de Unie die gebruik heeft gemaakt van zijn recht van vrij verkeer en de nationaliteit van de gastlidstaat heeft verworven met behoud van zijn oorspronkelijke nationaliteit, wat zijn gezinsleven betreft minder gunstig zou worden behandeld dan een burger van de Unie die eveneens gebruik heeft gemaakt van zijn recht van vrij verkeer, maar slechts zijn oorspronkelijke nationaliteit bezit.(54)

46.      Deze rechtspraak lijkt mij niet naar analogie te kunnen worden toegepast op de situatie van een burger van de Unie die sinds zijn geboorte de nationaliteit bezit van de lidstaat waar hij verblijft.

47.      Ten eerste zou voor een dergelijke uitbreiding moeten worden erkend dat het in artikel 21 VWEU bedoelde recht om vrij op het grondgebied van de lidstaten te reizen en te verblijven ook het recht van de burgers van de Unie omvat om hun lidstaat van oorsprong binnen te komen en er te verblijven. Ik herinner eraan dat het recht om zijn eigen lidstaat binnen te komen en er te verblijven, gelet op de aard en de reikwijdte van de nationaliteitsverhouding, niet kan worden gebonden aan de „beperkingen en voorwaarden” waarnaar uitdrukkelijk wordt verwezen in zowel artikel 20, lid 2, als artikel 21, lid 1, VWEU.(55)

48.      Ten tweede zou een dergelijke uitlegging erop neerkomen dat de bevoegdheid van de lidstaten met betrekking tot de verblijfsvoorwaarden voor derdelanders die behoren tot de familie van een burger van de Unie, nog verder wordt beperkt, en zou zij uiteindelijk leiden tot de onbeperkte erkenning van aan het burgerschap van de Unie verbonden rechten, terwijl geen enkele bepaling van de Verdragen daarin uitdrukkelijk voorziet, aangezien het burgerschap van de Unie, gelet op de bewoordingen van artikel 20, lid 1, VWEU, een afgeleid en aanvullend karakter heeft ten opzichte van de nationaliteit van een lidstaat. Op basis van deze uitlegging zouden de lidstaten namelijk louter op grond van artikel 21, lid 1, VWEU, zelfs indien deze bepaling werd gelezen in het licht van artikel 7 van het Handvest van de grondrechten van de Europese Unie, verplicht zijn om aan hun onderdanen die tevens de nationaliteit van een andere lidstaat bezitten, de rechten en voordelen toe te kennen die verbonden zijn aan de uitoefening van het recht om vrij op het grondgebied van de lidstaten te reizen en te verblijven, waaronder het afgeleide verblijfsrecht, ook al zou richtlijn 2004/38 nooit van toepassing zijn geweest.

49.      Hierin zit mijns inziens het belangrijkste verschil met de zaken die hebben geleid tot de arresten Lounes en Chief Appeals Officer e.a. en schuilt tevens de voornaamste moeilijkheid om de uitbreiding van de door het Hof in die arresten gekozen oplossing te aanvaarden.

50.      In beide zaken heeft de nationale onderdaan namelijk het burgerschap van de Unie „geactiveerd” door gebruik te maken van haar recht om onder de voorwaarden van richtlijn 2004/38 vrij op het grondgebied van de lidstaten te reizen en te verblijven, alvorens in de gastlidstaat te zijn genaturaliseerd. Dit had tot gevolg dat haar rechtspositie, met name haar persoonlijke en gezinssituatie, van meet af aan binnen de werkingssfeer van het Unierecht viel, aangezien zij nieuwe rechten verwierf die voortvloeiden uit het Unierecht.(56) Volgens de rechtsleer schept het burgerschap van de Unie dus extra rechten voor nationale onderdanen. Het voegt aan de eerste groep rechten die de nationale onderdaan op grond van zijn nationaliteit bezit, een tweede groep van nieuwe rechten toe die de onderdanen van alle lidstaten krachtens de Verdragen genieten.(57) Zo heeft Ormazabal juist door onder de voorwaarden van richtlijn 2004/38 haar recht van vrij verkeer en verblijf op het grondgebied van de lidstaten uit te oefenen en door de daaruit voortvloeiende „geleidelijke integratie” in de gastlidstaat haar Britse nationaliteit verworven, en het Hof heeft uitsluitend op grond van de eerder verworven rechten een „analoge toepassing” van deze richtlijn op haar verblijf in het Verenigd Koninkrijk aanvaard.(58) Het Hof achtte het dan ook van essentieel belang dat de rechten die zij eerder op grond van die richtlijn had verworven, met name haar recht op gezinshereniging, in het licht van artikel 21, lid 1, VWEU op het Britse grondgebied werden gehandhaafd. Het deed er weinig toe of het Spaanse dan wel het Britse burgerschap van de betrokkene in aanmerking werd genomen, aangezien zij zich in de eerste plaats profileerde als een burger van de Unie die gebruik had gemaakt van haar recht om vrij op het grondgebied van de lidstaten te reizen en te verblijven en wier erkende recht op gezinshereniging moest worden beschermd.(59) Het ging daarbij niet alleen om de nuttige werking van artikel 21, lid 1, VWEU, maar ook om de autonomie en het gezag van de rechtsorde van de Unie.

51.      In een situatie als die welke in het hoofdgeding aan de orde is, kan de burger van de Unie echter nooit aanspraak maken op rechten die hij eerder heeft verworven dankzij de „activering” van richtlijn 2004/38, aangezien deze richtlijn, zoals het Hof herhaaldelijk heeft geoordeeld, nooit op hem van toepassing is wanneer hij reist en verblijft op het grondgebied van lidstaten waarvan hij de nationaliteit bezit. Aangezien hij deze rechten onmogelijk kan verwerven, kunnen deze evenmin worden gehandhaafd.(60)

52.      Bij de huidige stand van het Unierecht bevindt de betrokkene zich dus, wat betreft de verblijfsvoorwaarden van haar familielid dat derdelander is, in een rechtspositie die vergelijkbaar is met die van een „statische” Duitse burger die altijd in Duitsland heeft gewoond en aldaar een gezinsleven is begonnen en verder heeft uitgebouwd, tenzij de werkingssfeer van artikel 21, lid 1, VWEU zou worden uitgebreid.

53.      Het is juist dat deze oplossing ertoe leidt dat burgers van de Unie die de nationaliteit van twee lidstaten bezitten, verschillend worden behandeld naargelang van de wijze waarop zij deze dubbele nationaliteit hebben verworven. Enerzijds is er sprake van een burger van de Unie die, net als de betrokkene, sinds zijn geboorte de nationaliteit van twee lidstaten bezit en die als „statisch” moet worden beschouwd, omdat hij zich altijd heeft verplaatst en altijd heeft verbleven in de lidstaten waarvan hij de nationaliteit bezit. Anderzijds is er sprake van de burger van de Unie die, zoals Ormazabal, door naturalisatie de nationaliteit van een tweede lidstaat heeft verkregen en die als „mobiel” moet worden beschouwd. Aan zijn eerste nationaliteit is een tweede nationaliteit toegevoegd, die hij heeft kunnen verwerven omdat hij gebruik heeft gemaakt van zijn recht om vrij op het grondgebied van de lidstaten te reizen en te verblijven.(61)

54.      Er moet echter een onderscheid worden gemaakt tussen de rechtspositie van de betrokkene en die van Ormazabal, aangezien alleen deze laatste gebruik heeft gemaakt van de aan richtlijn 2004/38 ontleende rechten.

55.      Dit verschil in behandeling lijkt mij dus vergelijkbaar met het verschil in behandeling dat wordt toegestaan tussen een „statische” nationale onderdaan, die altijd in zijn lidstaat van oorsprong heeft verbleven, en een „mobiele” nationale onderdaan, die gebruik heeft gemaakt van zijn recht om vrij op het grondgebied van de lidstaten te reizen en te verblijven door zich te verplaatsen naar een andere lidstaat dan zijn lidstaat van oorsprong.

56.      In dit verband is het van belang om erop te wijzen dat een uitbreiding van de door het Hof in het arrest Lounes gekozen oplossing ertoe zou leiden dat nationale onderdanen verschillend worden behandeld naargelang zij al dan niet een andere nationaliteit bezitten. De „statische” nationale onderdaan die enkel de nationaliteit bezit van de lidstaat op het grondgebied waarvan hij altijd met zijn gezin heeft gewoond, valt immers uitsluitend onder de nationale immigratiewetgeving, terwijl de onderdaan die de nationaliteit van twee lidstaten bezit en die, zoals de betrokkene, ook een gezinsleven op dat grondgebied is begonnen en verder heeft uitgebouwd, zich zou kunnen beroepen op gunstigere bepalingen inzake het inreis- en verblijfsrecht. Vanuit het oogpunt van de regels inzake het inreis- en verblijfsrecht van hun gezinsleden die onderdaan van een derde land zijn, lijkt hun persoonlijke en gezinssituatie mij echter volstrekt vergelijkbaar. Een dergelijke uitlegging zou dus in strijd kunnen zijn met de bewoordingen van artikel 17, lid 1, van het Europees Verdrag inzake nationaliteit, volgens hetwelk „[o]nderdanen van een Staat die Partij is, die in het bezit zijn van een andere nationaliteit, [...] op het grondgebied van die Staat die Partij is en waarop zij verblijven, dezelfde rechten en plichten [hebben] als andere onderdanen van die Staat die Partij is”.

57.      Gelet op een en ander ben ik van mening dat artikel 21, lid 1, VWEU niet van toepassing is op de situatie van een burger van de Unie die zijn recht om vrij op het grondgebied van de lidstaten te reizen en te verblijven niet onder de voorwaarden van richtlijn 2004/38 heeft uitgeoefend door zich te verplaatsen tussen twee lidstaten waarvan hij sinds zijn geboorte de nationaliteit bezit en die zijn gezinsleven met een derdelander heeft opgebouwd terwijl hij reeds duurzaam op het grondgebied van een van die staten was gevestigd. In casu verzet dit artikel zich er dus niet tegen dat de Duitse administratieve autoriteiten de door verzoeker ingediende aanvraag voor een verblijfsrecht onderzoeken overeenkomstig de bepalingen van nationaal recht die het verblijfsrecht regelen van het familielid van de betrokkene dat onderdaan is van een derde land.

58.      Ik zal het Hof derhalve in overweging geven om voor recht te verklaren dat artikel 21, lid 1, VWEU niet van toepassing is op een burger van de Unie die altijd heeft verbleven in een van de lidstaten waarvan hij sinds zijn geboorte de nationaliteit bezit, en dus geen gebruik heeft gemaakt van zijn recht om vrij op het grondgebied van de lidstaten te reizen en te verblijven, voor zover de situatie van die burger er niet toe leidt dat maatregelen van een lidstaat worden toegepast die tot gevolg zouden hebben dat hem het effectieve genot van de belangrijkste aan zijn status van burger van de Unie ontleende rechten wordt ontzegd of dat de uitoefening van dat recht wordt belemmerd.

IV.    Conclusie

59.      Gelet op het voorgaande geef ik het Hof in overweging om de prejudiciële vraag van het Bundesverwaltungsgericht te beantwoorden als volgt:

„Artikel 21, lid 1, VWEU is niet van toepassing op een burger van de Unie die altijd heeft verbleven in een van de lidstaten waarvan hij sinds zijn geboorte de nationaliteit bezit, en dus geen gebruik heeft gemaakt van zijn recht om vrij op het grondgebied van de lidstaten te reizen en te verblijven, voor zover de situatie van die burger er niet toe leidt dat maatregelen van een lidstaat worden toegepast die tot gevolg zouden hebben dat hem het effectieve genot van de belangrijkste aan zijn status van burger van de Unie ontleende rechten wordt ontzegd of dat de uitoefening van dat recht wordt belemmerd.”


1      Oorspronkelijke taal: Frans.


2      In het Franse recht bestaat een uitdrukking die luidt: „Niemand zich kan beroepen op zijn vreemdelingenstatus.” Dit betekent dat een Fransman zich niet op een andere nationaliteit kan beroepen om in Frankrijk aan zijn wettelijke verplichtingen te ontsnappen.


3      Voor een historische benadering, zie Kochenov, D., „Double Nationality in the EU: An Argument for Tolerance”, European Law Journal, nr. 3, Blackwell, Oxford, 2011, blz. 323‑343, in het bijzonder blz. 326 e.v.


4      Zie de Groot, D., „Free Movement of Dual EU Citizens”, in Cambien, N., Kochenov, D., en Muir, E., European Citizenship under Stress: Social Justice, Brexit and Other Challenges, Brill Nijhoff, Leiden, 2020, blz. 67‑109.


5      Zie „Population in private households by migrant background and dual citizenship” van Destatis, Statistisches Bundesamt (Duits federaal bureau voor de statistiek), beschikbaar op: https://www.destatis.de/EN/Themes/Society-Environment/Population/Migration-Integration/Tables/migrant-status-dual-citizenships.html. Er waren 194 000 Duits-Italiaanse, 151 000 Duits-Roemeense, 104 000 Duits-Griekse en 91 000 Duits-Franse onderdanen.


6      BGBl. 2024 I, nr. 104, en rectificatie in BGBl. 2025 I, nr. 98.


7      Zie voor nadere informatie over de belangrijkste punten van deze hervorming: https://www.bundesregierung.de/breg-de/aktuelles/modernisation-citizenship-law-2254382.


8      Zie Szpunar, M., en Blas López, M. E., „Some Reflections on Member State Nationality: A Prerequisite of EU Citizenship and an Obstacle to Its Enjoyment”, in Kochenov, D., EU Citizenship and Federalism: The Role of Rights, Cambridge University Press, Cambridge, 2017, blz. 107‑124, in het bijzonder blz. 108 en 122. Over de verhouding tussen de nationaliteit van een lidstaat en het burgerschap van de Unie, zie de conclusie van advocaat-generaal Poiares Maduro in de zaak Rottmann (C‑135/08, EU:C:2009:588, punt 23).


9      C‑165/16, EU:C:2017:862; hierna: „arrest Lounes”.


10      Richtlijn van het Europees Parlement en de Raad van 29 april 2004 betreffende het recht van vrij verkeer en verblijf op het grondgebied van de lidstaten voor de burgers van de Unie en hun familieleden, tot wijziging van verordening (EEG) nr. 1612/68 en tot intrekking van richtlijnen 64/221/EEG, 68/360/EEG, 72/194/EEG, 73/148/EEG, 75/34/EEG, 75/35/EEG, 90/364/EEG, 90/365/EEG en 93/96/EEG (PB 2004, L 158, blz. 77).


11      Uit de stukken van het nationale dossier blijkt dat verzoeker tussen juni 2012 en september 2022 verschillende gevangenisstraffen heeft uitgezeten wegens zeven strafrechtelijke veroordelingen voor beschadiging van goederen, diefstal, opzettelijke mishandeling, fraude, medeplichtigheid aan aanranding, illegale handel in verdovende middelen en rijden zonder rijbewijs. Een door de Duitse overheid in mei 2016 ingeleide uitzettingsprocedure is in februari 2020 om gezinsredenen geschorst.


12      BGBl. 2004 I, blz. 1986.


13      In de versie van de wet van 20 april 2023 (BGBl. 2023 I, blz. 106). § 5, lid 1, eerste volzin, van deze wet bepaalt dat „[a]an familieleden die het recht van vrij verkeer genieten maar geen burgers van de Unie zijn, [...] ambtshalve binnen de zes maanden nadat zij de vereiste gegevens hebben verstrekt, een verblijfskaart voor familieleden van burgers van de Unie [wordt] uitgereikt, die vijf jaar geldig is”.


14      In zijn uitspraak van 5 juli 2023 heeft het Verwaltungsgerichtshof Baden-Württemberg vastgesteld dat er geen daadwerkelijke afhankelijkheidsverhouding tussen verzoeker en zijn kinderen bestond (punt 25).


15      Zie arrest van 22 februari 2024, Direcţia pentru Evidenţa Persoanelor şi Administrarea Bazelor de Date (C‑491/21, EU:C:2024:143, punt 27).


16      Zie arrest van 21 december 2023, Chief Appeals Officer e.a. (C‑488/21, EU:C:2023:1013, punt 43 en aldaar aangehaalde rechtspraak; hierna: „arrest Chief Appeals Officer e.a.”).


17      C‑148/02, EU:C:2003:539.


18      C‑541/15, EU:C:2017:432.


19      C‑713/23, EU:C:2025:917.


20      C‑434/09, EU:C:2011:277; hierna: „arrest McCarthy”.


21      Zie arrest McCarthy (punt 23).


22      Zie arrest McCarthy (punt 45 en aldaar aangehaalde rechtspraak).


23      Zie arrest McCarthy (punt 54).


24      Zie arrest McCarthy (punten 46 en 48‑54).


25      Zie arrest McCarthy (punt 55).


26      Zie ook artikel 9 VEU.


27      Zie arrest van 4 juni 2026, Safi (C‑147/24, EU:C:2026:442, punt 32 en aldaar aangehaalde rechtspraak; hierna: „arrest Safi”).


28      Zie arrest Lounes (punt 51). Meer recentelijk heeft het Hof dit beginsel bevestigd in de bijzondere context van de erkenning, overschrijving of wijziging van gegevens betreffende de burgerlijke staat van de Unieburger. Zie met name arrest van 12 maart 2026, Shipova (C‑43/24, EU:C:2026:183, punt 33 en aldaar aangehaalde rechtspraak).


29      Zie arrest van 17 november 2011, Gaydarov (C‑430/10, EU:C:2011:749, punt 25 en aldaar aangehaalde rechtspraak). Cursivering van mij.


30      Zie in dit verband de overwegingen van Szpunar, M., en Blas López, M. E., op. cit., en de conclusie van advocaat-generaal Poiares Maduro in de zaak Rottmann (C‑135/08, EU:C:2009:588, punt 23).


31      C‑430/10, EU:C:2011:749.


32      Zie arrest van 17 november 2011, Gaydarov (C‑430/10, EU:C:2011:749, punt 29 en aldaar aangehaalde rechtspraak). Zie in die zin ook arrest Safi (punt 33).


33      Zie arrest van 22 juni 2023, Staatssecretaris van Justitie en Veiligheid (Thaise moeder van een minderjarig Nederlands kind) (C‑459/20, EU:C:2023:499, punt 41 en aldaar aangehaalde rechtspraak), en arrest Chief Appeals Officer e.a. (punt 43). Zie ook arrest Safi (punt 47 en aldaar aangehaalde rechtspraak).


34      Zie arrest McCarthy (punt 34).


35      In zijn arrest van 29 april 2025, Commissie/Malta (Burgerschap door investeringen) (C‑181/23, EU:C:2025:283), heeft het Hof in herinnering gebracht dat de nationaliteitsband met een lidstaat is gebaseerd „op de bijzondere band van solidariteit en loyaliteit tussen die staat en zijn onderdanen, alsook op de wederkerigheid van rechten en plichten” (punt 96 en aldaar aangehaalde rechtspraak). Zie ook Kochenov, D., „Double Nationality in the EU: An Argument for Tolerance”, op. cit.


36      Zie arrest Safi (punt 35 en aldaar aangehaalde rechtspraak).


37      Zie arrest Safi (punt 35 en aldaar aangehaalde rechtspraak).


38      Zie arrest Safi (punt 34 en aldaar aangehaalde rechtspraak).


39      C‑34/09, EU:C:2011:124. In de zaak die tot dat arrest heeft geleid, was tegen de ouder van minderjarige Belgische onderdanen een bevel uitgevaardigd om het Belgische grondgebied te verlaten en hadden de bevoegde autoriteiten zijn aanvraag voor een arbeidsvergunning afgewezen. Het Hof heeft geoordeeld dat deze beslissingen tot gevolg zouden hebben dat de kinderen van Gerardo Ruiz Zambrano het effectieve genot van de uit artikel 20 VWEU voortvloeiende rechten zou worden ontzegd. De in die zaak aan de orde zijnde beslissingen zouden ertoe leiden dat de kinderen – die burgers van de Unie zijn – zouden worden verplicht om het grondgebied van de Unie te verlaten (punten 43‑44).


40      Arrest Safi (punt 41). Zie ook arrest van 8 mei 2025, Stadt Wuppertal (C‑130/24, EU:C:2025:340, punt 27 en aldaar aangehaalde rechtspraak).


41      Zie arrest Safi (punt 42 en aldaar aangehaalde rechtspraak).


42      Zie arrest Safi (punten 43‑47). Zie ook arrest van 8 mei 2025, Stadt Wuppertal (C‑130/24, EU:C:2025:340, punt 28 en aldaar aangehaalde rechtspraak).


43      C‑34/09, EU:C:2011:124.


44      C‑133/15, EU:C:2017:354.


45      C‑82/16, EU:C:2018:308.


46      Zie ook arresten van 8 november 2012, Iida (C‑40/11, EU:C:2012:691, punt 71); 8 mei 2013, Ymeraga e.a. (C‑87/12, EU:C:2013:291, punt 36); 10 oktober 2013, Alokpa en Moudoulou (C‑86/12, EU:C:2013:645, punt 32); 13 september 2016, Rendón Marín (C‑165/14, EU:C:2016:675, punt 74), en 13 september 2016, CS (C‑304/14, EU:C:2016:674, punt 29).


47      Zie voetnoot 14 van deze conclusie.


48      Voor commentaren bij dit arrest, zie met name Benlolo Carabot, M., „Cour de justice, gde ch., 14 novembre 2017, Toufik Lounes c/ Secretary of State for the Home Department, aff. C‑165/16, ECLI:EU:C:2017:862”, Jurisprudence de la CJUE 2017: décisions et commentaires, Bruylant, Brussel, 2018, blz. 255‑266.


49      Zie arrest Lounes (punt 60). Cursivering van mij.


50      Zie arrest Lounes (punt 58).


51      Zie arrest Lounes (punt 59).


52      Zie arrest Lounes (punt 60). Zie ook arrest Chief Appeals Officer e.a. (punt 45).


53      Wat betreft de rechtspraak inzake de terugkeer van burgers van de Unie naar hun land van oorsprong, zie met name de situaties die aan de orde waren in de arresten van 11 december 2007, Eind (C‑291/05, EU:C:2007:771); 12 maart 2014, O. en B. (C‑456/12, EU:C:2014:135), en 27 juni 2018, Altiner en Ravn (C‑230/17, EU:C:2018:497). De zaken die tot die arresten hebben geleid, hadden namelijk betrekking op de situatie van een burger van de Unie die terugkeerde naar zijn lidstaat van oorsprong na daadwerkelijk onder de voorwaarden van richtlijn 2004/38 te hebben verbleven in een lidstaat waarvan hij de nationaliteit niet bezat en waar hij met een derdelander een gezinsleven had opgebouwd of bestendigd. In die gevallen heeft het Hof geoordeeld dat de nuttige werking van de rechten die de betrokken burger van de Unie aan artikel 21, lid 1, VWEU ontleent, vereist dat dit gezinsleven, dat in de gastlidstaat is opgebouwd terwijl die burger zijn vrijheid van verkeer en verblijf uitoefende, kan worden voortgezet bij zijn terugkeer naar de lidstaat waarvan hij de nationaliteit bezit, waardoor laatstgenoemde lidstaat verplicht is aan het betrokken familielid dat derdelander is, een afgeleid verblijfsrecht te verlenen. Het Hof heeft geoordeeld dat deze burger van de Unie er zonder een dergelijk verblijfsrecht van zou kunnen worden weerhouden zijn lidstaat van oorsprong te verlaten om zijn verblijfsrecht in een andere lidstaat uit te oefenen of om na uitoefening van dat recht terug te keren naar die lidstaat van oorsprong, omdat hij niet de zekerheid heeft dat hij in dat land het gezinsleven kan voortzetten dat hij in de gastlidstaat heeft opgebouwd of bestendigd.


54      Zie arrest Lounes (punt 59).


55      Zie punt 29 van deze conclusie.


56      Zie Closa, C., „Citizenship of the Union and nationality of Member States”, Common Market Law Review, nr. 2, Wolters Kluwer, Leiden, 1995, blz. 487‑518, in het bijzonder blz. 487.


57      Zie Closa, C., op. cit., met name blz. 493 en 494.


58      Zie arrest Lounes (punten 56 en 57).


59      Heymann, J., „Citoyenneté de l’Union et conflit positif de nationalités”, Revue Trimestrielle de Droit européen, nr. 3, Dalloz, Parijs, 2018, blz. 587‑596, in het bijzonder punt 13.


60      Zie het werkdocument met als titel „Right to return and dual EU citizens in free movement case law”, dat David de Groot in november 2024 voor het Europees Parlement heeft opgesteld.


61      Artikel 5, lid 2, van het Europees Verdrag inzake nationaliteit, dat op 6 november 1997 te Straatsburg is ondertekend in het kader van de Raad van Europa en in werking is getreden op 1 maart 2000 en waarbij vele lidstaten partij zijn, bepaalt dat „[e]lke Staat die Partij is, [...] zich [laat] leiden door het beginsel van non-discriminatie tussen zijn onderdanen, ongeacht het feit of zij onderdaan door geboorte zijn of de nationaliteit van die Staat later hebben verkregen”. Zoals blijkt uit het toelichtend verslag bij dit verdrag, heeft dit artikel echter enkel betrekking op de toepassing van de nationaliteitsregels ten aanzien van de onderdanen van geboorte en ten aanzien van de andere onderdanen, daaronder begrepen genaturaliseerde personen (punt 46 van dat verslag).