Προσωρινό κείμενο

ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ ΤΟΥ ΓΕΝΙΚΟΥ ΕΙΣΑΓΓΕΛΕΑ

JEAN RICHARD DE LA TOUR

της 9ης Ιουλίου 2026 (1)

Υπόθεση C‑279/25

IC

κατά

Land Baden-Württemberg,

παρισταμένης της

Vertreterin des Bundesinteresses beim Bundesverwaltungsgericht

[αίτηση του Bundesverwaltungsgericht
(Ομοσπονδιακού Διοικητικού Δικαστηρίου, Γερμανία)
για την έκδοση προδικαστικής αποφάσεως]

« Προδικαστική παραπομπή – Ιθαγένεια της Ένωσης – Άρθρο 21, παράγραφος 1, ΣΛΕΕ – Δικαίωμα ελεύθερης κυκλοφορίας και διαμονής στο έδαφος των κρατών μελών – Πολίτης της Ένωσης που έχει εκ γενετής την ιθαγένεια δύο κρατών μελών – Πολίτης της Ένωσης που μετακινείται μεταξύ των κρατών μελών των οποίων είναι υπήκοος – Δικαίωμα διαμονής του υπηκόου τρίτης χώρας, μέλους της οικογένειας »

I.      Εισαγωγή

1.        Δύναται πρόσωπο που έχει την ιθαγένεια δύο κρατών μελών, μεταξύ των οποίων έχει κυκλοφορήσει, να επικαλεστεί την ιθαγένεια του κράτους μέλους καταγωγής του Α ενώπιον των αρχών του κράτους μέλους καταγωγής του Β, προβάλλοντας ότι άσκησε το δικαίωμα ελεύθερης κυκλοφορίας και διαμονής στο έδαφος των κρατών μελών το οποίο του παρέχει το δίκαιο της Ένωσης και να διεκδικήσει το νομικό καθεστώς που απορρέει εξ αυτού (2);

2.        Το ερώτημα αυτό είναι καθοριστικής σημασίας. Συγκεκριμένα, μολονότι στο παρελθόν η διπλή ιθαγένεια αντιμετωπιζόταν με καχυποψία από τα κράτη καθόσον ο δεσμός της ιθαγένειας έπρεπε να είναι αποκλειστικός, το καθεστώς αυτό είναι σήμερα ευρέως αποδεκτό (3) και ο αριθμός των πολιτών της Ένωσης που έχουν την ιθαγένεια δύο κρατών μελών κατά τη γέννησή τους αυξάνεται διαρκώς. Η κατάσταση αυτή αποτελεί απόρροια της αύξησης των διασυνοριακών μετακινήσεων προσώπων εντός της Ευρωπαϊκής Ένωσης, της δημιουργίας οικογενειών αποτελούμενων από υπηκόους δύο κρατών μελών και της θέσπισης εθνικών νομοθεσιών με τις οποίες τα κράτη μέλη αναγνωρίζουν την αρχή της ισότητας των φύλων ως προς τη μεταβίβαση της ιθαγένειας και επιτρέπουν την κατοχή περισσοτέρων του ενός διαβατηρίων (4).

3.        Το 2025, 3 612 000 Γερμανοί πολίτες είχαν διπλή ιθαγένεια. Λόγω της γεωγραφικής εγγύτητας, των ιστορικών δεσμών και της ενισχυμένης στενής συνεργασίας μεταξύ της Ομοσπονδιακής Δημοκρατίας της Γερμανίας και της Δημοκρατίας της Πολωνίας, το ποσοστό των Γερμανών υπηκόων που είχαν επίσης την πολωνική ιθαγένεια ήταν το πλέον αντιπροσωπευτικό στο γερμανικό έδαφος, δεδομένου ότι αφορούσε 458 000 πρόσωπα, υπερβαίνοντας κατά πολύ τους Γερμανούς υπηκόους με δεύτερη ιθαγένεια την ιταλική, τη ρουμανική, την ελληνική και τη γαλλική (5). Ο Gesetz zur Modernisierung des Staatsangehörigkeitsrechts (νόμος για τον εκσυγχρονισμό του δικαίου της ιθαγένειας) (6), της 22ας Μαρτίου 2024, ο οποίος τέθηκε σε ισχύ στις 27 Ιουνίου 2024, αναμένεται να εντείνει το φαινόμενο αυτό στο μέλλον, καθόσον επιτρέπει πλέον τη διπλή ιθαγένεια κατά τη γέννηση, καθώς και την πολιτογράφηση έπειτα από πέντε έτη διαμονής (7).

4.        Η υπό κρίση προδικαστική παραπομπή εντάσσεται στο πλαίσιο διαφοράς μεταξύ του IC, Αλγερινού υπηκόου, και των γερμανικών αρχών σχετικά με τη νομιμότητα απόφασης με την οποία οι αρχές αυτές αρνήθηκαν να του χορηγήσουν παράγωγο δικαίωμα διαμονής, το οποίο ο ίδιος ζήτησε υπό την ιδιότητα του συζύγου πολίτη της Ένωσης η οποία έχει τη γερμανική και την πολωνική ιθαγένεια (στο εξής: ενδιαφερόμενη). Οι αρχές αυτές έκριναν ότι η εν λόγω πολίτης της Ένωσης δεν είχε κάνει χρήση του δικαιώματός της να κυκλοφορεί και να διαμένει ελεύθερα στο έδαφος των κρατών μελών κατά την έννοια του άρθρου 21, παράγραφος 1, ΣΛΕΕ με τη μετακίνησή της από την Πολωνία προς τη Γερμανία.

5.        Στη σημερινή χρονική συγκυρία, που η διπλή ιθαγένεια θεωρείται η αχίλλειος πτέρνα της ιθαγένειας της Ένωσης (8), το Δικαστήριο καλείται να διευκρινίσει τη νομολογία του και ιδίως να αποσαφηνίσει αν οι πολίτες της Ένωσης που κατέχουν την ιθαγένεια δύο κρατών μελών και βρίσκονται στο έδαφος ενός εξ αυτών διαμένουν στο κράτος μέλος αυτό βάσει του εσωτερικού δικαίου ή βάσει του δικαίου της Ένωσης καθώς και, κατά συνέπεια, ποιοι είναι οι εφαρμοστέοι κανόνες όσον αφορά τη διαμονή των υπηκόων τρίτων χωρών που είναι μέλη της οικογένειάς τους.

6.        Με τις παρούσες προτάσεις, θα εκθέσω τους λόγους για τους οποίους θεωρώ ότι πολίτης της Ένωσης ο οποίος, όπως η ενδιαφερόμενη, έφυγε από το κράτος μέλος στο οποίο γεννήθηκε και του οποίου την ιθαγένεια έχει εκ γενετής για να μεταβεί στο έδαφος άλλου κράτους μέλους, του οποίου την ιθαγένεια έχει επίσης εκ γενετής και στο οποίο έχει συνάψει και συσφίξει τους οικογενειακούς δεσμούς του, δεν έχει κάνει χρήση του δικαιώματός του να κυκλοφορεί και να διαμένει ελεύθερα στο έδαφος των κρατών μελών κατά την έννοια του άρθρου 21, παράγραφος 1, ΣΛΕΕ, παρά τη διέλευση των συνόρων μεταξύ των δύο αυτών κρατών. Ειδικότερα, θα εξηγήσω ότι η λύση που έκανε δεκτή το Δικαστήριο με την απόφαση της 14ης Νοεμβρίου 2017, Lounes (9), δεν μπορεί να τύχει εφαρμογής κατ’ αναλογίαν, δεδομένου ότι τέτοιος πολίτης δεν μπορεί να επικαλεστεί δικαιώματα που είχε αποκτήσει σε προγενέστερο χρόνο βάσει της οδηγίας 2004/38/ΕΚ (10).

II.    Τα πραγματικά περιστατικά της διαφοράς της κύριας δίκης και το προδικαστικό ερώτημα

7.        Ο προσφεύγων είναι Αλγερινός υπήκοος ο οποίος διαμένει στο γερμανικό έδαφος από το 2009. Κατόπιν της απόρριψης της αίτησης διεθνούς προστασίας που υπέβαλε, η διαμονή του είναι παράνομη, η παρουσία του ωστόσο γίνεται ανεκτή βάσει προσωρινών αδειών διαμονής. Είναι πατέρας τριών τέκνων, τα οποία γεννήθηκαν στη Γερμανία το 2012, το 2016 και το 2018 αντίστοιχα και διαμένουν στο γερμανικό έδαφος. Η μητέρα των τέκνων του, με την οποία συνήψε γάμο το 2017, έχει τη γερμανική και την πολωνική ιθαγένεια. Αφού έζησε στην Πολωνία μέχρι το 2008, εγκαταστάθηκε σε ηλικία δώδεκα ετών στο γερμανικό έδαφος, διαθέτοντας άδεια διαμονής αορίστου χρόνου προτού διαπιστωθεί ότι είχε εκ γενετής, λόγω καταγωγής, τη γερμανική ιθαγένεια. Με εξαίρεση ορισμένα σποραδικά διαστήματα διαμονής στην Πολωνία, έκτοτε διαμένει μόνιμα στο γερμανικό έδαφος.

8.        Ο προσφεύγων έχει απασχολήσει ποικιλοτρόπως την ποινική δικαιοσύνη και του έχουν κατ’ επανάληψη επιβληθεί προσωρινή κράτηση, κράτηση συνεπεία ποινικής καταδίκης καθώς και μέτρα ασφαλείας (11). Ο προσφεύγων και η ενδιαφερόμενη έλαβαν διαζύγιο στις 18 Ιουνίου 2021.

9.        Στο μεσοδιάστημα αυτό, το 2018 ο προσφεύγων ζήτησε την έκδοση δελτίου διαμονής βάσει του άρθρου 5, παράγραφος 1, πρώτη περίοδος, του Gesetz über die allgemeine Freizügigkeit von Unionsbürgern (νόμου περί ελεύθερης κυκλοφορίας των πολιτών της Ένωσης)(12), της 30ής Ιουλίου 2004 (13). Καθόσον δεν του χορηγήθηκε το δελτίο αυτό, ο προσφεύγων άσκησε προσφυγή κατά της σχετικής πράξης ενώπιον του Verwaltungsgericht Sigmaringen (Διοικητικού Πρωτοδικείου του Sigmaringen, Γερμανία), η οποία απορρίφθηκε. Ο προσφεύγων άσκησε έφεση κατά της απόφασης αυτής ενώπιον του Verwaltungsgerichtshof Baden-Württemberg (Διοικητικού Εφετείου του Baden-Württemberg, Γερμανία). Η έφεση αυτή απορρίφθηκε επίσης με απόφαση της 5ης Ιουλίου 2023. Κατ’ ουσίαν, οι δικαστικές αρχές έκριναν ότι η ενδιαφερόμενη, σύζυγος του προσφεύγοντος, δεν είχε κάνει χρήση του δικαιώματός της να κυκλοφορεί και να διαμένει ελεύθερα στο έδαφος των κρατών μελών κατά την έννοια του άρθρου 21, παράγραφος 1, ΣΛΕΕ με τη μετακίνησή της από την Πολωνία προς τη Γερμανία (14).

10.      Κατόπιν αυτού, ο προσφεύγων άσκησε αναίρεση («Revision») ενώπιον του Bundesverwaltungsgericht (Ομοσπονδιακού Διοικητικού Δικαστηρίου, Γερμανία), προβάλλοντας, κατ’ ουσίαν, ότι, δεδομένου ότι η ενδιαφερόμενη άσκησε, στην ηλικία των δώδεκα ετών, το δικαίωμά της να κυκλοφορεί και να διαμένει ελεύθερα στο έδαφος των κρατών μελών μετακομίζοντας στη Γερμανία, ο ίδιος αντλεί παράγωγο δικαίωμα διαμονής από την ιδιότητά της ως πολίτη της Ένωσης.

11.      Το δικαστήριο αυτό, διατηρώντας αμφιβολίες ως προς το περιεχόμενο του άρθρου 21, παράγραφος 1, ΣΛΕΕ, και ιδίως ως προς τη δυνατότητα εφαρμογής των αρχών που διατύπωσε το Δικαστήριο με την απόφαση Lounes, αποφάσισε να αναστείλει την ενώπιόν του διαδικασία και να υποβάλει στο Δικαστήριο το ακόλουθο προδικαστικό ερώτημα:

«Εφαρμόζεται το άρθρο 21, παράγραφος 1, ΣΛΕΕ σε πολίτη της Ένωσης ο οποίος έχει εκ γενετής την ιθαγένεια δύο κρατών μελών και έχει διαμείνει κατά τα δώδεκα πρώτα έτη της ζωής του στο ένα και, στη συνέχεια, στο έτερο των εν λόγω κρατών μελών, με συνέπεια να αποκτά μέσω αυτού παράγωγο δικαίωμα διαμονής ο υπήκοος τρίτου κράτους με τον οποίο ο πολίτης της Ένωσης συνήψε για κάποιο χρονικό διάστημα γάμο και διέμεινε από κοινού στο δεύτερο κράτος μέλος του οποίου έχει την ιθαγένεια;»

12.      Γραπτές παρατηρήσεις κατέθεσαν ο προσφεύγων, η Γερμανική Κυβέρνηση και η Ευρωπαϊκή Επιτροπή. Οι εν λόγω διάδικοι και ενδιαφερόμενοι παρέστησαν κατά την επ’ ακροατηρίου συζήτηση της 22ας Απριλίου 2026, κατά τη διάρκεια της οποίας απάντησαν επίσης στις ερωτήσεις που έθεσε το Δικαστήριο προς προφορική απάντηση.

13.      Από τη συζήτηση κατά την επ’ ακροατηρίου αυτή συνεδρίαση προκύπτει ότι ο προσφεύγων εξακολουθεί να διαμένει παρανόμως στο γερμανικό έδαφος, πλην όμως η διαμονή του παραμένει ανεκτή. Ο προσφεύγων συνήψε νέο γάμο και απέκτησε τέταρτο τέκνο.

III. Ανάλυση

Α.      Προκαταρκτικές παρατηρήσεις

14.      Πριν από την εξέταση του προδικαστικού ερωτήματος, θα προβώ σε δύο προκαταρκτικές παρατηρήσεις.

15.      Η πρώτη παρατήρηση αφορά το ζήτημα του νομικού καθεστώτος της ενδιαφερομένης, πολίτη της Ένωσης, κατά τον χρόνο της διέλευσης των συνόρων μεταξύ Γερμανίας και Πολωνίας. Η παρατήρηση αυτή είναι ουσιώδης, καθόσον από την απάντηση στο ερώτημα αυτό εξαρτάται η δυνατότητα εφαρμογής της οδηγίας 2004/38.

16.      Στην απόφαση περί παραπομπής, το Bundesverwaltungsgericht (Ομοσπονδιακό Διοικητικό Δικαστήριο) εκκινεί από την παραδοχή ότι η ενδιαφερόμενη, πολίτης της Ένωσης, απέκτησε εκ γενετής την ιθαγένεια δύο κρατών μελών. Τούτο προκύπτει από την ίδια τη διατύπωση του προδικαστικού ερωτήματος. Εντούτοις, διερωτάται αν το γεγονός ότι η γερμανική ιθαγένεια της ενδιαφερομένης διαπιστώθηκε μόνο μετά την εγκατάστασή της στο γερμανικό έδαφος δύναται να επηρεάσει την εκτίμηση της εκ μέρους της άσκησης του δικαιώματός της να κυκλοφορεί και να διαμένει ελεύθερα στο έδαφος των κρατών μελών κατά την έννοια του άρθρου 21, παράγραφος 1, ΣΛΕΕ.

17.      Φρονώ ότι η περίσταση αυτή δεν πρέπει να ληφθεί υπόψη για τους σκοπούς της εξέτασης του προδικαστικού ερωτήματος. Συγκεκριμένα, καθόσον η αναγνώριση του δεσμού της ιθαγένειας συνιστά πράξη αναγνωριστικού χαρακτήρα, η αναγνώριση αυτή παρήγαγε τα αποτελέσματά της αναδρομικά από τη γέννηση του πολίτη της Ένωσης, οπότε η ενδιαφερόμενη δεν μπορεί να θεωρηθεί ως «αποκλειστικά Πολωνή» κατά τον χρόνο κατά τον οποίο διήλθε τα σύνορα με την Ομοσπονδιακή Δημοκρατία της Γερμανίας, όπως διατείνεται ο προσφεύγων. Ως εκ τούτου, και στο μέτρο που η ενδιαφερόμενη, πολίτης της Ένωσης, διέμεινε διαδοχικά στα δύο κράτη μέλη των οποίων έχει την ιθαγένεια, η οδηγία 2004/38, η οποία καθορίζει τους περιορισμούς και τις προϋποθέσεις για την άσκηση από τους πολίτες της Ένωσης του δικαιώματος ελεύθερης κυκλοφορίας και διαμονής στο έδαφος των κρατών μελών, το οποίο προβλέπεται στο άρθρο 21, παράγραφος 1, ΣΛΕΕ (15), ουδέποτε είχε εφαρμογή. Το ζήτημα αυτό δεν αμφισβητείται στην κύρια δίκη. Υπενθυμίζεται, συγκεκριμένα, ότι, κατά το άρθρο 3, παράγραφος 1, της εν λόγω οδηγίας, αυτή ισχύει για όλους τους πολίτες της Ένωσης οι οποίοι μεταβαίνουν ή διαμένουν σε κράτος μέλος άλλο από εκείνο του οποίου είναι υπήκοοι καθώς και τα μέλη των οικογενειών τους που τους συνοδεύουν ή πηγαίνουν να τους συναντήσουν. Σύμφωνα με τη νομολογία του Δικαστηρίου, η εν λόγω οδηγία δεν ρυθμίζει επομένως τα παράγωγα δικαιώματα των μελών της οικογένειας του εν λόγω πολίτη της Ένωσης στο κράτος μέλος του οποίου έχει την ιθαγένεια (16).

18.      Η δεύτερη παρατήρηση αφορά την κρισιμότητα της νομολογίας την οποία έχει διαμορφώσει το Δικαστήριο σχετικά με τον περιορισμό του δικαιώματος του πολίτη της Ένωσης να κυκλοφορεί και να διαμένει ελεύθερα στο έδαφος των κρατών μελών, ο οποίος απορρέει από την άρνηση των εθνικών αρχών να αναγνωρίσουν ή να τροποποιήσουν το επώνυμό του.

19.      Συγκεκριμένα, τόσο η απόφαση περί παραπομπής όσο και οι παρατηρήσεις του προσφεύγοντος και της Επιτροπής παραπέμπουν στις αρχές τις οποίες έχει διατυπώσει το Δικαστήριο με τις αποφάσεις της 2ας Οκτωβρίου 2003, Garcia Avello (17), της 8ης Ιουνίου 2017, Freitag (18), και της 25ης Νοεμβρίου 2025, Wojewoda Mazowiecki (19). Εντούτοις, οι επιδιωκόμενοι από τους εν λόγω μετέχοντες στη διαδικασία σκοποί διαφέρουν: ενώ το αιτούν δικαστήριο επιχειρεί να στοιχειοθετήσει την ύπαρξη συνδέσμου με το δίκαιο της Ένωσης, ο προσφεύγων και η Επιτροπή επιδιώκουν να αποδείξουν τη δυνατότητα εφαρμογής του άρθρου 21 ΣΛΕΕ και ότι οι πολίτες της Ένωσης που έχουν την ιθαγένεια δύο κρατών μελών δικαιούνται να ασκούν τα δικαιώματα που συνδέονται με το άρθρο αυτό στο έδαφος ενός εκ των κρατών μελών αυτών.

20.      Δεν νομίζω ότι η νομολογία αυτή μπορεί να εφαρμοστεί κατ’ αναλογίαν. Συγκεκριμένα, οι κανόνες που διέπουν την αναγνώριση, τη μεταγραφή ή ακόμη και την τροποποίηση στοιχείων που αφορούν την προσωπική κατάσταση του πολίτη της Ένωσης, όπως το επώνυμο, το φύλο ή την οικογενειακή κατάσταση, και εκείνοι που ρυθμίζουν το δικαίωμα διαμονής των υπηκόων τρίτων χωρών, μελών της οικογένειάς του, μολονότι συμβάλλουν όλοι στην υλοποίηση χώρου ελεύθερης κυκλοφορίας και διαμονής στην Ένωση, εξυπηρετούν ωστόσο διαφορετικούς σκοπούς και παρουσιάζουν ιδιαιτερότητες που διαμορφώνονται βάσει ειδικών αρχών.

21.      Κατά συνέπεια, η ανάλυσή μου θα επικεντρωθεί στις αρχές τις οποίες έχει διατυπώσει το Δικαστήριο σχετικά με το πεδίο εφαρμογής του άρθρου 21, παράγραφος 1, ΣΛΕΕ αποκλειστικά στο πλαίσιο της χορήγησης παράγωγων δικαιωμάτων διαμονής σε υπηκόους τρίτων χωρών, μέλη της οικογένειας πολιτών της Ένωσης.

Β.      Εξέταση του πεδίου εφαρμογής του άρθρου 21, παράγραφος 1, ΣΛΕΕ

22.      Με το προδικαστικό ερώτημα, το αιτούν δικαστήριο ζητεί, κατ’ ουσίαν, από το Δικαστήριο να διευκρινίσει αν πολίτης της Ένωσης ο οποίος μετακινήθηκε μεταξύ δύο κρατών μελών των οποίων έχει την ιθαγένεια εκ γενετής προκειμένου να εγκατασταθεί μόνιμα στο ένα από τα κράτη αυτά άσκησε το δικαίωμά του να κυκλοφορεί και να διαμένει ελεύθερα στο έδαφος των κρατών μελών, το οποίο του αναγνωρίζει το άρθρο 21, παράγραφος 1, ΣΛΕΕ, με συνέπεια ο υπήκοος τρίτης χώρας με τον οποίο ο εν λόγω πολίτης έχει συνάψει και συσφίξει τους οικογενειακούς δεσμούς του στο τελευταίο αυτό κράτος να μπορεί να επικαλεστεί ενώπιον των αρμόδιων εθνικών αρχών παράγωγο δικαίωμα διαμονής που στηρίζεται στις διατάξεις του δικαίου της Ένωσης.

23.      Για τους λόγους που θα εκθέσω στη συνέχεια, φρονώ ότι το άρθρο 21, παράγραφος 1, ΣΛΕΕ δεν εφαρμόζεται σε τέτοια περίπτωση. Μολονότι ο προσφεύγων και η Επιτροπή επιχειρούν να αποδείξουν ότι η λύση που έκανε δεκτή το Δικαστήριο με την απόφαση Lounes σχετικά με πολίτη της Ένωσης ο οποίος απέκτησε δεύτερη ιθαγένεια κατόπιν πολιτογράφησής του στο κράτος μέλος υποδοχής μπορεί να επεκταθεί και στην περίπτωση πολίτη της Ένωσης ο οποίος έχει την ιθαγένεια δύο κρατών μελών εκ γενετής, θα καταδείξω ότι υφίστανται ουσιώδεις διαφορές μεταξύ των δύο αυτών καταστάσεων οι οποίες αποκλείουν, κατά τη γνώμη μου, την επιλογή μιας τέτοιας πρότασης από το Δικαστήριο.

1.      Οι αρχές που διατυπώθηκαν με την απόφαση McCarthy

24.      Υπενθυμίζεται ότι, με την απόφαση της 5ης Μαΐου 2011, McCarthy (20), το Δικαστήριο έκρινε, κατ’ ουσίαν, ότι το άρθρο 21 ΣΛΕΕ δεν εφαρμόζεται σε πολίτη της Ένωσης ο οποίος ουδέποτε άσκησε το δικαίωμα ελεύθερης κυκλοφορίας, διαμένει ανέκαθεν στο κράτος μέλος της ιθαγενείας του και, επιπλέον, έχει και την ιθαγένεια άλλου κράτους μέλους. Στην υπόθεση επί της οποίας εκδόθηκε η απόφαση αυτή, η Shirley McCarthy, πολίτης της Ένωσης, είχε υποβάλει αίτηση χορηγήσεως άδειας διαμονής δυνάμει του δικαίου της Ένωσης ενώπιον των αρχών του Ηνωμένου Βασιλείου, του οποίου είχε την ιθαγένεια και στο οποίο διέμενε ανέκαθεν. Είχε επίσης την ιρλανδική ιθαγένεια. Η αίτηση αυτή αποσκοπούσε στη χορήγηση στον G. McCarthy, υπήκοο τρίτης χώρας, άδειας διαμονής δυνάμει της οδηγίας 2004/38, υπό την ιδιότητά του ως μέλους της οικογενείας της, δεδομένου ότι η κανονιστική ρύθμιση του Ηνωμένου Βασιλείου περί μεταναστεύσεως δεν του αναγνώριζε τέτοιο δικαίωμα (21).

25.      Με την απόφασή του, το Δικαστήριο υπενθύμισε κατ’ αρχάς ότι οι κανόνες της Συνθήκης περί ελεύθερης κυκλοφορίας των προσώπων και οι εκδοθείσες προς εκτέλεση των ως άνω κανόνων πράξεις δεν εφαρμόζονται επί δραστηριοτήτων οι οποίες δεν έχουν κανένα στοιχείο συνδέσεως με οποιαδήποτε από τις προβλεπόμενες στο δίκαιο της Ένωσης καταστάσεις και των οποίων όλα τα ασκούντα επιρροή στοιχεία περιορίζονται στο εσωτερικό ενός και μόνον κράτους μέλους (22). Συναφώς, υπενθύμισε επίσης ότι μόνον το γεγονός ότι η πολίτης της Ένωσης έχει την ιθαγένεια δύο κρατών μελών δεν αρκεί, αυτό καθεαυτό, για να θεωρηθεί ότι η κατάστασή της εμπίπτει στο άρθρο 21 ΣΛΕΕ (23). Προκειμένου να εκτιμηθεί η ύπαρξη συνδέσμου με το δίκαιο της Ένωσης σε μια κατάσταση στην οποία η S. McCarthy δεν είχε κάνει χρήση του δικαιώματος ελευθερίας κυκλοφορίας, το Δικαστήριο εξέτασε αν η άρνηση αναγνώρισης δικαιώματος διαμονής στον σύζυγό της προσέβαλε το δικαίωμά της να κυκλοφορεί και να διαμένει ελεύθερα στο έδαφος των κρατών μελών και, ευρύτερα, τα δικαιώματα που συναρτώνται με την ιδιότητά της ως πολίτη της Ένωσης (24). Ελλείψει τέτοιας προσβολής, το Δικαστήριο κατέληξε στο συμπέρασμα ότι η κατάστασή της δεν παρουσίαζε κανένα συνδετικό στοιχείο με κάποια από τις καταστάσεις που προβλέπει το δίκαιο της Ένωσης και ότι το σύνολο των κρίσιμων στοιχείων της καταστάσεως αυτής περιορίζονταν στο εσωτερικό ενός μόνον κράτους μέλους (25).

26.      Στην υπό κρίση υπόθεση, το γεγονός ότι η ενδιαφερόμενη μετακινήθηκε μεταξύ των δύο κρατών μελών των οποίων έχει την ιθαγένεια μεταβάλλει το συμπέρασμα αυτό; Φρονώ πως όχι.

27.      Δεν αμφισβητείται ότι η ενδιαφερόμενη, καθόσον είναι υπήκοος δύο κρατών μελών, ήτοι της Δημοκρατίας της Πολωνίας, στο έδαφος της οποίας γεννήθηκε και διέμεινε μέχρι την ηλικία των δώδεκα ετών, και της Ομοσπονδιακής Δημοκρατίας της Γερμανίας, στο έδαφος της οποίας μετέβη και δημιούργησε την οικογενειακή της ζωή, έχει την ιδιότητα του πολίτη της Ένωσης. Το άρθρο 20, παράγραφος 1, προβλέπει συγκεκριμένα ότι κάθε πρόσωπο που έχει την ιθαγένεια κράτους μέλους έχει την ιδιότητα του πολίτη της Ένωσης η οποία προστίθεται στην εθνική ιθαγένεια και δεν την αντικαθιστά (26). Κατά πάγια νομολογία, η ιδιότητα του πολίτη της Ένωσης συνιστά τη θεμελιώδη ιδιότητα των υπηκόων των κρατών μελών (27). Υπό την ιδιότητα αυτή, η ενδιαφερόμενη μπορεί επομένως να επικαλεστεί, τόσο έναντι της Ομοσπονδιακής Δημοκρατίας της Γερμανίας όσο και έναντι της Δημοκρατίας της Πολωνίας, τα δικαιώματα που συνδέονται με την ιδιότητα αυτή, και ιδίως το δικαίωμα ελεύθερης κυκλοφορίας και διαμονής στο έδαφος των κρατών μελών, όπως αυτό απονέμεται από το άρθρο 21, παράγραφος 1, ΣΛΕΕ (28).

28.      Εντούτοις, μολονότι η ενδιαφερόμενη μετακινήθηκε σε ορισμένο βαθμό εντός της Ένωσης, δεν είμαι πεπεισμένος ότι η διασυνοριακή αυτή μετακίνηση μεταξύ κρατών μελών των οποίων έχει την ιθαγένεια εκ γενετής αρκεί, αφεαυτής, για να θεωρηθεί ότι άσκησε το δικαίωμα που της απονέμει το άρθρο 21, παράγραφος 1, ΣΛΕΕ, καθόσον από κανένα στοιχείο της δικογραφίας δεν προκύπτει ότι αυτή κυκλοφόρησε ή διέμεινε στο έδαφος άλλου κράτους μέλους πλην της Δημοκρατίας της Πολωνίας και της Ομοσπονδιακής Δημοκρατίας της Γερμανίας.

29.      Ένας από τους θεμελιώδεις κανόνες του δικαίου της Ένωσης στον τομέα της ελεύθερης κυκλοφορίας και διαμονής είναι ότι η ελευθερία αυτή δεν μπορεί, κατ’ αρχήν, να προβληθεί παρά μόνον από τον υπήκοο κράτους μέλους ο οποίος, υπό την ιδιότητά του ως πολίτης της Ένωσης, έχει κυκλοφορήσει και έχει διαμείνει σε κράτος μέλος άλλο από το κράτος μέλος καταγωγής του, σύμφωνα με το άρθρο 21 ΣΛΕΕ και υπό τις προϋποθέσεις που ορίζει η οδηγία 2004/38. Το Δικαστήριο έχει επομένως κρίνει ρητά ότι «το δικαίωμα ελεύθερης κυκλοφορίας περιλαμβάνει […] το δικαίωμα των πολιτών της […] Ένωσης να εισέρχονται σε κράτος μέλος διαφορετικό από το κράτος καταγωγής τους» (29). Τούτο συνάδει με την αρχή κατά την οποία η ιδιότητα του πολίτη της Ένωσης έχει παράγωγο χαρακτήρα σε σχέση με την εθνική ιθαγένεια, καθόσον η τελευταία παραπέμπει σε νομικό και πολιτικό καθεστώς το οποίο αναγνωρίζεται στους υπηκόους κράτους μέλους πέραν της κρατικής πολιτικής τους κοινότητας (30). Το Δικαστήριο έχει επίσης κρίνει ότι το δικαίωμα αυτό ασκείται υπό τους περιορισμούς και υπό τις προϋποθέσεις που προβλέπονται από τη Συνθήκη ΛΕΕ και από τις διατάξεις που θεσπίζονται για την εφαρμογή της, επισημαίνοντας επομένως ρητά, με την απόφαση της 17ης Νοεμβρίου 2011, Gaydarov (31), ότι το δικαίωμα αυτό «δεν είναι απεριόριστο» (32).

30.      Κατά συνέπεια, στο παρόν στάδιο εξέλιξης του δικαίου της Ένωσης, το άρθρο 21 ΣΛΕΕ δεν περιλαμβάνει το δικαίωμα των πολιτών της Ένωσης να εισέρχονται και να διαμένουν στο έδαφος του κράτους μέλους καταγωγής τους, καθόσον το δικαίωμα αυτό συνδέεται με την ιδιότητά τους ως υπηκόων του εν λόγω κράτους. Οι πολίτες αυτοί αντλούν το εν λόγω δικαίωμα όχι από το δίκαιο της Ένωσης, αλλά από το εθνικό τους δίκαιο. Εν αντιθέσει προς το δικαίωμα ελεύθερης κυκλοφορίας και διαμονής στο έδαφος των κρατών μελών, το οποίο συνδέεται με το καθεστώς του πολίτη της Ένωσης, το ίδιο δικαίωμα δεν μπορεί να υποβληθεί σε κανέναν απολύτως περιορισμό. Το Δικαστήριο έχει επομένως κρίνει επανειλημμένα ότι, σύμφωνα με αρχή του διεθνούς δικαίου, ένα κράτος μέλος δεν μπορεί να αρνηθεί στους υπηκόους του το δικαίωμα εισόδου και διαμονής στο έδαφός του, το δε δικαίωμα διαμονής τους δεν μπορεί, συνεπώς, να εξαρτηθεί από προϋποθέσεις (33).

31.      Με την απόφαση McCarthy, το Δικαστήριο συνήγαγε εντεύθεν ότι δεδομένου ότι η διαμονή ενός προσώπου που είναι εγκατεστημένο στο κράτος μέλος της ιθαγενείας του δεν μπορεί να εξαρτηθεί από προϋποθέσεις, η οδηγία 2004/38, που αφορά τους όρους ασκήσεως του δικαιώματος ελεύθερης κυκλοφορίας και διαμονής στην επικράτεια των κρατών μελών, δεν μπορεί να έχει εφαρμογή σε πολίτη της Ένωσης που έχει άνευ όρων δικαίωμα διαμονής καθόσον διαμένει στο κράτος μέλος της ιθαγενείας του (34). Φρονώ ότι το σκεπτικό αυτό έχει εφαρμογή στο άρθρο 21, παράγραφος 1, ΣΛΕΕ, το οποίο συνιστά το έρεισμά του.

32.      Εν προκειμένω, η ενδιαφερόμενη, πολίτης της Ένωσης, έφυγε από το έδαφος της Δημοκρατίας της Πολωνίας, της οποίας είναι υπήκοος, προκειμένου να μεταβεί και να διαμείνει στο έδαφος της Ομοσπονδιακής Δημοκρατίας της Γερμανίας, της οποίας έχει επίσης την ιθαγένεια, όχι στο πλαίσιο της άσκησης του δικαιώματός της να κυκλοφορεί και να διαμένει ελεύθερα στο έδαφος των κρατών μελών, το οποίο της αναγνωρίζει το άρθρο 21, παράγραφος 1, ΣΛΕΕ, αλλά βάσει του αυτοτελούς και άνευ όρων δικαιώματος εισόδου και διαμονής που της παρέχει η ιθαγένειά της (35). Ελλείψει τέτοιας προϋπόθεσης, και δεδομένου ότι τα δικαιώματα που ενδεχομένως αναγνωρίζονται στους υπηκόους τρίτων χωρών δεν αποτελούν ίδια δικαιώματα των υπηκόων αυτών, αλλά παράγωγα δικαιώματα εκπορευόμενα από τα δικαιώματα του πολίτη της Ένωσης (36), δεν μπορεί να απαιτηθεί από την Ομοσπονδιακή Δημοκρατία της Γερμανίας να χορηγήσει στον προσφεύγοντα, υπό την ιδιότητά του ως μέλους της οικογένειας πολίτη της Ένωσης, δικαίωμα διαμονής το οποίο θα στηριζόταν απευθείας στο άρθρο 21, παράγραφος 1, ΣΛΕΕ, ενώ όλα τα κρίσιμα στοιχεία περιορίζονται στο εσωτερικό του εν λόγω κράτους μέλους, καθώς το ζευγάρι γνωρίστηκε και συνήψε τους οικογενειακούς δεσμούς του στο γερμανικό έδαφος προτού τους συσφίξει και τους λύσει στο ίδιο αυτό έδαφος.

33.      Επομένως, παρά τη διασυνοριακή μετακίνηση της ενδιαφερομένης, εκτιμώ ότι η εν λόγω πολίτης της Ένωσης, η οποία μετακινήθηκε μεταξύ των κρατών μελών των οποίων έχει την ιθαγένεια εκ γενετής και στο έδαφος των οποίων διέμενε ανέκαθεν, δεν έκανε χρήση του δικαιώματός της να κυκλοφορεί και να διαμένει ελεύθερα στο έδαφος των κρατών μελών κατά την έννοια του άρθρου 21, παράγραφος 1, ΣΛΕΕ, οπότε ο προσφεύγων δεν μπορεί να αντλήσει δικαίωμα διαμονής στηριζόμενο απευθείας στη διάταξη αυτή.

34.      Επιπλέον, ο προσφεύγων δεν μπορεί, κατά τη γνώμη μου, ούτε να απολαύει παράγωγου δικαιώματος διαμονής δυνάμει του άρθρου 20 ΣΛΕΕ. Όπως υπενθυμίζει το Δικαστήριο, ο σκοπός και η δικαιολόγηση των εν λόγω παράγωγων δικαιωμάτων ερείδονται στη διαπίστωση ότι η άρνηση αναγνώρισής τους δύναται να θίξει την ελευθερία κυκλοφορίας και διαμονής του πολίτη της Ένωσης (37). Ωστόσο, δεν θεωρώ ότι η επίμαχη κατάσταση μπορεί να εξομοιωθεί με τις όλως ειδικές περιπτώσεις στις οποίες τα κράτη μέλη, παρά την απουσία διασυνοριακής μετακίνησης του πολίτη της Ένωσης, υποχρεούνται να αναγνωρίσουν τέτοιο δικαίωμα διαμονής, καθώς ο τελευταίος θα εμποδιζόταν να απολαύει πράγματι, κατά το ουσιώδες μέρος τους, των δικαιωμάτων που συναρτώνται με την ιδιότητά του ως πολίτη της Ένωσης (38).

35.      Σύμφωνα με πάγια νομολογία, την οποία διαμόρφωσε το Δικαστήριο με την απόφαση της 8ης Μαρτίου 2011, Ruiz Zambrano (39) υφίστανται πράγματι περιπτώσεις στις οποίες, «μολονότι το σχετικό με το δικαίωμα διαμονής των υπηκόων τρίτων χωρών παράγωγο δίκαιο της Ένωσης δεν τυγχάνει εφαρμογής και ο ενδιαφερόμενος πολίτης της Ένωσης δεν έχει κάνει χρήση της ελευθερίας κυκλοφορίας και διαμονής, επιβάλλεται η αναγνώριση παράγωγου δικαιώματος διαμονής δυνάμει του άρθρου 20 ΣΛΕΕ σε υπήκοο τρίτης χώρας, μέλος της οικογένειας του πολίτη αυτού, καθώς η πρακτική αποτελεσματικότητα της ιθαγένειας της Ένωσης θα καταλυόταν αν, συνεπεία της μη αναγνώρισης ενός τέτοιου δικαιώματος, ο εν λόγω πολίτης αναγκαζόταν εκ των πραγμάτων να εγκαταλείψει το έδαφος της Ένωσης στο σύνολό του, στερούμενος, ως εκ τούτου, τη δυνατότητα να απολαύει πράγματι, κατά το ουσιώδες μέρος τους, των δικαιωμάτων που του παρέχει [η ιδιότητά του ως πολίτη της Ένωσης]» (40).

36.      Όπως υπενθύμισε το Δικαστήριο με την απόφαση Safi, γνώρισμα των καταστάσεων αυτών αποτελεί το γεγονός ότι, μολονότι αυτές διέπονται από κανονιστικές ρυθμίσεις που εμπίπτουν κατ’ αρχήν στην αρμοδιότητα των κρατών μελών, ήτοι από τις ρυθμίσεις που αφορούν το δικαίωμα εισόδου και διαμονής των υπηκόων τρίτων χωρών εκτός του πεδίου εφαρμογής των διατάξεων του παράγωγου δικαίου της Ένωσης, οι εν λόγω καταστάσεις είναι, πάντως, στενά συνυφασμένες με την ελευθερία κυκλοφορίας και διαμονής πολίτη της Ένωσης, με αποτέλεσμα να αποκλείεται η άρνηση αναγνώρισης του εν λόγω δικαιώματος εισόδου και διαμονής υπηκόων τρίτων χωρών εντός του κράτους μέλους όπου διαμένει ο πολίτης της Ένωσης, ώστε να μη θίγεται η εν λόγω ελευθερία (41). Εντούτοις, η άρνηση αναγνώρισης τέτοιου δικαιώματος διαμονής σε υπήκοο τρίτης χώρας είναι ικανή να θίξει την πρακτική αποτελεσματικότητα της ιθαγένειας της Ένωσης μόνο σε περίπτωση κατά την οποία μεταξύ του εν λόγω υπηκόου τρίτης χώρας και του πολίτη της Ένωσης που είναι μέλος της οικογένειάς του υφίσταται τέτοια σχέση εξάρτησης ώστε ο πολίτης της Ένωσης να αναγκάζεται να συνοδεύσει τον εν λόγω υπήκοο τρίτης χώρας και να εγκαταλείψει το έδαφος της Ένωσης στο σύνολό του (42).

37.      Ωστόσο, αντιθέτως προς την περίπτωση την οποία αφορούσαν οι υποθέσεις επί των οποίων εκδόθηκαν η απόφαση της 8ης Μαρτίου 2011, Ruiz Zambrano (43), ή ακόμη οι αποφάσεις της 10ης Μαΐου 2017, Chavez-Vilchez κ.λπ. (44), και της 8ης Μαΐου 2018, K.A. κ.λπ. (Οικογενειακή επανένωση στο Βέλγιο)(45), από κανένα στοιχείο της κατάστασης της ενδιαφερομένης, όπως αυτή εκτίθεται στην απόφαση περί παραπομπής, δεν προκύπτει ότι η άρνηση αναγνώρισης δικαιώματος διαμονής στον προσφεύγοντα ενέχει τον κίνδυνο να στερήσει από την ίδια ή από τα ανήλικα τέκνα της την πραγματική απόλαυση, κατά το ουσιώδες μέρος τους, των δικαιωμάτων που τους παρέχει η ιδιότητά τους ως πολιτών της Ένωσης (46). Συγκεκριμένα, από κανένα στοιχείο δεν προκύπτει ότι, συνεπεία της άρνησης αυτής, οι τελευταίοι υποχρεώθηκαν να εγκαταλείψουν το έδαφος της Ένωσης ή ότι εμποδίστηκαν στην άσκηση του δικαιώματός τους να κυκλοφορούν και να διαμένουν ελεύθερα στο έδαφος άλλων κρατών μελών των οποίων δεν έχουν την ιθαγένεια. Ο προσφεύγων απολαύει ανέκαθεν στο γερμανικό έδαφος καθεστώτος διοικητικής ανοχής και, παρά την απόρριψη της αίτησής του για τη χορήγηση τίτλου διαμονής, τα μέλη της οικογένειάς του διέμεναν πάντοτε στο γερμανικό έδαφος. Επιπλέον, ο κίνδυνος αυτός μπορεί ευλόγως να αποκλειστεί σήμερα καθόσον, πρώτον, από την απόφαση περί παραπομπής προκύπτει ότι το ζευγάρι έχει λάβει διαζύγιο από το 2021, δεύτερον, από τις διαπιστώσεις του Verwaltungsgerichtshof Baden-Württemberg (Διοικητικού Εφετείου του Baden-Württemberg) προκύπτει ότι δεν υφίσταται σχέση πραγματικής εξάρτησης μεταξύ του προσφεύγοντος και των τέκνων που γεννήθηκαν από τον γάμο του με την ενδιαφερόμενη (47) και, τρίτον, ο εκπρόσωπος του προσφεύγοντος επισήμανε κατά την επ’ ακροατηρίου συζήτηση ότι ο τελευταίος έχει πλέον δημιουργήσει νέα οικογένεια.

38.      Κατά συνέπεια, η επίμαχη κατάσταση δεν μπορεί να χαρακτηριστεί ως «όλως ειδική περίπτωση» η οποία να δικαιολογεί την κατ’ εξαίρεση χορήγηση από την Ομοσπονδιακή Δημοκρατία της Γερμανίας παράγωγου δικαιώματος διαμονής σε υπήκοο τρίτης χώρας, μέλος της οικογένειας πολίτη της Ένωσης, δυνάμει του άρθρου 20 ΣΛΕΕ, προκειμένου να διασφαλισθεί η πρακτική αποτελεσματικότητα της ιθαγένειας της Ένωσης.

2.      Οι αρχές που διατυπώθηκαν με την απόφαση Lounes

39.      Φρονώ ότι η λύση που προκρίθηκε από το Δικαστήριο με την απόφαση Lounes (48), η οποία επιβεβαιώθηκε έκτοτε με την απόφαση Chief Appeals Officer κ.λπ., δεν μπορεί να τύχει εφαρμογής σε κατάσταση όπως η επίμαχη.

40.      Οφείλω να ομολογήσω ότι η ιδέα της επέκτασης της λύσης αυτής προκύπτει αρκετά αυθόρμητα λόγω παρόμοιων πραγματικών περιστατικών. Η ομοιότητα αυτή έγκειται στο γεγονός ότι, τόσο στην υπόθεση επί της οποίας εκδόθηκε η απόφαση Lounes όσο και στην υπόθεση της κύριας δίκης, η πολίτης της Ένωσης μετακινήθηκε μεταξύ δύο κρατών μελών των οποίων είχε την ιθαγένεια κατά τον χρόνο που συνήψε και συνέσφιξε τους οικογενειακούς δεσμούς της με υπήκοο τρίτης χώρας.

41.      Η υπόθεση επί της οποίας εκδόθηκε η απόφαση Lounes αφορούσε ειδικότερα την κατάσταση Ισπανίδας υπηκόου, της P. N. García Ormazabal, η οποία, αφού μετέβη, στο πλαίσιο της άσκησης του δικαιώματός της να κυκλοφορεί ελεύθερα, και διέμεινε επί αρκετά έτη στο έδαφος του Ηνωμένου Βασιλείου, του οποίου δεν είχε την ιθαγένεια, δυνάμει και τηρουμένων των διατάξεων του άρθρου 7, παράγραφος 1, ή του άρθρου 16, παράγραφος 1, της οδηγίας 2004/38, απέκτησε την ιθαγένεια του κράτους αυτού με πολιτογράφηση, χωρίς να αποποιηθεί την ισπανική ιθαγένειά της. Αρκετά χρόνια αργότερα παντρεύτηκε υπήκοο τρίτης χώρας, ο οποίος υπέβαλε ενώπιον των αρχών του Ηνωμένου Βασιλείου αίτηση για τη χορήγηση παράγωγου τίτλου διαμονής βάσει του άρθρου 21 ΣΛΕΕ.

42.      Στην περίπτωση αυτή, το Δικαστήριο έκρινε ότι ο πολίτης της Ένωσης πρέπει να μπορεί «να διατηρεί στο κράτος μέλος υποδοχής τα δικαιώματα που αντλεί από [το άρθρο 21, παράγραφος 1, ΣΛΕΕ], μετά την κτήση της ιθαγένειας αυτού του κράτους μέλους» (49) για τρεις λόγους: τη διασφάλιση της συνοχής του συστήματος που στηρίζεται σε μια λογική ενσωμάτωσης του πολίτη της Ένωσης, τη διασφάλιση της πρακτικής αποτελεσματικότητας του άρθρου 21 ΣΛΕΕ και την προώθηση της ίσης μεταχείρισης μεταξύ των πολιτών της Ένωσης.

43.      Ειδικότερα, το Δικαστήριο έκρινε ότι θα αντέβαινε στη λογική της προοδευτικής ενσωματώσεως που ενθαρρύνει το άρθρο 21 ΣΛΕΕ τέτοιος πολίτης ο οποίος διαθέτει τα δικαιώματα που του παρέχει το άρθρο 21, παράγραφος 1, ΣΛΕΕ λόγω ασκήσεως του δικαιώματος ελεύθερης κυκλοφορίας, να πρέπει να στερηθεί τα δικαιώματα αυτά και ιδίως το δικαίωμά του να έχει οικογενειακή ζωή στο κράτος μέλος υποδοχής, επειδή θέλησε, διά της πολιτογραφήσεώς του στο συγκεκριμένο κράτος μέλος, να ενσωματωθεί ακόμη περισσότερο στην κοινωνία του κράτους αυτού (50). Το Δικαστήριο επισήμανε επομένως ότι τα παρεχόμενα στον πολίτη της Ένωσης δικαιώματα εντός του κράτους μέλους υποδοχής, όπως μεταξύ άλλων το δικαίωμά του να έχει οικογενειακή ζωή με υπήκοο τρίτου κράτους, θα περιορίζονταν αναλόγως του βαθμού ενσωματώσεώς του στην κοινωνία αυτού του κράτους μέλους και του αριθμού των ιθαγενειών που έχει (51).

44.      Το Δικαστήριο επισήμανε επίσης ότι για να έχουν πρακτική αποτελεσματικότητα τα δικαιώματα που παρέχει στους πολίτες της Ένωσης το άρθρο 21, παράγραφος 1, ΣΛΕΕ, επιβάλλεται ένας πολίτης ευρισκόμενος σε τέτοια κατάσταση να διατηρεί στο κράτος μέλος υποδοχής τα δικαιώματα που αντλεί από την εν λόγω διάταξη, μετά την κτήση της ιθαγένειας αυτού του κράτους μέλους επιπλέον της αρχικής του ιθαγένειας, και, ειδικότερα, να έχει τη δυνατότητα οικογενειακής ζωής με τον σύζυγό του υπήκοο τρίτου κράτους, διά της παροχής στον εν λόγω υπήκοο του δευτερογενούς δικαιώματος διαμονής (52). Επομένως, ενώ το Δικαστήριο απαιτεί από τον πολίτη της Ένωσης που επιστρέφει στο κράτος μέλος καταγωγής του να συνοδεύεται από τον υπήκοο τρίτης χώρας, αντιθέτως, αίρει στην προκειμένη περίπτωση την απαίτηση αυτή, καθόσον ο πολίτης της Ένωσης μπορεί να απολαύει των δικαιωμάτων που κατοχυρώνει η οδηγία 2004/38, ακόμη και αν συνάψει και συσφίξει τους οικογενειακούς δεσμούς του μετά την άφιξή του στο έδαφος του κράτους μέλους του οποίου απέκτησε την ιθαγένεια (53).

45.      Τέλος, το Δικαστήριο επισήμανε ότι, σε αντίθετη περίπτωση, ο πολίτης της Ένωσης που άσκησε το δικαίωμα ελεύθερης κυκλοφορίας και απέκτησε την ιθαγένεια του κράτους μέλους υποδοχής επιπλέον της αρχικής του ιθαγένειας θα είχε, όσον αφορά την οικογενειακή του ζωή, λιγότερο ευνοϊκή μεταχείριση από έναν πολίτη της Ένωσης ο οποίος άσκησε επίσης το δικαίωμα αυτό, αλλά έχει μόνον την αρχική του ιθαγένεια (54).

46.      Φρονώ ότι η νομολογία αυτή δεν έχει εφαρμογή κατ’ αναλογίαν στην κατάσταση πολίτη της Ένωσης ο οποίος έχει εκ γενετής την ιθαγένεια του κράτους μέλους στο έδαφος του οποίου διαμένει.

47.      Πρώτον, μια τέτοια επέκταση θα απαιτούσε να γίνει δεκτό ότι το δικαίωμα ελεύθερης κυκλοφορίας και διαμονής στο έδαφος των κρατών μελών, το οποίο προβλέπεται στο άρθρο 21 ΣΛΕΕ, περιλαμβάνει επίσης το δικαίωμα των πολιτών της Ένωσης να εισέρχονται και να διαμένουν στο κράτος μέλος καταγωγής τους. Υπενθυμίζεται ωστόσο ότι, λαμβανομένων υπόψη της φύσης και του περιεχομένου του δεσμού της ιθαγένειας, το δικαίωμα εισόδου και διαμονής στο κράτος μέλος καταγωγής δεν μπορεί να υπόκειται σε «περιορισμούς και προϋποθέσεις» στους οποίους παραπέμπει ρητά τόσο το άρθρο 20, παράγραφος 2, όσο και το άρθρο 21, παράγραφος 1, ΣΛΕΕ. (55).

48.      Δεύτερον, τέτοια ερμηνεία θα ισοδυναμούσε με ακόμη μεγαλύτερο περιορισμό της αρμοδιότητας των κρατών μελών όσον αφορά τις προϋποθέσεις διαμονής των υπηκόων τρίτων χωρών, μελών της οικογένειας πολίτη της Ένωσης, και θα κατέληγε εντέλει στην άνευ ορίων αναγνώριση δικαιωμάτων που συνδέονται με την ιδιότητα του πολίτη της Ένωσης, ενώ καμία διάταξη των Συνθηκών δεν το προβλέπει ρητά, καθόσον η ιθαγένεια της Ένωσης έχει χαρακτήρα παράγωγο και συμπληρωματικό σε σχέση με την ιθαγένεια κράτους μέλους υπό το πρίσμα του γράμματος του άρθρου 20, παράγραφος 1, ΣΛΕΕ. Συγκεκριμένα, με γνώμονα την ερμηνεία αυτή, και βάσει μόνον του άρθρου 21, παράγραφος 1, ΣΛΕΕ, έστω και σε συνδυασμό με το άρθρο 7 του Χάρτη των Θεμελιωδών Δικαιωμάτων της Ευρωπαϊκής Ένωσης, τα κράτη μέλη θα υποχρεούνταν να αναγνωρίζουν στους υπηκόους τους που έχουν επίσης την ιθαγένεια άλλου κράτους μέλους, τα δικαιώματα και τα πλεονεκτήματα που συνδέονται με την άσκηση του δικαιώματος ελεύθερης κυκλοφορίας και διαμονής στο έδαφος των κρατών μελών, μεταξύ των οποίων περιλαμβάνεται και το παράγωγο δικαίωμα διαμονής, ενώ η οδηγία 2004/38 δεν θα τύγχανε ποτέ εφαρμογής.

49.      Στο σημείο αυτό ακριβώς έγκειται κατά τη γνώμη μου η σημαντικότερη διαφορά με τις υποθέσεις επί των οποίων εκδόθηκαν οι αποφάσεις Lounes και Chief Appeals Officer κ.λπ., και εντοπίζεται η κύρια δυσκολία για την αποδοχή της επέκτασης της λύσης που έκανε δεκτή το Δικαστήριο με τις αποφάσεις αυτές.

50.      Συγκεκριμένα, σε καθεμιά από τις υποθέσεις αυτές, η υπήκοος του οικείου κράτους μέλους «ενεργοποίησε» την εφαρμογή της ιθαγένειας της Ένωσης, ασκώντας το δικαίωμά της να κυκλοφορεί και να διαμένει ελεύθερα στο έδαφος των κρατών μελών υπό τις προϋποθέσεις που θέτει η οδηγία 2004/38, πριν από την πολιτογράφησή της στο κράτος μέλος υποδοχής. Τούτο είχε ως αποτέλεσμα να υπαχθεί ab initio το νομικό καθεστώς της, και ιδίως η προσωπική και οικογενειακή της κατάσταση, στο πεδίο εφαρμογής του δικαίου της Ένωσης, δεδομένου ότι κατέστη δικαιούχος νέων δικαιωμάτων, που απορρέουν από το δίκαιο της Ένωσης (56). Κατά τη θεωρία, η ιθαγένεια της Ένωσης δημιουργεί επομένως έναν πρόσθετο κύκλο δικαιωμάτων για τους υπηκόους των κρατών μελών. Προσθέτει στην πρώτη ομάδα των συνδεόμενων με την ιθαγένεια δικαιωμάτων των οποίων απολαύει ο υπήκοος του οικείου κράτους μέλους έναν δεύτερο κύκλο νέων δικαιωμάτων, των οποίων απολαύουν οι υπήκοοι όλων των κρατών μελών σύμφωνα με τις διατάξεις των Συνθηκών (57). Επομένως, ακριβώς λόγω της άσκησης του δικαιώματός της να κυκλοφορεί και να διαμένει ελεύθερα στο έδαφος των κρατών μελών υπό τις προϋποθέσεις που θέτει η οδηγία 2004/38 και της «σταδιακής ενσωμάτωσης» που προέκυψε από αυτήν στο κράτος μέλος υποδοχής, η P. N. García Ormazabal απέκτησε τη βρετανική ιθαγένειά της, και μόνον σε συνάρτηση με τα δικαιώματα που είχαν αποκτηθεί σε προγενέστερο χρόνο το Δικαστήριο δέχθηκε «κατ’ αναλογίαν εφαρμογή» της οδηγίας αυτής στη διαμονή της στο Ηνωμένο Βασίλειο (58). Ως εκ τούτου, ήταν ουσιώδες για το Δικαστήριο να διατηρηθούν στο βρετανικό έδαφος, υπό το πρίσμα του άρθρου 21, παράγραφος 1, ΣΛΕΕ, τα δικαιώματα που είχε αποκτήσει προγενέστερα δυνάμει της εν λόγω οδηγίας, ιδίως το δικαίωμά της για οικογενειακή επανένωση. Είναι αδιάφορο αν λαμβανόταν υπόψη η ισπανική ή η βρετανική ιθαγένεια της ενδιαφερομένης, δεδομένου ότι αυτή εμφανιζόταν πρωτίστως ως πολίτης της Ένωσης που είχε ασκήσει το δικαίωμά της να κυκλοφορεί και να διαμένει ελεύθερα στο έδαφος των κρατών μελών και της οποίας το δικαίωμα για οικογενειακή επανένωση το οποίο της είχε αναγνωριστεί έπρεπε να προστατευθεί (59). Επρόκειτο όχι μόνο για τη διασφάλιση της πρακτικής αποτελεσματικότητας του άρθρου 21, παράγραφος 1, ΣΛΕΕ, αλλά και για την αυτονομία και το κύρος της έννομης τάξης της Ένωσης.

51.      Όμως, σε κατάσταση όπως η επίμαχη στην κύρια δίκη, ο πολίτης της Ένωσης δεν μπορεί σε καμία περίπτωση να επικαλεστεί δικαιώματα που έχει αποκτήσει σε προγενέστερο χρονικό σημείο χάρη στην «ενεργοποίηση» της οδηγίας 2004/38, δεδομένου ότι, όπως έχει κρίνει κατ’ επανάληψη το Δικαστήριο, η οδηγία αυτή δεν έχει ποτέ εφαρμογή στην περίπτωσή του καθόσον κυκλοφορεί και διαμένει στο έδαφος κρατών μελών των οποίων έχει την ιθαγένεια. Δεδομένου ότι είναι αδύνατον ο πολίτης αυτός να αποκτήσει τα εν λόγω δικαιώματα, τα δικαιώματα αυτά δεν μπορούν, κατά συνέπεια, να διατηρηθούν (60).

52.      Στο παρόν στάδιο εξέλιξης του δικαίου της Ένωσης και εκτός αν επιδιώκεται η επέκταση του πεδίου εφαρμογής του άρθρου 21, παράγραφος 1, ΣΛΕΕ, η ενδιαφερόμενη τελεί συνεπώς, όσον αφορά τις προϋποθέσεις διαμονής του μέλους της οικογένειάς της, υπηκόου τρίτης χώρας, σε νομική κατάσταση παρόμοια με εκείνη «στατικού» Γερμανού πολίτη ο οποίος ζούσε ανέκαθεν στη Γερμανία και ο οποίος συνήψε και συνέσφιξε τους οικογενειακούς δεσμούς του στο ίδιο αυτό κράτος.

53.      Είναι αληθές ότι μια τέτοια λύση καταλήγει στην εισαγωγή διαφορετικής μεταχείρισης μεταξύ των πολιτών της Ένωσης που έχουν την ιθαγένεια δύο κρατών μελών αναλόγως του τρόπου με τον οποίο τους απονεμήθηκε η διπλή αυτή ιθαγένεια. Από τη μια πλευρά, είναι ο πολίτης της Ένωσης ο οποίος, όπως η ενδιαφερόμενη, έχει την ιθαγένεια δύο κρατών μελών εκ γενετής και ο οποίος πρέπει να θεωρηθεί ως «στατικός», διότι πάντοτε μετακινούταν και διέμενε στα κράτη μέλη των οποίων έχει την ιθαγένεια. Από την άλλη πλευρά, είναι ο πολίτης της Ένωσης ο οποίος, όπως η P. N. García Ormazabal, απέκτησε την ιθαγένεια δεύτερου κράτους μέλους διά της οδού της πολιτογράφησης και ο οποίος πρέπει να θεωρηθεί ως «κινητικός». Στην πρώτη ιθαγένειά του προστέθηκε μια δεύτερη, την οποία μπόρεσε να αποκτήσει επειδή άσκησε το δικαίωμά του να κυκλοφορεί και να διαμένει ελεύθερα στο έδαφος των κρατών μελών (61).

54.      Εντούτοις, πρέπει να γίνει διάκριση μεταξύ της νομικής κατάστασης της ενδιαφερομένης και εκείνης της P. N. García Ormazabal καθόσον μόνον η τελευταία έκανε χρήση των δικαιωμάτων που αντλούνται από την οδηγία 2004/38.

55.      Φρονώ ότι η διαφορετική αυτή μεταχείριση είναι, ως εκ τούτου, παρόμοια με εκείνη που γίνεται δεκτή μεταξύ «στατικού» υπηκόου κράτους μέλους, ο οποίος διέμενε πάντοτε στο κράτος μέλος καταγωγής του, και «κινητικού» υπηκόου κράτους μέλους, ο οποίος έκανε χρήση του δικαιώματός του ελεύθερης κυκλοφορίας και διαμονής στο έδαφος των κρατών μελών μεταβαίνοντας σε κράτος μέλος άλλο από το κράτος μέλος καταγωγής του.

56.      Στο πλαίσιο αυτό, επισημαίνεται ότι η επέκταση της λύσης που έκανε δεκτή το Δικαστήριο με την απόφαση Lounes θα κατέληγε στην εισαγωγή διαφορετικής μεταχείρισης μεταξύ των ημεδαπών αναλόγως του αν έχουν ή όχι και άλλη ιθαγένεια. Συγκεκριμένα, ο «στατικός» υπήκοος του οικείου κράτους μέλους, ο οποίος έχει μόνον την ιθαγένεια του κράτους μέλους στο έδαφος του οποίου διέμενε πάντοτε με την οικογένειά του, υπάγεται αποκλειστικά στην εθνική νομοθεσία περί μετανάστευσης, ενώ ο υπήκοος ο οποίος έχει την ιθαγένεια δύο κρατών μελών και ο οποίος, όπως η ενδιαφερόμενη, έχει επίσης συνάψει και συσφίξει τους οικογενειακούς δεσμούς του στο ίδιο αυτό έδαφος θα μπορούσε να επικαλεστεί ευνοϊκότερες διατάξεις όσον αφορά το δικαίωμα εισόδου και διαμονής. Όμως, από την άποψη των κανόνων στο ζήτημα του δικαιώματος εισόδου και διαμονής των μελών της οικογένειάς τους που είναι υπήκοοι τρίτων χωρών, η προσωπική και οικογενειακή κατάστασή τους μου φαίνεται απολύτως συγκρίσιμη. Τέτοια ερμηνεία θα μπορούσε συνεπώς να αντιβαίνει στο γράμμα του άρθρου 17, παράγραφος 1, της Ευρωπαϊκής Σύμβασης για την ιθαγένεια, δυνάμει του οποίου «[ο]ι υπήκοοι Κράτους Μέρους που έχουν και άλλη ιθαγένεια πρέπει να έχουν, στο έδαφος του Κράτους Μέρους αυτού στο οποίο διαμένουν, τα ίδια δικαιώματα και υποχρεώσεις με τους λοιπούς υπηκόους του εν λόγω Κράτους Μέρους».

57.      Λαμβανομένου υπόψη του συνόλου των ανωτέρω στοιχείων, εκτιμώ ότι το άρθρο 21, παράγραφος 1, ΣΛΕΕ δεν έχει εφαρμογή στην κατάσταση πολίτη της Ένωσης ο οποίος δεν άσκησε το δικαίωμά του να κυκλοφορεί και να διαμένει ελεύθερα στο έδαφος των κρατών μελών υπό τις προϋποθέσεις που θέτει η οδηγία 2004/38 μετακινούμενος μεταξύ δύο κρατών μελών των οποίων έχει την ιθαγένεια εκ γενετής και ο οποίος συνέσφιξε τους οικογενειακούς δεσμούς του με υπήκοο τρίτης χώρας ενώ ήταν ήδη εγκατεστημένος μονίμως στο έδαφος ενός εκ των κρατών αυτών. Εν προκειμένω, το άρθρο αυτό δεν εμποδίζει συνεπώς τις γερμανικές διοικητικές αρχές να εξετάσουν την αίτηση χορήγησης δικαιώματος διαμονής την οποία υπέβαλε ο προσφεύγων σύμφωνα με τις διατάξεις του εθνικού δικαίου που διέπουν το δικαίωμα διαμονής του μέλους της οικογένειας της ενδιαφερομένης, το οποίο είναι υπήκοος τρίτης χώρας.

58.      Κατά συνέπεια, θα προτείνω στο Δικαστήριο να κρίνει ότι το άρθρο 21, παράγραφος 1, ΣΛΕΕ δεν έχει εφαρμογή σε πολίτη της Ένωσης ο οποίος διέμενε πάντοτε στο ένα ή στο άλλο από τα κράτη μέλη των οποίων έχει την ιθαγένεια εκ γενετής και, ως εκ τούτου, δεν άσκησε το δικαίωμά του να κυκλοφορεί και να διαμένει ελεύθερα στο έδαφος των κρατών μελών, εφόσον η κατάσταση του πολίτη αυτού δεν συνεπάγεται την εφαρμογή μέτρων από το κράτος μέλος που θα είχαν ως αποτέλεσμα να του στερήσουν τη δυνατότητα να απολαύει πράγματι, κατά το ουσιώδες μέρος τους, των δικαιωμάτων που παρέχει η ιδιότητά του ως πολίτη της Ένωσης ή να εμποδίσουν την άσκηση του δικαιώματος αυτού.

IV.    Πρόταση

59.      Κατόπιν του συνόλου των ανωτέρω εκτιμήσεων, προτείνω στο Δικαστήριο να απαντήσει στο προδικαστικό ερώτημα που υπέβαλε το Bundesverwaltungsgericht (Ομοσπονδιακό Διοικητικό Δικαστήριο, Γερμανία) ως εξής:

Το άρθρο 21, παράγραφος 1, ΣΛΕΕ δεν έχει εφαρμογή σε πολίτη της Ένωσης ο οποίος διέμενε πάντοτε στο ένα ή στο άλλο από τα κράτη μέλη των οποίων έχει την ιθαγένεια εκ γενετής και, ως εκ τούτου, δεν άσκησε το δικαίωμά του να κυκλοφορεί και να διαμένει ελεύθερα στο έδαφος των κρατών μελών, εφόσον η κατάσταση του πολίτη αυτού δεν συνεπάγεται την εφαρμογή μέτρων από το κράτος μέλος που θα είχαν ως αποτέλεσμα να του στερήσουν τη δυνατότητα να απολαύει πράγματι, κατά το ουσιώδες μέρος τους, των δικαιωμάτων που παρέχει η ιδιότητά του ως πολίτη της Ένωσης ή να εμποδίσουν την άσκηση του δικαιώματος αυτού.

1      Γλώσσα του πρωτοτύπου: η γαλλική.

2      Στο γαλλικό δίκαιο υπάρχει η έκφραση «ουδείς δύναται να επικαλεστεί την αλλοδαπή του ιδιότητα». Αυτό σημαίνει ότι Γάλλος υπήκοος δεν μπορεί να επικαλεστεί άλλη ιθαγένεια για να αποφύγει, στη Γαλλία, τις νόμιμες υποχρεώσεις του.

3      Για μια ιστορική προσέγγιση, βλ. Kochenov, D., «Double Nationality in the EU: An Argument for Tolerance», European Law Journal, τ. 3, Blackwell, Oxford, 2011, σ. 323 έως 343, ειδικότερα σ. 326 επ.

4      Βλ. de Groot, D., «Free Movement of Dual EU Citizens», στο Cambien, N., Kochenov, D., και Muir, E. (επιμ.), European Citizenship under Stress: Social Justice, Brexit and Other Challenges, Brill Nijhoff, Leiden, 2020, σ. 67 έως 109.

5      Βλ. έγγραφο με τίτλο «Population in private households by migrant background and dual citizenship» της Destatis (Statistisches Bundesamt, Ομοσπονδιακής Στατιστικής Υπηρεσίας της Γερμανίας), διαθέσιμο στη διεύθυνση: https://www.destatis.de/EN/Themes/Society-Environment/Population/Migration-Integration/Tables/migrant-status-dual-citizenships.html. Ο αριθμός των Γερμανών υπηκόων με δεύτερη ιθαγένεια την ιταλική ανερχόταν σε 194 000, με ρουμανική σε 151 000, με ελληνική σε 104 000 και με γαλλική σε 91 000.

6      BGBl. 2024 I, αριθ. 104, και διορθωτικό BGBl. 2025 I, αριθ. 98.

7      Όσον αφορά τα βασικά σημεία αυτής της μεταρρύθμισης, βλ. διευκρινίσεις που είναι διαθέσιμες στη διεύθυνση: https://www.bundesregierung.de/breg-de/aktuelles/droit-nationalite-2254386.

8      Βλ. Szpunar, M., και Blas López, M. E., «Some Reflections on Member State Nationality: A Prerequisite of EU Citizenship and an Obstacle to Its Enjoyment», στο Kochenov, D. (επιμ.), EU Citizenship and Federalism: The Role of Rights, Cambridge University Press, Cambridge, 2017, σ. 107 έως 124, ειδικότερα σ. 108 και 122. Σχετικά με τις σχέσεις μεταξύ της ιθαγένειας κράτους μέλους και της ιδιότητας του πολίτη της Ένωσης, βλ. προτάσεις του γενικού εισαγγελέα M. Poiares Maduro στην υπόθεση Rottmann (C‑135/08, EU:C:2009:588, σημείο 23).

9      Απόφαση C‑165/16 (στο εξής: απόφαση Lounes, EU:C:2017:862).

10      Οδηγία 2004/38/ΕΚ του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου της 29ης Απριλίου 2004 σχετικά με το δικαίωμα των πολιτών της Ένωσης και των μελών των οικογενειών τους να κυκλοφορούν και να διαμένουν ελεύθερα στην επικράτεια των κρατών μελών, για την τροποποίηση του κανονισμού (ΕΟΚ) αριθ. 1612/68 και την κατάργηση των οδηγιών 64/221/ΕΟΚ, 68/360/ΕΟΚ, 72/194/ΕΟΚ, 73/148/ΕΟΚ, 75/34/ΕΟΚ, 75/35/ΕΟΚ, 90/364/ΕΟΚ, 90/365/ΕΟΚ και 93/96/ΕΟΚ  (ΕΕ 2004, L 158, σ. 77, και διορθωτικά ΕΕ 2004, L 229, σ. 35, και ΕΕ 2005, L 197, σ. 34).

11      Από τα έγγραφα της εθνικής δικογραφίας προκύπτει ότι ο προσφεύγων εξέτισε διάφορες ποινές φυλάκισης μεταξύ Ιουνίου 2012 και Σεπτεμβρίου 2022, κατόπιν επτά ποινικών καταδικών για τα αδικήματα της φθοράς ξένης ιδιοκτησίας, της κλοπής, της σωματικής βλάβης από πρόθεση, της απάτης, της συνέργειας σε σεξουαλική επίθεση, της παράνομης διακίνησης ναρκωτικών ουσιών καθώς και της οδήγησης χωρίς άδεια. Διαδικασία απέλασης που κινήθηκε από τις γερμανικές αρχές τον Μάιο του 2016 ανεστάλη για οικογενειακούς λόγους τον Φεβρουάριο του 2020.

12      BGBl. 2004 I, σ. 1986.

13      Όπως τροποποιήθηκε με τον νόμο της 20ής Απριλίου 2023 (BGBl. 2023 I, αριθ. 106). Το άρθρο 5, παράγραφος 1, πρώτη περίοδος, του εν λόγω νόμου ορίζει ότι «[σ]ε μέλη της οικογένειας με δικαίωμα ελεύθερης κυκλοφορίας, τα οποία δεν είναι πολίτες της Ένωσης, χορηγείται αυτεπαγγέλτως εντός έξι μηνών από τη διαβίβαση των αναγκαίων στοιχείων δελτίο διαμονής μέλους της οικογένειας πολίτη της Ένωσης με διάρκεια ισχύος πέντε ετών».

14      Στην απόφασή του της 5ης Ιουλίου 2023, το Verwaltungsgerichtshof Baden-Württemberg (Διοικητικό Εφετείο του Baden-Württemberg) διαπίστωσε ότι δεν υπήρχε πραγματική σχέση εξάρτησης μεταξύ του προσφεύγοντος και των τέκνων του (σκέψη 25).

15      Βλ. απόφαση της 22ας Φεβρουαρίου 2024, Direcţia pentru Evidenţa Persoanelor şi Administrarea Bazelor de Date (C‑491/21, EU:C:2024:143, σκέψη 27).

16      Βλ. απόφαση της 21ης Δεκεμβρίου 2023, Chief Appeals Officer κ.λπ. (C‑488/21, στο εξής: απόφαση Chief Appeals Officer κ.λπ., EU:C:2023:1013, σκέψη 43 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).

17      Απόφαση C‑148/02 (EU:C:2003:539).

18      Απόφαση C‑541/15 (EU:C:2017:432).

19      Απόφαση C‑713/23 (EU:C:2025:917).

20      Απόφαση C‑434/09 (στο εξής: απόφαση McCarthy, EU:C:2011:277).

21      Βλ. απόφαση McCarthy (σκέψη 23).

22      Βλ. απόφαση McCarthy (σκέψη 45 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).

23      Βλ. απόφαση McCarthy (σκέψη 54).

24      Βλ. απόφαση McCarthy (σκέψεις 46 και 48 έως 54).

25      Βλ. απόφαση McCarthy (σκέψη 55)..

26      Βλ. επίσης άρθρο 9 ΣΕΕ.

27      Βλ. απόφαση της 4ης Ιουνίου 2026, Safi (C‑147/24, στο εξής: απόφαση Safi, EU:C:2026:442, σκέψη 32 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).

28      Βλ. απόφαση Lounes (σκέψη 51). Πιο πρόσφατα, η αρχή αυτή επιβεβαιώθηκε εκ νέου από το Δικαστήριο στο ειδικό πλαίσιο της αναγνώρισης, της μεταγραφής ή ακόμη και της τροποποίησης στοιχείων που αφορούν την προσωπική κατάσταση του πολίτη της Ένωσης. Βλ., ιδίως, απόφαση της 12ης Μαρτίου 2026, Shipova (C‑43/24, EU:C:2026:183, σκέψη 33 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).

29      Βλ. απόφαση της 17ης Νοεμβρίου 2011, Gaydarov (C‑430/10, EU:C:2011:749, σκέψη 25 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία). Η υπογράμμιση δική μου.

30      Βλ., συναφώς, τον προβληματισμό των Szpunar, M., και Blas López, M. E., όπ.π., καθώς και προτάσεις του γενικού εισαγγελέα Μ. Poiares Maduro στην υπόθεση Rottmann (C‑135/08, EU:C:2009:588, σκέψη 23).

31      Απόφαση C‑430/10 (EU:C:2011:749).

32      Βλ. απόφαση της 17ης Νοεμβρίου 2011, Gaydarov (C‑430/10, EU:C:2011:749, σκέψη 29 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία). Πρβλ. επίσης απόφαση Safi (σκέψη 33).

33      Βλ. αποφάσεις της της 22ας Ιουνίου 2023, Staatssecretaris van Justitie en Veiligheid (Ταϊλανδή μητέρα ανήλικου τέκνου ολλανδικής ιθαγένειας) (C‑459/20, EU:C:2023:499, σκέψη 41 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία), και Chief Appeals Officer κ.λπ. (σκέψη 43). Βλ. επίσης απόφαση Safi (σκέψη 47 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).

34      Βλ. απόφαση McCarthy (σκέψη 34).

35      Με την απόφασή του της 29ης Απριλίου 2025, Επιτροπή κατά Μάλτας (Χορήγηση ιθαγένειας σε επενδυτές) (C‑181/23, EU:C:2025:283), το Δικαστήριο υπενθύμισε τον δεσμό της ιθαγένειας κράτους μέλους ο οποίος «έχει ως θεμέλιο την ιδιαίτερη σχέση αλληλεγγύης και πίστης που υπάρχει μεταξύ του κράτους αυτού και των υπηκόων του καθώς και στην αμοιβαιότητα δικαιωμάτων και υποχρεώσεων» (σκέψη 96 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία). Βλ. επίσης Kochenov, D., «Double Nationality in the EU: An Argument for Tolerance», όπ.π.

36      Βλ. απόφαση Safi (σκέψη 35 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).

37      Βλ. απόφαση Safi (σκέψη 35 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).

38      Βλ. απόφαση Safi (σκέψη 34 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).

39      Απόφαση C‑34/09 (EU:C:2011:124). Στην υπόθεση επί της οποίας εκδόθηκε η απόφαση αυτή, είχε εκδοθεί εις βάρος του γονέα ανήλικων Βέλγων υπηκόων διαταγή προς εγκατάλειψη της βελγικής επικράτειας και οι αρμόδιες αρχές είχαν απορρίψει την αίτησή του για τη χορήγηση άδειας εργασίας. Το Δικαστήριο έκρινε ότι οι αποφάσεις αυτές θα είχαν ως αποτέλεσμα να στερήσουν από τα τέκνα του G. Ruiz Zambrano την πραγματική απόλαυση των δικαιωμάτων που απορρέουν από το άρθρο 20 ΣΛΕΕ. Οι επίμαχες στην υπόθεση αυτή αποφάσεις θα είχαν ως συνέπεια να υποχρεωθούν τα τέκνα, που είναι πολίτες της Ένωσης, να εγκαταλείψουν το έδαφος της Ένωσης (σκέψεις 43 και 44).

40      Απόφαση Safi (σκέψη 41). Βλ. επίσης απόφαση της 8ης Μαΐου 2025, Stadt Wuppertal (C‑130/24, EU:C:2025:340, σκέψη 27 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).

41      Βλ. απόφαση Safi (σκέψη 42 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).

42      Βλ. απόφαση Safi (σκέψεις 43 έως 47). Βλ. επίσης απόφαση της 8ης Μαΐου 2025, Stadt Wuppertal (C‑130/24, EU:C:2025:340, σκέψη 28 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).

43      Απόφαση C‑34/09 (EU:C:2011:124).

44      Απόφαση C‑133/15 (EU:C:2017:354).

45      Απόφαση C‑82/16 (EU:C:2018:308).

46      Βλ. επίσης αποφάσεις της 8ης Νοεμβρίου 2012, Iida (C‑40/11, EU:C:2012:691, σκέψη 71), της 8ης Μαΐου 2013, Ymeraga κ.λπ. (C‑87/12, EU:C:2013:291, σκέψη 36), της 10ης Οκτωβρίου 2013, Alokpa και Moudoulou (C‑86/12, EU:C:2013:645, σκέψη 32), της 13ης Σεπτεμβρίου 2016, Rendón Marín (C‑165/14, EU:C:2016:675, σκέψη 74), και της 13ης Σεπτεμβρίου 2016, CS (C‑304/14, EU:C:2016:674, σκέψη 29).

47      Βλ. υποσημείωση 14 των παρουσών προτάσεων.

48      Για σχολιασμό της εν λόγω απόφασης, βλ., μεταξύ άλλων, Benlolo Carabot, M., «Cour de justice, gde ch., 14 novembre 2017, Toufik Lounes c/ Secretary of State for the Home Department, aff. C‑165/16, ECLI:EU:C:2017:862», Jurisprudence de la CJUE 2017: décisions et commentaires, Bruylant, Βρυξέλλες, 2018, σ. 255 έως 266.

49      Βλ. απόφαση Lounes (σκέψη 60). Η υπογράμμιση δική μου.

50      Βλ απόφαση Lounes (σκέψη 58).

51      Βλ απόφαση Lounes (σκέψη 59).

52      Βλ απόφαση Lounes (σκέψη 60). Βλ. επίσης απόφαση Chief Appeals Officer κ.λπ. (σκέψη 45).

53      Όσον αφορά τη νομολογία σχετικά με την επιστροφή των πολιτών της Ένωσης στη χώρα καταγωγής τους, βλ., ιδίως, τις περιπτώσεις των αποφάσεων της 11ης Δεκεμβρίου 2007, Eind (C‑291/05, EU:C:2007:771), της 12ης Μαρτίου 2014, O. και B. (C‑456/12, EU:C:2014:135), και της 27ης Ιουνίου 2018, Altiner και Ravn (C‑230/17, EU:C:2018:497). Συγκεκριμένα, οι υποθέσεις επί των οποίων εκδόθηκαν οι αποφάσεις αυτές αφορούσαν την κατάσταση πολίτη της Ένωσης ο οποίος επέστρεφε στο κράτος μέλος καταγωγής του αφού είχε διαμείνει πραγματικά σε κράτος μέλος του οποίου δεν είχε την ιθαγένεια υπό τις προϋποθέσεις που θέτει η οδηγία 2004/38 και όπου είχε συνάψει ή συσφίξει οικογενειακούς δεσμούς με υπήκοο τρίτης χώρας. Σε τέτοιες περιπτώσεις, το Δικαστήριο έκρινε ότι η πρακτική αποτελεσματικότητα των δικαιωμάτων που αντλεί ο οικείος πολίτης της Ένωσης από το άρθρο 21, παράγραφος 1, ΣΛΕΕ απαιτούσε να μπορούν οι οικογενειακοί αυτοί δεσμοί, οι οποίοι είχαν συναφθεί κατά την άσκηση της ελευθερίας κυκλοφορίας και διαμονής στο κράτος μέλος υποδοχής, να διατηρηθούν κατά την επιστροφή του στο κράτος μέλος του οποίου είχε την ιθαγένεια, επιβάλλοντας ως εκ τούτου στο κράτος μέλος αυτό την υποχρέωση να χορηγήσει παράγωγο δικαίωμα διαμονής στο οικείο μέλος της οικογένειας που είναι υπήκοος τρίτης χώρας. Το Δικαστήριο έκρινε ότι, ελλείψει τέτοιου δικαιώματος διαμονής, ο πολίτης αυτός της Ένωσης θα αποθαρρυνόταν να εγκαταλείψει το κράτος μέλος του οποίου έχει την ιθαγένεια για να ασκήσει το δικαίωμά του διαμονής σε άλλο κράτος μέλος ή από το να επιστρέψει στο εν λόγω κράτος μέλος καταγωγής μετά την άσκηση του δικαιώματος αυτού για τον λόγο ότι δεν θα είχε τη βεβαιότητα ότι θα μπορούσε να συνεχίσει στο κράτος μέλος καταγωγής του την οικογενειακή ζωή με τους στενούς συγγενείς του η οποία στηρίζεται στους δεσμούς που είχε κατ’ αυτόν τον τρόπο συνάψει ή συσφίξει με τα πρόσωπα αυτά στο κράτος μέλος υποδοχής.

54      Βλ. απόφαση Lounes (σκέψη 59).

55      Βλ. σημείο 29 των παρουσών προτάσεων.

56      Βλ. Closa, C., «Citizenship of the Union and nationality of member States», Common Market Law Review, αριθ. 2, Wolters Kluwer, Leyde, 1995, σ. 487 έως 518, ειδικότερα σ. 487.

57      Βλ. Closa, C., όπ.π., ειδικότερα σ. 493 και 494.

58      Βλ. απόφαση Lounes (σκέψεις 56 και 57).

59      Heymann, J., «Citoyenneté de l’union et conflit positif de nationalités», Revue Critique de Droit International Privé, αριθ. 3, Dalloz, Paris, Paris, 2018, σ. 587 έως 596, ειδικότερα σημείο 13.

60      Βλ. έγγραφο εργασίας που προετοιμάστηκε από τον David de Groot τον Νοέμβριο του 2024 για το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο, με τίτλο «Right to return and dual citizens in free movement case law».

61      Το άρθρο 5, παράγραφος 2, της Ευρωπαϊκής Σύμβασης για την ιθαγένεια, η οποία υπογράφηκε στο Στρασβούργο στις 6 Νοεμβρίου 1997 στο πλαίσιο του Συμβουλίου της Ευρώπης και τέθηκε σε ισχύ την 1η Μαρτίου 2000, συμβαλλόμενα μέρη της οποίας είναι πολλά κράτη μέλη, ορίζει ότι «[κ]άθε Κράτος Μέρος πρέπει να καθοδηγείται από την αρχή της απαγόρευσης των διακρίσεων μεταξύ των υπηκόων του, είτε πρόκειται για υπηκόους εκ γενετής είτε για πρόσωπα που απέκτησαν την ιθαγένειά του μεταγενεστέρως». Εντούτοις, όπως προκύπτει από την επεξηγηματική έκθεσή της, το άρθρο αυτό αφορά μόνον την εφαρμογή των κανόνων σε θέματα ιθαγένειας μεταξύ των υπηκόων εκ γενετής και των λοιπών υπηκόων, συμπεριλαμβανομένων των πολιτογραφηθέντων προσώπων (σημείο 46 της έκθεσης αυτής).