2024-09-202409C119202302730-00-TRA-DOC-MT-ARRET-C-0273-23-202406863-07

Sentenza tad‑19.9.2024 – Kawża C‑273/23

Autorità per le Garanzie nelle Comunicazioni et (Kriterju ta’ sostitwibbiltà)

SENTENZA TAL-QORTI TAL-ĠUSTIZZJA (L‑Ewwel Awla)

19 ta’ Settembru 2024 ( * )

“Rinviju għal deċiżjoni preliminari – Networks u servizzi ta’ komunikazzjonijiet elettroniċi – Servizz universali u drittijiet tal-utenti – Direttiva 97/33/KE – Artikolu 5 – Direttiva 2002/22/KE – Artikolu 13 – Finanzjament tal-obbligi ta’ servizz universali – Kunċett ta’ piż ‘inġust’ jew ‘mhux iġġustifikat’ – Definizzjoni tal-entitajiet li jipparteċipaw fil-mekkaniżmu ta’ finanzjament tal-ispiża netta ta’ dawn l-obbligi – Leġiżlazzjoni nazzjonali li tipprevedi l-parteċipazzjoni tal-operaturi tat-telefonija mobbli f’dan il-mekkaniżmu – Kriterji – Grad ta’ sostitwibbiltà bejn is-servizzi ta’ telefonija fissa u s-servizzi ta’ telefonija mobbli”

Fil-Kawża C‑273/23,

li għandha bħala suġġett talba għal deċiżjoni preliminari skont l-Artikolu 267 TFUE, imressqa mill-Consiglio di Stato (il-Kunsill tal-Istat, l-Italja), permezz ta’ deċiżjoni tat‑18 ta’ April 2023, li waslet fil-Qorti tal-Ġustizzja fis‑26 ta’ April 2023, fil-proċeduri

Autorità per le Garanzie nelle Comunicazioni,

Ministero dello Sviluppo Economico

Telecom Italia SpA,

Vodafone Italia SpA,

fil-preżenza ta’:

Fastweb SpA,

Wind Tre SpA,

Telecom Italia SpA

Vodafone Italia SpA,

Fastweb SpA,

fil-preżenza ta’:

Ministero dello Sviluppo economico,

Tiscali Italia SpA,

BT Italia SpA,

Telecom Italia Sparkle SpA,

Autorità per le Garanzie nelle Comunicazioni,

Wind Tre SpA,

Telecom Italia SpA

Autorità per le Garanzie nelle Comunicazioni,

fil-preżenza ta’:

Fastweb SpA,

Vodafone Italia SpA,

Tiscali Italia SpA,

BT Italia SpA,

Wind Tre SpA,

Autorità per le Garanzie nelle Comunicazioni,

Telecom Italia SpA,

Tiscali Italia SpA,

BT Italia SpA,

Vodafone Italia SpA,

fil-preżenza ta’:

Wind Tre SpA,

Fastweb SpA,

IL-QORTI TAL-ĠUSTIZZJA (L‑Ewwel Awla),

komposta minn A. Arabadjiev (Relatur), President tal-Awla, T. von Danwitz, P. G. Xuereb, A. Kumin u I. Ziemele, Imħallfin,

Avukat Ġenerali: A. Rantos,

Reġistratur: A. Calot Escobar,

wara li rat il-proċedura bil-miktub,

wara li kkunsidrat l-osservazzjonijiet ippreżentati:

–	għal Telecom Italia SpA, minn F. S. Cantella, M. D’Ostuni, F. Lattanzi u M. Zotta, avvocati,

–	għal Vodafone Italia SpA, minn A. Boso Caretta, F. Cintioli u F. Merusi, avvocati,

–	għal Fastweb SpA, minn E. Pistis, avvocata,

–	għal Wind Tre SpA, minn S. Fiorucci u R. Santi, avvocati,

–	għall-Gvern Taljan, minn G. Palmieri, bħala aġent, assistita minn B. G. Fiduccia u E. De Bonis, avvocati dello Stato,

–	għall-Gvern Ċek, minn J. Očková, M. Smolek u J. Vláčil, bħala aġenti,

–	għall-Kummissjoni Ewropea, minn E. Garello, O. Gariazzo u L. Malferrari, bħala aġenti,

wara li rat id-deċiżjoni meħuda, wara li nstema’ l-Avukat Ġenerali, li taqta’ l-kawża mingħajr konklużjonijiet,

tagħti l-preżenti

Sentenza

It-talba għal deċiżjoni preliminari tirrigwarda l-interpretazzjoni tal-Artikolu 5 tad-Direttiva 97/33/KE tal-Parlament Ewropew u tal-Kunsill tat‑30 ta’ Ġunju 1997 dwar l-interkonnessjoni fis-settur tat-telekomunikazzjonijiet bil-għan li jiġi żgurat servizz universali u li tiġi żgurata l-interoperabbiltà permezz tal-applikazzjoni tal-prinċipji ta’ provvista ta’ netwerk miftuħ (ONP) (ĠU 1997, L 199, p. 32), u tal-Artikolu 13 tad-Direttiva 2002/22/KE tal-Parlament Ewropew u tal-Kunsill tas‑7 ta’ Marzu 2002 dwar servizz universali u d-drittijiet ta’ l-utenti li jirrelataw ma’ networks u servizzi ta’ komunikazzjonijiet elettroniċi (Direttiva Servizz Universali) (ĠU Edizzjoni Speċjali bil-Malti, Kapitolu 13, Vol. 29, p. 367).

Din it-talba tressqet fil-kuntest ta’ erba’ tilwimiet, l-ewwel waħda bejn, minn naħa, l-Autorità per le Garanzie nelle Comunicazioni (l-Awtorità Regolatorja tal-Komunikazzjonijiet, l-Italja) (iktar ’il quddiem l-“AGCOM”) u l-Ministero dello Sviluppo economico (il-Ministeru għall-Iżvilupp Ekonomiku, l-Italja) u, min-naħa l-oħra, Telecom Italia SpA u Vodafone Italia SpA, it-tieni waħda bejn, minn naħa, Telecom Italia u, min-naħa l-oħra, Vodafone Italia u Fastweb SpA, it-tielet waħda bejn, minn naħa, Telecom Italia u, min-naħa l-oħra, l-AGCOM u, ir-raba’ waħda bejn, minn naħa l-AGCOM u, min-naħa l-oħra, Telecom Italia, Tiscali Italia SpA, BT Italia SpA u Vodafone Italia, dwar id-deċiżjoni li permezz tagħha din l-awtorità eżaminat mill-ġdid il-kwistjoni tan-natura inġusta tal-ispiża netta tas-servizz universali li l-provvista tiegħu kienet imposta fuq Telecom Italia matul il-perijodu ta’ bejn is-sena 1999 u s-sena 2009.

Il‑kuntest ġuridiku

Id‑dritt tal‑Unjoni

Id‑Direttiva 97/33

3	Il-premessi 2 u 8 tad-Direttiva 97/33 kienu jipprevedu:

“(2) billi huwa meħtieġ qafas ġenerali ta’ interkonnessjoni man-networks pubbliċi ta’ telekomunikazzjonijiet u mas-servizzi ta’ telekomunikazzjonijiet aċċessibbli għall-pubbliku, irrispettivament mit-teknoloġiji użati li fuqhom dawn jibbażaw ruħhom, sabiex tiġi żgurata l-interoperabilità tas-servizzi minn tarf sa tarf għall-utenti Komunitarji; billi kundizzjonijiet ġusti, proporzjonati u nondiskriminatorji ta’ interkonnessjoni u ta’ interoperabbiltà huma fatturi ewlenin sabiex jiġi ffavorit l-iżvilupp ta’ swieq miftuħa u kompetittivi;

[…]

(8) billi l-obbligu li jiġi pprovdut servizz universali jikkontribwixxi għall-kisba tal-għan ta’ koeżjoni ekonomika u soċjali u ta’ ekwità territorjali li l-Komunità trid tilħaq; billi diversi organi jista’ jkollhom obbligi ta’ servizz universali fi Stat Membru; billi l-Istati Membri għandhom jinkoraġġixxu l-introduzzjoni rapida, bl-iktar mod wiesa’ possibbli, ta’ teknoloġiji ġodda bħan-network diġitali għall-integrazzjoni ta’ servizzi (ISDN); billi, fl-istadju attwali tal-iżvilupp tiegħu fil-Komunità, l-ISDN ma huwiex aċċessibbli għall-utenti kollha u ma jaqax taħt id-dispożizzjonijiet ta’ din id-direttiva dwar servizz universali; billi jista’ jkun utli li jiġi eżaminat f’waqtu jekk l-ISDN għandux ikun parti mis-servizz universali; billi l-kalkolu tal-ispiża netta ta’ servizz universali għandu jqis debitament l-ispejjeż u d-dħul kif ukoll l-effetti ekonomiċi kkawżati u l-benefiċċji intanġibbli li jirriżultaw mill-provvista tas-servizz universali, iżda ma għandux ifixkel il-proċess attwali tal-ibbilanċjar mill-ġdid tat-tariffi; billi l-ispejjeż tal-obbligi ta’ servizz universali għandhom jiġu kkalkolati skont proċeduri trasparenti; billi l-kontribuzzjonijiet finanzjarji marbuta mat-tqassim tal-obbligi ta’ servizz universali għandhom ikunu separati mit-tariffi ta’ interkonnessjoni; billi, meta obbligu ta’ servizz universali jkun jirrappreżenta piż inġust għal organu, l-Istati Membri għandhom jitħallew jistabbilixxu mekkaniżmu ta’ qsim tal-ispiża netta tal-provvista universali ta’ network telefoniku pubbliku fiss jew ta’ servizz telefoniku pubbliku fiss ma’ organi oħra li joperaw networks pubbliċi ta’ telekomunikazzjonijiet u/jew servizzi ta’ telefonija bil-leħen aċċessibbli għall-pubbliku; billi dan għandu jsir f’konformità mal-prinċipji tad-dritt Komunitarju, b’mod partikolari dawk ta’ nondiskriminazzjoni u ta’ proporzjonalità, u bla ħsara għall-Artikolu [95 KE] ”. [traduzzjoni mhux uffiċjali]

4	L-Artikolu 1 ta’ din id-direttiva kien jipprevedi:

“Din id-direttiva tistabbilixxi qafas regolamentari li jiżgura l-interkonnessjoni tan-networks ta’ telekomunikazzjonijiet fil-Komunità u, b’mod partikolari, l-interoperabbiltà tas-servizzi, u l-provvista ta’ servizz universali, f’ambjent ta’ swieq miftuħa u kompetittivi.

Din għandha bħala għan l-armonizzazzjoni tal-kundizzjonijiet li jiżguraw interkonnessjoni miftuħa u effikaċi tan-networks pubbliċi ta’ telekomunikazzjonijiet u tas-servizzi ta’ telekomunikazzjonijiet aċċessibbli għall-pubbliku kif ukoll l-aċċess miftuħ u effikaċi għal dawn in-networks u servizzi.” [traduzzjoni mhux uffiċjali]

5	L-Artikolu 2(1)(g) tal-imsemmija direttiva kien jipprovdi:

“Għall-finijiet ta’ din id-direttiva:

[…]

(g) ‘servizz universali’ jfisser: sett minimu ddefinit ta’ servizzi ta’ kwalità partikolari, li għandu jkun aċċessibbli għall-utenti kollha irrispettivament mill-post ġeografiku tagħhom u, fid-dawl tal-kundizzjonijiet nazzjonali speċifiċi, bi prezz li jista’ jintlaħaq.” [traduzzjoni mhux uffiċjali]

6	Skont l-Artikolu 5 tal-istess direttiva:

“1. Meta Stat Membru jistabbilixxi, skont id-dispożizzjonijiet ta’ dan l-artikolu, li l-obbligi ta’ servizz universali jirrappreżentaw piż inġust għal organu, huwa għandu jistabbilixxi mekkaniżmu ta’ tqassim tal-ispiża netta tal-obbligi ta’ servizz universali ma’ organi oħra li joperaw networks pubbliċi ta’ telekomunikazzjonijiet u servizzi ta’ telefonija bil-leħen aċċessibbli għall-pubbliku. L-Istati Membri għandhom jieħdu debitament inkunsiderazzjoni l-prinċipji ta’ trasparenza, ta’ nondiskriminazzjoni u ta’ proporzjonalità meta huma jistabbilixxu l-kontribuzzjonijiet li għandhom isiru. Biss in-networks pubbliċi ta’ telekomunikazzjonijiet u s-servizzi ta’ telekomunikazzjonijiet aċċessibbli għall-pubbliku elenkati fl-ewwel parti tal-Anness I, jistgħu jiġu ffinanzjati b’dan il-mod.

2. Il-kontribuzzjonijiet possibbli għall-ispiża tal-obbligi ta’ servizz universali jistgħu jkunu bbażati fuq mekkaniżmu stabbilit speċifikament għal dak l-għan u ġġestit minn organu indipendenti mill-benefiċjarji, u/jew jistgħu jieħdu l-forma ta’ tariffa addizzjonali miżjuda mat-tariffa ta’ interkonnessjoni.

3. Sabiex jiddeterminaw il-piż possibbli li l-provvista tas-servizz universali tirrappreżenta, l-organi li jkollhom obbligi ta’ servizz universali għandhom, fuq talba tal-awtorità regolatorja nazzjonali tagħhom, jikkalkolaw l-ispiża netta ta’ dawn l-obbligi skont l-Anness III. Il-kalkolu tal-ispiża netta tal-obbligi ta’ servizz universali għandu jiġi vverifikat mill-awtorità regolatorja nazzjonali jew minn organu kompetenti ieħor, li jkun indipendenti mill-organu ta’ telekomunikazzjonijiet, u li jkun approvat mill-awtorità regolatorja nazzjonali. Ir-riżultat tal-kalkolu tal-ispiża u l-konklużjonijiet tal-verifika għandhom jitqiegħdu għad-dispożizzjoni tal-pubbliku skont l-Artikolu 14(2).

4. Meta l-kalkolu tal-ispiża netta previst fil-paragrafu (3) ikun jiġġustifika dan u b’teħid inkunsiderazzjoni tal-benefiċċju possibbli fis-suq intern li organu li joffri servizz universali jikseb minn dan, l-awtoritajiet regolatorji nazzjonali għandhom jiddeterminaw jekk ikunx hemm lok li jiġi stabbilit mekkaniżmu ta’ tqassim tal-ispiża netta tal-obbligi ta’ servizz universali.

[…]” [traduzzjoni mhux uffiċjali]

7	L-Anness I tad-Direttiva 97/33, bit-titolu “Networks pubbliċi ta’ telekomunikazzjonijiet u servizzi ta’ telekomunikazzjoni aċċessibbli għall-pubbliku speċifiċi”, kien isemmi, fl-ewwel parti tiegħu, biss in-networks telefoniċi pubbliċi fissi u s-servizzi telefoniċi pubbliċi fissi.

8	L-Anness III ta’ din id-direttiva kien jinkludi regoli dwar il-kalkolu tal-ispiża tal-obbligi ta’ servizz universali għat-telefonija bil-leħen, imsemmi fl-Artikolu 5(3) tal-imsemmija direttiva.

Id-Direttiva 97/13 tħassret permezz tad-Direttiva 2002/21/KE tal-Parlament Ewropew u tal-Kunsill tas‑7 ta’ Marzu 2002 dwar kwadru regolatorju komuni għan-networks ta’ komunikazzjonijiet u servizzi elettroniċi (Direttiva Kwadru) (ĠU Edizzjoni Speċjali bil-Maltik, Kapitolu 13, Vol. 29, p. 349), b’effett mill‑25 ta’ Lulju 2003. Madankollu, fid-dawl tad-data tal-fatti tal-kawżi prinċipali, id-Direttiva 97/33 hija applikabbli ratione temporis għal parti minnhom.

Id‑Direttiva 2002/22

10	Il-premessi 4, 18, 21 u 23 tad-Direttiva 2002/22 kienu jistabbilixxu:

“(4) L-assigurazzjoni ta’ servizz universali (jiġifieri, l-forniment ta’ sett minimu definit ta’ servizzi lill-utenti finali bi prezz li jista’ jintlaħaq) jista’ jinvolvi l-forniment ta’ xi servizzi lill-xi utenti finali bi prezzijiet li jitilqu minn dawk li jirriżultaw mill-kondizzjonijiet normali tas-suq. Iżda, il-fatt li jingħata kumpens lill-impriżi maħtura biex jfornu servizzi bħal dawk f’dawk iċ-ċirkostanzi m’għandux jirriżulta f’distorsjoni ta’ kompetizzjoni, sakemm l-impriżi maħtura jiġu kompensati għall- ispiża netta speċifika nvoluta u sakemm il-piż ta’ l-ispiża netta jiġi rkuprat b’mod newtrali kompetittiv.

[…]

(18) L-Istati Membri għandhom, fejn meħtieġ, jistabbilixxu mekkaniżmi għall-iffinanzjar ta’ l-ispiża netta ta’ obbligi ta’ servizz universali fil-każi fejn jintwera li l-obbligi jistgħu biss jiġu fornuti b’telf jew bi spiża netta li jaqgħu barra li-standards kummerċjali normali. Huwa mportanti li jiġi assigurat li l-ispiża netta ta’ obbligi ta’ servizz universali tiġi kkalkolata kif imiss u li kull iffinanzjar jitwettaq b’distorsjoni minima għas-suq u għall-impriżi, u jkun kompatibbli mad-dispożizzjonijiet ta’ l-Artikoli 87 u 88 [KE].

[…]

(21) Meta obbligu ta’ servizz universali jirrappresenta piż inġust fuq impriża, huwa xieraq li l-Istati Membri jkunu jistgħu jistabbilixxu mekkaniżmi għall-irkupru effiċjenti ta’ l-ispejjeż netti. L-irkupru permezz ta’ fondi pubbliċi jikkostitwixxi metodu wieħed ta’ rkupru ta’ l-ispiża netta ta’ l-obbligi ta’ servizz universali. Huwa wkoll raġonevoli li l-ispejjeż netti stabbiliti jiġu rkuprati mill-utenti kollha b’mod trasparenti permizz ta’ mposti fuq l-impriżi. L-Istati Membri għandhom ikunu jistgħu jiffinanzjaw l-ispejjeż netti ta’ elementi differenti ta’ servizz universali permezz ta’ mekkaniżmi differenti, u/jew li jiffinanzjaw ta’ l-ispejjeż netti ta’ xi wħud mill-elementi jew kollha minn xi wieħed mill-mekkaniżmi jew minn kombinazzjoni tat-tnejn. Fil-każ ta’ l-irkupru ta’ l-ispejjeż permezz ta’ mposti fuq l-impriżi, l-Istati Membri għandhom jassiguraw li dak il-metodu ta’ allokazzjoni bejniethom huwa bbażat fuq kriterji oġġettivi u mhux diskriminatorji u huwa skond il-prinċipju tal-proporzjonalità. Dan il-prinċipju ma jipprevjenix lill-Istati Membri milli jeżentaw operaturi ġodda li ma jkunux għadhom kisbu xi presenza sinjifikani fis-suq. Kull mekkaniżmu ta’ ffinanzjar għandu jassigura li l-parteċipanti fs-suq jikkontribwixxu biss għall-iffinanzjar ta’ obbligi ta’ servizz universali u mhux għal attivitajiet oħra li m’humiex direttament marbuta mal-forniment ta’ obbligi ta’ servizz universali. Il-mekkaniżmi ta’ l-irkupru għandhom fil-każi kollha jirrispettaw il-prinċipji tal-liġi tal-Komunità, u b’mod partikolari fil-każ ta’ mekkaniżmi ta’ qsim dawk tan-non-diskriminazzjoni u l-proporzjonalità. Kull mekkaniżmu ta’ l-iffinanzjar għandu jassigura li l-utenti fi Stat Membru wieħed ma jikkontribwixxux għall-ispejjeż ta’ servizz universali fi Stat Membru ieħor, per eżempju meta jsiru sejħiet minn Stat Membru għall-ieħor.

[…]

(23) L-ispiża netta ta’ obbligi ta’ servizz universali jista’ jinqasam bejn l-impriżi kollha jew ċerti klassijiet speċifikati tagħhom. L-Istati Membri għandhom jassiguraw li l-mekkaniżmu tal-qsim jirrispetta il-prinċipji tat-trasparenza, l-anqas distorsjoni tas-suq, non-diskriminazzjoni u l-proporzjonalità. L-anqas distorsjoni tas-suq tfisser li l-kontribuzzjonijiet għandhom jiġu rkuprati b’mod li sa fejn hu possibbli jimminimizza l-impatt li l-piż finanzjarju li jaqa’ fuq l-utenti finali, per eżempju billi jitqassmu l-kontribuzzjonijiet fl-aktar firxa wiesa’ possibbli.”

11	Skont l-Artikolu 1(1) ta’ din id-direttiva:

“[…] din id-Direttiva tikkonċerna l-fornimet ta’ networks u servizzi ta’ komunikazzjoni elettronika lil utenti finali. L-għan huwa li tiġi żgurata d-disponibilità mal-Komunità kollha ta’ servizzi pubblikament disponibbli ta’ kwalità tajba permezz ta’ kompetizzjoni effettiva u għażla u biex tittratta ċ-ċirkostanzi li fihom il-ħtiġijiet tal-utenti finali ma jkunux sodisfatti b’mod sodisfaċjenti mis-suq.”

12	L-Artikolu 3(2) tal-imsemmija direttiva kien jipprevedi:

“L-Istati Membri għandhom jistabbilixxu l-aproċċ l-aktar effiċjenti u adattat biex jassiguraw l-implimentazzjoni ta’ servizz universali, waqt li jirrispettaw il-prinċipji ta’ l-oġġettività, it-trasparenza, in-non-diskriminazzjoni u l-proporzjonalità. Għandhom ifittxu li jimminimizzaw id-distorsjonijiet fis-suq, b’mod partikolari l-forniment ta’ servizzi bi prezzijiet jew suġġetti għal termini u kondizzjonijiet oħra li jitilqu mill-kondizzjonijiet normali tal-kummerċ, waqt li jissalvagwardaw l-interess pubbliku.”

13	L-Artikolu 8(1) tal-istess direttiva kien jipprovdi:

“L-Istati Membri jistgħu jaħtru impriża waħda jew aktar biex tiggarantixxi l-forniment ta’ servizz universali […]”

14	L-Artikolu 12 tad-Direttiva 2002/22 kien ifformulat kif ġej:

“1. Fejn l-awtoritajiet regolatorji nazzjonali jqiesu li forniment ta’ servizz universali kif stipulat fl-Artikoli 3 sa 10 jista’ jirrappresenta piż inġust fuq impriżi maħtura biex ifornu servizz universali, għandhom jikkalkolaw l-ispejjeż netti tal-forniment tiegħu.

[…]”

15	L-Artikolu 13 ta’ din id-direttiva kien jipprevedi:

“1. Fejn, fuq il-bażi tal-kalkolu ta’ l-ispejjeż netti msemmija fl-Artikolu 12, l-awtoritajiet regolatorji nazzjonali jsibu li mpriża hija suġġetta għal piż inġust, l-Istati Membri għandhom, fuq talba minn impriża maħtura, jiddeċiedu:

(a) li jintroduċu mekkaniżmu biex jikkumpensaw lil dik l-impriża għall-ispiża netta stabbilita taħt kondizzjonijiet trasparenti minn fondi pubbliċi; u/jew

(b) jaqsmu l-ispiża netta ta’ l-obbligu tas-servizz universali bejn il-fornituri ta’ networks u servizzi ta’ komunikazzjonijiet elettroniċi.

2. Fejn l-ispiża netta tinqasam taħt il-paragrafu 1 (b), l-Istati Membri għandhom jistabbilixxu mekkaniżmu ta’ qsim amministrat mill-awtorità regolatorja nazzjonali jew korp indipendenti mill-benefiċjarji taħt is-sorveljanza ta’ l-awtorità regolatorja nazzjonali. L-ispiża netta biss, kif stabbilita taħt l-Artikolu 12, ta’ l-obbligi stabbiliti fl-Artikoli 3 sa 10 tista’ tiġi ffinanzjata.

3. Il-mekkaniżmu tal-qsim għandu jirrispetta l-prinċipji tat-trasparenza, l-anqas distorsjoni tas-suq, non-diskriminazzjoni u proporzjonalità skond il-prinċipji ta’ l-Anness IV, Taqsima B. L-Istati Membri jistgħu jagħżlu li ma jeħtieġux kontribuzzjonijiet minn impriżi li l-valur tal-bejgħ nazzjonali tagħhom ikun anqas minn limitu ffissat.

[…]”

16	L-Anness IV ta’l-imsemmija direttiva kien jinkludi regoli dwar il-kalkolu tal-ispiża netta tal-obbligi ta’ servizz universali u l-istabbiliment ta’ mekkaniżmu ta’ kopertura jew ta’ qsim tal-ispejjeż, skont l-Artikoli 12 u 13 tal-istess direttiva.

Id-Direttiva 2002/22 tħassret permezz tad-Direttiva (UE) 2018/1972 tal-Parlament Ewropew u tal-Kunsill tal‑11 ta’ Diċembru 2018 li tistabbilixxi l-Kodiċi Ewropew għall-Komunikazzjonijiet Elettroniċi (ĠU 2018, L 321, p. 36), b’effett mill‑21 ta’ Diċembru 2020. Madankollu, fid-dawl tad-data tal-fatti tal-kawża prinċipali, id-Direttiva 2002/22 hija applikabbli ratione temporis għal parti minnhom.

Id‑dritt Taljan

L-Artikolu 3 tad-decreto del presidente della Repubblica n. 318 – Regolamento per l’attuazione di direttive comunitarie nel settore delle telecomunicazioni (id-Digriet tal-President tar-Repubblika Nru 318 li Jistabbilixxi Regolament għall-Implimentazzjoni ta’ Direttivi Komunitarji fis-Settur tat-Telekomunikazzjonijiet) tad‑19 ta’ Settembru 1997 (suppliment ordinarju għall-GURI Nru 221, tat‑22 ta’ Settembru 1997), kien jipprevedi:

“[…]

6. Meta, skont id-dispożizzjonijiet ta’ dan l-artikolu, l-obbligi ta’ provvista tas-servizz universali jkunu jirrappreżentaw piż inġust għall-entità jew għall-entitajiet inkarigati b’dan is-servizz, għandu jiġi previst mekkaniżmu għall-qsim tal-ispiża netta ta’ dawn l-obbligi bejn dawn l-entitajiet u entitajiet oħra li jiġġestixxu networks pubbliċi ta’ telekomunikazzjonijiet, fornituri ta’ servizzi ta’ telefonija bil-leħen aċċessibbli għall-pubbliku u entitajiet li jipprovdu servizzi ta’ komunikazzjonijiet mobbli u personali. Dan il-mekkaniżmu ma għandux japplika meta:

(a) il-provvista tal-obbligi ta’ servizz universali ma tkunx twassal għal spiża netta;

(b) l-ispiża netta tal-obbligi ta’ provvista tas-servizz universali ma tkunx tikkostitwixxi piż inġust;

(c) l-ammont tal-ispiża netta li għandha tinqasam ma jkunx jiġġustifika l-ispiża amministrattiva tal-ġestjoni tal-metodu ta’ qsim u ta’ finanzjament tal-piż tal-provvista tal-obbligi ta’ servizz universali.

[…]

11. Fuq il-bażi tal-kalkolu tal-ispiża netta previst fil-paragrafu 7 u tar-rapport previst fil-paragrafu 10, l-[AGCOM], filwaqt li tqis ukoll il-benefiċċji possibbli li l-entità inkarigata mis-servizz universali tgawdi minnhom fis-suq, għandha tiddetermina jekk il-mekkaniżmu ta’ qsim tal-ispiża netta tal-obbligi ta’ servizz universali huwiex iġġustifikat. F’dan il-każ, il-piż għandu jinqasam fuq il-bażi ta’ kriterji ta’ oġġettività, ta’ nondiskriminazzjoni u ta’ proporzjonalità […]”

19	L-Artikolu 62(1) tad-decreto legislativo n. 259 – Codice delle comunicazioni elettroniche (id-Digriet Leġiżlattiv Nru 259 li Jistabbilixxi l-Kodiċi tal-Komunikazzjonijiet Elettroniċi) tal‑1 ta’ Awwissu 2003 (suppliment ordinarju għall-GURI Nru 214 tal‑15 ta’ Settembru 2003), jipprovdi:

“Jekk l-[AGCOM] tkun tqis li l-provvista tas-servizz universali previst fl-Artikoli 53 sa 60 ta’ dan il-kodiċi tista’ twassal għal piż mhux iġġustifikat għall-impriżi nnominati sabiex jipprovdu dan is-servizz, hija għandha tipprevedi l-kalkolu tal-ispiża netta ta’ dan is-servizz. Għal dan l-għan, l-[AGCOM] tista’:

(a) tikkalkola l-ispiża netta ta’ kull wieħed mill-elementi li jikkostitwixxu l-obbligu ta’ servizz universali, billi tieħu inkunsiderazzjoni l-vantaġġi kummerċjali possibbli li minnhom tgawdi l-impriża nnominata sabiex tipprovdi s-servizz universali, abbażi tal-modalitajiet stabbiliti fl-Anness Nru 11;

[…]”

20	L-Artikolu 63 ta’ dan id-digriet leġiżlattiv huwa fformulat kif ġej:

“1. Jekk, abbażi tal-kalkolu tal-ispiża netta previst fl-Artikolu 62, l-[AGCOM] tikkonstata li impriża nnominata hija suġġetta għal piż mhux iġġustifikat, hija għandha taqsam, fuq talba ta’ din l-impriża, l-ispiża netta […] bejn il-fornituri ta’ networks u ta’ servizzi ta’ komunikazzjonijiet elettroniċi billi tuża l-fond ta’ finanzjament tal-ispiża netta tal-obbligi ta’ servizz universali maħluq fi ħdan il-Ministeru […].

[…]

3. Is-sistema ta’ qsim tal-ispejjeż għandha tosserva l-prinċipji ta’ trasparenza, ta’ distorsjoni minima tas-suq, ta’ nondiskriminazzjoni u ta’ proporzjonalità, skont l-Artikolu 2(5), (6) u (7) tal-Anness Nru 11. […]

[…]”

21	L-Artikolu 3 tal-Anness 11 tal-imsemmi digriet leġiżattiv jipprevedi:

“[…]

2. Mekkaniżmu ta’ qsim tal-ispejjeż, ibbażat fuq il-prinċipji ta’ nondiskriminazzjoni, ta’ trasparenza u ta’ proporzjonalità, għandu jiġi impost fuq l-impriżi li jiġġestixxu networks pubbliċi ta’ komunikazzjonijiet, li jipprovdu servizzi ta’ telefonija aċċessibbli għall-pubbliku, skont l-użu tan-networks pubbliċi ta’ komunikazzjoni minn dawn l-entitajiet, jew li jipprovdu servizzi ta’ komunikazzjonijiet mobbli u personali fil-livell nazzjonali.

[…]

6. Il-mekkaniżmu previst fil-paragrafu 2 ma għandux japplika meta:

(a) il-provvista tal-obbligi ta’ servizz universali ma tkunx twassal għal spiża netta;

(b) l-ispiża netta tal-obbligi ta’ provvista tas-servizz universali ma tkunx tikkostitwixxi piż inġust;

(c) l-ammont tal-ispiża netta li għandha titqassam ma jkunx jiġġustifika l-ispiża amministrattiva tal-ġestjoni tal-metodu tat-tqassim u tal-finanzjament tal-piż tal-provvista tal-obbligi ta’ servizz universali.”

Il‑kawżi prinċipali u d‑domanda preliminari

Fix-xahar ta’ Lulju 2020, l-AGCOM, li hija l-awtorità regolatorja nazzjonali (iktar ’il quddiem l-“ARN”) fl-Italja, permezz tad-Deċiżjoni 263/20/CIR, fetħet proċedura ta’ konsultazzjoni pubblika sabiex teżamina mill-ġdid il-kwistjoni tan-natura inġusta tal-ispiża netta tas-servizz universali li l-provvista tiegħu ġiet imposta fuq Telecom Italia matul il-perijodu bejn is-sena 1999 u s-sena 2009.

Permezz tad-Deċiżjoni 18/21/CIR, l-AGCOM ikkonkludiet din il-proċedura, billi kkunsidrat, b’mod partikolari, li, matul il-perijodu bejn is-sena 2002 u s-sena 2009, il-provvista tas-servizz universali kienet irrappreżentat spiża netta inġusta għal Telecom Italia, b’mod li l-mekkaniżmu ta’ qsim, previst mil-leġiżlazzjoni Taljana inkwistjoni fil-kawżi prinċipali, kien applikabbli, u b’mod li, għaldaqstant, l-operaturi msemmija f’din il-leġiżlazzjoni, inklużi l-operaturi tat-telefonija mobbli, kellhom obbligu li jikkontribwixxu għall-finanzjament ta’ din l-ispiża.

F’dik id-deċiżjoni, l-AGCOM ippreċiżat, essenzjalment, li hija kienet wettqet eżami mill-ġdid tan-natura inġusta tal-ispiża netta tas-servizz universali pprovdut minn Telecom Italia matul il-perijodu msemmi fil-punt 22 ta’ din is-sentenza, bl-eċċezzjoni tas-sena 2001, u li, b’differenza mid-deċiżjonijiet preċedenti tagħha dwar din il-kwistjoni, hija ma kinitx qiegħda tirreferi, fir-rigward tal-punt dwar jekk kienx hemm lok li l-operaturi tat-telefonija mobbli jiġu obbligati jikkontribwixxu għal dan il-finanzjament, għall-kriterju tal-grad ta’ sostitwibbiltà bejn is-servizzi ta’ telefonija fissa u s-servizzi ta’ telefonija mobbli.

L-AGCOM enfasizzat li, għalkemm l-analiżijiet tas-suq imwettqa kienu stabbilixxew li dawn iż-żewġ tipi ta’ servizzi ma kinux perfettament sostitwibbli u li, għaldaqstant, dan ma kienx suq uniku, xorta kien jibqa’ l-fatt li s-servizzi ta’ telefonija mobbli kienu jeżerċitaw “pressjoni kompetittiva dejjem tikber” fuq is-servizzi ta’ telefonija fissa. L-AGCOM ikkonstatat li din il-pressjoni kompetittiva kienet tieħu l-forma ta’ telf ta’ volumi u ta’ dħul mill-operaturi tat-telefonija fissa, b’mod partikolari meta l-klijenti jiddeċiedu li jużaw biss it-telefon mobbli tagħhom jew li jużaw it-telefon mobbli tagħhom u li jżommu s-servizz ta’ network fiss, iżda li jużaw is-servizz ta’ telefonija mobbli mid-dar tagħhom ukoll. Skont l-AGCOM, l-imsemmija pressjoni kompetittiva tikkostitwixxi evalwazzjoni tas-suq li tippermetti li jiġi ddeterminat sa fejn il-piż sostnut minn Telecom Italia kien ta’ natura inġusta.

26	L-AGCOM sussegwentement ivverifikat in-natura inġusta tal-ispiża netta tas-servizz universali li l-provvista tiegħu kienet ġiet imposta fuq Telecom Italia permezz ta’ eżami tal-kuntest kompetittiv, ta’ verifika ta’ din l-ispiża u ta’ studju tal-effett ekonomiku u finanzjarju tal-imsemmija spiża.

Fir-rigward tal-eżami tal-kuntest kompetittiv, l-AGCOM qieset, billi bbażat ruħha fuq dokument imħejji fl‑24 ta’ Frar 2017 mill-Grupp ta’ Regolaturi Ewropej fit-Telekomunikazzjoni (BEREC), bit-titolu “BEREC update survey on the implementation and application of the universal service provisions — a synthesis of the results”, li kien hemm lok li jiġi evalwat il-livell tal-kompetizzjoni fis-suq abbażi ta’ indikaturi bħall-partijiet mis-suq tal-aċċess f’termini ta’ volum u ta’ dħul, il-volum u l-partijiet mis-suq tat-traffiku telefoniku, il-grad ta’ interkonnessjoni tas-servizzi ta’ bidu u ta’ tmiem ta’ sejħa fuq in-networks fissi u mobbli tat-telefonija, id-diffużjoni tas-servizzi fuq in-network ta’ telefonija mobbli, il-benefiċċji li l-operaturi jiksbu mill-obbligi ta’ servizz universali u s-sitwazzjoni finanzjarja ta’ dawn l-operaturi.

Vodafone Italia, operatur tat-telefonija mobbli, li kienet diġà kkontestat quddiem it-Tribunale Amministrativo Regionale per il Lazio (il-Qorti Amministrattiva Reġjonali għal-Lazio, l-Italja) id-Deċiżjoni 263/20/CIR, li permezz tagħha l-AGCOM fetħet konsultazzjoni pubblika, adixxiet lil din il-qorti b’rikors kontra d-Deċiżjoni 18/21/CIR, permezz ta’ rikors ta’ amplifikazzjoni. L-AGCOM, Telecom Italia, Fastweb u Wind Tre SpA dehru wkoll quddiem l-imsemmija qorti fil-kuntest tal-proċedura mressqa minn Vodafone Italia.

Telecom Italia ppreżentat ukoll rikors kontra d-Deċiżjoni 18/21/CIR quddiem it-Tribunale Amministrativo Regionale per il Lazio (il-Qorti Amministrattiva Reġjonali għal-Lazio), fejn sostniet, essenzjalment, li l-AGCOM kienet qieset b’mod żbaljat li, għas-snin 1999 u 2000, l-ispiża netta tas-servizz universali kellha tibqa’ kompletament dovuta minn Telecom Italia. Vodafone Italia dehret quddiem dik il-qorti fil-kuntest tal-proċedura mressqa minn Telecom Italia u ppreżentat rikors inċidentali. L-AGCOM, Telecom Italia, Fastweb u Wind Tre dehru quddiem l-imsemmija qorti f’din l-aħħar proċedura.

30	Min-naħa tagħha, Fastweb ukoll ikkontestat dik id-deċiżjoni quddiem it-Tribunale amministrativo regionale per il Lazio (il-Qorti Amministrattiva Reġjonali għal-Lazio, l-Italja).

Permezz tas-sentenza Nru 1963/2022, dik il-qorti laqgħet parzjalment ir-rikors ta’ Vodafone Italia kontra l-imsemmija deċiżjoni u annullatha, għar-raġuni, b’mod partikolari, li l-eżami mill-ġdid tan-natura inġusta tal-ispiża netta tas-servizz universali kien ivvizzjat minn nuqqas ta’ motivazzjoni u ta’ investigazzjoni.

32	Permezz tas-sentenza Nru 2047/2022, l-imsemmija qorti laqgħet ir-rikors ta’ Fastweb kontra l-istess deċiżjoni għall-istess raġunijiet bħal dawk esposti fis-sentenza Nru 1963/2022.

33	Permezz tas-sentenza Nru 2218/2022, l-istess qorti ddikjarat inammissibbli r-rikors ippreżentat minn Telecom Italia kontra d-Deċiżjoni 18/21/CIR u laqgħet ir-rikors inċidentali ta’ Vodafone Italia għall-istess raġunijiet bħal dawk esposti fis-sentenza Nru 1963/2022.

Telecom Italia u l-AGCOM it-tnejn appellaw mis-sentenza Nru 1963/2022 quddiem il-Consiglio di Stato (il-Kunsill tal-Istat, l-Italja), li huwa l-qorti tar-rinviju. Vodafone Italia, Wind Tre u Fastweb dehru quddiem dik il-qorti fil-kuntest ta’ kull wieħed minn dawn l-appelli. Barra minn hekk, Vodafone Italia ppreżentat appell inċidentali mill-partijiet ta’ dik is-sentenza li permezz tagħhom it-Tribunale Amministrativo Regionale per il Lazio (il-Qorti Amministrattiva Reġjonali għal-Lazio) ċaħdet parti mill-motivi tagħha. Fastweb ukoll ippreżentat appell inċidentali mill-imsemmija sentenza quddiem il-qorti tar-rinviju.

Barra minn hekk, Telecom Italia u l-AGCOM it-tnejn appellaw mis-sentenza Nru 2218/2022. Wind Tre, Fastweb u Vodafone Italia dehru wkoll quddiem il-Consiglio di Stato (il-Kunsill tal-Istat) fil-kuntest ta’ kull wieħed minn dawn l-appelli. Barra minn hekk, din l-aħħar kumpannija ppreżentat appell inċidentali minn dik is-sentenza.

Il-qorti tar-rinviju, li għaqdet dawn l-erba’ appelli, tqis li hija għandha teżamina bi prijorità l-appelli inċidentali ppreżentati minn Vodafone Italia, li permezz tagħhom din, essenzjalment, tikkontesta s-setgħa tal-AGCOM li timponi fuq l-operaturi tat-telefonija mobbli l-obbligu li jikkontribwixxu għall-finanzjament tal-ispiża netta tas-servizz universali pprovdut minn Telecom Italia.

Insostenn tal-appelli inċidentali tagħha, Vodafone Italia ssostni, b’mod partikolari, essenzjalment, li mill-Komunikazzjoni tal-Kummissjoni tas‑27 ta’ Novembru 1996 dwar il-kriterji ta’ evalwazzjoni għall-iskemi nazzjonali ta’ kalkolu tal-ispiża u tal-finanzjament tas-servizz universali fit-telekomunikazzjonijiet, u l-Linji Gwida għall-Istati Membri għal dak li jirrigwarda l-funzjonament ta’ tali sistemi (COM (96)608 final] (iktar ’il quddiem il-“Komunikazzjoni tas‑27 ta’ Novembru 1996”), jirriżulta li l-parteċipazzjoni tal-operaturi tat-telefonija mobbli fil-mekkaniżmu ta’ finanzjament tal-ispiża netta tas-servizz universali hija suġġetta għall-kundizzjoni tal-eżistenza ta’ relazzjoni ta’ kompetizzjoni, jiġifieri ta’ relazzjoni ta’ sostitwibbiltà, bejn is-servizzi ta’ telefonija fissa u s-servizzi ta’ telefonija mobbli. Issa, it-Tribunale Amministrativo Regionale per il Lazio (il-Qorti Amministrattiva Reġjonali għal-Lazio), il-Consiglio di Stato (il-Kunsill tal-Istat) u l-Corte di cassazione (il-Qorti tal-Kassazzjoni, l-Italja) qiesu, f’diversi deċiżjonijiet dwar rikorsi ppreżentati kontra deċiżjonijiet preċedenti tal-AGCOM relatati mal-qsim tal-piż ta’ din l-ispiża, li tali rapport ma kienx jeżisti matul is-snin 1999, 2000, 2002 u 2003. Fid-Deċiżjoni 18/21/CIR, l-AGCOM kienet applikat din il-kundizzjoni sabiex tiddetermina n-natura inġusta tal-piż tal-imsemmija spiża. Barra minn hekk, f’dawn id-deċiżjonijiet preċedenti, l-AGCOM kienet eskludiet l-eżistenza ta’ tali rapport matul is-snin 2004 sa 2007 u 2009.

L-AGCOM u Telecom Italia jsostnu li la d-dritt tal-Unjoni u lanqas id-dritt Taljan ma jissuġġettaw il-parteċipazzjoni tal-operaturi tat-telefonija mobbli fil-mekkaniżmu ta’ finanzjament tal-ispiża netta tas-servizz universali għall-imsemmija kundizzjoni. Dawn l-operaturi huma, bħall-operaturi tat-telefonija fissa, awtorizzati jipprovdu servizzi ta’ komunikazzjonijiet elettroniċi u, għaldaqstant, obbligati jipparteċipaw f’dan il-mekkaniżmu. Il-komunikazzjoni tas‑27 ta’ Novembru 1996 sempliċement tippermetti lill-Istati Membri jagħżlu jekk jinkludux jew le lill-operaturi tat-telefonija mobbli fost dawk inkarigati bil-finanzjament ta’ din l-ispiża. Ir-Repubblika Taljana, bħal diversi Stati Membri oħra, għażlet li tinkludihom. Barra minn hekk, il-kumpanniji l-oħra tal-grupp li tagħmel parti minnu Vodafone jikkontribwixxu għall-finanzjament tal-imsemmija spiża fl-Istati Membri li fihom huma stabbiliti.

Barra minn hekk, l-AGCOM u Telecom Italia jsostnu li l-eżami tad-diffużjoni tas-servizz ta’ telefonija mobbli u tal-interdipendenza korrelattiva huwa biss wieħed mis-sitt kriterji applikati mill-AGCOM sabiex turi n-natura inġusta tal-piż li jirriżulta mill-provvista tas-servizz universali u li, konsegwentement, anki jekk jiġi deċiż li din l-interdipendenza ma ġietx debitament ipprovata, il-fondatezza tal-eżami ta’ din in-natura inġusta, imwettaq mill-AGCOM, għandha tiġi evalwata fid-dawl tal-ħames kriterji l-oħra applikati minnha. L-AGCOM u Telecom Italia talbu lill-Consiglio di Stato (il-Kunsill tal-Istat) jadixxi lill-Qorti tal-Ġustizzja b’talba għal deċiżjoni preliminari, fil-każ li huwa jkollu l-intenzjoni jitbiegħed mit-teżi sostnuta minnhom.

Il-qorti tar-rinviju tosserva li, fl-Italja, il-provvista tas-servizz universali fis-settur tat-telefonija hija żgurata minn Telecom Italia, l-ex detentriċi tal-monopolju tan-networks. Fil-każ fejn il-provvista ta’ dan is-servizz tkun tagħti lok għal spiża netta, jiġifieri meta l-ispejjeż sostnuti mill-fornitur tal-imsemmi servizz ikunu ogħla mill-benefiċċji li din il-provvista tkun tipprovdilu, l-AGCOM għandha tiddetermina jekk din l-ispiża tikkostitwixxix piż inġust għal dan il-fornitur u, jekk ikun il-każ, li taqsam l-imsemmija spiża bejn l-operaturi tas-settur inkwistjoni.

Il-qorti tar-rinviju tenfasizza li, permezz ta’ sentenza tas‑7 ta’ Lulju 2015, il-Consiglio di Stato (il-Kunsill tal-Istat) laqa’ r-rikorsi ppreżentati kontra d-deċiżjonijiet tal-AGCOM li jikkonfermaw il-proċeduri relatati mal-applikabbiltà tal-mekkaniżmu ta’ qsim tal-ispiża netta tas-servizz universali għas-snin 1999, 2000, 2002 u 2003, jiġifieri d-Deċiżjonijiet 106/11/CIR, 107/11/CIR, 108/11/CIR u 109/11/CIR, billi ddeċieda li l-kundizzjoni relatata mal-eżistenza ta’ relazzjoni ta’ sostitwibbiltà bejn is-servizzi ta’ telefonija fissa u s-servizzi ta’ telefonija mobbli, li għaliha hija suġġetta l-parteċipazzjoni tal-operaturi tat-telefonija mobbli, bħal Vodafone Italia, fil-mekkaniżmu ta’ finanzjament tal-ispiża netta tas-servizz universali, ma kinitx stabbilita.

42	F’sentenza tat‑8 ta’ Ottubru 2019, il-Consiglio di Stato (il-Kunsill tal-Istat) iddeċieda, fir-rigward tal-istess snin, li din il-kundizzjoni kienet, fit-totalità tagħha, “qarrieqa”.

43	Il-qorti tar-rinviju tippreċiża li l-leġiżlazzjoni Taljana ma tissuġġettax espressament il-parteċipazzjoni tal-operaturi ta’ telefonija mobbli fil-finanzjament tal-ispiża netta tas-servizz universali għall-imsemmija kundizzjoni.

Madankollu, jirriżulta, b’mod partikolari, mill-ġurisprudenza tal-Consiglio di Stato (il-Kunsill tal-Istat) li l-kwistjoni dwar jekk teżistix relazzjoni ta’ sostitwibbiltà bejn is-servizzi ta’ telefonija fissa u s-servizzi ta’ telefonija mobbli tikkostitwixxi kriterju neċessarju sabiex jiġi ddeterminat jekk il-piż li jirriżulta mill-provvista tas-servizz universali, sostnut mill-fornitur innominat, huwiex inġust.

Fid-Deċiżjoni 18/21/CIR tagħha, l-AGCOM irreferiet espressament għal din il-ġurisprudenza, filwaqt li ppreċiżat, madankollu, li hija ma għadhiex tirrikorri għal dan il-kriterju ta’ sostitwibbiltà sabiex timponi fuq l-operaturi tat-telefonija mobbli l-obbligu li jikkontribwixxu għall-finanzjament tal-ispiża netta tas-servizz universali. Madankollu, l-analiżi tal-pressjoni kompetittiva tas-servizzi ta’ telefonija mobbli fuq is-servizzi ta’ telefonija fissa, imwettqa mill-AGCOM f’dik id-deċiżjoni, tikkoinċidi fil-parti l-kbira mal-analiżi tas-sostitwibbiltà bejn dawn is-servizzi.

46	Id-dritt tal-Unjoni, traspost mil-leġiżlazzjoni Taljana inkwistjoni fil-kawżi prinċipali, ma jippermettix li tingħata risposta għad-domanda magħmula fil-kuntest tat-tilwim fil-kawżi prinċipali.

47	F’dawn iċ-ċirkustanzi, il-Consiglio di Stato (il-Kunsill tal-Istat) iddeċieda li jissospendi l-proċeduri u jagħmel lill-Qorti tal-Ġustizzja d-domanda preliminari li ġejja:

“Id-Direttiva [97/33], u b’mod partikolari l-Artikolu tagħha, u d-Direttiva [2002/22], b’mod partikolari l-Artikolu 13 tagħha, li huma d-dispożizzjonijiet applikabbli ratione temporis, kif ukoll il-prinċipji ta’ trasparenza, ta’ distorsjoni minima tas-suq, ta’ nondiskriminazzjoni u ta’ proporzjonalità, għandhom jiġu interpretati fis-sens li:

[(a)] il-leġiżlazzjoni ta’ Stat Membru tista’ timponi l-estensjoni għall-operaturi tat-telefonija ċellulari tal-obbligu li jikkontribwixxu għall-finanzjament ta’ ħlasijiet inġusti li jirriżultaw mill-provvista tal-istess servizz universali, mingħajr ma tissuġġetta din l-estensjoni għall-konstatazzjoni, mill-[ARN], tal-eżistenza ta’ relazzjoni ta’ kompetizzjoni jew sostitwibbiltà bejn l-operaturi hekk identifikati u l-operatur responsabbli għall-provvista tal-imsemmi servizz fl-istess suq rilevanti skont id-dritt tal-kompetizzjoni;

[(b)] minbarra jew bħala alternattiva għall-kriterju ta’ sostitwibbiltà bejn servizzi ta’ networks fissi u mobbli, għall-fini ta’ verifika tan-natura inġusta tat-tariffa, l-[ARN] jistgħu jużaw kriterji oħra, u, jekk iva, liema, sabiex jibbażaw obbligu ta’ finanzjament impost fuq l-operaturi tat-telefonija ċellulari?”

Fuq l‑ammissibbiltà tat‑talba għal deċiżjoni preliminari

48	Vodafone Italia, Wind Tre u Fastweb isostnu li t-talba għal deċiżjoni preliminari hija inammissibbli.

Skont Vodafone Italia, qorti nazzjonali tista’ tagħmel rinviju għal deċiżjoni preliminari biss meta dan ikun indispensabbli għas-soluzzjoni tat-tilwima li biha hija tkun adita. Issa, mid-deċiżjoni tar-rinviju jirriżulta li t-tilwim fil-kawżi prinċipali jista’ jiġi riżolt mingħajr rinviju għal deċiżjoni preliminari, peress li mill-komunikazzjoni tas‑27 ta’ Novembru 1996 jirriżulta li ma huwiex neċessarju li l-operaturi tat-telefonija mobbli jiġu obbligati jipparteċipaw fil-finanzjament tal-ispiża netta tas-servizz universali, peress li jeżistu diversi deċiżjonijiet tal-qrati amministrattivi Taljani li jirrigwardaw id-domanda magħmula mill-qorti tar-rinviju u li kisbu l-awtorità ta’ res judicata, u b’hekk jipprekludu li din il-qorti tal-aħħar tadotta deċiżjoni differenti, peress li d-Deċiżjoni 18/21/CIR tikkontradixxi d-deċiżjonijiet preċedenti tal-AGCOM, li minnhom jirriżulta li fl-Italja ma kienx hemm relazzjoni ta’ kompetizzjoni bejn is-servizzi ta’ telefonija fissa u s-servizzi ta’ telefonija mobbli matul il-perijodi koperti minn din l-ewwel deċiżjoni, u peress li l-AGCOM kienet ġiet imċaħħda mis-setgħa tagħha li timponi fuq l-operaturi tat-telefonija mobbli jipparteċipaw f’dan il-finanzjament minħabba l-fatt li ż-żmien li għadda mill-mument li fih din is-setgħa setgħet tiġi eżerċitata ta lok għal aspettattivi leġittimi fir-rigward tal-fatt li dan ma kienx ser jiġi eżerċitat iktar.

Barra minn hekk, Vodafone Italia ssostni li l-punt (b) tad-domanda preliminari huwa inammissibbli wkoll minħabba li dan ma għandu ebda rabta mat-tilwim fil-kawżi prinċipali, li jirrigwardaw biss il-legalità tal-obbligu impost fuq l-operaturi tat-telefonija mobbli li jipparteċipaw fil-mekkaniżmu ta’ finanzjament tal-ispiża netta tas-servizz universali u minħabba li, fi kwalunkwe każ, il-Qorti tal-Ġustizzja diġà rrispondiet għal din id-domanda fis-sentenzi tas‑6 ta’ Ottubru 2010, Il‑Kummissjoni vs Il‑Belġju (C‑222/08, EU:C:2010:583), u tal‑10 ta’ Novembru 2022, Eircom (C‑494/21, EU:C:2022:867).

Wind Tre issostni li t-talba għal deċiżjoni preliminari għandha tiġi ddikjarata inammissibbli minħabba li din ma tinkludix deskrizzjoni tal-elementi fattwali kollha tat-tilwim fil-kawżi prinċipali, b’mod partikolari tat-tilwim relatat ma’ dan l-obbligu li seħħ qabel l-adozzjoni tad-Deċiżjoni 18/21/CIR, u li din ma tinkludix espożizzjoni tar-raġunijiet li wasslu lill-qorti tar-rinviju tagħmel l-imsemmija domanda, peress li din il-qorti llimitat ruħha tirreferi għall-argumenti ta’ ċerti partijiet fil-proċedura pendenti quddiemha.

Skont Fastweb, id-domanda preliminari hija inammissibbli minħabba li r-risposta għaliha tirriżulta mis-sentenza Nru 3388/2015 tal-Consiglio di Stato (il-Kunsill tal-Istat), mogħtija fil-kuntest ta’ rikorsi għal annullament ippreżentati kontra deċiżjonijiet tal-AGCOM preċedenti għad-Deċiżjoni 18/21/CIR, li kisbet is-saħħa ta’ res judicata. Permezz ta’ din is-sentenza, il-Consiglio di Stato (il-Kunsill tal-Istat) iddeċieda li ma huwiex neċessarju, għall-finijiet tal-qsim tal-piż li jirriżulta mis-servizz universali, li s-servizzi ta’ telefonija mobbli u s-servizzi ta’ telefonija fissa jkunu sostitwibbli u żamm il-possibbiltà għall-AGCOM li tiddefinixxi kriterju ieħor għall-finijiet ta’ din l-evalwazzjoni. Issa, id-dritt tal-Unjoni ma jeżiġix li qorti nazzjonali tmur lura minn deċiżjoni bħall-imsemmija sentenza sabiex tieħu inkunsiderazzjoni deċiżjoni tal-Qorti tal-Ġustizzja adottata wara din l-ewwel deċiżjoni.

Għandu jitfakkar li, skont il-ġurisprudenza stabbilita tal-Qorti tal-Ġustizzja, hija biss il-qorti nazzjonali adita bit-tilwima u li għandha tassumi r-responsabbiltà għad-deċiżjoni ġudizzjarja li għandha tingħata li għandha tevalwa, fid-dawl taċ-ċirkustanzi tal-kawża, kemm in-neċessità ta’ deċiżjoni preliminari sabiex hija tkun f’pożizzjoni li tagħti s-sentenza tagħha kif ukoll ir-rilevanza tad-domandi li hija tagħmel lill-Qorti tal-Ġustizzja, li jibbenefikaw minn preżunzjoni ta’ rilevanza. Għaldaqstant, meta d-domanda magħmula tkun tirrigwarda l-interpretazzjoni jew il-validità ta’ regola tad-dritt tal-Unjoni, il-Qorti tal-Ġustizzja, bħala prinċipju, hija marbuta li tagħti deċiżjoni, ħlief jekk ikun jidher b’mod manifest li l-interpretazzjoni mitluba ma għandha l-ebda rabta mar-realtà jew mas-suġġett tat-tilwima fil-kawża prinċipali, meta l-problema tkun ta’ natura ipotetika jew inkella meta l-Qorti tal-Ġustizzja ma jkollhiex għad-dispożizzjoni tagħha l-punti ta’ fatt u ta’ liġi meħtieġa sabiex tirrispondi b’mod utli għall-imsemmija domanda (sentenza tal‑14 ta’ Diċembru 2023, Sparkasse Südpfalz, C‑206/22, EU:C:2023:984, punt 19 u l-ġurisprudenza ċċitata).

F’dan ir-rigward, mill-argumenti ta’ inammissibbiltà mressqa minn Vodafone Italia, ibbażati fuq allegata kontradizzjoni bejn id-Deċiżjoni 18/21/CIR u deċiżjonijiet preċedenti tal-AGCOM, fuq l-allegat telf minn tal-aħħar tas-setgħa tagħha li timponi fuq l-operaturi tat-telefonija mobbli jipparteċipaw fil-finanzjament tal-ispiża netta tas-servizz universali kif ukoll fuq l-assenza ta’ rabta bejn il-punt (b) tad-domanda preliminari u t-tilwim fil-kawżi prinċipali, ma jirriżultax b’mod manifest li l-interpretazzjoni tad-dritt tal-Unjoni mitluba mill-qorti tar-rinviju ma għandha ebda rabta mar-realtà jew mas-suġġett ta’ dan it-tilwim jew li l-problema hija ta’ natura ipotetika.

F’dak li jirrigwarda s-sentenzi tas‑6 ta’ Ottubru 2010, Il‑Kummissjoni vs Il‑Belġju (C‑222/08, EU:C:2010:583), u tal‑10 ta’ Novembru 2022, Eircom (C‑494/21, EU:C:2022:867), invokati minn Vodafone Italia, għandu jitfakkar li, anki jekk jiġi preżunt li s-soluzzjoni tat-tilwim fil-kawżi prinċipali tista’ tiġi dedotta minn dawn is-sentenzi, tali fatt ma huwiex ta’ natura li jwassal għall-inammissibbiltà tat-talba għal deċiżjoni preliminari, iżda, l-iktar l-iktar, jista’ jeżenta lill-qorti tar-rinviju mill-obbligu li tadixxi lill-Qorti tal-Ġustizzja, li hija għandha skont it-tielet paragrafu tal-Artikolu 267 TFUE. (ara, f’dan is-sens, is-sentenza tas‑7 ta’ Frar 2023, Confédération paysanne et (Mutaġenesi każwali in vitro), C‑688/21, EU:C:2023:75, punt 35).

Fir-rigward tal-argument ta’ inammissibbiltà mressaq minn Vodafone Italia bbażat fuq il-komunikazzjoni tas‑27 ta’ Novembru 1996, għandu jiġi rrilevat li dan jaqa’ taħt il-mertu tad-domanda preliminari magħmula u mhux taħt l-ammissibbiltà tagħha, b’mod li hemm lok li dan jiġi eżaminat fil-kuntest tal-eżami fil-mertu ta’ din id-domanda (ara, b’analoġija, is-sentenza tat‑18 ta’ Jannar 2024, Lietuvos notarų rūmai et, C‑128/21, EU:C:2024:49, punt 43 kif ukoll il-ġurisprudenza ċċitata).

Fir-rigward tal-argumenti ta’ inammissibbiltà mressqa minn Wind Tre, għandu jiġi rrilevat li l-qorti tar-rinviju, għalkemm fil-qosor, esponiet ir-raġunijiet li wassluha tagħmel id-domanda preliminari tagħha. Barra minn hekk, id-deċiżjoni tar-rinviju tinkludi espożizzjoni tal-elementi fattwali tat-tilwim fil-kawżi prinċipali, inklużi elementi prinċipali tal-kontenzjuż dwar id-deċiżjonijiet tal-AGCOM li ppreċedew l-adozzjoni tad-Deċiżjoni 18/21/CIR. Espożizzjoni iktar iddettaljata ta’ dan il-kontenzjuż ma hijiex indispensabbli sabiex jinftiehem is-suġġett ta’ dan it-tilwim.

Fir-rigward tal-argumenti ta’ inammissibbiltà mressqa minn Vodafone Italia u minn Fastweb ibbażati fuq l-awtorità ta’ res judicata li d-deċiżjonijiet tal-Consiglio di Stato (il-Kunsill tal-Istat) jew ta’ qrati Taljani oħra għandhom, mogħtija fil-kuntest tal-imsemmi kontenzjuż, għandu jiġi osservat li t-tilwim fil-kawżi prinċipali jirrigwarda il-legalità tad-Deċiżjoni 18/21/CIR u mhux dik tad-deċiżjonijiet preċedenti tal-AGCOM li kienu s-suġġett tal-istess kontenzjuż. Issa, Vodafone Italia u Fastweb ma spjegawx kif dawn il-qrati ser ikollhom, fil-kuntest ta’ dan it-tilwim, imorru lura minn dawn id-deċiżjonijiet ġudizzjarji. Għaldaqstant jidher li l-istess qrati jistgħu, l-iktar l-iktar, ikollhom jirrevedu l-ġurisprudenza tagħhom wara s-sentenza li l-Qorti tal-Ġustizzja ser tagħti f’din il-kawża, mingħajr ma jikkontestaw l-awtorità ta’ res judicata li għandhom id-deċiżjonijiet preċedenti tagħhom. Fi kwalunkwe każ, peress li l-azzjoni li l-qorti tar-rinviju jkollha tieħu wara din is-sentenza tkun tiddependi mill-kontenut tar-risposta li tkun inkluża fiha, dawn l-argumenti ta’ Vodafone Italia u ta’ Fastweb ma jistgħux, mingħajr ma tiġi deċiża minn qabel din ir-risposta, ikollhom effett fuq l-ammissibbiltà tat-talba għal deċiżjoni preliminari.

59	Fid-dawl tal-kunsiderazzjonijiet preċedenti, it-talba għal deċiżjoni preliminari għandha tiġi ddikjarata ammissibbli.

Fuq id‑domanda preliminari

Fuq il‑punt (b) tad‑domanda

Permezz tal-punt (b) tad-domanda tagħha, li għandha tiġi eżaminata fl-ewwel lok, il-qorti tar-rinviju tistaqsi, essenzjalment, jekk l-Artikolu 5 tad-Direttiva 97/33 u l-Artikolu 13 tad-Direttiva 2002/22 għandhomx jiġu interpretati fis-sens li ARN tista’ tieħu inkunsiderazzjoni, għall-finijiet tal-evalwazzjoni tan-natura inġusta jew mhux iġġustifikata tal-piż li jirriżulta mill-provvista tas-servizz universali, il-grad ta’ sostitwibbiltà bejn is-servizzi ta’ telefonija fissa u s-servizzi ta’ telefonija mobbli. Dik il-qorti tistaqsi wkoll liema huma l-kriterji l-oħra li ARN tista’, jekk ikun il-każ, tapplika b’mod kumulattivi jew alternattiv għal dawn il-finijiet.

Għandu jiġi rrilevat li, skont l-Artikolu 5(1) u (3) tad-Direttiva 97/33, meta Stat Membru jistabbilixxi, abbażi tal-kalkolu tal-ispiża netta tal-obbligi ta’ servizz universali, li dawn jirrappreżentaw piż inġust għal organu, huwa għandu jistabbilixxi mekkaniżmu ta’ qsim ta’ din l-ispiża ma’ organi oħra li jkunu joperaw networks pubbliċi ta’ telekomunikazzjonijiet u ta’ servizzi ta’ telefonija bil-leħen aċċessibbli għall-pubbliku. Skont dan l-Artikolu 5(4), meta dan il-kalkolu ikun jiġġustifika dan u b’teħid inkunsiderazzjoni tal-vantaġġ possibbli fis-suq li jibbenefika minnu organu li joffri servizz universali, l-ARN għandhom jiddeterminaw jekk hemmx lok li jiġi stabbilit tali mekkaniżmu.

Bl-istess mod, id-Direttiva 2002/22 tipprevedi, fl-ewwel subparagrafu tal-Artikolu 12(1) tagħha, li, meta l-ARN ikunu jqisu li l-provvista tas-servizz universali tista’ tirrappreżenta piż mhux iġġustifikat għall-impriżi nnominati bħala fornituri ta’ servizz universali, huma għandhom jikkalkolaw l-ispiża netta ta’ din il-provvista. Jekk l-ARN jikkonstataw, abbażi tal-kalkolu ta’ din l-ispiża, li impriża waħda jew iktar nnominati bħala fornituri ta’ servizz universali huma suġġetti għal piż mhux iġġustifikat u jekk din jew dawn l-impriżi jitolbu dan, l-Artikolu 13(1) tad-Direttiva 2002/22 jobbliga lill-Istati Membri jadottaw il-miżuri neċessarji għal dan l-għan, jiġifieri jistabbilixxu mekkaniżmu ta’ kumpens minn fondi pubbliċi u/jew mekkaniżmu ta’ qsim tal-imsemmija spiża bejn il-fornituri ta’ networks u ta’ servizzi ta’ komunikazzjonijiet elettroniċi. Issa, mid-deċiżjoni tar-rinviju jirriżulta li, fir-rigward tal-perijodu tal-applikazzjoni tad-Direttiva 2002/22, ir-Repubblika Taljana għażlet li tistabbilixxi l-mekkaniżmu ta’ qsim previst fl-Artikolu 13(1)(b) ta’ din id-direttiva.

Minn dan isegwi li, kemm fil-kuntest tad-Direttiva 97/33 kif ukoll f’dak tad-Direttiva 2002/22, l-implimentazzjoni ta’ mekkaniżmu ta’ finanzjament tal-ispiża netta tal-obbligi ta’ servizz universali hija suġġetta għall-kundizzjoni doppja li din l-ispiża tiġi kkalkolata u li n-natura inġusta jew mhux iġġustifikata tal-piż li l-provvista ta’ dan is-servizz tirrappreżenta għall-impriża nnominata tiġi kkonstatata abbażi ta’ dan il-kalkolu.

Barra minn hekk, mill-premessa 8, mill-Artikolu 5 u mill-ewwel parti tal-Anness I tad-Direttiva 97/33 jirriżulta li hija biss l-ispiża netta tal-provvista universali ta’ network telefoniku pubbliku fiss jew ta’ servizz telefoniku pubbliku fiss li tista’ tkun is-suġġett tal-mekkaniżmu ta’ finanzjament previst minn din id-direttiva.

Bl-istess mod, il-Qorti tal-Ġustizzja diġà ddeċidiet, essenzjalment, li biss is-servizzi ta’ komunikazzjonijiet li jkunu jeħtieġu aċċess u konnessjoni f’post fiss ma’ network ta’ komunikazzjonijiet pubbliċi, jiġifieri bl-esklużjoni tas-servizzi ta’ komunikazzjonijiet mobbli, jistgħu jiġu ffinanzjati permezz tal-mekkaniżmu previst fl-Artikolu 13(1)(b) tad-Direttiva 2002/22. (ara, f’dan is-sens, is-sentenza tal‑11 ta’ Ġunju 2015, Base Company u Mobistar, C‑1/14, EU:C:2015:378, punti 37 u 43).

66	Peress li s-sistema ta’ qsim tal-ispiża netta tal-obbligi ta’ servizz universali prevista mid-Direttiva 97/33 ma nbidlitx b’mod notevoli wara l-adozzjoni tad-Direttiva 2002/22, id-dispożizzjonijiet rilevanti analogi ta’ dawn id-direttivi għandhom jiġu interpretati bl-istess mod.

F’dan ir-rigward, minn ebda waħda mid-dispożizzjonijiet tad-Direttiva 97/33 u tad-Direttiva 2002/22 ma jirriżulta li l-leġiżlatur tal-Unjoni kellu l-intenzjoni jistabbilixxi huwa stess il-kundizzjonijiet li taħthom l-ANR għandhom jqisu li l-provvista tas-servizz universali tista’ tirrappreżenta piż inġust jew mhux iġġustifikat. Għall-kuntrarju, kemm mill-Artikolu 5(1), (3) u (4) tad-Direttiva 97/33 kif ukoll mill-Artikolu 13(1) tad-Direttiva 2002/22 jirriżulta li huwa biss abbażi tal-kalkolu tal-ispiża netta tal-provvista tas-servizz universali li l-ARN jistgħu jikkonstataw li impriża nnominata bħala fornitriċi ta’ servizz universali hija effettivament suġġetta għal piż inġust jew mhux iġġustifikat u li l-Istati Membri għandhom għalhekk jiddeċiedu li jadottaw modalitajiet ta’ kumpens minħabba din l-ispiża (ara, f’dan is-sens, is-sentenza tal‑10 ta’ Novembru 2022, Eircom, C‑494/21, EU:C:2022:867, punt 38).

Madankollu, għandu jiġi rrilevat li l-azzjoni meħuda mill-Istati Membri fil-kuntest tal-implimentazzjoni tal-mekkaniżmu ta’ finanzjament tal-ispiża netta tas-servizz universali hija limitata mid-dmir li jiġu osservati l-prinċipji ta’ oġġettività, ta’ trasparenza, ta’ nondiskriminazzjoni u ta’ proporzjonalità, kif ukoll li jitnaqqsu kemm jista’ jkun id-distorsjonijiet fis-suq, filwaqt li jiġi ssalvagwardat l-interess pubbliku, hekk kif jirriżulta, essenzjalment, mill-premessa 2 u mill-Artikolu 5(1) tad-Direttiva 97/33 kif ukoll mill-Artikolu 3(2) u mill-Artikolu 13(3) tad-Direttiva 2002/22.

Għalkemm il-kunċetti ta’ “piż inġust” u ta’ “piż mhux iġġustifikat” ma humiex iddefiniti minn dawn id-direttivi, kemm mill-premessa 8 tad-Direttiva 97/33 kif ukoll mill-premessa 21 tad-Direttiva 2002/22 jirriżulta li l-leġiżlatur tal-Unjoni kellu l-intenzjoni jorbot il-mekkaniżmi ta’ kopertura tal-ispejjeż netti, li l-provvista tas-servizz universali tista’ toħloq għal impriża, mal-eżistenza ta’ piż eċċessiv fir-rigward ta’ din l-impriża. F’dan il-kuntest, peress li kien iqis li l-ispiża netta tas-servizz universali mhux neċessarjament tirrapreżenta piż eċċessiv għall-impriżi kollha kkonċernati, huwa ried jeskludi li kull spiża netta ta’ provvista tas-servizz universali awtomatikament tirriżulta fi dritt għal kumpens. Il-Qorti tal-Ġustizzja minn dan ikkonkludiet li l-piż inġust jew mhux iġġustifikat li l-eżistenza tiegħu għandha tiġi kkonstatata mill-ARN qabel ma jingħata xi kumpens huwa l-piż li, għal kull impriża kkonċernata, huwa ta’ natura eċċessiva fir-rigward tal-kapaċità tagħha li ssostnih b’teħid inkunsiderazzjoni tal-karatteristiċi rispettivi kollha tagħha, b’mod partikolari fil-livell tat-tagħmir tagħha, tas-sitwazzjoni ekonomika u finanzjarja tagħha kif ukoll tal-parti mis-suq tagħha (ara, f’dan is-sens, is-sentenza tal‑10 ta’ Novembru 2022, Eircom, C‑494/21, EU:C:2022:867, punt 39).

Għalkemm, fin-nuqqas ta’ preċiżazzjoni f’dan ir-rigward fid‑Direttivi 97/22 u 2002/22, hija l‑ARN li għandha tistabbilixxi, b’mod ġenerali u impersonali, il-kriterji li jippermettu li jiġu stabbiliti l-livelli li lil hinn minnhom, b’teħid inkunsiderazzjoni tal-karatteristiċi msemmija fil-punt preċedenti, piż jista’ jitqies bħala eċċessiv, l-ARN tista’, madankollu, tikkonstata li l-piż tal-provvista tas‑servizz universali huwa inġust jew mhux iġġustifikat, għall-applikazzjoni tal-Artikolu 5(1) u (4) tad-Direttiva 97/33 u tal-Artikolu 13 tad-Direttiva 2002/22, biss bil-kundizzjoni li hija twettaq eżami partikolari tas-sitwazzjoni ta’ kull impriża kkonċernata fid-dawl ta’ dawn il-kriterji (ara, f’dan is-sens, is-sentenza tal‑10 ta’ Novembru 2022, Eircom, C‑494/21, EU:C:2022:867, punt 40).

F’dan ir-rigward, il-Qorti tal-Ġustizzja qieset, fi-rigward tad-Direttiva 2002/22, li kull teħid inkunsiderazzjoni tal-parti mis-suq tal-fornitur ta’ servizz universali jimplika li l-proċess ta’ determinazzjoni tan-natura eventwalment mhux iġġustifikata tal-piż mgħobbi fuq dan il-fornitur minħabba l-obbligi tiegħu ta’ servizz universali jinvolvi komponent komparattiv inerenti li ma jistax jiġi injorat mill-ARN. Fil-fatt, is-sempliċi konstatazzjoni ta’ elementi relatati mal-parti mis-suq tal-imsemmi fornitur meqjusa b’mod iżolat ma tippermettix li jinstiltu konklużjonijiet utli fl-assenza ta’ paragun mal-partijiet mis-suq miżmuma mill-kompetituri tiegħu. Dawn il-konklużjoni jistgħu jvarjaw skont in-numru ta’ kompetituri preżenti fis-suq, skont r-rabtiet li jkunu jeżistu, jekk ikun il-każ, bejn dawn tal-aħħar jew, saħansitra, skont id-diversi setturi tas-suq ikkonċernat li fihom dawn il-kompetituri jkunu preżenti (sentenza tal‑10 ta’ Novembru 2022, Eircom, C‑494/21, EU:C:2022:867, punt 43).

Minn dan il-Qorti tal-Ġustizzja ddeduċiet li l-ARN kompetenti għandha, fil-kuntest ta’ dan il-proċess, tieħu inkunsiderazzjoni s-sitwazzjoni tal-fornitur ta’ servizz universali meta mqabbla ma’ dik tal-kompetituri tiegħu fis-suq ikkonċernat u li l-evalwazzjoni tas-sitwazzjoni kompetittiva f’dan is-suq tagħmel parti integrali mill-kundizzjonijiet għall-applikazzjoni tal-Artikoli 12 u 13 tad-Direttiva 2002/22 (ara, f’dan is-sens, is-sentenza tal‑10 ta’ Novembru 2022, Eircom, C‑494/21, EU:C:2022:867, punti 44 u 47).

Il-Qorti tal-Ġustizzja ddeċidiet ukoll li evalwazzjoni tal-karatteristiċi speċifiċi għal fornitur ta’ servizz universali fid-dawl tal-ambjent kompetittiv li fih huwa jevolvi hija konformi mal-għanijiet imfittxija minn din id-direttiva (sentenza tal‑10 ta’ Novembru 2022, Eircom, C‑494/21, EU:C:2022:867, punt 48).

Dan huwa l-każ, b’mod partikolari, f’dak li jirrigwarda elementi li jirrigwardaw is-sitwazzjoni ekonomika u finanzjarja ta’ fornitur ta’ servizz universali. Fil-fatt, is-sempliċi konstatazzjoni li tali fornitur jibqa’ jagħmel profitt minkejja l-piż li huwa għandu jġorr minħabba l-ispiża netta tal-obbligi tiegħu ta’ servizz universali ma tippermettix li jinstiltu konklużjonijiet dwar ir-riperkussjonijiet ta’ din l-ispiża netta fuq il-kapaċità ta’ dan il-fornitur li jikkompeti mal-operaturi l-oħra preżenti f’suq li jkun qiegħed jevolvi. Ma jistax jiġi eskluż li dan l-piż jipprekludi jew jirrendi iktar diffiċli jew iktar kumpless il-finanzjament ta’ investimenti f’teknoloġiji ġodda jew fi swieq konnessi, investimenti li l-kompetituri tiegħu jistgħu jkunu eventwalment f’pożizzjoni li jwettqu u li jistgħu, minħabba f’hekk, jagħtu lil dawn tal-aħħar vantaġġi kompetittivi kunsiderevoli (sentenza tal‑10 ta’ Novembru 2022, Eircom, C‑494/21, EU:C:2022:867, punt 49).

Għalhekk, huwa b’teħid inkunsiderazzjoni tas-sitwazzjoni ta’ fornitur ta’ servizz universali meta mqabbla ma’ dik tal-kompetituri tiegħu li l-ARN tkun tista’ tevalwa jekk l-ispiża netta tal-obbligi ta’ servizz universali li huwa għandu tikkostitwixxix, minħabba distorsjonijiet tal-kompetizzjoni li jirriżultaw minnha f’dan is-suq ikkonċernat b’detriment għal dan il-fornitur, piż mhux iġġustifikat għal dan tal-aħħar, fis-sens tal-Artikoli 12 u 13 tad-Direttiva 2002/22 (sentenza tal‑10 ta’ Novembru 2022, Eircom, C‑494/21, EU:C:2022:867, punt 50).

Sa fejn id-deterjorament tal-pożizzjoni kompetittiva ta’ fornitur ta’ servizz universali minħabba n-natura mhux iġġustifikata tal-piż impost fuqu minħabba l-obbligi tiegħu ta’ servizz universali jkun jippreġudika kompetizzjoni effettiva fis-suq ikkonċernat, tali ċirkustanza tkun tista’ tikkomprometti l-kundizzjonijiet ta’ provvista tas-servizz universali u, fl-aħħar mill-aħħar, it-twettiq tal-għan li tiġi żgurata d-disponibbiltà, fl-Unjoni Ewropea kollha, ta’ servizzi ta’ kwalità tajba aċċessibbli għall-pubbliku permezz ta’ kompetizzjoni u għażla effettivi, stabbilit fl-Artikolu 1(1) ta’ din id-direttiva (sentenza tal‑10 ta’ Novembru 2022, Eircom, C‑494/21, EU:C:2022:867, punt 51).

F’dan ir-rigward, għandu jiġi rrilevat li l-evalwazzjoni tas-sostitwibbiltà bejn id-diversi servizzi ta’ telekomunikazzjoni, b’mod partikolari, bejn is-servizzi ta’ telefonija fissa u s-servizzi ta’ telefonija mobbli, tista’ tikkostitwixxi wieħed mill-elementi tal-eżami tal-ambjent kompetittiv li fih jevolvi fornitur ta’ servizz universali, sa fejn din tinvolvi l-identifikazzjoni tal-kompetituri ta’ dan il-fornitur, id-determinazzjoni tal-partijiet mis-suq tad-diversi atturi u l-evalwazzjoni tal-pressjoni kompetittiva li operaturi oħra jeżerċitaw fuq l-imsemmi fornitur.

Madankollu, l-eżami tal-ambjent kompetittiv li fih jevolvi fornitur ta’ servizz universali ma jistax ikun suġġett għall-evalwazzjoni tas-sostitwibbiltà bejn is-servizzi ta’ telefonija fissa u s-servizzi ta’ telefonija mobbli, iżda għandu jieħu inkunsiderazzjoni r-restrizzjonijiet kompetittivi kollha li għalihom huwa suġġett dan il-fornitur, inklużi dawk li huma inqas effettivi u immedjati mis-sostituzzjoni tat-talba.

79	Għar-raġunijiet imsemmija fil-punt 66 ta’ din is-sentenza, il-kunsiderazzjonijiet esposti fil-punti 71 sa 78 tagħha huma applikabbli mutatis mutandis għall-Artikolu 5 tad-Direttiva 97/33.

F’dan il-każ, mid-deċiżjoni tar-rinviju jirriżulta li, fid-Deċiżjoni 18/21/CIR, l-AGCOM, minn naħa, ħadet inkunsiderazzjoni, b’mod partikolari, il-kunsiderazzjonijiet esposti fil-punti 74 sa 78 ta’ din is-sentenza, peress li hija qieset li, għalkemm is-servizzi ta’ telefonija fissa u s-servizzi ta’ telefonija mobbli ma kinux perfettament sostitwibbli u peress li, għaldaqstant, dan ma kienx suq uniku, is-servizzi ta’ telefonija mobbli kienu madankollu jeżerċitaw pressjoni kompetittiva dejjem tikber fuq is-servizzi ta’ telefonija fissa, fil-forma ta’ telf ta’ volumi u ta’ dħul mill-operaturi tat-telefonija fissa, b’mod partikolari meta l-klijenti jiddeċiedu li jużaw biss it-telefon mobbli tagħhom jew li jużaw it-telefon mobbli tagħhom u li jżommu s-servizz ta’ network fiss, iżda li jużaw is-servizz tat-telefonija mobbli wkoll mid-dar tagħhom, u, min-naħa l-oħra, eżaminat elementi oħra tal-kuntest kompetittiv.

81	Fid-dawl tal-kunsiderazzjonijiet kollha preċedenti, ir-risposta għall-punt (b) tad-domanda għandha tkun li l-Artikolu 5 tad-Direttiva 97/33 u l-Artikolu 13 tad-Direttiva 2002/22 għandhom jiġu interpretati fis-sens li:

–

huma l-Istati Membri, filwaqt li josservaw il-prinċipji ta’ oġġettività, ta’ trasparenza, ta’ nondiskriminazzjoni u ta’ proporzjonalità, kif ukoll il-ħtieġa li jimminimizzaw id-distorsjonijiet fis-suq, u filwaqt li jissalvagwardjaw l-interess pubbliku, li għandhom jistabbilixxu l-kriterji li jippermettu lill-ARN jevalwaw, billi jwettqu eżami speċifiku tas-sitwazzjoni ta’ kull impriża kkonċernata, jekk il-piż li jirriżulta mill-ispiża netta tal-obbligi ta’ servizz universali jistax jitqies bħala eċċessiv u, għaldaqstant, bħala inġust jew mhux iġġustifikat, għal operatur inkarigat minn tali obbligi;

–	fil-kuntest ta’ din l-evalwazzjoni, l-ARN kompetenti għandha teżamina l-karatteristiċi kollha speċifiċi għall-operatur inkwistjoni, billi tieħu inkunsiderazzjoni s-sitwazzjoni tiegħu meta mqabbla ma’ dik tal-kompetituri tiegħu fis-suq ikkonċernat;

–	il-grad ta’ sostitwibbiltà bejn is-servizzi ta’ telefonija fissa u s-servizzi ta’ telefonija mobbli jista’ jikkostitwixxi element rilevanti għall-finijiet tal-imsemmija evalwazzjoni, l-istess bħar-restrizzjonijiet kompetittivi kollha li huwa suġġett għalihom il-fornitur ta’ servizz universali.

Fuq il‑punt (a) tad‑domanda

Permezz tal-punt (a) tad-domanda tagħha, il-qorti tar-rinviju tistaqsi, essenzjalment, jekk l-Artikolu 5 tad-Direttiva 97/33 u l-Artikolu 13 tad-Direttiva 2002/22 għandhomx jiġu interpretati fis-sens li jipprekludu leġiżlazzjoni nazzjonali li ma tissuġġettax il-parteċipazzjoni tal-operaturi ta’ servizzi ta’ telekomunikazzjoni mobbli fil-mekkaniżmu ta’ qsim tal-ispiża netta tal-obbligi ta’ servizz universali bejn il-fornituri ta’ networks u ta’ servizzi ta’ komunikazzjonijiet elettroniċi għall-eżistenza ta’ ċertu grad ta’ sostitwibbiltà bejn is-servizzi ta’ telefonija fissa u s-servizzi ta’ telefonija mobbli.

F’dan ir-rigward, fir-rigward tal-formulazzjoni tad-dispożizzjonijiet inkwistjoni, għandu jiġi rrilevat li mill-Artikolu 5(1) tad-Direttiva 97/33 jirriżulta li, meta l-Istati Membri jistabbilixxu mekkaniżmu ta’ qsim tal-ispiża netta tal-obbligi ta’ servizz universali ma’ “organi oħra li joperaw networks pubbliċi ta’ telekomunikazzjonijiet u/jew servizzi ta’ telefonija bil-leħen aċċessibbli għall-pubbliku” [traduzzjoni mhux uffiċjali], huma għandhom jieħdu debitament inkunsiderazzjoni l-prinċipji ta’ trasparenza, ta’ nondiskriminazzjoni u ta’ proporzjonalità.

Bl-istess mod, l-Artikolu 13(1) tad-Direttiva 2002/22 jipprevedi li, meta, abbażi tal-kalkolu tal-ispiża netta tal-obbligi ta’ servizz universali, l-ARN jikkonstataw li impriża hija suġġetta għal piż mhux iġġustifikat, l-Istati Membri għandhom jiddeċiedu, fuq talba ta’ impriża nnominata, li jistabbilixxu mekkaniżmu sabiex jikkumpensaw lil din l-impriża għall-ispejjeż netti hekk kif ġew ikkalkolati, taħt kundizzjonijiet ta’ trasparenza u minn fondi pubbliċi, u/jew li jqassmu din l-ispiża netta bejn “il-fornituri ta’ networks u servizzi ta’ komunikazzjonijiet elettroniċi”.

Issa, mill-espressjonijiet “organi oħra li joperaw networks pubbliċi ta’ telekomunikazzjonijiet u/jew servizzi ta’ telefonija bil-leħen aċċessibbli għall-pubbliku” [traduzzjoni mhux uffiċjali], u “fornituri ta’ networks u servizzi ta’ komunikazzjonijiet elettroniċi”, użati f’dawn id-dispożizzjonijiet, jirriżulta li l-leġiżlatur tal-Unjoni ma kellux l-intenzjoni jeskludi immedjatament lil ċerti fornituri ta’ networks u ta’ servizzi ta’ komunikazzjonijiet elettroniċi, b’mod partikolari lill-operaturi ta’ servizzi ta’ telekomunikazzjoni mobbli, mill-mekkaniżmu ta’ qsim tal-ispiża netta tal-obbligi ta’ servizz universali.

Barra minn hekk, b’differenza mill-esklużjoni tas-servizzi ta’ telekomunikazzjoni mobbli mill-kunċett ta’ “servizz universali”, stabbilit fl-Artikolu 4 tad-Direttiva 2002/22, kif emendata bid-Direttiva 2009/136/KE tal-Parlament Ewropew u tal-Kunsill tal‑25 ta’ Novembru 2009 (ĠU 2009, L 337, p. 11) (ara, f’dan is-sens, is-sentenza tal‑11 ta’ Ġunju 2015, Base Company u Mobistar, C‑1/14, EU:C:2015:378, punti 32 sa 37), il-leġiżlatur tal-Unjoni ma eskludiex lill-fornituri ta’ dawn is-servizzi mill-parteċipazzjoni f’dan il-mekkaniżmu ta’ qsim tal-ispiża netta tal-obbligi ta’ servizz universali.

F’dak li jirrigwarda l-kuntest li taħtu jaqgħu d-dispożizzjonijiet inkwistjoni, għandu jiġi rrilevat, minn naħa, li mill-premessa 23 tad-Direttiva 2002/22 jirriżulta, essenzjalment, li l-ispiża netta tal-obbligi ta’ servizz universali tista’ tinqasam, bla ħsara għall-osservanza tal-prinċipji ta’ trasparenza, ta’ distorsjoni minima tas-suq, ta’ nondiskriminazzjoni u ta’ proporzjonalità, bejn l-impriżi kollha jew ċerti gruppi speċifikati ta’ impriżi u li l-kunċett ta’ “distorsjoni minima tas-suq” jimplika l-irkupru tal-kontribuzzjonijiet għall-finanzjament ta’ din l-ispiża b’mod li, sa fejn ikun possibbli, inaqqas għall-minimu l-effett tal-piż finanzjarju sostnut mill-utenti finali, pereżempju permezz ta’ qsim tal-kontribuzzjonijiet l-iktar wiesa’ possibbli.

Min-naħa l-oħra, il-premessa 21 ta’ din id-direttiva tistabbilixxi li l-Istati Membri għandhom jiżguraw li l-metodu ta’ qsim tal-ispiża netta tal-obbligi ta’ servizz universali jkun ibbażat fuq kriterji oġġettivi u nondiskriminatorji u jkun josserva l-prinċipju ta’ proporzjonalità, mingħajr ma dan il-prinċipju ma jipprekludihom milli jeżentaw mill-kontribuzzjoni lill-parteċipanti l-ġodda li l-parti mis-suq tagħhom tkun għadha ma tkunx sinjifikattiva.

Għalhekk, mill-formulazzjoni u mill-kuntest tad-dispożizzjonijiet inkwistjoni jirriżulta li l-leġiżlatur tal-Unjoni ried iħalli lill-Istati Membri l-possibbiltà li jiddefinixxu ċ-ċirku ta’ parteċipanti fil-mekkaniżmu ta’ qsim tal-ispiża netta tal-obbligi ta’ servizz universali, bla ħsara għall-osservanza ta’ ċertu numru ta’ rekwiżiti, espressament imfakkra f’dawn id-dispożizzjonijiet.

F’dan ir-rigward, għalkemm ma huwiex eskluż li kriterji ta’ qsim li jieħdu inkunsiderazzjoni l-intensità tal-pressjoni kompetittiva li jeżerċitaw is-servizzi ta’ telekomunikazzjoni mobbli fuq is-servizzi ta’ telekomunikazzjoni fissa minħabba l-grad ta’ sostitwibbiltà ftit jew wisq sinjifikattiv bejn dawn is-servizzi, il-proporzjon tal-użu li l-fornituri tas-servizzi ta’ telekomunikazzjoni mobbli jagħmlu min-networks ta’ telekomunikazzjonijiet pubbliċi jew il-vantaġġi li dawn tal-aħħar jiksbu mill-provvista tas-servizz universali jistgħu jitqiesu li huma konformi mal-prinċipji msemmija fil-punti 83, 84, 87 u 88 ta’ din is-sentenza, b’mod partikolari mal-prinċipji ta’ proporzjonalità u ta’ nondiskriminazzjoni, mid-dispożizzjonijiet tad-Direttivi 97/33 u 2002/22 ma jistax jiġi dedott li dawn tal-aħħar jissuġġettaw il-parteċipazzjoni tal-fornituri ta’ servizzi ta’ telefonija mobbli fil-mekkaniżmu ta’ qsim tal-ispiża netta tas-servizz universali għall-eżistenza ta’ ċertu grad ta’ sostitwibbiltà bejn dawn is-servizzi tal-aħħar u s-servizzi ta’ telefonija fissa.

Din il-konklużjoni ma hijiex ikkontestata mill-argument ta’ Vodafone Italia bbażat fuq il-komunikazzjoni tas‑27 ta’ Novembru 1996 u lanqas mill-argument tagħha li jeżisti xebh bejn il-leġiżlazzjoni tal-Unjoni fil-qasam tal-komunikazzjonijiet elettroniċi u dik fil-qasam tas-servizzi postali, b’mod li għandhom jiġi applikati għat-tilwim fil-kawżi prinċipali, b’analoġija, il-premessa 27 tad-Direttiva 2008/6/KE tal-Parlament Ewropew u tal-Kunsill tal‑20 ta’ Frar 2008 li temenda d-Direttiva 97/67/KE dwar it-tlestija kompleta tas-suq intern tas-servizzi postali Komunitarji (ĠU 2008, L 52, p. 3, rettifika fil-ĠU 2015, L 225, p. 49), li minnha jirriżulta li d-determinazzjoni tal-impriżi msejħa jikkontribwixxu għall-fond ta’ kumpens intiż għall-finanzjament tas-servizz universali timplika li jiġi eżaminat jekk is-servizzi pprovduti minn dawn l-impriżi jistgħux, mill-perspettiva tal-utent, jitqiesu li jaqgħu taħt is-servizz universali peress li għandhom grad suffiċjenti ta’ interkambjabbiltà miegħu, kif ukoll il-ġurisprudenza tal-Qorti tal-Ġustizzja relatata magħha.

Fil-fatt, fir-rigward, minn naħa, tal-komunikazzjoni tas‑27 ta’ Novembru 1996, għandu jiġi rrilevat li din ma tistabbilixxix obbligu ġenerali, għall-Istati Membri, li jissuġġettaw il-parteċipazzjoni tal-fornituri ta’ servizzi ta’ telefonija mobbli fil-mekkaniżmu ta’ qsim tal-ispiża netta tas-servizz universali għall-konstatazzjoni tal-eżistenza ta’ ċertu grad ta’ sostitwibbiltà bejn is-servizzi ta’ telefonija mobbli u s-servizzi ta’ telefonija fissa.

Hekk kif jirriżulta, essenzjalment, mill-punt 8 tal-Parti 3 ta’ din il-komunikazzjoni, il-Kummissjoni Ewropea kienet indikat biss li, fil-kuntest tal-evalwazzjoni tagħha tal-proċeduri ta’ liċenzji jew ta’ komunikazzjonijiet relatati mat-telefonija bil-vuċi u mal-provvista ta’ networks pubbliċi li l-Istati Membri kellhom jinnotifikaw qabel l‑1 ta’ Jannar 1997, skont id-Direttiva tal-Kummissjoni 96/19/KE tat‑13 ta’ Marzu 1996 li temenda d-Direttiva 90/388/KEE f’dak li jirrigwarda l-implimentazzjoni ta’ kompetizzjoni sħiħa fis-suq tat-telekomunikazzjonijiet (ĠU 1996, L 74, p. 13), hija teżamina jekk, f’dak li jirrigwarda l-kontribuzzjoni tal-operaturi l-ġodda u/jew tal-operaturi tat-telefonija mobbli għall-ispiża netta tas-servizz universali, il-piż li dawn l-atturi jkollhom kienx maqsum skont kriterji oġġettivi u mhux diskriminatorji kif ukoll b’osservanza għall-prinċipju ta’ proporzjonalità, b’mod partikolari fir-rigward tal-livell ta’ sostitwibbiltà bejn it-telefonija mobbli u s-servizz ta’ telefonija bil-vuċi fissa

94	Minn dan isegwi li l-Kummissjoni kienet ipprevediet it-teħid inkunsiderazzjoni ta’ dan il-grad ta’ sostitwibbiltà, l-iktar l-iktar, bħala li jikkostitwixxi element, fost oħrajn, tal-evalwazzjoni tagħha tal-osservanza tal-prinċipju ta’ proporzjonalità.

95	Fir-rigward, min-naħa l-oħra, tal-premessa 27 tad-Direttiva 2008/6, huwa biżżejjed li jiġi rrilevat li d-Direttivi 97/33 u 2002/22 ma jinkludux premessa jew dispożizzjoni li l-formulazzjoni tagħha hija analoga għal dik tal-premessa 27.

Fid-dawl tal-kunsiderazzjonijiet kollha preċedenti, ir-risposta għall-punt (a) tad-domanda għandha tkun li l-Artikolu 5 tad-Direttiva 97/33 u l-Artikolu 13 tad-Direttiva 2002/22 għandhom jiġu interpretati fis-sens li ma jipprekludux leġiżlazzjoni nazzjonali li ma tissuġġettax il-parteċipazzjoni tal-operaturi ta’ servizzi ta’ telekomunikazzjoni mobbli fil-mekkaniżmu ta’ qsim tal-ispiża netta tal-obbligi ta’ servizz universali bejn il-fornituri ta’ networks u ta’ servizzi ta’ komunikazzjonijiet elettroniċi għall-eżistenza ta’ ċertu grad ta’ sostitwibbiltà bejn is-servizzi ta’ telefonija fissa u s-servizzi ta’ telefonija mobbli, sakemm din il-leġiżlazzjoni tkun tosserva, b’mod partikolari, il-prinċipji ta’ trasparenza, ta’ nondiskriminazzjoni, ta’ proporzjonalità, ta’ oġġettività u ta’ tnaqqis tal-effett tal-piż finanzjarju sostnut mill-utenti finali.

Fuq l‑ispejjeż

Peress li l-proċedura għandha, fir-rigward tal-partijiet fil-kawża prinċipali, in-natura ta’ kwistjoni mqajma quddiem il-qorti tar-rinviju, hija dik il-qorti li tiddeċiedi fuq l-ispejjeż. L-ispejjeż sostnuti għas-sottomissjoni tal-osservazzjonijiet lill-Qorti tal-Ġustizzja, barra dawk tal-imsemmija partijiet, ma jistgħux jitħallsu lura.

Għal dawn il-motivi, Il-Qorti tal-Ġustizzja (L‑Ewwel Awla) taqta’ u tiddeċiedi:

L-Artikolu 5 tad-Direttiva 97/33/KE tal-Parlament Ewropew u tal-Kunsill tat‑30 ta’ Ġunju 1997 dwar l-interkonnessjoni fis-settur tat-telekomunikazzjonijiet bil-għan li jiġi żgurat servizz universali u li tiġi żgurata l-interoperabbiltà permezz tal-applikazzjoni tal-prinċipji ta’ provvista ta’ netwerk miftuħ (ONP), u l-Artikolu 13 tad-Direttiva 2002/22/KE tal-Parlament Ewropew u tal-Kunsill tas‑7 ta’ Marzu 2002 dwar servizz universali u d-drittijiet ta’ l-utenti li jirrelataw ma’ networks u servizzi ta’ komunikazzjonijiet elettroniċi (Direttiva Servizz Universali) għandhom jiġu interpretati fis-sens li:

–

huma l-Istati Membri, filwaqt li josservaw il-prinċipji ta’ oġġettività, ta’ trasparenza, ta’ nondiskriminazzjoni u ta’ proporzjonalità, kif ukoll il-ħtieġa li jimminimizzaw id-distorsjonijiet fis-suq, u filwaqt li jissalvagwardjaw l-interess pubbliku, li għandhom jistabbilixxu l-kriterji li jippermettu lill-awtoritajiet regolatorja nazzjonali jevalwaw, billi jwettqu eżami speċifiku tas-sitwazzjoni ta’ kull impriża kkonċernata, jekk il-piż li jirriżulta mill-ispiża netta tal-obbligi ta’ servizz universali jistax jitqies bħala eċċessiv u, għaldaqstant, bħala inġust jew mhux iġġustifikat, għal operatur inkarigat minn tali obbligi;

–	fil-kuntest ta’ din l-evalwazzjoni, l-awtorità regolatorja nazzjonali kompetenti għandha teżamina l-karatteristiċi kollha speċifiċi għall-operatur inkwistjoni, billi tieħu inkunsiderazzjoni s-sitwazzjoni tiegħu meta mqabbla ma’ dik tal-kompetituri tiegħu fis-suq ikkonċernat;

–	il-grad ta’ sostitwibbiltà bejn is-servizzi ta’ telefonija fissa u s-servizzi ta’ telefonija mobbli jista’ jikkostitwixxi element rilevanti għall-finijiet tal-imsemmija evalwazzjoni, l-istess bħar-restrizzjonijiet kompetittivi kollha li huwa suġġett għalihom il-fornitur ta’ servizz universali;

–

ma jipprekludux leġiżlazzjoni nazzjonali li ma tissuġġettax il-parteċipazzjoni tal-operaturi ta’ servizzi ta’ telekomunikazzjoni mobbli fil-mekkaniżmu ta’ qsim tal-ispiża netta tal-obbligi ta’ servizz universali bejn il-fornituri ta’ networks u ta’ servizzi ta’ komunikazzjonijiet elettroniċi għall-eżistenza ta’ ċertu grad ta’ sostitwibbiltà bejn is-servizzi ta’ telefonija fissa u s-servizzi ta’ telefonija mobbli, sakemm din il-leġiżlazzjoni tkun tosserva, b’mod partikolari, il-prinċipji ta’ trasparenza, ta’ nondiskriminazzjoni, ta’ proporzjonalità, ta’ oġġettività u ta’ tnaqqis tal-effett tal-piż finanzjarju sostnut mill-utenti finali.

Firem

( * ) Lingwa tal-kawża: it-Taljan.