1.

Bi tweġiba għall-mistoqsija, magħmula fil-bidu tal-kontribut tiegħu, dwar il-possibbiltà li persuni ġuridiċi jkunu detenturi ta’ drittijiet fundamentali, il-Professur P. Wachsmann ipprovda t-tweġiba li ġejja li s-sempliċità tagħha tikkontestaha b’luċidità: “Għaliex le, jekk irridu?”  ( 2 ). L-eżami tal-ġurisprudenza żviluppata mill-imħallfin Ewropej tad-drittijiet fundamentali, kemm jekk ikollhom is-sede tagħhom fi Strasbourg jew fil-Lussemburgu, jirrileva li din kienet b’mod ċar ir-rieda tagħhom, l-imħallfin jisiltu l-konsegwenzi kollha, fil-kważi silenzju tat-testi  ( 3 ), tal-personalità ġuridika li biha huma mogħnija dawn l-esseri morali u għalhekk tal-kompetenza tagħhom li jkunu l-proprjetarji ta’ drittijiet u ta’ obbligi  ( 4 ).

2.

Din il-konstatazzjoni tieħu natura essenzjali f’kuntest ta’ leġiżlazzjonijiet ta’ Stati Membri li jirrikonoxxu, b’mod ġenerali, il-prinċipju ta’ responsabbiltà kriminali tal-persuni ġuridiċi jew, bħal fil-kawża prinċipali, li jipprevedu l-possibbiltà għal qorti li timponi fuq dawn il-persuni sanzjoni amministrattiva ta’ natura kriminali bbażata fuq preżunzjoni doppja, jiġifieri preżunzjoni ta’ imputazzjoni lil kumpannija ta’ ksur kriminali preżunt imwettaq mir-rappreżentant tagħha. L-interess ta’ din il-kawża huwa li l-Qorti tal-Ġustizzja jkollha tistaqsi dwar il-kompatibbiltà ta’ tali leġiżlazzjoni fid-dawl tal-prinċipji ta’ protezzjoni ġudizzjarja effettiva, ta’ preżunzjoni ta’ innoċenza u ta’ individwalità tal-pieni stabbiliti, rispettivament, fl-Artikoli 47 sa 49 tal-Karta tad-Drittijiet Fundamentali tal-Unjoni Ewropea (iktar ’il quddiem il-“Karta”).

I.

Il‑kuntest ġuridiku

A.

Id‑dritt tal‑Unjoni

3.

Huma rilevanti fil-kuntest ta’ din il-kawża l-Artikoli 47 sa 49 tal-Karta.

B.

Id-dritt Bulgaru

4.

L-Artikolu 83 taż-Zakon za administrativnite narushenya i nakazanya (il-Liġi dwar ir-Reati u s-Sanzjonijiet Amministrattivi, ippubblikat fid-DV Nru 92 tat‑28 ta’ Novembru 1969), fil-verżjoni tal‑14 ta’ Frar 2020, applikabbli għall-kawża prinċipali (iktar ’il quddiem iż-“ZANN”), li huwa inkluż fil-Kapitolu 4 ta’ din il-liġi, jiddisponi:

5.

L-Artikolu 255(1) tan-Nakazatelen kodeks (il-“Kodiċi Kriminali”) jipprovdi:

II.

Il‑kawża prinċipali u d‑domandi preliminari

6.

ZK hija l-amministratriċi u r-rappreżentanta tal-kumpannija Delta Stroy 2003 EOOD (iktar ’il quddiem “Delta Stroy”) stabbilita f’Burgas (il-Bulgarija). F’din il-kapaċità, fil‑5 ta’ Awwissu 2019, ZK ġiet akkużata talli evitat, f’kundizzjonijiet ta’ ksur kontinwu, l-iffissar u l-ħlas ta’ debiti fiskali ta’ ammonti għolja għal total ta’ BGN 11 388.98 (madwar EUR 5 808.38) li jikkorrispondu għall-VAT dovuta fis-sens tal-Liġi Bulgara dwar il-VAT, għat-tliet perijodi fiskali ta’ Marzu, April u Lulju 2009. Dan ir-reat huwa previst fil-punti 2 u 3 tal-Artikolu 255(1) tal-Kodiċi Kriminali. Il-proċeduri kriminali kontra ZK huma pendenti fl-ewwel istanza quddiem l-Okrazhen sad – Burgas (il-Qorti Reġjonali ta’ Burgas, il-Bulgarija), li hija l-qorti tar-rinviju.

7.

Fid‑9 ta’ Diċembru 2020, il-prosekutur pubbliku ppropona quddiem l-istess qorti, fil-kuntest ta’ proċedura separata, li tiġi imposta sanzjoni pekunjarja fuq Delta Stroy, abbażi tal-Artikoli 83a et seq. taż-ZANN, għar-raġuni li hija rċeviet vantaġġ patrimonjali mill-ksur, imsemmi fil-punti 1 u 2 tal-Artikolu 255(1) tal-Kodiċi Kriminali, imwettaq minn ZK. Ma’ din il-proposta ġie mehmuż l-att ta’ akkuża fir-rigward ta’ din tal-aħħar.

8.

Il-qorti tar-rinviju għandha dubji dwar il-konformità tal-proċedura tal-Artikoli 83a et seq. taż-ZANN li jippermettulha timponi fuq persuna ġuridika sanzjoni pekunjarja għal ksur li huwa s-suġġett ta’ proċeduri kriminali paralleli, imressqa kontra l-persuna fiżika li tirrappreżentaha, li għadha ma ngħalqitx b’mod definittiv, mad-Deċiżjoni Qafas 2005/212/ĠAI  ( 5 ) u mal-prinċipju ta’ nullum crimen, nulla poena sine lege, stabbilit fl-Artikolu 49 tal-Karta, li dan tal-aħħar għandu jiġi interpretat fid-dawl tal-ġurisprudenza tal-Qorti EDB fir-rigward tal-Artikolu 7 tal-KEDB.

9.

Fl-ewwel lok, din il-qorti tqis li l-fatt li tiġi imposta fuq persuna ġuridika, minħabba t-twettiq ta’ ksur, sanzjoni pekunjarja li tikkorrispondi għall-vantaġġ li din il-persuna kisbet jew tista’ tikseb minn dan il-ksur jikkostitwixxi konfiska tar-rikavat tar-reat kollu jew parti minnu skont l-Artikolu 2(1) tad-Deċiżjoni Qafas 2005/212. Fil-fatt, il-proċedura inkwistjoni fil-kawża prinċipali għandha bħala suġġett l-impożizzjoni ta’ piena msejħa “sanzjoni pekunjarja” fuq persuna ġuridika, minħabba ksur konkret imwettaq mir-rappreżentant tagħha. Barra minn hekk, peress li din hija ċaħda permanenti (konfiska) tal-proprjetà, ordnata minn qorti kriminali fir-rigward tar-reat li twettaq u li l-Artikolu 83g tal-Liġi dwar ir-reati u s-sanzjonijiet amministrattivi jirreferi għall-Kodiċi ta’ Proċedura Kriminali, din il-proċedura għandha l-karatteristiċi kollha ta’ proċedura “kriminali” u mhux ta’ proċedura “ċivili”.

10.

Fit-tieni lok, il-qorti tar-rinviju tfakkar li l-Artikolu 49 tal-Karta jistabbilixxi l-prinċipju ta’ nullum crimen, nulla poena sine lege, li jinkludi projbizzjoni li tiġi imposta sanzjoni qabel ma jkun ġie stabbilit it-twettiq tal-ksur. Issa, hija tikkonstata li l-kwistjoni preliminari dwar jekk twettaqx ir-reat ma tidhirx fil-lista tal-elementi kollha li l-qorti kriminali għandha tevalwa skont l-Artikolu 83(5) taż-ZANN. Il-proċedura inkwistjoni tiftaħ, fil-prattika, il-possibbiltà li tiġi imposta fuq kumpannija sanzjoni bbażata biss fuq l-elementi tal-akkuża mressqa għal ksur partikolari, imwettaq mill-amministratur u mir-rappreżentant ta’ din il-kumpannija, li t-twettiq tiegħu ma ġiex stabbilit permezz ta’ deċiżjoni ġudizzjarja li kisbet l-awtorità ta’ res judicata, li kienet rikjesta taħt il-leġiżlazzjoni l-antika.

11.

Fit-tielet lok, il-qorti tar-rinviju tispjega li l-kwistjoni li tqum f’din il-kawża għandha importanza kbira fil-kuntest tad-Deċiżjoni Qafas 2006/783/ĠAI  ( 6 ), sa fejn il-leġiżlazzjoni nazzjonali tippermetti li tiġi imposta sanzjoni pekunjarja fuq persuna ġuridika li ma għandhiex is-sede tagħha fit-territorju tar-Repubblika tal-Bulgarija.

12.

F’dawn iċ-ċirkustanzi, l’Okrazhen sad – Burgas (il-Qorti Reġjonali ta’ Burgas) iddeċidiet li tissospendi l-proċedura quddiemha u li tagħmel lill-Qorti tal-Ġustizzja d-domandi preliminari li ġejjin:

III.

Il‑proċedura quddiem il‑Qorti tal‑Ġustizzja

13.

Il-Kummissjoni Ewropea ppreżentat osservazzjonijiet bil-miktub.

IV.

Analiżi

A.

Fuq il‑kuntest ġuridiku

14.

Il-qorti tar-rinviju għamlet id-domandi preliminari dwar l-interpretazzjoni tal-Artikoli 4 u 5 tad-Deċiżjoni Qafas 2005/212 dwar ir-rimedji ġudizzjarji u r-rispett tad-drittijiet fundamentali tal-persuni affettwati billi telqet mill-premessa li din ir-regola hija applikabbli għall-kawża prinċipali, liema fatt huwa kkontestat mill-Kummissjoni. Peress li l-applikabbiltà tad-dispożizzjonijiet tad-Deċiżjoni Qafas 2005/212 toħloq diffikultà, għandu jiġi vverifikat jekk sitwazzjoni bħal dik deskritta mid-deċiżjoni tar-rinviju taqax fil-kamp ta’ applikazzjoni ta’ din ir-regola  ( 7 ).

1.

Fuq l‑applikabbiltà tad‑Deċiżjoni Qafas 2005/212

15.

Qabel kollox, għandu jiġi enfasizzat li d-Direttiva 2014/42/UE  ( 8 ) issostitwixxiet parzjalment id-Deċiżjoni Qafas 2005/212, li tirrigwarda, bħal din id-direttiva, il-konfiska tal-mezzi strumentali u tar-rikavat mill-kriminalità. Fil-fatt, konformement mal-premessa 9 tal-imsemmija direttiva, din hija intiża b’mod partikolari sabiex temenda u testendi d-dispożizzjonijiet ta’ din id-deċiżjoni qafas. B’mod iktar preċiż, mill-Artikolu 14(1) tad-Direttiva 2014/42 jirriżulta li din issostitwixxiet biss l-ewwel erba’ inċiżi tal-Artikolu 1 kif ukoll l-Artikolu 3 tad-Deċiżjoni Qafas 2005/212 għall-Istati Membri li din id-direttiva torbot, fatt li kellu bħala konsegwenza li l-Artikoli 2, 4 u 5 ta’ din id-deċiżjoni qafas inżammu fis-seħħ wara l-adozzjoni tal-imsemmija direttiva  ( 9 ).

16.

Id-Deċiżjoni Qafas 2005/212 tipprevedi, fl-Artikolu 2(1) tagħha, li “(k)ull Stat Membru għandu jieħu l-miżuri neċessarji sabiex ikun jista’ jikkonfiska, kompletament jew parzjalment, mezzi strumentali u rikavati ta’ reati kriminali punibbli bi priġunerija għal żmien ta’ iżjed minn sena, jew bil-privazzjoni ta’ proprjetà ta’ valur korrispondenti għal tali rikavati”. F’dan il-każ, il-ksur ta’ tneħħija mill-iffissar jew mill-ħlas ta’ debiti fiskali inkwistjoni fil-kawża prinċipali huwa punibbli b’piena ta’ priġunerija ta’ bejn sena u sitt snin u multa, konformement mal-Artikolu 255(1) tal-Kodiċi Kriminali.

17.

Fir-rigward tad-definizzjoni tal-kunċett ta’ “konfiska”, għandu jsir riferiment, kif jirriżulta mill-punt 15 ta’ dawn il-konklużjonijiet, skont il-punt 4 tal-Artikolu 2 tad-Direttiva 2014/42, indipendentement mill-fatt li din tal-aħħar ma hijiex applikabbli ratione materiae f’din il-kawża bis-saħħa tal-Artikolu 3 tagħha li jistabbilixxi l-lista tar-reati kriminali kkonċernati. Dan il-kunċett ta’ “konfiska” jinftiehem bħala ċ-“ċaħda definittiva minn proprjetà ordnata minn qorti fir-rigward ta’ reat kriminali”, jiġifieri t-tneħħija definittiva tad-dritt għall-proprjetà fuqu  ( 10 ).

18.

Barra minn hekk, skont l-Artikolu 2(1) u (2) tad-Direttiva 2014/42, “prodott” jikkorrispondi għal kull vantaġġ ekonomiku miksub, direttament jew indirettament, minn reati kriminali u jista’ jikkonsisti f’kull tip ta’ proprjetà, tanġibbli jew intanġibbli, mobbli jew immobbli, kif ukoll l-atti legali jew dokumenti li jattestaw titolu jew dritt fuq din il-proprjetà. Somma flus tista’ evidentement tkun is-suġġett ta’ konfiska iżda bil-kundizzjoni li din tkun tista’ titqies li hija r-riżultat tar-reat li għalih l-awtur tiegħu jkun ġie kkundannat.

19.

Għalkemm il-kunċetti ta’ “konfiska” u ta’ “sanzjoni pekunjarja” għandhom bħala punt komuni li jsibu l-oriġini tagħhom fit-twettiq ta’ ksur, it-tieni miżura hija differenti mill-ewwel waħda peress li ma għandhiex bħala għan in-newtralizzazzjoni tal-prodott kriminali. Is-sanzjoni pekunjarja għandha l-funzjoni li tikkastiga u tiskoraġġixxi u tista’ tiġi imposta indipendentement mill-eżistenza ta’ kull vantaġġ marbut mal-ksur, minbarra l-konfiska ta’ dan tal-aħħar u għal ammont inqas, ugwali jew ogħla minnu.

20.

Ninnota, f’dan ir-rigward, li d-dritt tal-Unjoni jagħmel distinzjoni ċara bejn il-kunċett ta’ “konfiska” u dak ta’ “sanzjoni pekunjarja”. Kif jirriżulta, b’mod partikolari mill-Artikoli 1 u 6 kif ukoll mill-premessi 1 u 2 tagħha, id-Deċiżjoni Qafas 2005/214/ĠAI  ( 11 ) għandha l-għan li tistabbilixxi mekkaniżmu effettiv għar-rikonoxximent u l-eżekuzzjoni transkonfinali ta’ deċiżjonijiet li jimponu b’mod definittiv sanzjoni pekunjarja fuq persuna fiżika jew ġuridika b’riżultat tat-twettiq ta’ wieħed mill-ksur elenkati fl-Artikolu 5 tagħha  ( 12 ). L-Artikolu 1(b)(i) tad-Deċiżjoni Qafas 2005/214 jiddefinixxi l-kunċett ta’ sanzjoni pekunjarja bħala kwalunkwe obbligu li titħallas somma ta’ flus wara kundanna għal reat, impost fil-kuntest ta’ deċiżjoni fil-qasam kriminali, u jispeċifika li ma tkoprix, b’mod partikolari, d-deċiżjonijiet sabiex jiġu kkonfiskati l-istrumenti jew ir-rikavat mill-kriminalità.

21.

F’dak li jirrigwarda l-leġiżlazzjoni nazzjonali inkwistjoni fil-kawża prinċipali, għandu jiġi kkonstatat li din tagħmel l-istess distinzjoni peress li, minbarra d-dispożizzjonijiet li jikkonċernaw is-sanzjoni pekunjarja, hija tinkludi artikolu speċifiku dwar iċ-ċaħda tal-vantaġġ illegali. L-Artikolu 83(5) taż-ZANN jipprevedi għalhekk li l-vantaġġ dirett jew indirett li l-persuna ġuridika kisbet mill-ksur imsemmi fil-paragrafu 1 għandu jiġi adit favur l-Istat jekk ma għandux jiġi mħallas lura jew irrimborsat, jew inkella jiġi adit konformement mal-Kodiċi Kriminali. Issa, huwa stabbilit li l-proposta tal-Uffiċċju tal-Prosekutur għandha bħala suġġett biss l-impożizzjoni ta’ sanzjoni pekunjarja, kif prevista fl-Artikolu 83(1) sa (4) ta’ din il-liġi  ( 13 ).

22.

Barra minn hekk, skont l-informazzjoni pprovduta mill-qorti tar-rinviju stess, il-leġiżlazzjoni nazzjonali tippermetti li tiġi imposta s-sanzjoni pekunjarja anki meta ma jkun effettivament miksub l-ebda vantaġġ jew anki meta l-vantaġġ ma jkunx ta’ natura patrimonjali, u li l-proċedura stabbilita fl-Artikolu 83a et seq. taż-ZANN ma tiffokax esklużivament fuq proprjetà akkwistata illegalment  ( 14 ). Mill-Artikolu 83a(1) ta’ din il-liġi jirriżulta li s-sanzjoni pekunjarja li tista’ tiġi imposta tista’ taqbeż il-valur tal-vantaġġ miksub, u tilħaq ammont massimu ta’ BGN 1 000 000 (madwar EUR 510 000), li jikkorrispondi, f’dan il-każ, mal-proposta tal-prosekutur filwaqt li l-benefiċċju illegali huwa stmat għal BGN 11 388.98.

23.

F’dawn iċ-ċirkustanzi, il-fatt li s-sanzjoni pekunjarja tista’ tkun ugwali għall-vantaġġ li l-persuna ġuridika kisbet jew tista’ tikseb mill-ksur ikkonċernat ma jippermettix, waħdu, li din il-miżura titqies bħala konfiska tar-rikavat tar-reat kollu jew ta’ parti minnu, fis-sens tad-Deċiżjoni Qafas 2005/212 u tad-Direttiva 2014/42. Għalhekk, inqis li d-Deċiżjoni Qafas 2005/212 ma hijiex applikabbli fil-kawża prinċipali, u dan jeskludi kull rilevanza, f’dan il-każ, tad-Deċiżjoni Qafas 2006/783 invokata mill-qorti tar-rinviju. Għall-kuntrarju, għandha tiġi eżaminata l-applikabbiltà tal-Artikolu 49 tal-Karta, imsemmi wkoll fiż-żewġ domandi preliminari.

2.

Fuq l‑applikabbiltà tal‑Karta

24.

Għandu jitfakkar li l-kamp ta’ applikazzjoni tal-Karta, fir-rigward tal-azzjoni tal-Istati Membri, huwa ddefinit fl-Artikolu 51(1) tagħha, li jipprovdi li d-dispożizzjonijiet tagħha huma indirizzati lill-Istati Membri biss meta jimplimentaw id-dritt tal-Unjoni  ( 15 ).

25.

Hija ġurisprudenza stabbilita li sanzjonijiet amministrattivi imposti mill-awtoritajiet fiskali nazzjonali u proċeduri kriminali miftuħa għal reati fil-qasam tal-VAT jikkostitwixxu implimentazzjoni tal-Artikoli 2 u 273 tad-Direttiva 2006/112/KE  ( 16 ) kif ukoll tal-Artikolu 325 TFUE u, għalhekk, tad-dritt tal-Unjoni, fis-sens tal-Artikolu 51(1) tal-Karta  ( 17 ). F’dan il-każ, sa fejn is-sanzjoni pekunjarja li tista’ tiġi imposta fuq il-kumpannija Delta Stroy skont l-Artikolu 83a taż-ZANN hija marbuta ma’ nuqqasijiet mill-amministratur u r-rappreżentant tagħha tal-obbligi ta’ rappurtar tagħha fir-rigward ta’ VAT, fl-oriġini tal-proċedimenti kriminali diretti kontriha, japplikaw id-dispożizzjonijiet tal-Karta konformement ma’ din il-ġurisprudenza.

26.

Jibqa’ l-fatt li, peress li l-Artikolu 49 tal-Karta jistabbilixxi l-prinċipju ta’ nullum crimen, nulla poena sine lege, għandu jiġi ddeterminat jekk is-sistema ta’ sanzjonijiet inkwistjoni fil-kawża prinċipali għandhiex natura kriminali. F’dan ir-rigward, għandu jitfakkar li, skont il-ġurisprudenza tal-Qorti tal-Ġustizzja, tliet kriterji huma rilevanti. L-ewwel wieħed huwa l-klassifikazzjoni legali tal-ksur fid-dritt nazzjonali, it-tieni wieħed huwa n-natura stess tal-ksur u t-tielet wieħed huwa l-grad ta’ severità tas-sanzjoni li l-persuna kkonċernata tista’ ġġarrab. Għalkemm hija l-qorti tar-rinviju li għandha tevalwa, fid-dawl ta’ dawn il-kriterji, jekk is-sanzjonijiet previsti mil-leġiżlazzjoni nazzjonali inkwistjoni fil-kawża prinċipali humiex ta’ natura kriminali fis-sens tal-Artikolu 49 tal-Karta, il-Qorti tal-Ġustizzja, meta tiddeċiedi dwar rinviju għal deċiżjoni preliminari, tista’ madankollu tagħmel preċiżazzjonijiet intiżi sabiex jiggwidaw lil din il-qorti fl-evalwazzjoni tagħha  ( 18 ).

27.

F’dan ir-rigward, huwa stabbilit li s-sanzjoni pekunjarja inkwistjoni hija marbuta ma’ ksur previst u ssanzjonat mill-Artikolu 255 tal-Kodiċi Kriminali, li abbażi tiegħu r-rappreżentant tal-kumpannija Delta Stroy huwa s-suġġett ta’ proċeduri kriminali, u hija ddefinita fl-Artikoli 83 et seq. taż-ZANN, dispożizzjonijiet li jaqgħu taħt il-Kapitolu 4 intitolat “Sanzjonijiet amministrattivi ta’ natura kriminali kontra persuni ġuridiċi u imprendituri individwali”. Is-sanzjoni hija imposta minn qorti kriminali fi tmiem proċedura rregolata mill-Artikoli 83b u 83d sa 83f taż-ZANN, peress li l-Artikolu 83 tagħha jipprevedi li, għall-kwistjonijiet mhux irregolati minn dawn id-dispożizzjonijiet, il-Kodiċi ta’ Proċedura Kriminali għandu japplika.

28.

Skont l-indikazzjonijiet ipprovduta mill-qorti tar-rinviju, is-sanzjoni pekunjarja hija intiża sabiex tikkastiga u tiskoraġġixxi t-twettiq tar-reat u mhux sabiex tirranġa d-dannu kkawżat minnu, li tikkaratterizza għan repressiv li jikkostitwixxi l-karatteristika ta’ sanzjoni kriminali fis-sens tal-Artikolu 49 tal-Karta  ( 19 ). Fir-rigward tas-severità ta’ din is-sanzjoni, u kif ġie speċifikat, l-ammont massimu tagħha jitla’ għal BGN 1 000 000 (madwar EUR 510 000), li jsostni li skont l-analiżi hija ta’ natura kriminali fis-sens tal-Artikolu 49 tal-Karta  ( 20 ).

29.

Konsegwentement, is-sistema ta’ sanzjoni prevista mil-leġiżlazzjoni nazzjonali inkwistjoni fil-kawża prinċipali għandha, fil-fehma tiegħi, natura kriminali u tista’ għalhekk tiġi evalwata fid-dawl tad-drittijiet fundamentali ggarantiti mill-Karta u, b’mod partikolari, tal-prinċipju ta’ nullum crimen, nulla poena sine lege stabbilit fl-Artikolu 49 tal-Karta.

B.

Fuq l‑ewwel domanda preliminari

30.

Għandu jitfakkar li, fil-kuntest tal-proċedura ta’ kooperazzjoni bejn il-qrati nazzjonali u l-Qorti tal-Ġustizzja stabbilita permezz tal-Artikolu 267 TFUE, hija din tal-aħħar li għandha tagħti lill-qorti nazzjonali risposta utli li tgħinha tiddeċiedi l-kawża quddiemha. Minn din il-perspettiva, huwa l-kompitu, jekk ikun il-każ, tal-Qorti tal-Ġustizzja li tifformula mill-ġdid id-domandi magħmula lilha. Fil-fatt, il-Qorti tal-Ġustizzja għandha l-missjoni li tinterpreta d-dispożizzjonijiet kollha tad-dritt tal-Unjoni li l-qrati nazzjonali jkunu jeħtieġu sabiex jiddeċiedu fuq it-tilwimiet li jitressqu quddiemhom, anki jekk dawn id-dispożizzjonijiet ma jissemmewx espressament fid-domandi preliminari li jsirulhom minn dawn il-qrati  ( 21 ).

31.

F’dawn iċ-ċirkustanzi, sabiex tingħata risposta utli lill-qorti tar-rinviju, hemm lok li jiġi kkunsidrat, konformement mal-ġurisprudenza msemmija iktar ’il fuq, li, permezz tal-ewwel domanda tagħha, din il-qorti tistaqsi, essenzjalment, jekk l-Artikoli 47, 48 u 49 tal-Karta għandhomx jiġu interpretati fis-sens li jipprekludu leġiżlazzjoni nazzjonali li permezz tagħha l-qorti tista’ timponi fuq persuna ġuridika sanzjoni pekunjarja għal reat kriminali mwettaq mill-persuna fiżika li tirrappreżentaha, iżda anki qabel kwalunkwe kundanna kriminali definittiva ta’ din tal-aħħar, u mingħajr preġudizzju għall-eżerċizzju mill-persuna ġuridika, ladarba ssanzjonata, ta’ appell fil-każ ta’ abbandun mill-Uffiċċju tal-Prosekutur tal-proċeduri diretti kontra din il-persuna fiżika jew ta’ liberazzjoni minn dan permezz ta’ deċiżjoni ġudizzjarja li tkun saret res judicata.

32.

Barra minn hekk, għalkemm il-KEDB ma tikkostitwixxix, sakemm l-Unjoni ma tkunx aderixxiet magħha, strument legali formalment integrat fl-ordinament ġuridiku tal-Unjoni, għandu madankollu jitfakkar li, kif jikkonferma l-Artikolu 6(3) TUE, id-drittijiet fundamentali rrikonoxxuti mill-KEDB jagħmlu parti mid-dritt tal-Unjoni bħala prinċipji ġenerali. L-Artikolu 52(3) tal-Karta, li jipprovdi li d-drittijiet inklużi fiha li jikkorrispondu għal drittijiet iggarantiti mill-KEDB għandhom l-istess tifsira u l-istess portata bħal dawk mogħtija lilhom minn din il-konvenzjoni, huwa intiż li jiżgura l-koerenza neċessarja bejn dawn id-drittijiet rispettivi mingħajr ma tiġi ppreġudikata l-awtonomija tad-dritt tal-Unjoni u tal-Qorti tal-Ġustizzja  ( 22 ).

33.

Mill-ispjegazzjonijiet li jirrigwardaw il-Karta, li, konformement mat-tielet subparagrafu tal-Artikolu 6(1) TUE u l-Artikolu 52(7) tal-Karta, għandhom jittieħdu inkunsiderazzjoni għall-finijiet tal-interpretazzjoni tagħha, li l-Artikoli 47 u 48 tal-Karta jiżguraw, fid-dritt tal-Unjoni, il-protezzjoni mogħtija permezz tal-Artikoli 6 u 13 tal-KEDB  ( 23 ). Fir-rigward tal-Artikolu 49 tal-Karta, dan jikkorrispondi mal-Artikolu 7 tal-KEDB.

1.

Fuq il‑garanziji fundamentali rrikonoxxuti lill‑persuni ġuridiċi

34.

Kif ġie indikat, il-prinċipju ta’ rikonoxximent tad-drittijiet fundamentali għall-persuni ġuridiċi minn issa ’l quddiem jinkiseb  ( 24 ) għall-benefiċċju ta’ struttura ġurisprudenzjali li, inizjalment, sabet fil-qasam ekonomiku, u b’mod iktar partikolari l-kompetizzjoni, kamp ta’ espressjoni fertili, l-effetti tal-leġiżlazzjoni relatata li jikkonċernaw primarjament il-kumpanniji kummerċjali. Fil-kontenzjuż tar-repressjoni tal-ksur tad-dritt tal-kompetizzjoni, li ma jaqax stricto sensu taħt il-qasam kriminali, il-Qorti tal-Ġustizzja applikat il-prinċipji essenzjali tad-dritt kriminali u tal-garanziji fundamentali stabbiliti fl-Artikolu 6 tal-KEDB  ( 25 ) għall-benefiċċju tal-persuni ġuridiċi rikorrenti. Il-Qorti tal-Ġustizzja għalhekk ammettiet, kif enfasizza l-Avukat Ġenerali Bot  ( 26 ), l-applikabbiltà tal-prinċipju ta’ responsabbiltà personali u l-korollarju tiegħu, jiġifieri l-prinċipju ta’ individwalità tal-pieni u tas-sanzjonijiet, li fuqu hija bbażata l-imputabbiltà tal-akkordji illegali  ( 27 ).

35.

Bl-istess mod, il-Qorti tal-Ġustizzja ddeċidiet li l-prinċipju ta’ preżunzjoni ta’ innoċenza, kif jirriżulta mill-Artikolu 6(2) tal-KEDB, jagħmel parti mid-drittijiet fundamentali u li, fid-dawl tan-natura tal-ksur inkwistjoni kif ukoll tan-natura u tal-livell ta’ severità tas-sanzjonijiet marbuta miegħu, dan japplika għall-proċeduri relatati ma’ ksur tar-regoli tal-kompetizzjoni applikabbli għall-impriżi li jistgħu jwasslu għall-impożizzjoni ta’ multi jew ta’ pagamenti ta’ penalità  ( 28 ). Infakkar li l-preżunzjoni tal-innoċenza hija intiża sabiex tiggarantixxi lil kull persuna li ma tkunx indikata jew ittrattata bħala ħatja ta’ reat qabel ma tkun ġiet stabbilita l-ħtija tagħha minn qorti  ( 29 ).

36.

Il-Qorti tal-Ġustizzja applikat ukoll dan il-prinċipju, li huwa stabbilit fl-Artikolu 48(1) tal-Karta  ( 30 ), fil-kuntest tad-determinazzjoni tal-elementi oġġettivi li jikkostitwixxu reat taħt id-dritt tal-Unjoni, fil-każ meta insider dealing, li jista’ jwassal għall-impożizzjoni ta’ sanzjonijiet amministrattivi, ikun ta’ natura kriminali  ( 31 ). Huwa dejjem dan l-istess prinċipju, kif ukoll dak tal-individwalità tal-pieni, li l-Qorti tal-Ġustizzja tiżgura l-osservanza  ( 32 ) meta tattribwixxi lill-kumpannija omm il-ksur imwettaq mis-sussidjarja tagħha kontra r-regoli tal-kompetizzjoni, ibbażat fuq il-kunċett ta’ “unità ekonomika” u fuq il-preżunzjoni tal-eżerċizzju effettiv ta’ influwenza determinanti tal-ewwel fuq il-politika kummerċjali tat-tieni fir-rigward tar-rabtiet kapitalistiċi li jgħaqqduhom  ( 33 ).

37.

Fir-rigward preċiżament tal-użu ta’ mekkaniżmu ta’ preżunzjoni u li jintegra l-ġurisprudenza tal-Qorti EDB  ( 34 ), il-Qorti tal-Ġustizzja indikat li, għalkemm kull sistema legali tirrikonoxxi preżunzjonijiet ta’ fatt jew ta’ liġi, l-Artikolu 48 tal-Karta jobbliga lill-Istati Membri li ma jaqbżux, fil-qasam kriminali, ċertu limitu. B’mod iktar konkret, il-prinċipju ta’ preżunzjoni tal-innoċenza, stabbilit f’din id-dispożizzjoni, jimponi fuq l-Istati Membri li jiġbru f’limiti raġonevoli l-preżunzjonijiet ta’ fatt u ta’ dritt li jinsabu fil-liġijiet repressivi, billi jieħdu inkunsiderazzjoni l-gravità tal-kwistjoni u billi jippreżervaw id-drittijiet tad-difiża  ( 35 ).

38.

Huwa importanti li jiġi enfasizzat li d-drittijiet tad-difiża huma parti mid-diversi elementi li jikkostitwixxu l-prinċipju ta’ protezzjoni ġudizzjarja effettiva, stabbilit fl-Artikolu 47 tal-Karta  ( 36 ). Fl-ewwel paragrafu tiegħu, dan l-aħħar jipprovdi li kull persuna li d-drittijiet u l-libertajiet tagħha ggarantiti mid-dritt tal-Unjoni ġew miksura għandha d-dritt għal rimedju effettiv, skont il-kundizzjonijiet stabbiliti f’dan l-artikolu. Ma’ dan id-dritt jikkorrispondi l-obbligu impost fuq l-Istati Membri, fit-tieni subparagrafu tal-Artikolu 19(1) TUE, li jistabbilixxu r-rimedji meħtieġa sabiex jiżguraw protezzjoni ġudizzjarja effettiva fl-oqsma koperti mid-dritt tal-Unjoni  ( 37 ). Wara li rrilevat li d-dritt għal rimedju effettiv quddiem qorti, stabbilit permezz tal-Artikolu 47 tal-Karta, jinsab taħt it-Titolu VI tagħha, dwar il-ġustizzja, li fih huma stabbiliti prinċipji proċedurali oħra li japplikaw għall-persuni kemm fiżiċi kif ukoll ġuridiċi  ( 38 ), il-Qorti tal-Ġustizzja ddeċidiet li l-prinċipju ta’ protezzjoni ġudizzjarja effettiva għandu jiġi interpretat fis-sens li ma huwiex eskluż li jiġi invokat minn persuni ġuridiċi, peress li dawn tal-aħħar jistgħu, f’dan ir-rigward, jingħataw, taħt ċerti kundizzjonijiet, l-għajnuna legali  ( 39 ).

39.

Bħala konklużjoni, inqis li, sa fejn, bħal f’dan il-każ, is-sanzjoni pekunjarja li tista’ tiġi imposta fuq persuna ġuridika hija relatata ma’ reat kriminali u hija ta’ natura kriminali, il-proċedura relatata ma’ din is-sanzjoni taqa’ fil-kamp ta’ applikazzjoni tal-Artikoli 6 u 7 tal-KEDB u din il-persuna hija għalhekk iġġustifikata li tinvoka d-drittijiet fundamentali stabbiliti fl-Artikoli 47 sa 49 tal-Karta, peress li l-awtoritajiet tal-Istati Membri għandhom, konsegwentement, jiżguraw ir-rispett ta’ dawn id-drittijiet  ( 40 ).

40.

Huwa fid-dawl tal-kunsiderazzjonijiet preċedenti li għandha tiġi eżaminata l-kompatibbiltà tal-leġiżlazzjoni nazzjonali inkwistjoni fil-kawża prinċipali.

2.

Fuq il‑kompatibbiltà tal‑leġiżlazzjoni nazzjonali inkwistjoni fir‑rigward tal‑użu ta’ mekkaniżmu doppju ta’ preżunzjoni

a)

Osservazzjonijiet preliminari

41.

Fit-talba għal deċiżjoni preliminari, il-qorti tar-rinviju tesprimi d-dubji tagħha dwar il-kompatibbiltà mad-dritt tal-Unjoni tal-leġiżlazzjoni nazzjonali billi tirreferi għas-sentenza G.I.E.M s.r.l et vs L‑Italja  ( 41 ), li fiha l-Qorti EDB iddeċidiet li l-Artikolu 7 tal-KEDB jipprekludi li sanzjoni ta’ natura kriminali tista’ tiġi imposta fuq persuna mingħajr ma tiġi stabbilita u ddikjarata minn qabel ir-responsabbiltà kriminali personali tagħha, li jimplika l-konstatazzjoni mill-qorti adita bit-tlaqqigħ tal-elementi kostitwenti kollha tal-ksur inkwistjoni. F’każ kuntrarju, il-preżunzjoni ta’ innoċenza ggarantita mill-Artikolu 6(2) tal-KEDB tkun, hija wkoll, miksura.

42.

Jidhirli li huwa neċessarju, fl-ewwel lok, li jiġi enfasizzat li l-qorti tar-rinviju ma fehmitx korrettament il-portata tas-sentenza msemmija iktar ’il fuq. Il-Qorti EDB eżiġiet dikjarazzjoni minn qabel tar-responsabbiltà kriminali tal-persuna ssanzjonata, li tosserva l-garanziji previsti mill-Artikolu 7 tal-KEDB u li tirriżulta minn proċedura, mhux neċessarjament kriminali, konformi mar-rekwiżiti tal-Artikolu 6 ta’ din il-konvenzjoni. F’dan il-kuntest speċifiku, hija kkunsidrat, fil-kawża mressqa, li l-konstatazzjoni mill-qrati nazzjonali tal-elementi kostituttivi kollha tar-reat inkwistjoni setgħet tiġi analizzata, essenzjalment, f’tali dikjarazzjoni u għalhekk f’kundanna fis-sens tal-Artikolu 7 tal-KEDB  ( 42 ).

43.

Huwa minnu li l-Qorti EDB fakkret, fuq il-bażi tal-Artikolu 6(2) u tal-Artikolu 7 tal-KEDB, li għandhom komuni bejniethom li jipproteġu d-dritt ta’ kull persuna li ma tiġix imposta fuqha piena mingħajr ma r-responsabbiltà personali tagħha tkun ġiet debitament stabbilita, il-projbizzjoni li persuna tiġi ssanzjonata għal reat imwettaq minn oħra. F’dan il-każ, hija qieset li l-miżura ta’ konfiska applikata għal persuni ġuridiċi, li ma humiex parti fil-proċedura peress li ma setgħux legalment iwettqu reat kriminali, kienet twassal għal ksur tal-prinċipju li persuna ma tistax tiġi ssanzjonata għal att li jagħti lok għar-responsabbiltà kriminali ta’ ħaddieħor. Minbarra l-fatt li l-evalwazzjoni li għamlet il-Qorti EDB hija evidentement dipendenti ħafna fuq il-fatti tal-każ, li huma b’mod partikolari differenti minn din il-kawża, jidhirli li huwa importanti li jiġi rrilevat li l-qorti tar-rinviju, ukoll u fuq kollox, naqset milli tieħu inkunsiderazzjoni t-tfakkira preliminari mill-Qorti EDB tar-rikors possibbli għal preżunzjonijiet, inkluż fuq il-bażi tal-Artikolu 7 tal-KEDB u għalhekk għal preżunzjonijiet ta’ responsabbiltà  ( 43 ).

44.

Fit-tieni lok, nosserva li l-ġurisdizzjoni tal-qorti adita huma ddefiniti fl-Artikolu 83(5) taż-ZANN, jiġifieri, li jiġi vverifikat jekk il-persuna ġuridika inkwistjoni kisbitx vantaġġ illegali, jekk teżistix rabta bejn l-awtur tar-reat u l-persuna ġuridika kif ukoll bejn ir-reat u l-vantaġġ miksub minn din il-persuna ġuridika u, fl-aħħar nett, tistabbilixxi l-valur u n-natura patrimonjali tal-vantaġġ illegali. Billi kkunsidrat li hija nieqsa minn kompetenza sabiex tivverifika t-twettiq tal-ksur fiskali, li huwa ttrattat fil-proċeduri kriminali paralleli mibdija kontra ZK, il-qorti tar-rinviju tagħti interpretazzjoni stretta ta’ dan l-artikolu li ma hijiex kondiviża mill-Kummissjoni. Din tal-aħħar issostni li l-konstatazzjoni tal-eżistenza ta’ vantaġġ “illegali” tagħmel parti mill-prerogattivi tal-qorti u li l-karatterizzazzjoni ta’ din l-aħħar klassifikazzjoni tawtorizza neċessarjament dibattitu dwar il-materjalità tal-ksur. Madankollu, għandu jitfakkar li, fil-kuntest tal-proċedura prevista fl-Artikolu 267 TFUE, għalkemm hija l-Qorti tal-Ġustizzja li għandha tinterpreta d-dispożizzjonijiet tad-dritt tal-Unjoni, hija biss il-qorti tar-rinviju li għandha tinterpreta l-leġiżlazzjoni nazzjonali. Il-Qorti tal-Ġustizzja għandha għalhekk tillimita ruħha għall-interpretazzjoni tad-dritt nazzjonali kif ġiet esposta lilha minn din il-qorti  ( 44 ).

45.

Fid-dawl ta’ dan, għandha tiġi evalwata l-kompatibbiltà tal-proċedura prevista fl-Artikoli 83a et seq. taż-ZANN li hija bbażata fuq mekkaniżmu doppju ta’ preżunzjoni, filwaqt li jitfakkar li, għalkemm ma hijiex il-Qorti tal-Ġustizzja li għandha tiddeċiedi, fil-kuntest tal-proċedura għal deċiżjoni preliminari, dwar il-kompatibbiltà ta’ dispożizzjonijiet tad-dritt nazzjonali mar-regoli tad-dritt tal-Unjoni, hija għandha ġurisdizzjoni sabiex tipprovdi lill-qorti tar-rinviju l-elementi kollha ta’ interpretazzjoni li jaqgħu taħt dan id-dritt li jistgħu jippermettulha tevalwa tali konformità għad-deċiżjoni tal-kawża li tagħha hija adita  ( 45 ).

b)

Fuq il‑preżunzjoni ta’ imputazzjoni tal‑ksur lill‑persuna ġuridika

46.

Fir-rigward tas-sistema ta’ responsabbiltà kriminali tal-persuni ġuridiċi stabbilita mil-leġiżlazzjoni Bulgara, għandu jiġi kkonstatat li din hija responsabbiltà speċjali, limitata għar-reati li għalihom hija prevista, imfassla minn mudell rappreżentattiv. Il-qorti kriminali adita ma tistax għalhekk tikkritika direttament ksur tal-persuna ġuridika kkonċernata, peress li r-responsabbiltà ta’ din tal-aħħar hija “marbuta” għal dik ta’ persuna fiżika identifikata, li fir-rigward tagħha huwa kkunsidrat li, fid-dawl tas-sitwazzjoni tagħha, hija aġixxiet għan-nom tal-persuna ġuridika, benefiċjarja potenzjali jew ippruvata ta’ vantaġġ patrimonjali li joriġina minn aġir li jikkostitwixxi ksur. Il-ksur, f’dan il-każ preżunt imwettaq minn din il-persuna fiżika, jista’ għalhekk jiġi imputat lill-persuna ġuridika u jiġġustifika l-istabbiliment tar-responsabbiltà tagħha, mingħajr ma għandu jiġi stabbilit nuqqas separat kontriha.

47.

Din ir-responsabbiltà tal-persuna ġuridika tixbah lil responsabbiltà indiretta jew b’mod mhux dirett, billi tenfasizza l-fatt li din il-persuna ġuridika tista’ taġixxi biss permezz ta’ persuni fiżiċi li jistgħu jagħtuha responsabbiltà. Tali klassifikazzjoni, li hija ta’ natura li tmur kontra l-Artikolu 7 tal-KEDB u l-Artikolu 49 tal-Karta, li jistabbilixxi l-prinċipju ta’ individwalità tal-pieni, ma hijiex madankollu xierqa għal responsabbiltà bbażata fuq it-teknika tar-rappreżentanza. Fil-fatt, il-persuna fiżika kkonċernata ma hijiex ħaddieħor meta mqabbla mal-persuna ġuridika iżda hija l-persuna ġuridika, li hija nnifisha tidentifika. Din tal-aħħar ser tkun kriminalment responsabbli bħala awtriċi tar-reat imwettaq f’isimha minn persuna fiżika kapaċi li tintrabat bih u li tkun wettqet l-elementi kostituttivi tar-reat. Din hija responsabbiltà personali b’rappreżentanza, u mhux sostituttiva  ( 46 ).

48.

Barra minn hekk, għandu jiġi kkonstatat li, fil-kuntest ta’ proċedura ġudizzjarja ta’ natura kontradittorja, il-persuna ġuridika għandha l-possibbiltà li tikkonfuta din il-preżunzjoni ta’ imputazzjoni tal-ksur, u b’hekk tirrileva n-natura konfutabbli tagħha meħtieġa mill-Qorti tal-Ġustizzja  ( 47 ). Il-Qorti EDB ikkunsidrat li, f’dak li jirrigwarda l-użu ta’ preżunzjonijiet ta’ fatt jew ta’ liġi fil-qasam kriminali, l-Istati ma għandhomx jeċċedu ċertu limitu, f’dan il-każ inqabeż meta preżunzjoni jkollha l-effett li ċċaħħad lil persuna minn kull possibbiltà li tinħeba fir-rigward tal-fatti imposti fuqha, u b’hekk iċaħħduha mill-benefiċċju tal-prinċipju ta’ preżunzjoni tal-innoċenza  ( 48 ).

49.

F’dan ir-rigward, għandu jiġi rrilevat li l-proposta ta’ sanzjoni ppreżentata mill-prosekutur pubbliku għandha tinkludi ċertu numru ta’ elementi, iddefiniti fl-Artikolu 83(2) taż-ZANN, li juru l-oneru tal-prova li għandu l-Uffiċċju tal-Prosekutur, fir-rigward b’mod partikolari tan-natura u tal-valur tal-vantaġġ, kif ukoll tal-eżistenza ta’ rabta diretta bejn ir-reat u dan il-vantaġġ. Il-persuna ġuridika kkonċernata, li għandha tissejjaħ għas-seduta pubblika ta’ eżami ta’ din il-proposta, għandha l-possibbiltà li tikkontesta din tal-aħħar fil-kuntest tal-eżerċizzju tad-drittijiet tad-difiża tagħha. Il-portata tal-istħarriġ ġudizzjarju, kif iddefinita fl-Artikolu 83(5) taż-ZANN, turi fil-fatt in-natura konfutabbli tal-preżunzjoni ta’ imputazzjoni tal-ksur, peress li l-qorti għandha tevalwa, fost elementi oħra u abbażi tal-provi miġbura ex officio jew fuq talba tal-partijiet, l-eżistenza ta’ rabta bejn l-awtur tal-ksur u l-persuna ġuridika  ( 49 ). Għalhekk jidher li l-qorti adita għandha ġurisdizzjoni sabiex teżamina l-kwistjonijiet kollha ta’ fatt u ta’ liġi li huma rilevanti għall-kawża li jkollha quddiemha  ( 50 ).

c)

Fuq il‑preżunzjoni tat‑twettiq tal‑ksur

50.

Skont il-leġiżlazzjoni Bulgara jirriżulta li l-qorti kriminali tista’ tiġi adita permezz ta’ talba mill-prosekutur li jkun fiha l-informazzjoni tad-data personali tal-persuni “akkużati” bir-reat u li jista’ jimponi sanzjoni pekunjarja fuq persuna ġuridika “irrispettivament mill-involviment attwali tar-responsabbiltà tal-persuni [fiżiċi] li pparteċipaw fil-ksur”  ( 51 ). Għalhekk, jidher li l-persuna ġuridika tista’ tiġi ssanzjonata kriminalment għal allegat reat imwettaq mill-persuna fiżika li kapaċi tadixxih, mingħajr ma l-imħallef kompetenti, fl-ewwel istanza jew fl-appell  ( 52 ), ikun jista’ jevalwa l-attwalità ta’ dan il-ksur, bil-mistoqsija rriżervata għas-sentenza ta’ din it-tieni persuna, u lanqas jissospendi l-proċeduri sakemm tingħata din is-sentenza  ( 53 ).

51.

Ċertament, jista’ jiġi rrilevat li l-proposta tal-prosekutur għandu jkun fiha deskrizzjoni tar-reat li tispeċifika ċ-ċirkustanzi li fihom twettaq u lista ta’ dokumenti bil-miktub li jistabbilixxu dawn iċ-ċirkustanzi, li tkun tista’ tipprovdi prova ta’ fatti li, mill-impressjoni tagħhom, irendu l-imputabbiltà raġonevolment veritiera  ( 54 ). Barra minn hekk u fuq kollox, l-Artikolu 83f taż-ZANN jipprevedi l-possibbiltà li jinfetħu l-proċeduri mill-ġdid, b’mod partikolari fuq inizjattiva tal-persuna ġuridika ssanzjonata, fil-każ li l-Uffiċċju tal-Prosekutur jabbanduna l-proċeduri kontra din il-persuna fiżika, meta l-att ma jkunx twettaq jew ma jikkostitwixxix reat  ( 55 ), jew liberazzjoni minnu permezz ta’ deċiżjoni ġudizzjarja li tkun saret res judicata  ( 56 ). Il-qorti hekk adita tista’, fi tmiem proċedura kontradittorja u jekk tqis li t-talba għal ftuħ mill-ġdid hija fondata, tannulla d-deċiżjoni ta’ sanzjoni  ( 57 ). Il-preżunzjoni tat-twettiq tar-reat tista’ għalhekk tiġi kkonfutata.

52.

Madankollu, għandu jiġi kkonstatat li l-persuna ġuridika kkonċernata tista’ tkun is-suġġett ta’ deċiżjoni ta’ kundanna definittiva  ( 58 ), segwita minn eżekuzzjoni, mingħajr ma jkollha l-possibbiltà li ssostni l-osservazzjonijiet tagħha fir-rigward tat-twettiq tar-reat fiskali imputat lilha qabel l-adozzjoni ta’ din id-deċiżjoni oġġettivament dannuża, li huwa ta’ natura li jostakola r-rispett tad-drittijiet tad-difiża  ( 59 ).

53.

Barra minn hekk, il-ftuħ mill-ġdid tal-proċedura msemmija iktar ’il fuq jikkostitwixxi implimentazzjoni ta’ rimedju straordinarju, li jirrappreżenta kontinwazzjoni tal-ewwel proċedura  ( 60 ), li l-bidu tagħha huwa marbut ma’ avveniment każwali fir-rigward tal-okkorrenza tagħha minn perspettiva ratione temporis. Huwa konċepibbli li d-deċiżjoni ta’ liberazzjoni tal-persuna fiżika akkużata tista’ sseħħ biss wara li jiġu eżerċitati rimedji ġudizzjarji, li jtawwal b’mod partikolari t-tul ta’ din il-proċedura. Sakemm iddum il-proċedura kriminali kontra r-rappreżentant tal-kumpannija, bħal f’dan il-każ, din tal-aħħar tinsab effettivament imċaħħda mill-possibbiltà li tressaq talba għal ftuħ mill-ġdid quddiem qorti li għandha l-kompetenza tikkonstata l-assenza tat-twettiq tal-ksur imputat lilha u, bl-istess mod, in-natura infondata tas-sanzjoni kriminali imposta. Issa, l-aċċess għal tali qorti ma għandux jiġi suġġett għal kundizzjonijiet li jagħmluha eċċessivament diffiċli  ( 61 ), peress li l-persuna ġuridika kkonċernata ma tistax tiġi mċaħħda mill-possibbiltà msemmija iktar ’il fuq lil hinn minn terminu raġonevoli. Tali sitwazzjoni hija ta’ natura li tmur kontra d-dritt ta’ aċċess għal qorti  ( 62 ).

54.

Jibqa’ l-fatt li d-dritt ta’ aċċess għal qorti u l-prinċipju ta’ rispett tad-drittijiet tad-difiża ma jikkostitwixxux prerogattivi assoluti, iżda jistgħu, taħt ċerti kundizzjonijiet, jinkludu restrizzjonijiet  ( 63 ).

d)

Fuq il‑limitazzjoni tal‑garanziji fundamentali

55.

Barra minn hekk, l-Artikolu 52(1) tal-Karta jipprevedi li jista’ jkun hemm limitazzjonijiet għall-eżerċizzju tad-drittijiet u tal-libertajiet iggarantiti minnha sakemm, l-ewwel, dawn il-limitazzjonijiet ikunu previsti mil-liġi, it-tieni, ikunu josservaw il-kontenut essenzjali tad-drittijiet u l-libertajiet inkwistjoni, u, it-tielet, li, b’osservanza tal-prinċipju ta’ proporzjonalità, dawn ikunu meħtieġa u jissodisfaw effettivament għanijiet ta’ interess ġenerali rrikonoxxuti mill-Unjoni jew il-ħtieġa ta’ protezzjoni tad-drittijiet u tal-libertajiet ta’ ħaddieħor  ( 64 ). F’dan ir-rigward, infakkar li l-Qorti tal-Ġustizzja teħtieġ li r-rikors għal preżunzjonijiet ta’ fatt jew ta’ dritt fil-qasam kriminali jkun ċirkoskritt f’“limiti raġonevoli”, filwaqt li titqies il-gravità tal-kwistjoni u li jiġu mħarsa d-drittijiet tad-difiża. Skont il-Qorti EDB, l-Istati għandhom jibbilanċjaw dawn iż-żewġ elementi; fi kliem ieħor, il-mezzi użati għandhom ikunu raġonevolment proporzjonati għall-għan leġittimu mfittex  ( 65 ).

56.

Fl-ewwel lok, nirrileva li mid-deċiżjoni tar-rinviju jirriżulta li l-bażi legali tas-sistema ta’ responsabbiltà tal-persuna ġuridika għar-reat fiskali inkwistjoni hija stabbilita fl-Artikoli 83a et seq. taż-ZANN, b’tali mod li għandha titqies li hija prevista mil-leġiżlazzjoni nazzjonali. Fit-tieni lok, din is-sistema tosserva, fil-fehma tiegħi, il-kontenut essenzjali tad-dritt fundamentali għal protezzjoni ġudizzjarja effettiva, fir-rigward taż-żewġ elementi kostituttivi tagħha li huma r-rispett tad-drittijiet tad-difiża u r-rispett tad-dritt ta’ aċċess għal qorti. Fil-fatt, l-imsemmija skema ma tikkontestax dawn id-drittijiet bħala tali. Huwa biss kuntest proċedurali li jinkludi l-implimentazzjoni ta’ rimedju straordinarju li huwa impost sabiex dawn jiġu eżerċitati b’mod sħiħ  ( 66 ).

57.

Fit-tielet lok, is-sistema ta’ responsabbiltà tal-persuna ġuridika prevista fl-Artikoli 83a et seq. taż-ZANN jidhirli li tissodisfa għan ta’ interess ġenerali. Minkejja l-assenza ta’ preċiżazzjonijiet fid-deċiżjoni tar-rinviju, huwa fil-fatt possibbli li jiġi kkunsidrat li tali sistema taqa’ taħt l-implimentazzjoni tal-obbligu impost fuq kull Stat Membru li jadotta l-miżuri leġiżlattivi u amministrattivi kollha xierqa sabiex jiggarantixxu l-ġbir tal-VAT kollha dovuta fit-territorju tiegħu u għall-ġlieda kontra l-frodi  ( 67 ). L-Artikolu 325(1) TFUE jobbliga għalhekk lill-Istati Membri jiġġieldu kontra l-frodi u kull attività illegali oħra li tippreġudika l-interessi finanzjarji tal-Unjoni permezz ta’ miżuri effettivi u dissważivi. F’dan ir-rigward, għandu jitfakkar li peress li r-riżorsi proprji tal-Unjoni jinkludu b’mod partikolari, skont l-Artikolu 2(b) tad-Deċiżjoni 2007/436/KE, Euratom  ( 68 ), id-dħul provenjenti mill-applikazzjoni ta’ rata uniformi għall-bażi armonizzata tal-VAT iddeterminata skont ir-regoli tal-Unjoni, teżisti rabta diretta bejn il-ġbir tad-dħul mill-VAT b’osservanza tad-dritt tal-Unjoni applikabbli u t-tqegħid għad-dispożizzjoni tal-baġit tal-Unjoni tar-riżorsi mill-VAT korrispondenti, peress li kull lakuna fil-ġbir tal-ewwel tinsab potenzjalment fl-oriġini ta’ tnaqqis tat-tieni ( 69 ).

58.

Sabiex jiġi żgurat li dan id-dħul jinġabar kollu u sabiex għalhekk tiġi żgurata l-protezzjoni tal-interessi finanzjarji tal-Unjoni, l-Istati Membri għandhom libertà fl-għażla tas-sanzjonijiet applikabbli, li jistgħu jieħdu l-forma ta’ sanzjonijiet amministrattivi, ta’ sanzjonijiet kriminali jew ta’ taħlita tat-tnejn. Madankollu, sanzjonijiet kriminali jistgħu jkunu indispensabbli sabiex ċerti każijiet ta’ frodi gravi tal-VAT jiġu miġġielda b’mod effettiv u dissważiv, kif jeżiġi l-Artikolu 2(1) tal-Konvenzjoni stabbilita abbażi tal-Artikolu K.3 tat-Trattat dwar l-Unjoni Ewropea, dwar il-protezzjoni tal-interessi finanzjarji tal-Komunità Ewropea, iffirmata fi Brussell fis‑26 ta’ Lulju 1995  ( 70 ), moqri flimkien mal-Artikolu 1(1) tagħha. L-Istati Membri għandhom jiżguraw ukoll li r-regoli tal-proċedura kriminali, previsti mid-dritt nazzjonali, jippermettu repressjoni effettiva tal-ksur marbut ma’ tali aġir. F’dan il-kuntest, fl-ewwel lok, huwa l-leġiżlatur nazzjonali li għandu jieħu l-miżuri meħtieġa. Huwa għandu, jekk ikun il-każ, jemenda l-leġiżlazzjoni tiegħu u jiggarantixxi li s-sistema proċedurali applikabbli għall-prosekuzzjoni ta’ reati li jippreġudikaw l-interessi finanzjarji tal-Unjoni ma tkunx maħsuba b’tali mod li tippreżenta, għal raġunijiet inerenti għaliha, riskju sistematiku ta’ impunità tal-fatti li jikkostitwixxu tali reati, kif ukoll li tiżgura l-protezzjoni tad-drittijiet fundamentali tal-persuni mħarrka  ( 71 ).

59.

Fir-raba’ lok, għalkemm hija l-qorti tar-rinviju li għandha tivverifika, fid-dawl taċ-ċirkustanzi konkreti tal-kawża prinċipali, jekk ir-restrizzjonijiet stabbiliti mis-sistema ta’ responsabbiltà Bulgara humiex manifestament sproporzjonati meta mqabbla mal-għan imfittex  ( 72 ), huwa possibbli li jiġi rrilevat li, bħala prinċipju, l-impożizzjoni ta’ sanzjonijiet amministrattivi jew kriminali għall-ksur ta’ obbligi ta’ dikjarazzjoni fil-qasam tal-VAT hija ta’ natura li tiggarantixxi l-osservanza tal-leġiżlazzjoni fil-qasam u, għaldaqstant, li hija xierqa sabiex tiggarantixxi t-twettiq tal-għan imfittex f’dan ir-rigward  ( 73 ).

60.

Fid-dispożittiv inkwistjoni, l-adozzjoni ta’ deċiżjoni ta’ sanzjoni pekunjarja tal-persuna ġuridika mill-qorti tal-ewwel istanza għandha l-għan li tiggarantixxi żvolġiment rapidu tal-proċeduri mwettqa għall-istabbiliment u t-tneħħija ta’ reati fiskali bbażati fuq probabbiltà raġonevoli tal-fatti allegati  ( 74 ) u l-imputabbiltà tagħhom, lill-persuna ġuridika u lill-persuna fiżika li tista’ tirreklutaha. Din tal-aħħar ġiet direttament akkużata bl-aġir kriminali tagħha, ħaġa li tevita kull evitar ta’ responsabbiltà, u taf li hija tesponi lill-persuna ġuridika għall-ftuħ simultanju ta’ proċeduri u għall-impożizzjoni ta’ sanzjonijiet ta’ natura kriminali minħabba l-aġir tagħha. Il-possibbiltà li l-persuna ġuridika tiġi ssanzjonata fi stadju bikri tal-proċedura tillimita r-riskju ta’ impunità, li jista’, b’mod partikolari, ikun marbut ma’ organizzazzjoni frawdolenti ta’ insolvenza. Hija tippermetti li teżerċita pressjoni fuq il-kumpannija sabiex tobbligaha tosserva l-obbligi fiskali tagħha. F’dan ir-rigward, il-leġiżlazzjoni nazzjonali inkwistjoni tista’, fil-fehma tiegħi, titqies bħala strument effikaċi ta’ prevenzjoni u ta’ repressjoni tad-delinkwenza tal-impriżi suġġetti għall-VAT. Strument iktar u iktar neċessarju fil-kuntest ta’ sistema ta’ tassazzjoni bbażata fuq l-informazzjoni pprovduta mill-persuni taxxabbli.

61.

Barra minn hekk, ma tidher li għandha tiġi imposta ebda miżura inqas restrittiva minn din id-dispożizzjoni u adatta sabiex jintlaħqu b’mod daqstant effettiv l-għanijiet tal-ġlieda kontra l-frodi tal-VAT  ( 75 ). F’dan ir-rigward, nirrileva li l-verżjoni preċedenti taż-ZANN, li tikkundizzjona s-sanzjoni tal-persuna ġuridika għall-kundanna definittiva tal-persuna fiżika li għandha l-kapaċità li tinvolviha, ma jidhirlix li tippreżenta l-istess garanziji ta’ effikaċja fir-rigward tal-prevenzjoni tar-riskju ta’ impunità u tan-neċessità li tiġi mneħħija, fl-iqsar żmien possibbli, forma gravi ta’ delinkwenza ekonomika, li tippreġudika l-interess pubbliku iżda wkoll għall-interessi tal-impriżi kompetituri li josservaw il-leġiżlazzjoni fiskali.

62.

Fl-aħħar nett, ma jidhirx li jeżisti sproporzjon manifest bejn l-għanijiet imfittxija u l-inkonvenjenzi kkawżati minn kuntest proċedurali li jikkombina l-ewwel proċedura suġġetta għal żewġ istanzi ta’ qorti u rikors għal reviżjoni  ( 76 ), bla ħsara, madankollu, għal verifika mill-qorti tar-rinviju ta’ żewġ elementi.

63.

L-ewwel, huwa stabbilit li jekk hija tqis fondata t-talba għall-ftuħ mill-ġdid tal-proċedura mressqa mill-persuna ġuridika, il-qorti adita tannulla d-deċiżjoni ta’ sanzjoni u tirrinvija l-kawża sabiex din tiġi eżaminata mill-ġdid  ( 77 ). Minbarra l-fatt li din it-talba ma twassalx awtomatikament għas-sospensjoni tal-eżekuzzjoni ta’ tali deċiżjoni, id-deskrizzjoni tal-leġiżlazzjoni nazzjonali pprovduta ma tinkludix indikazzjoni dwar l-eventwali tip ta’ miżuri ta’ eżekuzzjoni u fuq rimbors possibbli tal-penalità imposta wara l-annullament tad-deċiżjoni ta’ sanzjoni, li jidhirli li huwa indispensabbli. Infakkar li, fil-kuntest ta’ kwistjoni relatata, il-Qorti tal-Ġustizzja ddeċidiet li l-Istati Membri huma obbligati, bħala prinċipju, li jħallsu lura t-taxxi miġbura bi ksur tad-dritt tal-Unjoni u li t-talba għal rimbors tal-VAT indebitament imħallsa taqa’ taħt id-dritt li jiġi rkuprat l-ammont mhux dovut, li għandu l-għan li jirrimedja l-konsegwenzi tal-inkompatibbiltà tat-taxxa mad-dritt tal-Unjoni billi jinnewtralizza l-piż ekonomiku li poġġiet indebitament fuq l-operatur li, fl-aħħar mill-aħħar, fil-fatt ġie sostnut  ( 78 ). Barra minn hekk, il-modalitajiet għar-rimbors ta’ VAT żejjed għandhom jippermettu lill-persuna taxxabbli li tirkupra, taħt kundizzjonijiet adegwati, id-dejn kollu li jirriżulta minn dan l-eċċess, li jimplika li r-rimbors isir fi żmien raġonevoli u li, fi kwalunkwe każ, il-mod ta’ rimbors adottat ma joħloq l-ebda riskju finanzjarju għall-persuna taxxabbli  ( 79 ).

64.

It-tieni, mid-deċiżjoni tar-rinviju jidher li jirriżulta li, sat-talba għall-ftuħ mill-ġdid tal-proċedura, il-persuna ġuridika ssanzjonata ma tistax topponi l-eżekuzzjoni forzata ta’ deċiżjoni li timponi konsegwenzi serji fir-rigward tas-saħħa finanzjarja tagħha, inkluż riskju ta’ falliment. F’dawn iċ-ċirkustanzi, il-qorti tar-rinviju għandha, fil-fehma tiegħi, tivverifika jekk il-leġiżlazzjoni nazzjonali inkwistjoni tippermettix jew tipprekludix l-adozzjoni ta’ miżuri provviżorji, bħas-sospensjoni tal-proċedura ta’ eżekuzzjoni forzata, fil-każijiet eċċezzjonali fejn l-urġenza tas-sitwazzjoni timponiha  ( 80 ) jew, fi kliem ieħor, sabiex tipprevjeni li jseħħu konsegwenzi negattivi irrimedjabbli.

65.

Taħt dawn iż-żewġ riżervi, nikkunsidra li l-preżunzjonijiet adottati fil-leġiżlazzjoni nazzjonali inkwistjoni fil-kawża prinċipali huma limitati f’limiti raġonevoli konformement mar-rekwiżit tal-Qorti tal-Ġustizzja.

C.

Fuq it‑tieni domanda preliminari

66.

Fid-dawl tal-konstatazzjoni preliminari tal-inapplikabbiltà tad-Deċiżjoni Qafas 2005/212 u tal-kontenut tar-risposta ssuġġerita għall-ewwel domanda preliminari, hemm lok, fil-fehma tiegħi, li t-tieni domanda preliminari tiġi fformulata mill-ġdid fis-sens li l-qorti tar-rinviju tistaqsi essenzjalment jekk l-Artikolu 49 tal-Karta jipprekludix leġiżlazzjoni, bħal dik inkwistjoni fil-kawża prinċipali, li tipprevedi li s-sanzjoni pekunjarja imposta fuq il-persuna ġuridika hija tal-inqas ugwali għall-valur tal-vantaġġ illegali.

67.

F’dan ir-rigward, għandu jitfakkar li s-severità ta’ sanzjoni għandha tikkorrispondi għall-gravità tal-ksur ikkonċernat, peress li tali rekwiżit jirriżulta kemm mill-Artikolu 52(1) tal-Karta kif ukoll mill-prinċipju ta’ proporzjonalità tal-pieni stabbilit fl-Artikolu 49(3) tagħha. Dan il-prinċipju huwa essenzjali fir-rigward tad-determinazzjoni tar-regoli dwar l-intensità tal-multi u l-evalwazzjoni tal-elementi li jistgħu jittieħdu inkunsiderazzjoni għall-iffissar ta’ dawn il-multi. Mill-ġurisprudenza tal-Qorti tal-Ġustizzja jirriżulta wkoll li l-miżuri amministrattivi jew repressivi permessi minn leġiżlazzjoni nazzjonali ma għandhomx imorru lil hinn minn dak li huwa neċessarju sabiex jintlaħqu l-għanijiet leġittimament imfittxija permezz ta’ din il-leġiżlazzjoni  ( 81 ). Għalkemm hija l-qorti tar-rinviju li għandha tevalwa jekk l-ammont tas-sanzjoni jmurx lil hinn minn dak li huwa neċessarju sabiex jintlaħqu dawn l-għanijiet, għandhom jiġu indikati lil din il-qorti ċerti elementi tal-kawża prinċipali li huma ta’ natura li jippermettulha tiddetermina jekk is-sanzjoni imposta hijiex konformi mal-prinċipju ta’ proporzjonalità  ( 82 ).

68.

Kif ġie espost, il-leġiżlazzjoni nazzjonali inkwistjoni fil-kawża prinċipali tfittex, għan leġittimu jekk dan ikun il-każ, li tissanzjona l-frodi fiskali, li ZK eżentat b’mod frawdolenti lill-kumpannija Delta Stroy li tagħha hija l-amministratriċi u r-rappreżentanta għall-istabbiliment u għall-ħlas tal-VAT, u b’hekk tat vantaġġ lil din il-kumpannija għall-ammont ta’ BGN 11 388.98. Fir-rigward tal-modalitajiet ta’ determinazzjoni tal-ammont tas-sanzjoni pekunjarja, din il-leġiżlazzjoni tipprevedi l-possibbiltà għall-qorti li timponi fuq il-kumpannija multa “tal-inqas ugwali għall-valur tal-vantaġġ, sa massimu ta’ BGN 1 000 000”. Għalhekk, id-dispożittiv jawtorizza penalitajiet ta’ livelli differenti fi skala, b’piena ta’ limitu massimu jew piena massima espressa b’rata fissa u piena ta’ limitu minimu jew piena minima li tikkorrispondi għat-teħid mekkaniku tal-ammont tal-vantaġġ illegali, peress li l-qorti ddeċidiet li tikkundanna lill-persuna ġuridika akkużata li hija marbuta minn dawn il-kwantum. Minn dan, jista’ jiġi kkunsidrat li l-leġiżlazzjoni inkwistjoni tħalli f’idejn il-qorti l-kompitu li taġġusta, bejn iż-żewġ limiti previsti, is-sanzjoni fid-dawl tal-gravità tal-ksur u tas-sitwazzjoni tal-awtur tiegħu.

69.

Is-sempliċi eżistenza ta’ piena minima hija, madankollu, tali li tiġġustifika l-konklużjoni ta’ ksur tal-individwalizzazzjoni neċessarja tas-sanzjoni espressa mill-prinċipju ta’ proporzjonalità? Ninnota li, fir-rigward ta’ sanzjoni amministrattiva imposta f’każ ta’ sopravalutazzjoni tal-ammont żejjed ta’ VAT, ġiet stabbilita n-natura sproporzjonata ta’ tali sanzjoni, sa fejn l-ammont minimu tagħha ma setax jitnaqqas skont iċ-ċirkustanzi speċifiċi ħafna tal-każ  ( 83 ). Fil-qasam tal-offerti illegali ta’ logħob tal-ażżard permezz ta’ magni tal-logħob, il-Qorti tal-Ġustizzja ddeċidiet li l-impożizzjoni ta’ multa minima għal kull magna tal-logħob mhux awtorizzata ma tidhirx, fiha nnifisha, li hija sproporzjonata fid-dawl tal-gravità tar-reati inkwistjoni. Madankollu, hija żiedet li, fir-rigward tal-“ammont ta’ din il-multa minima”, hija l-qorti nazzjonali, sabiex tevalwa l-proporzjonalità tagħha, li għandha tieħu inkunsiderazzjoni r-relazzjoni bejn l-ammont tal-multa li tista’ tiġi imposta u l-vantaġġ ekonomiku li jirriżulta mill-ksur imwettaq, sabiex tiskoraġġixxi lil dawk li wettqu l-ksur milli jwettqu tali ksur, filwaqt li tiżgura ruħha, billi tieħu inkunsiderazzjoni ċ-ċirkustanzi kollha tal-każ, li l-ammont minimu hekk impost ma huwiex sproporzjonat meta mqabbel ma’ dan il-vantaġġ  ( 84 ).

70.

Jidhirli li huwa importanti li jiġi enfasizzat li dawn is-soluzzjonijiet u formulazzjonijiet huma manifestament meħuda miċ-ċirkustanzi partikolari tal-kawżi kkonċernati, li huma distinti b’mod ċar minn din il-kawża dwar il-ksur tal-obbligi ta’ dikjarazzjoni fil-qasam tal-VAT. Barra minn hekk, jista’ jidher paradossali, sabiex ma jiġix iddikjarat kontradittorju, minn naħa, li tiġi aċċettata l-proporzjonalità ta’ sistema ta’ sanzjoni li tinkludi multa minima li, mid-definizzjoni tagħha, għandha l-effett li ġġiegħel lill-qorti fl-evalwazzjoni tagħha tal-ammont tal-multa u, min-naħa l-oħra, li titlobha tevadi fid-dawl taċ-ċirkustanzi tal-każ.

71.

Fl-aħħar nett infakkar li l-Qorti tal-Ġustizzja, b’mod ġenerali, indikat li r-rigorożità tas-sanzjonijiet għandha tkun proporzjonata mal-gravità tal-ksur li huma jissanzjonaw, b’mod partikolari billi jiżguraw effett realment dissważiv  ( 85 ), li jimplika t-teħid inkunsiderazzjoni tal-vantaġġ ekonomiku li jirriżulta mill-aġir li jikkostitwixxi ksur  ( 86 ). F’dan il-kuntest u fid-dawl tal-importanza li l-ġurisprudenza tal-Qorti tal-Ġustizzja tagħti, għall-finijiet tat-twettiq tal-għan relatat mal-ġbir tal-VAT kollha, lill-ġlieda kontra r-reati fil-qasam tal-VAT  ( 87 ), l-eżistenza ta’ limitu minimu, għal dan it-tip ta’ piena li tikkostitwixxi l-multa  ( 88 ), li tikkorrispondi għall-vantaġġ ekonomiku illegali potenzjali jew effettiv, ma tidhirx li tmur lil hinn minn dak li huwa neċessarju sabiex jintlaħaq dan l-għan.

V.

Konklużjoni

72.

Fid-dawl tal-kunsiderazzjonijiet preċedenti, nipproponi li tingħata r-risposta li ġejja għad-domandi preliminari magħmula mill-Okrazhen sad – Burgas (il-Qorti Reġjonali ta’ Burgas, il-Bulgarija):