I.

Wprowadzenie

1.

Jaki jest los środków pomocy przyznanych przez państwo członkowskie na podstawie błędnej wersji językowej rozporządzenia Komisji Europejskiej, która jednak została prawidłowo opublikowana w Dzienniku Urzędowym Unii Europejskiej? Oto pytanie, na które Trybunał ma w istocie udzielić odpowiedzi w niniejszej sprawie, ponieważ Rumunia przyznała na podstawie rumuńskiej wersji językowej rozporządzenia (UE) nr 651/2014 ( 2 ) (zwanego dalej „ogólnym rozporządzeniem w sprawie wyłączeń grupowych”) pewną pomoc przedsiębiorstwom, które nie powinny były z niej skorzystać.

2.

Trybunał, do którego zwrócono się z pytaniem, czy w takiej sytuacji państwo członkowskie jest zobowiązane do odzyskania takiej pomocy, będzie musiał wyjaśnić zakres różnych zasad dotyczących publikacji i stosowania prawa Unii w świetle systemu językowego Unii Europejskiej.

II.

Ramy prawne

A.

Prawo Unii

1.

Ogólne rozporządzenie w sprawie wyłączeń grupowych

3.

Motyw 14 ogólnego rozporządzenia w sprawie wyłączeń grupowych stanowi:

4.

Artykuł 1 ust. 4 lit. c) tego rozporządzenia, zatytułowany „Zakres stosowania”, stanowi:

5.

Artykuł 2 wspomnianego rozporządzenia, zatytułowany „Definicje”, przewiduje w pkt 18 lit. a) zdanie pierwsze:

6.

Co się tyczy tego przepisu, wyrażenie „które istnieje od mniej niż trzech lat” zostało przetłumaczone w rumuńskiej wersji językowej jako „które istnieje od co najmniej trzech lat” ( 4 ).

2.

Rozporządzenie 2021/452

7.

Motywy 1 i 2 rozporządzenia (UE) 2021/452 ( 5 ) (zwanego dalej „rozporządzeniem prostującym”) stanowią:

8.

Artykuł 1 tego rozporządzenia stanowi:

9.

Artykuł 2 rzeczonego rozporządzenia przewiduje:

3.

Decyzja C(2020) 5949 final

10.

Decyzją C(2020) 5949 final ( 6 ) Komisja zatwierdziła program pomocy państwa, zatytułowany „Wsparcie dla MŚP i dużych przedsiębiorstw w celu przezwyciężenia kryzysu gospodarczego spowodowanego pandemią COVID-19”, (zwany dalej „programem pomocy rozpatrywanym w postępowaniu głównym”), który Rumunia zgłosiła jej w dniu 20 sierpnia 2020 r.

11.

Motywy 16 i 47 tej decyzji mają następujące brzmienie:

B.

Prawo rumuńskie

1.

OUG nr 130/2020

12.

Artykuł 4 ust. 1 Ordonanța de urgență a Guvernului nr. 130/2020 privind unele măsuri pentru acordarea de sprijin financiar din fonduri externe nerambursabile, aferente Programului operațional Competitivitate 2014–2020, în contextul crizei provocate de COVID-19, precum și alte măsuri în domeniul fondurilor europene [nadzwyczajnego rozporządzenia rządu nr 130/2020 w sprawie niektórych działań mających na celu zapewnienie wsparcia finansowego z zewnętrznych bezzwrotnych środków, związanych z programem operacyjnym na rzecz konkurencyjności 2014–2020, w kontekście kryzysu COVID-19, a także innych działań w sektorze funduszy europejskich] z dnia 31 lipca 2020 r. ( 9 ) (zwanego dalej „OUG nr 130/2020”), stanowi:

13.

Zgodnie z art. 6 OUG nr 130/2020 mikrodotacje przewidziane w art. 4 ust. 1 tego nadzwyczajnego rozporządzenia rządu są przyznawane na podstawie umowy o pomoc państwa beneficjentom, którzy spełniają łącznie następujące warunki: a) prowadzili działalność bieżącą/operacyjną przez co najmniej jeden rok kalendarzowy przed datą złożenia wniosku o finansowanie, z wyjątkiem PFA/CMI, w przypadku której rozpoczęcie działalności mogło nastąpić do dnia 1 lutego 2020 r.; b) uzyskali obrót w roku obrotowym poprzedzającym złożenie wniosku o finansowanie w wysokości stanowiącej w lejach rumuńskich (RON) co najmniej równowartość 5000 EUR na dzień złożenia wniosku o finansowanie, z wyjątkiem beneficjentów pomocy państwa, o której mowa w art. 5 ust. 1 lit. a), beneficjentów utworzonych w 2019 r., których obrót jest niższy niż 5000 EUR, dla którego minimalny próg obrotów oblicza się poprzez pomnożenie liczby pełnych miesięcy działalności w 2019 r. przez kwotę 415 EUR oraz beneficjentów pomocy państwa, o których mowa w art. 5 ust. 1 lit. b) i c); c) kontynuują działalność przez okres co najmniej sześciu miesięcy od przyznania wsparcia w formie mikrodotacji.

14.

Artykuł 32 OUG nr 130/2020 stanowi w ust. 1, że zasady dotyczące przyznawania pomocy państwa są przewidziane w ramach programu pomocy państwa – wsparcie dla MŚP, wymagające opinii Komisji, zaś w ust. 2, że zmiana lub dodanie programu pomocy państwa – wsparcie dla MŚP – wchodzi w życie z dniem przekazania przez Komisję decyzji w sprawie zatwierdzenia.

2.

Zarządzenie nr 1060/2857/2020

15.

Artykuł 3 załącznika do Ordinul nr. 1060/2857/2020 pentru aprobarea Schemei de ajutor de stat – Sprijin pentru IMM‑uri în vederea depășirii crizei economice generate de pandemia de COVID-19 (zarządzenia nr 1060/2857/2020 w sprawie zatwierdzenia programu pomocy państwa – wsparcie dla MŚP w celu przezwyciężenia kryzysu gospodarczego wywołanego pandemią COVID-19) z dnia 8 września 2020 r. ( 10 ) (zwanego dalej „zarządzeniem nr 1060/2857/2020”), wydanego przez Ministerul Economiei, Energiei și Mediului de Afaceri (ministerstwo ds. gospodarki, energii i przedsiębiorczości, Rumunia) i Ministerul Fondurilor Europene (ministerstwo funduszy europejskich, Rumunia), zawiera między innymi następującą definicję:

16.

Zgodnie z pkt 6.19 tego załącznika ogólne kryteria kwalifikowalności do otrzymania finansowania w ramach środków niniejszego programu pomocy państwa są następujące: a) w dniu 31 grudnia 2019 r. beneficjenci nie znajdują się w trudnej sytuacji w rozumieniu art. 2 pkt 18 ogólnego rozporządzenia w sprawie wyłączeń grupowych; b) w stosunku do nich nie wydano ani nie wykonano decyzji o odzyskaniu pomocy państwa; c) nie podlegają oni układowi z wierzycielami i nie są objęci postępowaniem likwidacyjnym lub upadłościowym.

3.

Zarządzenie nr 2989/2020

17.

Punkt 8.11 Ordinul nr. 2989/2020 privind aprobarea Procedurii de implementare a măsurii „Microgranturi acordate din fonduri externe nerambursabile” din cadrul schemei de ajutor de stat instituite prin Ordonanța de urgență a Guvernului nr. 130/2020 privind unele măsuri pentru acordarea de sprijin financiar din fonduri externe nerambursabile, aferente Programului operațional Competitivitate 2014–2020, în contextul crizei provocate de COVID-19, precum și alte măsuri în domeniul fondurilor europene (zarządzenia nr 2989/2020 w sprawie zatwierdzenia procedury wdrażania działania „Mikrodotacje udzielane z zewnętrznych bezzwrotnych środków” w ramach programu pomocy państwa ustanowionego w OUG nr 130/2020) z dnia 30 września 2020 r. ( 12 ). stanowi zasadniczo, że pomoc państwa zostanie odzyskana w całości, jeżeli w wyniku weryfikacji przeprowadzonych po podpisaniu umów o finansowanie zostanie stwierdzone, że beneficjent nie należy do kategorii kwalifikujących się beneficjentów przewidzianych w OUG nr 130/2020.

III.

Postępowanie główne, pytania prejudycjalne oraz postępowanie przed Trybunałem

18.

W dniu 20 sierpnia 2020 r. Rumunia zgłosiła Komisji program pomocy rozpatrywany w postępowaniu głównym. Komisja zatwierdziła ten program pomocy decyzją C(2020) 5949 final.

19.

Zgodnie z motywem 16 tej decyzji na podstawie zatwierdzonego programu nie można było przyznać żadnej pomocy państwa przedsiębiorstwom, które w dniu 31 grudnia 2019 r. znajdowały się w trudnej sytuacji w rozumieniu art. 2 pkt 18 ogólnego rozporządzenia w sprawie wyłączeń grupowych. Jak wynika z motywu 47 wspomnianej decyzji, chodziło o jeden z ustanowionych przez Komisję warunków uznania programu pomocy za konieczny, odpowiedni i proporcjonalny, a zatem zgodny z rynkiem wewnętrznym.

20.

W następstwie doręczenia decyzji C(2020) 5949 final program pomocy rozpatrywany w postępowaniu głównym został wprowadzony w życie zarządzeniem nr 1060/2857/2020.

21.

Artykuł 4 ust. 1 tego zarządzenia przewidywał przyznanie pomocy w maksymalnej kwocie równej 2000 EUR na beneficjenta dla niektórych kategorii MŚP.

22.

Zgodnie z decyzją C(2020) 5949 final jednym z ogólnych kryteriów kwalifikowalności, jakie powinni spełnić beneficjenci wnioskujący o finansowanie, było – zgodnie z pkt 6.19 załącznika do owego zarządzenia – nieznajdowanie się w dniu 31 grudnia 2019 r. w trudnej sytuacji w rozumieniu art. 2 pkt 18 ogólnego rozporządzenia w sprawie wyłączeń grupowych. Zawarta w tym artykule definicja „przedsiębiorstwa znajdującego się w trudnej sytuacji” została przypomniana w pkt 3.6 ppkt (i) tego załącznika i wykluczała ze swojego zakresu MŚP, „które istnieją od co najmniej trzech lat”.

23.

W ramach programu pomocy rozpatrywanego w postępowaniu głównym On Air Media Professionals i Different Media, spółki z ograniczoną odpowiedzialnością prawa rumuńskiego, zawarły w dniu 10 grudnia 2020 r. umowy o finansowanie, na podstawie których każda z nich skorzystała z mikrodotacji w wysokości 9679 RON (około 1945 EUR), mającej pomóc im w przezwyciężeniu kryzysu gospodarczego wywołanego przez COVID-19.

24.

Każda z tych mikrodotacji była następnie przedmiotem decyzji o odzyskaniu pomocy państwa wydanych, odpowiednio, w dniu 8 listopada 2022 r. i w dniu 18 października 2022 r. Władze rumuńskie uznały, że skarżące w postępowaniu głównym nie spełniają jednego z warunków prawnych skorzystania z rozpatrywanej pomocy, ponieważ w dniu 31 grudnia 2019 r. były „przedsiębiorstwami znajdującymi się w trudnej sytuacji” w rozumieniu pkt 3.6 ppkt (i) załącznika do zarządzenia nr 1060/2857/2020, gdyż straty kapitałowe odnotowane przez te spółki w tym dniu znacznie przekraczały ich subskrybowany kapitał.

25.

Skarżące w postępowaniu głównym wniosły skargi na te decyzje do Tribunalul Neamț (sądu okręgowego w Neamț, Rumunia). Podniosły one, że spełniają wszystkie warunki przewidziane w celu uzyskania mikrodotacji, a w szczególności, że nie mają cech przedsiębiorstw znajdujących się w trudnej sytuacji w rozumieniu art. 2 pkt 18 ogólnego rozporządzenia w sprawie wyłączeń grupowych. Ich zdaniem bowiem przepisy te wyłączają z kategorii „przedsiębiorstw znajdujących się w trudnej sytuacji” „MŚP, które istnieją od co najmniej trzech lat”. Tymczasem skarżące istniały odpowiednio od trzynastu i osiemnastu lat w dniu zawarcia ich umowy o finansowanie.

26.

Tribunalul Neamț (sąd okręgowy w Neamț) oddalił te skargi. Sąd ten oparł się na okoliczności, że rumuńska wersja językowa ogólnego rozporządzenia w sprawie wyłączeń grupowych została sprostowana rozporządzeniem prostującym po przyznaniu pomocy, które stanowiło, że jedynie MŚP istniejące od mniej niż trzech, a nie, jak w wersji pierwotnej, MŚP istniejące od co najmniej trzech lat, nie są objęte zakresem stosowania pojęcia „przedsiębiorstw znajdujących się w trudnej sytuacji” i tym samym kwalifikują się do otrzymania rozpatrywanej pomocy.

27.

Sąd ten uznał, że rozporządzenie prostujące nie zmieniło ogólnego rozporządzenia w sprawie wyłączeń grupowych, lecz sprostowało jego wersję w języku rumuńskim, ponieważ oryginalna wersja w języku angielskim od chwili jego przyjęcia odnosiła się do przedsiębiorstw „istniejących od mniej niż trzech lat”. W konsekwencji zastosował on art. 2 pkt 18 ogólnego rozporządzenia w sprawie wyłączeń grupowych, sprostowany rozporządzeniem prostującym, i stwierdził, że skarżące w postępowaniu głównym nie spełniały wszystkich kryteriów kwalifikowalności w dniu złożenia przez nie wniosków.

28.

Skarżące w postępowaniu głównym wniosły skargi kasacyjne do Curtea de Apel Bacău (sądu apelacyjnego w Bacău, Rumunia), będącego sądem odsyłającym.

29.

Twierdzą one w pierwszej kolejności, że to zmiana wprowadzona rozporządzeniem prostującym, która nastąpiła w marcu 2021 r., ponad trzy miesiące po podpisaniu umowy i ponad dwa miesiące po wykorzystaniu dotacji na zakup sprzętu niezbędnego dla przedsiębiorstw, stanowi podstawę decyzji o odzyskaniu pomocy. W konsekwencji zarzucają one sądowi pierwszej instancji, że zastosował ten przepis z mocą wsteczną.

30.

W drugiej kolejności skarżące w postępowaniu głównym kwestionują pojęcie „oryginalnej wersji rozporządzenia”, które znajduje się w uzasadnieniu wyroku wydanego w pierwszej instancji. Uważają one, że pojęcie to jest pozbawione podstawy prawnej, ponieważ język rumuński jest jednym z języków urzędowych Unii, podobnie jak którykolwiek z 23 pozostałych języków.

31.

W trzeciej kolejności podnoszą one, że w dniu podpisania umowy o finansowanie rumuńska wersja językowa ogólnego rozporządzenia w sprawie wyłączeń grupowych obowiązywała bez zmian od ponad sześciu lat oraz że tekst tego rozporządzenia był w pełni zgodny z wszystkimi innymi aktami normatywnymi istotnymi w niniejszej sprawie, w szczególności z zarządzeniem nr 1060/2857/2020, które zawierało identyczny tekst. W tych okolicznościach utrzymują one, że złożyły wniosek o pomoc państwa, podpisały umowę o finansowanie i wykonały ją w dobrej wierze.

32.

Sąd odsyłający uważa, że powinien rozstrzygnąć kwestię, czy przyjęcie rozporządzenia, a mianowicie rozporządzenia prostującego, którym sprostowano oficjalną wersję rozporządzenia Unii w jednym języku, skutkuje stosowaniem sprostowanej wersji z mocą wsteczną od chwili wejścia w życie rozporządzenia pierwotnego, czy też wywołuje ono skutki dopiero od wejścia w życie rozporządzenia prostującego.

33.

Sąd ten zastanawia się również, czy zasady pewności prawa i ochrony uzasadnionych oczekiwań stoją na przeszkodzie odzyskaniu pomocy państwa przyznanej z poszanowaniem warunków zawartych pierwotnie w rumuńskiej wersji językowej w kontekście takim jak kontekst niniejszej sprawy.

34.

Zauważa on wreszcie, że orzecznictwo krajowe nie jest jednolite w tych kwestiach.

35.

W tych okolicznościach Curtea de Apel Bacău (sąd apelacyjny w Bacău) postanowił zawiesić postępowanie i zwrócić się do Trybunału z następującymi pytaniami prejudycjalnymi:

36.

Decyzją prezesa Trybunału z dnia 22 lipca 2024 r. sprawy C‑416/24 i C‑417/24 zostały połączone do łącznego rozpoznania w ramach pisemnego i ustnego etapu postępowania oraz do wydania wyroku.

37.

Komisja przedstawiła uwagi na piśmie. Rozprawy nie przeprowadzono.

IV.

Analiza

A.

Uwagi wstępne

38.

Poprzez pierwsze pytanie prejudycjalne sąd odsyłający dąży w istocie do ustalenia, czy rozporządzenie prostujące wywołuje ten skutek, że poprawiona wersja językowa ma zastosowanie z mocą wsteczną od daty wejścia w życie ogólnego rozporządzenia w sprawie wyłączeń grupowych, które ono koryguje, czy też wywołuje ono skutki jedynie na przyszłość.

39.

Poprzez drugie pytanie prejudycjalne sąd ten dąży w istocie do ustalenia, czy zasada równoważności wersji językowych pozwala państwu członkowskiemu powołać się wobec beneficjenta pomocy państwa przyznanej na podstawie błędnej wersji językowej ogólnego rozporządzenia w sprawie wyłączeń grupowych na wersję ogólnego rozporządzenia w sprawie wyłączeń grupowych skorygowaną rozporządzeniem prostującym w celu zażądania zwrotu tej pomocy.

40.

Wreszcie poprzez trzecie pytanie prejudycjalne zmierza on w istocie do ustalenia, czy zasady ochrony uzasadnionych oczekiwań i pewności prawa można interpretować w ten sposób, że pozwalają one beneficjentowi pomocy państwa przyznanej na podstawie błędnej wersji językowej ogólnego rozporządzenia w sprawie wyłączeń grupowych na uniknięcie obowiązku zwrotu rozpatrywanej pomocy.

41.

Moim zdaniem pytanie pierwsze ma zasadnicze znaczenie i ma na celu określenie skutków w czasie rozporządzenia prostującego korygującego błąd w tłumaczeniu w ogólnym rozporządzeniu w sprawie wyłączeń grupowych. Pytania drugie i trzecie dotyczą natomiast w praktyce skutków takiego rozporządzenia prostującego w odniesieniu do środków pomocy, które zostały przyznane na podstawie błędnej wersji, którą to rozporządzenie koryguje. Innymi słowy, oba te pytania dotyczą kwestii zakresu takiego rozporządzenia prostującego, który można w pełni określić jedynie poprzez zbadanie możliwości powołania się – zarówno przez państwo członkowskie, którego językiem urzędowym był język błędnej wersji ogólnego rozporządzenia w sprawie wyłączeń grupowych, jak i przez jednostki – na korektę przewidzianą w tym rozporządzeniu prostującym oraz od jakiego momentu.

42.

W tych okolicznościach uważam za stosowne najpierw zbadanie pierwszego pytania prejudycjalnego, a następnie łączne przeanalizowanie pytań prejudycjalnych drugiego i trzeciego.

B.

W przedmiocie pierwszego pytania prejudycjalnego

43.

Poprzez pierwsze pytanie prejudycjalne sąd odsyłający dąży w istocie do ustalenia, czy rozporządzenie prostujące należy interpretować w ten sposób, że ma ono zastosowanie z mocą wsteczną od dnia wejścia w życie ogólnego rozporządzenia w sprawie wyłączeń grupowych.

44.

Komisja podnosi w tym względzie, że rozporządzenie prostujące przewiduje w art. 2, że wchodzi ono w życie dwudziestego dnia po jego opublikowaniu w Dzienniku Urzędowym. Wspomniane rozporządzenie wywołuje zatem skutki jedynie na przyszłość. Nie oznacza to jednak, że w odniesieniu do okresu między wejściem w życie aktu pierwotnego i wejściem w życie aktu prostującego powinny mieć zastosowanie inne zasady w zależności od danej wersji językowej, gdyż naruszałoby to jednolitą wykładnię i jednolite stosowanie prawa Unii.

45.

Chociaż stanowisko Komisji wydaje się na pierwszy rzut oka dość złożone, wynika to moim zdaniem z faktu, że nie jest łatwo udzielić jednoznacznej odpowiedzi na pytanie o skutki w czasie rozporządzenia prostującego mającego na celu skorygowanie błędu w tłumaczeniu w wersji językowej ogólnego rozporządzenia w sprawie wyłączeń grupowych bez bardziej szczegółowej analizy zasad regulujących publikację aktów prawa wtórnego w Unii i jego stosowanie, w szczególności w świetle specyfiki systemu językowego Unii ( 13 ).

46.

Uważam zatem za użyteczne krótkie przypomnienie tych zasad ( 14 ) oraz odnoszącego się do nich orzecznictwa przed zbadaniem kwestii skutków w czasie rozporządzenia, takiego jak rozpatrywane w postępowaniu głównym rozporządzenie prostujące, mającego na celu sprostowanie błędu w tłumaczeniu w rozporządzeniu pierwotnym.

1.

Zasady dotyczące publikacji aktów prawa Unii i jego późniejsze stosowanie

47.

Przede wszystkim konieczność publikacji aktów prawa Unii wynika z samego brzmienia traktatu FUE. Jak podkreślił Trybunał, z postanowień art. 297 TFUE wynika, że rozporządzenie może wywoływać skutki prawne wyłącznie wtedy, gdy zostało opublikowane w Dzienniku Urzędowym ( 15 ).

48.

Ten wymóg publikacji wynika logicznie, poza samym brzmieniem traktatów, z zasady pewności prawa, która wymaga, aby dane uregulowania Unii umożliwiały zainteresowanym osobom dokładne zapoznanie się z zakresem obowiązków, które na nie nakładają ( 16 ).

49.

Co więcej, o ile konieczność publikacji aktu ze względów pewności prawa jest wymogiem wspólnym dla wszystkich systemów prawnych państw członkowskich, o tyle wyraża się ona w sposób szczególny w odniesieniu do prawa Unii ze względu na kontekst językowy, w jakim ma być ono stosowane.

50.

I tak traktaty przewidują, że teksty sporządzone w każdym z języków urzędowych są na równi autentyczne, podczas gdy rozporządzenie nr 1 stanowi, że rozporządzenia są sporządzane w językach urzędowych. Ponadto zgodnie z utrwalonym orzecznictwem Trybunału wszystkim wersjom językowym danego aktu Unii zasadniczo przypisuje się tę samą wartość ( 17 ). Ta zasada równoważności wersji językowych w związku z pewnością prawa zakłada zatem, że w stosunku do państwa członkowskiego, którego język jest językiem urzędowym Unii, prawidłowa publikacja rozporządzenia wspólnotowego oznacza publikację tego aktu w tym języku w Dzienniku Urzędowym ( 18 ) oraz że, co więcej, taka prawidłowa publikacja jest warunkiem możliwości powołania się na dany tekst wobec osób fizycznych i prawnych ( 19 ).

51.

Poza zagwarantowaniem pewności prawa taka zasada pozwala zapewnić jednolitą wykładnię i jednolite stosowanie prawa Unii, ponieważ wynika z niej, że każda wersja językowa tego samego tekstu opublikowanego w Dzienniku Urzędowym otrzymuje takie samo znaczenie w każdym państwie członkowskim oraz że danej wersji językowej przepisu prawa Unii nie można przyznać pierwszeństwa względem innej wersji językowej ( 20 ). Zgodnie z orzecznictwem Trybunału równoważność wersji językowych w zakresie, w jakim pozwala na jednolite stosowanie i jednolitą wykładnię prawa Unii, zakłada również, że w przypadku rozbieżności między różnymi wersjami językowymi danego przepisu należy go interpretować z uwzględnieniem ogólnej systematyki i celu uregulowania, którego stanowi on część ( 21 ).

52.

Wreszcie w zakresie, w jakim – jak już podkreśliłem – publikacja aktu prawa Unii jest warunkiem wywołania przez ten akt skutków prawnych, pozwala ona również co do zasady na określenie momentu, w którym skutki te wchodzą w życie. Artykuł 297 TFUE przewiduje bowiem, że akty prawa Unii wchodzą w życie z dniem w nich określonym lub, w jego braku, dwudziestego dnia po ich publikacji.

53.

Trybunał dopuszcza jednak pewną elastyczność w odniesieniu do wejścia w życie aktu prawa Unii w związku z jego publikacją. I tak orzekł on, że w celu zapewnienia poszanowania zasady pewności prawa i zasady ochrony uzasadnionych oczekiwań przepisy materialnego prawa Unii należy interpretować jako dotyczące sytuacji zaistniałych przed ich wejściem w życie jedynie w wypadku, gdy z ich brzmienia, celu lub systematyki jasno wynika, że należy im przypisać taki skutek ( 22 ).

54.

Innymi słowy, niedziałanie wstecz aktu prawa Unii pozostaje zasadą, ponieważ jego skutki są uzależnione od jego opublikowania w Dzienniku Urzędowym. Nie zmienia to faktu, że w pewnych wyjątkowych sytuacjach i na warunkach ściśle określonych w orzecznictwie można przyjąć, że akt prawa Unii wywołuje skutki prawne w momencie poprzedzającym jego publikację.

2.

Skutki w czasie rozporządzenia prostującego

55.

Dla przypomnienia, w niniejszej sprawie rozporządzenie prostujące ma na celu skorygowanie błędu w tłumaczeniu w rumuńskiej wersji językowej ogólnego rozporządzenia w sprawie wyłączeń grupowych w odniesieniu do określenia zakresu potencjalnych beneficjentów niektórych rodzajów pomocy państwa. Innymi słowy, błąd w tłumaczeniu doprowadził do błędu co do istoty rozpatrywanego przepisu, przy czym błąd ten na pierwszy rzut oka nie powoduje trudności w wykładni tekstu, ponieważ jego brzmienie, choć błędne, jest jasne.

56.

Rozporządzenie prostujące umożliwia zatem dostosowanie rumuńskiej wersji językowej ogólnego rozporządzenia w sprawie wyłączeń grupowych do innych wersji językowych i skorygowanie wynikającego z niej błędu istotnego.

57.

Pozostaje zatem ustalić, czy należy uznać, że korekta ta wywołuje skutki jedynie na przyszłość – po jej wejściu w życie, czy też można ją interpretować w ten sposób, że wersję rumuńską ogólnego rozporządzenia w sprawie wyłączeń grupowych należy odczytywać w jego poprawionej wersji począwszy od wejścia w życie ogólnego rozporządzenia w sprawie wyłączeń grupowych, a zatem przed wejściem w życie rozporządzenia prostującego.

58.

Jak podnosi Komisja, rozporządzenie prostujące przewiduje w art. 2 datę jego wejścia w życie, którą ustala na dwudziesty dzień po jego opublikowaniu w Dzienniku Urzędowym. Niemniej jednak – jak już podkreśliłem ( 23 ) – w orzecznictwie Trybunału przyznano, że moment wejścia w życie aktu niekoniecznie pokrywa się z momentem, w którym zaczyna on wywierać skutki, ponieważ pod pewnymi warunkami aktowi temu można przypisać moc wsteczną.

59.

Wydaje mi się, że tak właśnie powinno być w niniejszej sprawie. I tak, po pierwsze, nie ulega wątpliwości, że zamiarem przyświecającym prawodawcy przy korygowaniu błędu w tłumaczeniu występującego w rumuńskiej wersji językowej ogólnego rozporządzenia w sprawie wyłączeń grupowych poprzez przyjęcie rozporządzenia prostującego było umożliwienie, aby istota wersji rumuńskiej nie różniła się już błędnie od innych wersji językowych. Innymi słowy, rozporządzeniu prostującemu przyświeca cel leżący w interesie ogólnym, a mianowicie spójność różnych wersji językowych tekstu prawa Unii, który to cel uzasadnia dokonywanie jego wykładni w ten sposób, że wywołuje ono skutki z mocą wsteczną, a mówiąc dokładniej, od momentu wejścia w życie ogólnego rozporządzenia w sprawie wyłączeń grupowych, które ono koryguje. Z drugiej strony moc wsteczna rozporządzenia prostującego wynika jasno z jego celu, którym jest właśnie zapewnienie zbieżności wszystkich wersji językowych ogólnego rozporządzenia w sprawie wyłączeń grupowych poprzez usunięcie w rumuńskiej wersji językowej błędu w tłumaczeniu. Nie byłoby zatem ani skuteczne, ani spójne uznanie, że korekta ta wywołuje skutki jedynie na przyszłość, pozwalając na występowanie rozbieżności w odniesieniu do okresu między wejściem w życie ogólnego rozporządzenia w sprawie wyłączeń grupowych a wejściem w życie rozporządzenia prostującego.

60.

W tych okolicznościach jestem zdania, że na pierwsze pytanie prejudycjalne należy odpowiedzieć w ten sposób, iż rozporządzenie prostujące należy interpretować w ten sposób, że ma ono moc wsteczną, w związku z czym błąd w rumuńskiej wersji ogólnego rozporządzenia w sprawie wyłączeń grupowych, do którego się ono odnosi, należy uznać za poprawiony z chwilą wejścia w życie tego ostatniego aktu.

C.

W przedmiocie pytań prejudycjalnych drugiego i trzeciego

61.

Poprzez pytania prejudycjalne drugie i trzecie sąd odsyłający dąży w istocie do ustalenia, czy rozporządzenie prostujące korygujące rumuńską wersję językową ogólnego rozporządzenia w sprawie wyłączeń grupowych należy interpretować w ten sposób, że pomoc przyznana na podstawie błędnej wersji językowej ogólnego rozporządzenia w sprawie wyłączeń grupowych powinna podlegać odzyskaniu.

62.

Ogólniej rzecz ujmując, te dwa pytania wiążą się z kwestią, czy zarówno państwo członkowskie, jak i jednostki mogą powoływać się na rozporządzenie prostujące, a jeśli tak, to od jakiej daty.

63.

Nie sądzę jednak, aby z samej mocy wstecznej można było wywnioskować możliwość powołania się przez państwo członkowskie na rozporządzenie prostujące w celu zażądania zwrotu pomocy przyznanej na podstawie błędnej wersji ogólnego rozporządzenia w sprawie wyłączeń grupowych. Jak już wskazałem, zasada jednolitej wykładni i jednolitego stosowania prawa Unii nie jest jedyną zasadą regulującą kwestię publikacji i stosowania aktów prawa Unii. Należy ją pogodzić z innymi zasadami, w tym z zasadą pewności prawa i ochroną uzasadnionych oczekiwań.

1.

W przedmiocie zasady pewności prawa

a)

Różne skutki zasady pewności prawa

64.

Należy podkreślić, że powołanie się na zasadę pewności prawa nie pozwala samo w sobie na udzielenie jasnej odpowiedzi na pytanie o zakres rozporządzenia prostującego, bez uprzedniego sprecyzowania zakresu tej zasady. Wydaje mi się bowiem, że zasada pewności prawa może, w zależności od przypadku i od podmiotu, który się na nią powołuje, prowadzić do odmiennych rozwiązań ( 24 ).

65.

Dokładniej rzecz ujmując, w zakresie, w jakim zasada pewności prawa leży – w kontekście Unii – u podstaw zarówno zasady równoważności wersji językowych, jak i zasady jednolitej wykładni i jednolitego stosowania prawa Unii, powołanie się na nią mogłoby prowadzić w niniejszej sprawie do dwóch przeciwstawnych wniosków. Tak więc instytucje Unii, podobnie jak Komisja w swoich uwagach na piśmie, powoływałyby się na konieczność jednolitej wykładni i jednolitego stosowania prawa Unii, aby orzec, że w świetle zasady pewności prawa ogólne rozporządzenie w sprawie wyłączeń grupowych w języku rumuńskim należy odczytywać od chwili jego wejścia w życie zgodnie z wersją skorygowaną rozporządzeniem prostującym.

66.

Natomiast jednostki w tym państwie członkowskim powoływałyby się na zasadę pewności prawa, aby móc oprzeć się na błędnej wersji językowej ogólnego rozporządzenia w sprawie wyłączeń grupowych przed jej korektą w drodze rozporządzenia prostującego. Moim zdaniem to właśnie na tej koncepcji zasady pewności prawa należy się oprzeć w celu udzielenia odpowiedzi na pytania prejudycjalne drugie i trzecie – po pierwsze, w zakresie, w jakim zmierzają one właśnie do określenia skutków rozporządzenia prostującego dla sytuacji prawnej jednostek w Rumunii, a po drugie, z tego względu, że zasada pewności prawa jako gwarancja jednolitej wykładni i jednolitego stosowania prawa Unii napotyka w niniejszej sprawie ograniczenia z powodów, które przedstawię poniżej.

b)

Pewność prawa na rzecz jednostek

67.

Z zasady pewności prawa wynika, że wobec osób fizycznych i prawnych z danego państwa członkowskiego można powołać się jedynie na akt prawidłowo opublikowany w Dzienniku Urzędowym oraz że prawidłowa publikacja tego aktu w odniesieniu do państwa członkowskiego oznacza jego publikację w języku tego państwa członkowskiego ( 25 ).

68.

Moim zdaniem z orzecznictwa tego można wyciągnąć dwa wnioski w niniejszej sprawie.

69.

Po pierwsze, wynika z niego, że ogólne rozporządzenie w sprawie wyłączeń grupowych w wersji rumuńskiej obarczonej błędem w tłumaczeniu zostało opublikowane w Dzienniku Urzędowym, a zatem było autentyczne na równi z wszystkimi innymi wersjami językowymi w innych państwach członkowskich.

70.

Po drugie, i a contrario, wynika z niego również moim zdaniem, że na zmianę wprowadzoną rozporządzeniem prostującym, chociaż wywołuje ona skutki z mocą wsteczną, nie można w tej sytuacji powoływać się wobec osób fizycznych i prawnych, które oparły się na błędnej, lecz opublikowanej w Dzienniku Urzędowym i autentycznej wersji ogólnego rozporządzenia w sprawie wyłączeń grupowych ( 26 ).

c)

Brak możliwości posłużenia się wykładnią systemową i celowościową w celu jednolitej wykładni i jednolitego stosowania prawa Unii

71.

Okoliczność, że przed wejściem w życie rozporządzenia prostującego istniała rozbieżność między wersjami językowymi, nie może zmienić tego stwierdzenia. O ile bowiem prawdą jest, że w celu zapewnienia jednolitej wykładni i jednolitego stosowania prawa Unii w przypadku rozbieżności między różnymi wersjami językowymi orzecznictwo wymaga dokonania wykładni rozpatrywanego przepisu „z uwzględnieniem ogólnej systematyki i celu uregulowania, którego stanowi on część” ( 27 ), o tyle nie uważam, aby taka wykładnia była możliwa w niniejszym przypadku. Sięgnięcie do wykładni systemowej i celowościowej podlega moim zdaniem ograniczeniom, mimo to, że ma ona na celu zapewnienie jednolitej wykładni i jednolitego stosowania prawa Unii, jako wyraz zasady pewności prawa.

72.

Pragnę bowiem zauważyć, że Trybunał rozwinął to orzecznictwo na gruncie sytuacji, w których trudności z wykładnią przepisu uzasadniały analizę kilku wersji językowych i posłużenie się w przypadku rozbieżności wykładnią celowościową i systemową. Taka sytuacja nie ma miejsca w niniejszej sprawie. Jak już podkreśliłem, błędny przepis w rumuńskiej wersji językowej ogólnego rozporządzenia w sprawie wyłączeń grupowych był jasny i nie powodował żadnych trudności interpretacyjnych. Jak orzekł Trybunał, choć taka wykładnia jest co do zasady możliwa w celu rozstrzygnięcia niejasności redakcyjnej, nie może ona skutkować pozbawieniem wszelkiej skuteczności jasnego i precyzyjnego brzmienia danego przepisu ( 28 ). Innymi słowy, wykładnia systemowa i celowościowa nie może prowadzić do zmiany lub pominięcia jednoznacznego znaczenia przepisu, które wynika jasno z jego brzmienia.

73.

Oczywiście, można twierdzić, że w przypadku państwa członkowskiego, które zastosowało błędny przepis aktu prawa Unii, jego status implikuje taki stopień znajomości ustawodawstwa, który pozwala na dostrzeżenie, że jasny przepis, w świetle jego kontekstu i celu, może okazać się w danej wersji językowej przepisem błędnym. Takiej znajomości nie można natomiast zakładać w odniesieniu do jednostek, nie można zatem wymagać od osób fizycznych lub prawnych weryfikacji innych wersji językowych przepisu o jasnym brzmieniu oraz do poszukiwania jego celu i kontekstu, w jaki się on wpisuje, mimo że nic w samym tekście przepisu nie powoduje żadnych trudności interpretacyjnych.

74.

W tych okolicznościach wobec osób prawnych i fizycznych z tego państwa członkowskiego należy powoływać się wyłącznie na brzmienie przepisu w wersji rumuńskiej opublikowanej w Dzienniku Urzędowym przed jego sprostowaniem w drodze rozporządzenia prostującego. W związku z tym wynika stąd, że przed wejściem w życie rozporządzenia prostującego nie powinno być możliwe powołanie się na to rozporządzenie wobec osób fizycznych i prawnych z państwa członkowskiego, które skorzystały ze środków pomocy przyznanych na podstawie błędnej wersji ogólnego rozporządzenia w sprawie wyłączeń grupowych.

75.

Jest tak tym bardziej w świetle zasady ochrony uzasadnionych oczekiwań.

2.

W przedmiocie zasady ochrony uzasadnionych oczekiwań

76.

Trybunał konsekwentnie orzeka, że uprawnienie do powoływania się na zasadę ochrony uzasadnionych oczekiwań wymaga udzielenia zainteresowanemu przez właściwe organy Unii dokładnych, bezwarunkowych i spójnych zapewnień pochodzących z uprawnionych i wiarygodnych źródeł ( 29 ). W istocie prawo to przysługuje każdemu podmiotowi, w którym instytucja, organ lub jednostka organizacyjna Unii, udzielając mu konkretnych zapewnień, wzbudziły uzasadnione nadzieje. Zapewnieniami takimi są – niezależnie od formy, w jakiej zostały przekazane – dokładne, bezwarunkowe i spójne informacje ( 30 ).

77.

W odniesieniu do systemu pomocy państwa orzecznictwo jest jednak restrykcyjne. Trybunał orzekł zatem, że z uwagi na imperatywny charakter kontroli pomocy państwa sprawowanej przez Komisję na podstawie art. 108 ust. 3 TFUE przedsiębiorstwa będące beneficjentami pomocy mogą co do zasady powoływać się na uzasadnione oczekiwania co do prawidłowości tej pomocy tylko wówczas, gdy taka pomoc została przyznana zgodnie z procedurą przewidzianą w tym postanowieniu ( 31 ). W szczególności, gdy pomoc została udzielona bez uprzedniego zgłoszenia Komisji, tak że jest ona bezprawna w świetle art. 108 ust. 3 TFUE, beneficjent pomocy nie może mieć w tym momencie uzasadnionych oczekiwań co do prawidłowości przyznania tej pomocy ( 32 ).

78.

Zgodnie z utrwalonym orzecznictwem na zasadę uzasadnionych oczekiwań nie można powoływać się przeciwko konkretnemu przepisowi prawa Unii, zaś zachowanie organu krajowego zobowiązanego do stosowania prawa Unii, które to zachowanie pozostaje w sprzeczności z tym prawem, nie może rodzić uzasadnionych oczekiwań po stronie podmiotu gospodarczego, prowadzących do czerpania korzyści z traktowania sprzecznego z prawem Unii ( 33 ).

79.

Trybunał dopuszcza jednak jednocześnie możliwość powołania się przez beneficjenta pomocy niezgodnej z prawem na nadzwyczajne okoliczności, które mogły uprawniać go do pokładania oczekiwań co do zgodnego z prawem charakteru tej pomocy, a w konsekwencji do przeciwstawienia się jej zwrotowi ( 34 ).

80.

Jak twierdzi Komisja, wydaje mi się, że taka sytuacja ma miejsce w niniejszej sprawie. Z jednej strony bowiem rumuńska wersja ogólnego rozporządzenia w sprawie wyłączeń grupowych zawierająca błąd istotny została opublikowana w Dzienniku Urzędowym, w związku z czym była ona autentyczna w tym państwie członkowskim, a zatem mogła wzbudzać u beneficjentów pomocy oczekiwania co do tego, że faktycznie należą oni do kręgu beneficjentów spornych środków. Z drugiej strony pragnę zauważyć, że przepisy krajowe, na podstawie których przyznano środki pomocy, odzwierciedlają nie tylko dokładne brzmienie ogólnego rozporządzenia w sprawie wyłączeń grupowych w jego błędnej wersji rumuńskiej, ale również zostały zatwierdzone przez Komisję. Ponadto chciałbym podkreślić, że odpowiedzialność za prawidłową publikację tekstów w Dzienniku Urzędowym spoczywa na instytucjach Unii. W tych okolicznościach jestem zdania, że błąd, na podstawie którego pomoc została wypłacona beneficjentom, można przypisać nie tylko władzom rumuńskim, których zachowanie należy uznać za sprzeczne z prawem Unii, ale również Komisji. Administracja Unii wzbudziła zatem w drodze precyzyjnych zapewnień uzasadnione nadzieje, że przyznane środki pomocy są zgodne z prawem.

81.

Moim zdaniem zasada ochrony uzasadnionych oczekiwań stoi na przeszkodzie odzyskaniu pomocy przyznanej na podstawie błędnej wersji językowej ogólnego rozporządzenia w sprawie wyłączeń grupowych skorygowanej rozporządzeniem prostującym.

3.

Wnioski w przedmiocie pytań prejudycjalnych drugiego i trzeciego

82.

Z powyższego wynika moim zdaniem, że na pytania prejudycjalne drugie i trzecie należy odpowiedzieć w ten sposób, że rozporządzenie prostujące rumuńską wersję językową ogólnego rozporządzenia w sprawie wyłączeń grupowych, odczytywane w świetle zasad pewności prawa i ochrony uzasadnionych oczekiwań, należy interpretować w ten sposób, że stoi ono na przeszkodzie temu, by można było powołać się na nie wobec jednostek z tego państwa członkowskiego, które skorzystały ze środków pomocy przyznanych na podstawie błędnej wersji ogólnego rozporządzenia w sprawie wyłączeń grupowych przed jego wejściem w życie, w związku z czym państwo członkowskie nie może powoływać się na nie w celu zażądania zwrotu tej pomocy.

V.

Wnioski

83.

W świetle powyższych rozważań proponuję, aby Trybunał odpowiedział na pytania prejudycjalne zadane przez Curtea de Appel Bacău (sąd apelacyjny w Bacău, Rumunia) w następujący sposób: