Wydanie tymczasowe

WYROK TRYBUNAŁU (ósma izba)

z dnia 8 października 2026 r.(*)

Odesłanie prejudycjalne – Ochrona konsumentów – Dyrektywa 93/13/EWG – Nieuczciwe warunki w umowach konsumenckich – Artykuł 3 ust. 1 i 3 oraz pkt 1 lit. e) załącznika – Pojęcie „nieuczciwego warunku” – Warunek, którego celem lub skutkiem jest nałożenie na konsumenta niewywiązującego się ze swoich zobowiązań obowiązku zapłaty rażąco wysokiego odszkodowania – Artykuł 4 ust. 2 – Warunki wchodzące w zakres definicji głównego przedmiotu umowy – Umowy o świadczenie usług łączności elektronicznej między konsumentem a przedsiębiorcą – Warunek nakładający na konsumenta karę za każdy dzień opóźnienia w płatnościach – Warunek zobowiązujący konsumenta, w przypadku rozwiązania umowy przed upływem minimalnego okresu związania nią, z przyczyn leżących po stronie konsumenta, do zapłaty na rzecz przedsiębiorcy kwoty należnej za pozostały okres

W sprawach połączonych C‑872/24 i C‑909/24

mających za przedmiot dwa wnioski o wydanie, na podstawie art. 267 TFUE, orzeczenia w trybie prejudycjalnym, złożone przez Tribunalul Arad (sąd okręgowy w Aradzie, Rumunia) postanowieniem z dnia 16 listopada 2024 r., które wpłynęło do Trybunału w dniu 16 grudnia 2024 r. (sprawa C‑872/24), i postanowieniem z dnia 5 listopada 2024 r., które wpłynęło do Trybunału w dniu 16 grudnia 2024 r. (sprawa C‑909/24), w postępowaniach:

Digi România SA

przeciwko

VK (C‑872/24),

oraz

Investcapital Ltd

przeciwko

PN (C‑909/24),

TRYBUNAŁ (ósma izba),

w składzie: S. Rodin, pełniący obowiązki prezesa izby, N. Piçarra (sprawozdawca) i O. Spineanu‑Matei, sędziowie,

rzecznik generalny: D. Spielmann,

sekretarz: V. Di Bucci,

uwzględniając pisemny etap postępowania,

rozważywszy uwagi, które przedstawili:

–        w imieniu Investcapital Ltd – Y. Beşleagă, A. Stoica i V. Stoica, avocaţi,

–        w imieniu Komisji Europejskiej – A. Boitoş i P. Kienapfel, w charakterze pełnomocników,

podjąwszy, po zapoznaniu się ze stanowiskiem rzecznika generalnego, decyzję o rozstrzygnięciu sprawy bez opinii,

wydaje następujący

Wyrok

1        Wnioski o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym dotyczą wykładni art. 56 TFUE, art. 3 ust. 1 i 3 oraz art. 4 ust. 2 dyrektywy Rady 93/13/EWG z dnia 5 kwietnia 1993 r. w sprawie nieuczciwych warunków w umowach konsumenckich (Dz.U. 1993, L 95, s. 29), a także pkt 1 lit. e) załącznika do tej dyrektywy, art. 20 dyrektywy 2002/22/WE Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 7 marca 2002 r. w sprawie usługi powszechnej i związanych z sieciami i usługami łączności elektronicznej praw użytkowników (dyrektywy o usłudze powszechnej) (Dz.U. 2002, L 108, s. 51), art. 101, 105 i 107 dyrektywy Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2018/1972 z dnia 11 grudnia 2018 r. ustanawiającej Europejski kodeks łączności elektronicznej oraz części A pkt 3 ppkt (iv) załącznika VIII do tej dyrektywy i pkt 2.4 załącznika IX do niej (Dz.U. 2018, L 321, s. 36).

2        Wnioski te zostały złożone w ramach sporów pomiędzy Digi România SA, spółką prawa rumuńskiego, a VK, konsumentem (sprawa C‑872/24) oraz pomiędzy Investcapital Ltd, spółką prawa rumuńskiego, a PN, konsumentem (sprawa C‑909/24) w przedmiocie kwot dochodzonych przez te przedsiębiorstwa na podstawie warunków przewidzianych w umowach o świadczenie usług łączności elektronicznej zawartych z tymi konsumentami.

 Ramy prawne

 Prawo Unii

 Dyrektywa 93/13

3        Motywy ósmy i dziewiętnasty dyrektywy 93/13 mają następujące brzmienie:

„dwa programy wspólnotowe w dziedzinie ochrony konsumentów i polityki informacyjnej […] podkreśliły znaczenie ochrony konsumentów przed nieuczciwymi warunkami umownymi; taką ochronę powinny przewidywać przepisy ustawowe i wykonawcze, które podlegają harmonizacji na poziomie Wspólnoty lub zostają bezpośrednio na tym poziomie przyjęte;

[…]

do celów niniejszej dyrektywy ocena nieuczciwego charakteru warunków nie będzie dotyczyła warunków określających główny przedmiot umowy oraz stosunku jakości towarów i usług do ich ceny; główny przedmiot umowy i stosunek jakości towaru do jego ceny może jednak być brany pod uwagę przy ocenie uczciwości innych postanowień umownych […]”.

4        Zgodnie z art. 1 ust. 1 tej dyrektywy jej celem zbliżenie przepisów ustawowych, wykonawczych i administracyjnych państw członkowskich odnoszących się do nieuczciwych warunków umownych w umowach zawieranych pomiędzy sprzedawcą lub dostawcą a konsumentem.

5        Artykuł 2 wspomnianej dyrektywy stanowi:

„Do celów niniejszej dyrektywy:

[…]

b)      »konsument« oznacza każdą osobę fizyczną, która w umowach objętych niniejszą dyrektywą działa w celach niezwiązanych z handlem, przedsiębiorstwem lub zawodem [niezwiązanych z działalnością gospodarczą lub zawodową];

c)      »sprzedawca lub dostawca« [»przedsiębiorca«] oznacza każdą osobę fizyczną lub prawną, która w umowach objętych niniejszą dyrektywą działa w celach dotyczących handlu, przedsiębiorstwa lub zawodu [swojej działalności gospodarczej lub zawodowej], bez względu na to, czy należy do sektora publicznego, czy prywatnego”.

6        Artykuł 3 tej dyrektywy przewiduje:

„1.      Warunki umowy, które nie były indywidualnie negocjowane, uznaje się za nieuczciwe, jeśli stojąc w sprzeczności z wymogami dobrej wiary, powodują znaczącą nierównowagę wynikających z umowy praw i obowiązków stron ze szkodą dla konsumenta.

[…]

3.      Załącznik zawiera przykładowy i niewyczerpujący wykaz warunków, które mogą być uznane za nieuczciwe”.

7        Zgodnie z art. 4 ust. 2 dyrektywy 93/13:

„Ocena nieuczciwego charakteru warunków nie dotyczy ani określenia głównego przedmiotu umowy, ani relacji ceny i wynagrodzenia do dostarczonych w zamian towarów lub usług, o ile warunki te zostały wyrażone prostym i zrozumiałym językiem”.

8        Artykuł 6 ust. 1 tej dyrektywy ma następujące brzmienie:

„Państwa członkowskie stanowią, że na mocy prawa krajowego nieuczciwe warunki w umowach zawieranych przez sprzedawców lub dostawców [przez przedsiębiorców] z konsumentami nie będą wiążące dla konsumenta, a umowa w pozostałej części będzie nadal obowiązywała strony, jeżeli jest to możliwe po wyłączeniu z niej nieuczciwych warunków”.

9        Artykuł 7 ust. 1 wspomnianej dyrektywy stanowi:

„Zarówno w interesie konsumentów, jak i konkurentów, państwa członkowskie zapewnią stosowne i skuteczne środki mające na celu zapobieganie dalszemu stosowaniu nieuczciwych warunków w umowach zawieranych przez sprzedawców lub dostawców [przez przedsiębiorców] z konsumentami”.

10      Zgodnie z art. 8 tej dyrektywy:

„W celu zapewnienia wyższego stopnia ochrony konsumenta państwa członkowskie mogą przyjąć lub utrzymać bardziej rygorystyczne przepisy prawne zgodne z traktatem w dziedzinie objętej niniejszą dyrektywą”.

11      Załącznik do dyrektywy 93/13, zatytułowany „Warunki określone w art. 3 ust. 3”, w pkt 1 lit. e) wymienia w szczególności warunki, których celem lub skutkiem jest „nałożenie na konsumenta obowiązku wniesienia rażąco wysokiego odszkodowania w razie niewykonania przez niego zobowiązań”.

 Dyrektywa 2002/22

12      Motyw 30 dyrektywy 2002/22, która utraciła moc od dnia 21 grudnia 2020 r., zgodnie z art. 125 dyrektywy 2018/1972, ma następujące brzmienie:

„[…] W uzupełnieniu przepisów niniejszej dyrektywy do transakcji konsumenckich dotyczących sieci i usług elektronicznych stosują się wymagania istniejącego ustawodawstwa Wspólnoty dotyczącego ochrony konsumentów w odniesieniu do umów, a w szczególności dyrektywa [93/13] oraz dyrektywa 97/7/WE Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 20 maja 1997 r. w sprawie ochrony konsumentów w przypadku umów zawieranych na odległość [(Dz.U. 1997, L 144, s. 19)] […]”.

13      Artykuł 20 ust. 1 dyrektywy 2002/22 w pierwotnym brzmieniu stanowił:

„Ustępy 2–4 stosują się, bez naruszania zasad wspólnotowych dotyczących ochrony konsumentów, a w szczególności dyrektyw [97/7] i [93/13], [i] przepisów krajowych pozostających w zgodzie z prawem Wspólnoty”.

 Dyrektywa 2018/1972

14      Motyw 258 dyrektywy 2018/1972 ma następujące brzmienie:

„[…] W uzupełnieniu do niniejszej dyrektywy do transakcji konsumenckich dotyczących sieci i usług łączności elektronicznej stosują się wymagania obowiązującego prawa Unii dotyczącego ochrony konsumentów w odniesieniu do umów, a w szczególności dyrektywa [93/13] i dyrektywa Parlamentu Europejskiego i Rady 2011/83/UE [z dnia 25 października 2011 r. w sprawie praw konsumentów, zmieniająca dyrektywę Rady 93/13/EWG i dyrektywę 1999/44/WE Parlamentu Europejskiego i Rady oraz uchylająca dyrektywę Rady 85/577/EWG i dyrektywę 97/7/WE Parlamentu Europejskiego i Rady (Dz.U. 2011, L 304, s. 64)] […]”.

 Dyrektywa VAT

15      Artykuł 2 ust. 1 dyrektywy Rady 2006/112/WE z dnia 28 listopada 2006 r. w sprawie wspólnego systemu podatku od wartości dodanej (Dz.U. 2006, L 347, s. 1, zwanej dalej „dyrektywą VAT”) stanowi:

„Opodatkowaniu VAT podlegają następujące transakcje:

[…]

c)      odpłatne świadczenie usług na terytorium państwa członkowskiego przez podatnika działającego w takim charakterze;

[…]”.

 Prawo rumuńskie

16      Artykuł 4 Legea nr. 193/2000 privind clauzele abuzive din contractele încheiate între profesioniști și consumatori (ustawy nr 193/2000 w sprawie nieuczciwych warunków w umowach zawieranych między przedsiębiorcami a konsumentami) z dnia 6 listopada 2000 r. (opublikowanej ponownie w Monitorul Oficial al României, część I, nr 543 z dnia 3 sierpnia 2012 r.), która transponowała dyrektywę 93/13 do prawa rumuńskiego, stanowi:

„1.      Warunek umowny, który nie został bezpośrednio uzgodniony z konsumentem, uznaje się za nieuczciwy, jeżeli sam lub w związku z innymi postanowieniami umowy powoduje, ze szkodą dla konsumenta i niezgodnie z wymogiem dobrej wiary, znaczącą nierównowagę praw i obowiązków stron.

[…]

4.      Załącznik do niniejszej ustawy będący jej integralną częścią zawiera tytułem przykładu wykaz warunków uznanych za nieuczciwe”.

17      Załącznik do tej ustawy przewiduje w ust. 1 lit. i):

„Za nieuczciwe warunki uważa się postanowienia umowne zobowiązujące konsumenta niewywiązującego się ze swoich zobowiązań umownych do zapłaty odszkodowania w wysokości nieproporcjonalnej do szkody poniesionej przez przedsiębiorcę”.

 Spory w postępowaniach głównych i pytania prejudycjalne

 Sprawa C‑872/24

18      W dniu 5 września 2013 r. VK zawarła ze spółką Digi România umowę o świadczenie usług łączności elektronicznej dotyczących usług telefonii komórkowej i dostępu do Internetu, która to umowa została przedłużona aneksem z dnia 27 czerwca 2016 r. W związku z nieuiszczeniem przez VK należnych miesięcznych opłat spółka Digi România powołała się na zawarty w tej umowie warunek uprawniający ją do automatycznego rozwiązania umowy i w odniesieniu do okresu od 2019 r. do 2022 r. zażądała od VK kwoty 807,25 rumuńskich lei (RON) (około 161,45 EUR) tytułem należności głównej odpowiadającej wymagalnym i nieopłaconym fakturom, powiększonej o kary za opóźnienie w płatnościach obliczone według stawki 0,2 % należności głównej za każdy dzień opóźnienia.

19      Spółka Digi România wniosła do Judecătoria Arad (sądu pierwszej instancji w Aradzie, Rumunia) powództwo przeciwko VK o odzyskanie kwoty należnej z tytułu nieopłaconych faktur oraz o odszkodowanie w wysokości 289,92 RON (około 57,98 EUR) za aktywację usługi i korzystanie z nieograniczonego abonamentu Optim.

20      Wyrokiem z dnia 21 marca 2024 r. Judecătoria Arad (sąd pierwszej instancji w Aradzie) częściowo oddalił to powództwo. Sąd ten uznał za nieuczciwy warunek umowny przewidujący kary za opóźnienia w płatnościach w wysokości 0,2 % należności głównej za każdy dzień opóźnienia, a to ze względu na to, że nakładał on na konsumenta, w przypadku niewywiązania się przez niego ze zobowiązań umownych, odszkodowanie w wysokości ewidentnie nieproporcjonalnej do szkody poniesionej przez przedsiębiorcę. Wspomniany sąd wskazał, że w skali roku stopa kar za opóźnienie wynosiła 73 % należności głównej, znacznie przekraczając stopę odsetek ustawowych, ustaloną według stopy referencyjnej Banca Națională a României (banku narodowego Rumunii), powiększonej o cztery punkty procentowe.

 Sprawa C‑909/24

21      W okresie od 23 listopada 2017 r. do 8 grudnia 2017 r. PN zawarła ze spółką Orange România S.A. cztery umowy o świadczenie usług łączności elektronicznej dotyczących usług telefonii komórkowej i dostępu do Internetu. Ponieważ PN nie uiściła należnych miesięcznych opłat, spółka Orange România powołała się na zawarty w tych umowach warunek uprawniający ją do automatycznego rozwiązania umów i zażądała od PN, po pierwsze, kwoty 272,62 RON (około 54,52 EUR) tytułem należności głównej odpowiadającej wyświadczonym i nieopłaconym usługom, powiększonej o kary za opóźnienie w płatnościach obliczone według stawki 0,5 % należności głównej za każdy dzień opóźnienia, a po drugie, kwoty 5648,64 RON (około 1129,72 EUR) tytułem odszkodowania za niedotrzymanie 24‑miesięcznego okresu związania umową przewidzianego we wspomnianych umowach.

22      W następstwie cesji przez spółkę Orange România na rzecz spółki Investcapital w dniu 30 marca 2022 r. wierzytelności względem PN z tytułu umów, o których mowa w punkcie poprzednim, spółka Investcapital wytoczyła przeciwko PN przed Judecătoria Arad (sądem pierwszej instancji w Aradzie) powództwo mające na celu odzyskanie kwot odpowiadających tej wierzytelności, powiększonych o odsetki ustawowe liczone od dnia wniesienia sprawy do tego sądu.

23      Wyrokiem z dnia 22 lutego 2024 r. Judecătoria Arad (sąd pierwszej instancji w Aradzie) uznał za nieuczciwy, z powodów identycznych z tymi, które zostały wskazane w jego wyroku z dnia 21 marca 2024 r., o którym mowa w pkt 20 niniejszego wyroku, warunek umowny nakładający kary za opóźnienia w płatnościach w wysokości 0,5 % należności głównej za każdy dzień opóźnienia. Sąd ten za nieuczciwy uznał również warunek umowny upoważniający przedsiębiorcę do żądania zapłaty odszkodowania w przypadku przedterminowego rozwiązania, z przyczyn leżących po stronie konsumenta, umowy przewidującej 24‑miesięczny okres związania nią, ponieważ, po pierwsze, warunek ten nie został bezpośrednio uzgodniony z tym konsumentem, a po drugie, nakładał on na konsumenta obowiązek zapłaty odszkodowania w kwocie przekraczającej kwotę szkody poniesionej przez przedsiębiorcę w wyniku tego rozwiązania.

24      Będący sądem odsyłającym Tribunalul Arad (sąd okręgowy w Aradzie, Rumunia), rozpoznający wniesione przez spółki Investcapital i Digi România apelacje od wyroków wydanych w dniach, odpowiednio, 22 lutego i 21 marca 2024 r., uważa za konieczne w pierwszej kolejności ustalenie, czy – a jeśli tak, to w jakim zakresie – dyrektywa 93/13 znajduje zastosowanie do zawartych w umowach o świadczenie usług łączności elektronicznej rozpatrywanych w sporach w postępowaniach głównych warunków przewidujących kary za opóźnienia w płatnościach, w sytuacji gdy przepisy krajowe mające zastosowanie do tego sektora działalności, podobnie jak przepisy regulujące w sposób ogólny odsetki za zwłokę, nie przewidują żadnego ograniczenia w zakresie kar za opóźnienie w płatnościach, które można nałożyć na konsumenta, w przeciwieństwie do przepisów krajowych mających zastosowanie w szczególności do usług bankowych. Sąd odsyłający jest zdania, że warunki te mogą być badane w świetle dyrektywy 93/13, i zastanawia się, czy dyrektywa ta pozwala na obniżenie kar za opóźnienie w płatnościach przewidzianych na podstawie tych warunków.

25      W drugiej kolejności, co się tyczy warunku zawartego w umowach o świadczenie usług łączności elektronicznej będących przedmiotem sprawy C‑909/24, zgodnie z którym w przypadku przedterminowego rozwiązania umowy z przyczyn leżących po stronie konsumenta konsument jest zobowiązany do zapłaty odszkodowania odpowiadającego kwocie, którą byłby zobowiązany zapłacić za pozostały okres związania nią, sąd odsyłający powziął wątpliwości co do tego, czy z okoliczności, że Trybunał zakwalifikował taką kwotę jako wynagrodzenie za „odpłatne świadczenie usług” w rozumieniu art. 2 ust. 1 lit. c) dyrektywy VAT, wynika, że warunek umowny, który przewiduje tę kwotę, należy uznać za warunek dotyczący określenia głównego przedmiotu umowy w rozumieniu art. 4 ust. 2 dyrektywy 93/13. W przekonaniu tego sądu na pytanie to należy odpowiedzieć twierdząco, a w związku z tym na mocy tego art. 4 ust. 2 taki warunek nie może być przedmiotem oceny, w odniesieniu do jego nieuczciwego charakteru, w świetle tej ostatniej dyrektywy.

26      W tych okolicznościach Tribunalul Arad (sąd okręgowy w Aradzie) postanowił zawiesić postępowanie i zwrócić się do Trybunału, w sprawie C‑872/24, z następującymi pytaniami prejudycjalnymi:

„1)      Czy okoliczność, że uregulowania krajowe – które nakładają pewne ograniczenie w zakresie odszkodowania za opóźnienie w odniesieniu do stosunków prawnych, które nie wynikają z prowadzenia przedsiębiorstwa – w odniesieniu do stosunków prawnych, które wynikają z prowadzenia przedsiębiorstwa, mają inną treść normatywną, z związku z czym nie ustanawiają one ograniczenia w zakresie odpowiednich kar mających zastosowanie w stosunkach prawnych między operatorem usług łączności elektronicznej (telefonii komórkowej i dostępu do Internetu) a konsumentem, lecz ustanawiają takie ograniczenie w odniesieniu do innych stosunków prawnych, takich jak działalność bankowa, należy uznać za element swobody [świadczenia] usług, o której mowa w art. 56 i następnych [traktatu FUE], ponieważ prawo to jest uregulowane w sektorze łączności elektronicznej dyrektywą [2002/22] i dyrektywą [2018/1972], czy też przeciwnie, ograniczenie na korzyść konsumentów odpowiednich kar może zostać dokonane na drodze sądowej na podstawie art. 3 ust. 3 dyrektywy [93/13], w szczególności [pkt 1] lit. e) załącznika do tej dyrektywy, zgodnie z którym warunek może zostać uznany za nieuczciwy, jeżeli przyznaje on przedsiębiorcy prawo do nałożenia na konsumenta obowiązku wniesienia rażąco wysokiego odszkodowania w razie niewykonania przez niego zobowiązań?

2)      Czy wykładnia i stosowanie art. 3 ust. 3 dyrektywy 93/13, w szczególności [pkt 1] lit. e) załącznika do tej dyrektywy, oznaczają w kontekście analizy potencjalnie nieuczciwego charakteru kary umownej ustalającej wysokość odszkodowania za opóźnienie należnego od konsumenta z tytułu braku zapłaty w terminie faktur za usługi łączności elektronicznej (telefonii komórkowej i dostępu do Internetu) na [0,2] % za każdy dzień opóźnienia,

–        że sąd ma obowiązek odnieść się do wysokości tych szkód obliczonych za okres jednego roku, tj. do wartości wynoszącej [73] % rocznie, w związku z czym ustalenie nieuczciwego charakteru tych kar może nastąpić wyłącznie w drodze analizy porównawczej tych kar z wysokością odsetek ustawowych, które miałyby zastosowanie, gdyby strony same nie ustaliły konkretnej kwoty odszkodowania za opóźnienie,

czy też

–        sąd jest również zobowiązany do uwzględnienia rzeczywistego czasu trwania okresu, za który żądana jest kara w wysokości [0,2] %, tj. liczby dni, do których odnosi się to żądanie, oraz do uwzględnienia w swojej ocenie rzeczywistej wysokości kwoty żądanej tytułem kary w stosunku do kwoty należności głównej?

3)      Czy w ramach analizy potencjalnie nieuczciwego charakteru warunku dotyczącego kary umownej, który ustala wysokość odszkodowania za opóźnienie należnego od konsumenta z tytułu braku zapłaty w terminie faktur za usługi łączności elektronicznej (telefonii komórkowej i dostępu do Internetu) na [0,2] % za każdy dzień opóźnienia, wykładnia i stosowanie art. 3 ust. 3 dyrektywy [93/13], w szczególności [pkt 1] lit. e) załącznika do tej dyrektywy, wymagają od sądu uwzględnienia, oprócz kwot należnych od konsumenta, również ewentualnej szkody poniesionej przez przedsiębiorcę, który z kolei jest stroną stosunków prawnych, w ramach których ciążą na nim podobne obowiązki w zakresie wysokości odszkodowania za opóźnienia w płatnościach, jakie byłby zobowiązany zapłacić w wyniku niewykonania swoich zobowiązań płatniczych?

4)      Czy konkretnie określona wysokość kar za opóźnienie może być uznana za nieuczciwą w zakresie, w jakim przekracza kwotę należności głównej obciążającej konsumenta?”.

27      W sprawie C‑909/24 Tribunalul Arad (sąd okręgowy w Aradzie) postanowił zawiesić postępowanie i zwrócić się do Trybunału z czterema pytaniami prejudycjalnymi identycznymi z pytaniami zadanymi w sprawie C‑872/24, a także z następującymi pytaniami od piątego do siódmego:

„5)      Czy dokonana przez Trybunał w wyroku z dnia 22 listopada 2018 r., MEO – Serviços de Comunicações e Multimédia (C‑295/17, EU:C:2018:942) kwalifikacja określonej z góry kwoty otrzymywanej przez podmiot gospodarczy w przypadku przedterminowego rozwiązania przez klienta lub z przyczyn leżących po stronie tego ostatniego umowy o świadczenie usług, w której wprowadzono minimalny okres obowiązywania – odpowiadającej kwocie, jaką podmiot ten uzyskałby w trakcie pozostałej części tego okresu, w przypadku braku rozwiązania tej umowy w tym znaczeniu, że kwota ta stanowi wynagrodzenie za odpłatne świadczenie usług podlegające jako takie opodatkowaniu podatkiem od wartości dodanej, ma autonomiczny charakter bądź nie, w związku z czym klasyfikacja ta ma znaczenie jedynie w odniesieniu do wykładni i stosowania dyrektyw VAT, czy też może ona być również uwzględniana przy wykładni i stosowaniu art. 4 ust. 2 dyrektywy [93/13] w sprawie nieuczciwych warunków w umowach konsumenckich w celu wyłączenia z zakresu stosowania tej ostatniej dyrektywy warunku ustanawiającego tego rodzaju koszty, w wyniku zakwalifikowania go jako odnoszącego się do określenia przedmiotu umowy oraz adekwatności ceny lub wynagrodzenia w stosunku do usług lub towarów dostarczonych w zamian za nie, w zakresie, w jakim zostanie uznane, że warunek ten jest wyrażony prostym i zrozumiałym językiem?

6)      Zakładając, że odpowiedź na [poprzednie] pytanie brzmi, iż wykładnia dokonana przez [Trybunał] w cytowanym wyroku ma charakter autonomiczny, a zatem wykładnia ta ma zastosowanie wyłącznie w odniesieniu do dyrektyw VAT, czy i w jakim zakresie wykładnia art. 3 ust. 1 i 3 dyrektywy [93/13] w związku z art. 20 dyrektywy [2002/22], a także w związku z art. 101, 105 i 107 dyrektywy [2018/1972] oraz częścią A pkt 3 ppkt (iv) załącznika VIII do tej dyrektywy i pkt 2.4 załącznika IX do niej zezwala na uznanie za nieuczciwy warunku zawartego w umowie o świadczenie usług łączności elektronicznej (telefonii komórkowej i dostępu do Internetu), objętej zakresem stosowania dyrektywy 2002/22 lub dyrektywy 2018/1972, na mocy którego ustalono kwotę, którą podmiot gospodarczy ma otrzymać tytułem odszkodowania i która odpowiada kwocie, jaką podmiot ten uzyskałby przez pozostałą część odnośnego okresu w przypadku braku rozwiązania umowy przewidującej minimalny okres obowiązywania zgodny z wynoszącym 24 miesiące ograniczeniem nałożonym na mocy art. 105 dyrektywy 2018/1972 – w razie wcześniejszego jej rozwiązania przez klienta będącego konsumentem lub z przyczyn leżących po stronie tego ostatniego:

–        w odniesieniu do wysokości takiej kwoty i na podstawie jej oceny jako nieproporcjonalnej względem szkody poniesionej przez dostawcę usług łączności lub odpowiednio

–        na podstawie stwierdzenia braku równowagi prawnej między prawami i obowiązkami stron w wyniku faktu, że to wyłącznie konsument, a nie również dostawca usług łączności, podlega takiej karze w kontekście, w którym ta sama umowa nakłada na dostawcę obowiązek zapłaty odszkodowania równego wynagrodzeniu za niewykonaną lub nienależycie wykonaną usługę, w przypadku gdy ta ostatnia nie spełnia ustalonych standardów jakości?

7)      Jakie znaczenie w kontekście analizy poprzedniego pytania ma okoliczność, że konsument, który zawarł umowę w celu uzyskania usług łączności elektronicznej (telefonii komórkowej i dostępu do Internetu) na okres co najmniej 24 miesięcy, skorzystał z określonych ofert o charakterze promocyjnym polegających na obniżeniu ceny przy zakupie urządzenia lub usług, gdy ze stanu faktycznego ustalonego w niniejszej sprawie wynika, że wartość rabatów jest wliczona w opłatę abonamentową obliczoną za cały okres obowiązywania umowy?”.

28      Decyzją prezesa Trybunału z dnia 7 lutego 2025 r. sprawy C‑872/24 i C‑909/24 zostały połączone do łącznego rozpoznania w ramach pisemnego i ustnego etapu postępowania oraz do wydania wyroku.

 W przedmiocie pytań prejudycjalnych

 W przedmiocie pytań od pierwszego do czwartego

29      Na wstępie należy przypomnieć, że w ramach ustanowionej w art. 267 TFUE procedury współpracy między sądami krajowymi a Trybunałem do tego ostatniego należy udzielenie sądowi krajowemu użytecznej odpowiedzi, która umożliwi mu rozstrzygnięcie skierowanego do niego sporu. Mając to na uwadze, Trybunał powinien w razie potrzeby przeformułować przedłożone mu pytania. Ponadto Trybunał może wziąć pod uwagę przepisy prawa Unii, na które sąd krajowy nie powołał się w swoich pytaniach prejudycjalnych, a których uwzględnienie może sprawić, że wykładnia przepisów prawa Unii wymienionych w tych pytaniach stanie się zbędna (zob. podobnie wyroki: z dnia 20 marca 1986 r., Tissier, 35/85, EU:C:1986:143, pkt 9; a także z dnia 1 sierpnia 2025 r., Alace i Canpelli, C‑758/24 i C‑759/24, EU:C:2025:591, pkt 44).

30      W niniejszej sprawie sąd odsyłający słusznie uważa, że sporne warunki umowne przewidujące kary za opóźnienie w płatnościach mogą zostać zbadane w świetle art. 3 ust. 3 dyrektywy 93/13, a dokładniej rzecz ujmując – pkt 1 lit. e) załącznika do tej dyrektywy, w celu ustalenia, czy ich celem lub skutkiem jest nałożenie na konsumenta niewywiązującego się ze swoich zobowiązań obowiązku zapłaty rażąco wysokiego odszkodowania i czy w przypadku odpowiedzi twierdzącej możliwe jest obniżenie tej kwoty. Otóż przepisy te, w związku z art. 1 ust. 1, art. 2 lit. b) i c), art. 6 ust. 1 i art. 7 ust. 1 wspomnianej dyrektywy, do których sąd ten nie odniósł się w pytaniach od pierwszego do czwartego, są wystarczające do udzielenia sądowi odsyłającemu użytecznej odpowiedzi, bez konieczności dokonywania wykładni art. 56 TFUE.

31      W tych okolicznościach należy przyjąć, że poprzez pytania od pierwszego do czwartego sąd odsyłający dąży w istocie do ustalenia, czy art. 3 ust. 3 dyrektywy 93/13 i pkt 1 lit. e) załącznika do niej w związku z art. 1 ust. 1, art. 2 lit. b) i c), art. 6 ust. 1 i art. 7 ust. 1 wspomnianej dyrektywy należy interpretować w ten sposób, że przewidziany w umowie o świadczenie usług łączności elektronicznej zawartej między przedsiębiorcą a konsumentem warunek, który nakłada na konsumenta kary za opóźnienia w płatnościach w określonej wysokości, jest objęty zakresem stosowania tej dyrektywy, nawet jeśli uregulowania krajowe mające zastosowanie do tego sektora działalności nie przewidują, w przeciwieństwie do uregulowań normujących inne sektory działalności gospodarczej, żadnego ograniczenia co do wysokości tych kar. W przypadku udzielenia odpowiedzi twierdzącej sąd ten pragnie ustalić, po pierwsze, jakie kryteria należy wziąć pod uwagę przy ocenie ewentualnie nieproporcjonalnego charakteru kwoty kar nałożonych w umowie na konsumenta, a po drugie, czy ta sama dyrektywa pozwala sądowi krajowemu na obniżenie takiej kwoty.

32      W pierwszej kolejności, jak Trybunał już podkreślił, dyrektywa 93/13 jest ogólną dyrektywą o ochronie konsumentów. Zgodnie z art. 1 ust. 1 tej dyrektywy w związku z jej motywem ósmym ma ona zastosowanie do nieuczciwych warunków umownych w umowach zawieranych pomiędzy przedsiębiorcą a konsumentem – którzy zostali zdefiniowani odpowiednio w art. 2 lit. c) i b) owej dyrektywy – niezależnie od danego sektora działalności gospodarczej (zob. podobnie wyrok z dnia 20 marca 2025 r., Arce, C‑365/23, EU:C:2025:192, pkt 44 i przytoczone tam orzecznictwo).

33      Co za tym idzie, dyrektywa 93/13 znajduje zastosowanie do umów o świadczenie usług łączności elektronicznej, takich jak rozpatrywane w postępowaniu głównym, zawartych między przedsiębiorcą a konsumentem, przy czym nie ma w tym względzie znaczenia istnienie krajowych uregulowań właściwych dla tego sektora działalności i nieprzewidujących maksymalnej wysokości kar za opóźnienia w płatnościach, które mogłyby zostać nałożone na konsumenta. Wynika z tego, że warunki zawarte w takich umowach mogą być przedmiotem oceny pod względem ich nieuczciwego charakteru, w szczególności na podstawie art. 3 tej dyrektywy i pkt 1 lit. e) załącznika do niej.

34      Za wnioskiem tym przemawia ponadto zarówno art. 20 ust. 1 dyrektywy 2002/22 w związku z jej motywem 30, jak i motyw 258 dyrektywy 2018/1972, z których wyraźnie wynika, że przepisy dyrektywy 93/13 mają zastosowanie do transakcji konsumenckich dotyczących sieci i usług łączności elektronicznej.

35      Zgodnie z art. 3 ust. 1 dyrektywy 93/13 warunek umowy zawartej między konsumentem a przedsiębiorcą jest uważany za nieuczciwy, jeżeli nie był indywidualnie negocjowany i wbrew wymogowi dobrej wiary powoduje znaczącą nierównowagę wynikających z tej umowy praw i obowiązków stron ze szkodą dla konsumenta.

36      Jak stanowi art. 3 ust. 3 tej dyrektywy, załącznik do niej zawiera przykładowy i niewyczerpujący wykaz warunków umownych, które mogą zostać uznane za nieuczciwe, wśród których wymienione zostały – w pkt 1 lit. e) tego załącznika – warunki, których celem lub skutkiem jest nałożenie na konsumenta niewywiązującego się ze swoich zobowiązań obowiązku zapłaty rażąco wysokiego odszkodowania.

37      W tym względzie Trybunał podkreślił, że wysokość takiego odszkodowania powinna być proporcjonalna do charakteru uchybienia, którego dopuścił się konsument (zob. podobnie postanowienie z dnia 24 października 2019 r., Topaz, C‑211/17, EU:C:2019:906, pkt 58, 59).

38      Ponadto w celu dokonania oceny, czy wysokość stopy odsetek za zwłokę określonej w warunku, który ustanawia kary za opóźnienie w płatnościach, jest odpowiednia do zapewnienia realizacji urzeczywistnianych za pomocą takiej stopy celów bez wykraczania poza to, co jest konieczne do osiągnięcia tych celów, właściwy sąd powinien uwzględnić w szczególności przepisy prawa krajowego mające zastosowanie w braku porozumienia między stronami, a w szczególności porównać stopę odsetek za zwłokę przewidzianą w umowie ze stopą odsetek ustawowych (zob. podobnie wyrok z dnia 14 marca 2013 r., Aziz, C‑415/11, EU:C:2013:164, pkt 74).

39      W tym względzie należy dodać, że państwa członkowskie mogą na podstawie art. 8 dyrektywy 93/13 – który pozwala im na przyjęcie lub utrzymanie w mocy w dziedzinie objętej tą dyrektywą bardziej rygorystycznych przepisów zgodnych z traktatem w celu zapewnienia wyższego poziomu ochrony konsumenta – ustanowić krajowy wykaz warunków umownych, które należy uznać za nieuczciwe [zob. podobnie wyrok z dnia 21 września 2023 r., mBank (Polski rejestr klauzul niedozwolonych), C‑139/22, EU:C:2023:692, pkt 39, 40, 42 i przytoczone tam orzecznictwo].

40      W sytuacji gdy państwa członkowskie rozszerzają w ten sposób ochronę przewidzianą w art. 3 ust. 1 i 3 dyrektywy 93/13 oraz w załączniku do niej, uznając w sposób generalny za nieuczciwe standardowe warunki wymienione w pkt 1 tego załącznika, dodatkowe badanie spornego warunku umownego zgodnie z kryteriami określonymi w art. 3 ust. 1 dyrektywy 93/13 nie jest wymagane, o ile taki warunek jest równoważny pod względem materialnym, w szczególności ze względu na skutki, jakie wywołuje, warunkowi objętemu wykazem krajowym [zob. podobnie wyrok z dnia 21 września 2023 r., mBank (Polski rejestr klauzul niedozwolonych), C‑139/22, EU:C:2023:692, pkt 42, 44 i przytoczone tam orzecznictwo].

41      Z postanowienia odsyłającego wynika, że art. 4 ust. 4 ustawy nr 193/2000 i załącznik do tej ustawy mają na celu ustanowienie krajowego wykazu warunków, które należy uznać za nieuczciwe (zob. podobnie wyrok z dnia 26 lutego 2015 r., Matei, C‑143/13, EU:C:2015:127, pkt 61). Wśród standardowych warunków wymienionych w tym załączniku figuruje w ust. 1 lit. i) warunek zobowiązujący konsumenta niewywiązującego się ze swoich zobowiązań do zapłaty odszkodowania w wysokości nieproporcjonalnej do szkody poniesionej przez przedsiębiorcę.

42      W związku z tym, zgodnie z orzecznictwem przytoczonym w pkt 40 niniejszego wyroku, rozpatrywane w sporach w postępowaniach głównych warunki umowne nakładające odsetki za zwłokę w płatnościach na konsumenta niewywiązującego się ze swoich zobowiązań nie wymagają dodatkowego badania zgodnie z kryteriami określonymi w art. 3 ust. 1 dyrektywy 93/13, o ile przy uwzględnieniu wszystkich istotnych okoliczności danej sprawy warunki te są równoważne pod względem materialnym, w szczególności ze względu na skutki, jakie wywołują, warunkowi przewidzianemu w ust. 1 lit. i) załącznika do ustawy nr 193/2000. W tym względzie zainteresowany przedsiębiorca powinien mieć możliwość zakwestionowania tej równoważności przed właściwym sądem w ramach postępowania kontradyktoryjnego w formie przewidzianej w tym względzie przez krajowe przepisy proceduralne [zob. podobnie wyrok z dnia 18 stycznia 2024 r., Getin Noble Bank i in. (Badanie z urzędu nieuczciwego charakteru warunków umownych), C‑531/22, EU:C:2024:58, pkt 72 i przytoczone tam orzecznictwo].

43      W drugiej kolejności, co się tyczy ustalenia, czy sąd państwa członkowskiego może, gdy stwierdzi nieuczciwy charakter warunku umownego nakładającego kary za opóźnienie w płatnościach, nie ustalając przy tym ich maksymalnej dopuszczalnej wysokości, obniżyć tę kwotę na podstawie dyrektywy 93/13, z art. 6 ust. 1 tej dyrektywy wynika, że nieuczciwe warunki przewidziane w umowie zawartej przez przedsiębiorcę z konsumentem nie wiążą tego konsumenta, zgodnie z zasadami określonymi w prawie danego państwa członkowskiego. Drugi człon zdania tego przepisu uściśla, że taka umowa „w pozostałej części” będzie nadal obowiązywała strony, jeżeli jest to możliwe „po wyłączeniu z niej nieuczciwych warunków”.

44      Trybunał wywiódł z brzmienia art. 6 ust. 1 wspomnianej dyrektywy, że sądy krajowe są zobowiązane do odstąpienia od stosowania nieuczciwego warunku umownego, tak aby nie wywierał on wiążących skutków wobec konsumenta, chyba że konsument go nie kwestionuje, przy czym sądy te nie są uprawnione do zmiany treści takiego warunku. Umowa ta powinna nadal obowiązywać, co do zasady bez jakiejkolwiek zmiany innej niż wynikająca z uchylenia nieuczciwych warunków, o ile takie dalsze obowiązywanie umowy jest prawnie możliwe zgodnie z zasadami prawa wewnętrznego (zob. podobnie postanowienie z dnia 3 września 2024 r., Investcapital, C‑658/23, EU:C:2024:716, pkt 48, 52, 56).

45      Za wykładnią tą przemawiają cel i ogólna systematyka dyrektywy 93/13. Biorąc bowiem pod uwagę znaczenie interesu publicznego leżącego u podstaw ochrony zapewnianej konsumentom, którzy znajdują się w słabszej pozycji niż przedsiębiorca, zarówno pod względem możliwości negocjacyjnych, jak i ze względu na stopień poinformowania, art. 7 ust. 1 tej dyrektywy nakłada na państwa członkowskie obowiązek stworzenia stosownych i skutecznych środków „mających na celu zapobieganie dalszemu stosowaniu nieuczciwych warunków w umowach zawieranych przez sprzedawców lub dostawców [przez przedsiębiorców] z konsumentami” (zob. podobnie postanowienie z dnia 3 września 2024 r., Investcapital, C‑658/23, EU:C:2024:716, pkt 50 i przytoczone tam orzecznictwo).

46      Gdyby sąd krajowy mógł zmieniać treść nieuczciwych warunków zawartych w takich umowach, owo uprawnienie mogłoby zagrażać realizacji długoterminowego celu ustanowionego w art. 7 dyrektywy, ponieważ osłabiłoby wywierany wobec przedsiębiorców zniechęcający skutek polegający na całkowitym braku stosowania takich nieuczciwych warunków wobec konsumentów (zob. podobnie wyrok z dnia 30 maja 2013 r., Asbeek Brusse et de Man Garabito, C‑488/11, EU:C:2013:341, pkt 58 i przytoczone tam orzecznictwo).

47      Z powyższego wynika, że art. 6 ust. 1 dyrektywy 93/13 w związku z jej art. 7 ust. 1 należy interpretować w ten sposób, że nie pozwala on sądowi krajowemu, w sytuacji gdy ustalił on nieuczciwy charakter przewidzianego w umowie zawartej między przedsiębiorcą a konsumentem warunku nakładającego kary za opóźnienie w płatnościach, na ograniczenie się do obniżenia kwoty kary nałożonej na konsumenta w tym warunku, nawet jeśli zezwala mu na to prawo krajowe, lecz zobowiązuje go do całkowitego odstąpienia od stosowania tego warunku wobec konsumenta (zob. podobnie wyrok z dnia 30 maja 2013 r., Asbeek Brusse i de Man Garabito, C‑488/11, EU:C:2013:341, pkt 60 i przytoczone tam orzecznictwo; a także postanowienie z dnia 3 września 2024 r., Investcapital, C‑658/23, EU:C:2024:716, pkt 58).

48      W świetle powyższych rozważań odpowiedź na pytania od pierwszego do czwartego powinna brzmieć następująco: art. 3 ust. 3 dyrektywy 93/13 i pkt 1 lit. e) załącznika do niej w związku z art. 1 ust. 1, art. 2 lit. b) i c), art. 6 ust. 1 i art. 7 ust. 1 tej dyrektywy należy interpretować w ten sposób, że:

–        przewidziany w umowie o świadczenie usług łączności elektronicznej zawartej między przedsiębiorcą a konsumentem warunek, który nakłada na konsumenta kary za opóźnienia w płatnościach w określonej wysokości, jest objęty zakresem stosowania tej dyrektywy i może zostać uznany za nieuczciwy, nawet jeśli uregulowania krajowe mające zastosowanie do tego sektora działalności nie przewidują, w przeciwieństwie do uregulowań normujących inne sektory działalności gospodarczej, żadnego ograniczenia co do wysokości tych kar;

–        w przypadku gdy prawo krajowe wyraźnie kwalifikuje jako nieuczciwy warunek umowny warunek, którego celem lub skutkiem jest nałożenie na konsumenta niewywiązującego się ze swoich zobowiązań obowiązku zapłaty rażąco wysokiego odszkodowania, za nieuczciwe mogą zostać uznane, bez potrzeby przeprowadzenia dodatkowego badania zgodnie z kryteriami określonymi w art. 3 ust. 1 dyrektywy 93/13, warunki, które pod względem materialnym, w szczególności ze względu na skutki, jakie wywołują, są równoważne warunkowi przewidzianemu w prawie krajowym, czego ustalenie powinno zostać dokonane w ramach kontradyktoryjnej debaty między przedsiębiorcą a konsumentem, w formie przewidzianej w tym względzie przez krajowe przepisy proceduralne;

–        sąd krajowy powinien odstąpić od stosowania takich warunków, bez możliwości obniżenia wysokości przewidzianych w nich kar za opóźnienia w płatnościach.

 W przedmiocie pytania piątego

49      Poprzez pytanie piąte sąd odsyłający dąży w istocie do ustalenia, czy art. 4 ust. 2 dyrektywy 93/13 należy interpretować w ten sposób, że stoi on na przeszkodzie ocenie potencjalnie nieuczciwego charakteru warunku umownego zobowiązującego konsumenta, w przypadku przedterminowego rozwiązania umowy o świadczenie usług przewidującej minimalny okres związania nią, z przyczyn leżących po stronie konsumenta, do zapłaty na rzecz zainteresowanego przedsiębiorcy odszkodowania w kwocie odpowiadającej pozostałym miesięcznym opłatom, nawet jeśli takie odszkodowanie zostało zakwalifikowane przez Trybunał, do celów stosowania dyrektywy VAT, jako „wynagrodzenie za odpłatne świadczenie usług” w rozumieniu art. 2 ust. 1 lit. c) tej dyrektywy.

50      Zgodnie z art. 4 ust. 2 dyrektywy 93/13 w związku z jej motywem dziewiętnastym ocena potencjalnie nieuczciwego charakteru warunków umownych nie dotyczy w szczególności określenia głównego przedmiotu umowy, o ile warunki te zostały wyrażone prostym i zrozumiałym językiem.

51      Przepis ten wprowadza zatem wyjątek od kontroli treści potencjalnie nieuczciwych warunków przewidzianej w ramach systemu ochrony konsumentów ustanowionego w tej dyrektywie i jako taki powinien podlegać wykładni ścisłej [zob. podobnie wyrok z dnia 12 stycznia 2023 r., D.V.(Wynagrodzenie adwokata – Zasada stawki godzinowej), C‑395/21, EU:C:2023:14, pkt 30].

52      Jako warunki umowne, które wchodzą w zakres pojęcia „głównego przedmiotu umowy” w rozumieniu art. 4 ust. 2 dyrektywy 93/13, należy rozumieć warunki, które określają podstawowe świadczenia w ramach tej umowy i które z tego względu charakteryzują taką umowę. Natomiast warunki, które mają charakter posiłkowy względem warunków definiujących samą istotę stosunku umownego, nie mogą być objęte owym pojęciem „głównego przedmiotu umowy” [wyrok z dnia 12 stycznia 2023 r., D.V. (Wynagrodzenie adwokata – Zasada stawki godzinowej), C‑395/21, EU:C:2023:14, pkt 31 i przytoczone tam orzecznictwo].

53      W rozpoznawanym przypadku z akt sprawy, którymi dysponuje Trybunał, wynika, że warunek umowny sporny w sprawie C‑909/24 nie określa podstawowych świadczeń w ramach umowy, a mianowicie wykonywania usług łączności elektronicznej i ceny, jaką konsument powinien zapłacić w zamian za te świadczenia, lecz ma na celu ukaranie zachowania konsumenta w przypadku rozwiązania umowy, z przyczyn leżących po jego stronie, przed upływem przewidzianego minimalnego okresu związania nią. W tych okolicznościach, z zastrzeżeniem ustaleń, jakich powinien dokonać sąd odsyłający, warunek ten nie należy do kategorii warunków, które odnoszą się do pojęcia „głównego przedmiotu umowy”, ponieważ wspomniany warunek ma na celu ukaranie naruszenia zobowiązania umownego, a nie określenie jego treści [zob. podobnie wyrok z dnia 22 września 2022 r., Vicente (Powództwo o zapłatę wynagrodzenia adwokata), C‑335/21, EU:C:2022:720, pkt 78, 79].

54      Potencjalnie nieuczciwy charakter tego warunku może zatem być przedmiotem oceny w świetle dyrektywy 93/13. W tym względzie nie ma znaczenia okoliczność, że Trybunał w wyroku z dnia 22 listopada 2018 r., MEO – Serviços de Comunicações e Multimédia (C‑295/17, EU:C:2018:942, pkt 57) zakwalifikował do celów dyrektywy VAT z góry określoną kwotę, jaką konsument miał zapłacić podmiotowi gospodarczemu w przypadku przedterminowego rozwiązania umowy o świadczenie usług przewidującej minimalny okres związania nią, z przyczyn leżących po stronie konsumenta, jako „wynagrodzenie za odpłatne świadczenie usług” w rozumieniu art. 2 ust. 1 lit. c) tej dyrektywy.

55      Taki wniosek znajduje potwierdzenie w odrębnych celach realizowanych przez dyrektywę 93/13 i dyrektywę VAT. Dyrektywa 93/13 ma bowiem na celu zagwarantowanie interesu publicznego, jakim jest ochrona konsumentów przed nieuczciwymi warunkami przewidzianymi w umowach zawieranych przez nich z przedsiębiorcami (zob. podobnie wyrok z dnia 7 sierpnia 2018 r., Banco Santander i Escobedo Cortés, C‑96/16 i C‑94/17, EU:C:2018:643, pkt 75), podczas gdy dyrektywa VAT realizuje cel w postaci ustanowienia systemu VAT, który nie zakłóca warunków konkurencji ani nie utrudnia swobodnego przepływu towarów i usług (wyrok z dnia 1 sierpnia 2025 r., Galerie Karsten Greve, C‑433/24, EU:C:2025:600, pkt 35 i przytoczone tam orzecznictwo).

56      Zważywszy, że zgodnie z przypomnianym w poprzednim punkcie celem dyrektywy 93/13 przepisy prawa rumuńskiego wymienione w pkt 41 niniejszego wyroku wyraźnie uznają za nieuczciwy każdy warunek, który zobowiązuje konsumenta niewywiązującego się ze swoich zobowiązań umownych do zapłaty odszkodowania w wysokości nieproporcjonalnej do szkody poniesionej przez przedsiębiorcę, przepisy te zostałyby w znacznej mierze pozbawione skuteczności (effet utile), gdyby na podstawie art. 4 ust. 2 dyrektywy 93/13 właściwe sądy zostały z góry pozbawione możliwości dokonania oceny potencjalnie nieuczciwego charakteru warunku umownego takiego jak rozpatrywany w sprawie C‑909/24 (zob. podobnie wyrok z dnia 26 lutego 2015 r., Matei, C‑143/13, EU:C:2015:127, pkt 60, 61).

57      W świetle powyższych rozważań odpowiedź na pytanie piąte powinna brzmieć następująco: art. 4 ust. 2 dyrektywy 93/13 należy interpretować w ten sposób, że nie stoi on na przeszkodzie ocenie potencjalnie nieuczciwego charakteru warunku umownego zobowiązującego konsumenta, w przypadku przedterminowego rozwiązania umowy o świadczenie usług przewidującej minimalny okres związania nią, z przyczyn leżących po stronie konsumenta, do zapłaty na rzecz zainteresowanego przedsiębiorcy odszkodowania w kwocie odpowiadającej pozostałym miesięcznym opłatom, nawet jeśli takie odszkodowanie zostało zakwalifikowane przez Trybunał, do celów stosowania dyrektywy VAT, jako „wynagrodzenie za odpłatne świadczenie usług” w rozumieniu art. 2 ust. 1 lit. c) tej dyrektywy.

 W przedmiocie pytań szóstego i siódmego

58      Jak przypomniano w pkt 29 niniejszego wyroku, w ramach ustanowionej w art. 267 TFUE procedury współpracy między sądami państw członkowskich a Trybunałem Trybunał może wziąć pod uwagę przepisy prawa Unii, na które sąd krajowy nie powołał się w swoim pytaniu, a których uwzględnienie może sprawić, że wykładnia przepisów prawa Unii wymienionych w tym pytaniu stanie się zbędna.

59      Zasadę tę należy odnieść do niniejszej sprawy, jako że uwzględnienie przepisu pkt 1 lit. e) załącznika do dyrektywy 93/13, niewymienionego w pytaniu szóstym, w celu udzielenia sądowi odsyłającemu użytecznej odpowiedzi umożliwiającej mu rozstrzygnięcie przedłożonego mu sporu, sprawi, że wykładnia art. 101, 105 i 107 oraz części A pkt 3 ppkt (iv) załącznika VIII i pkt 2.4 załącznika IX do dyrektywy 2018/1972, o których mowa w tym pytaniu, stanie się zbędna.

60      Wobec powyższego należy przyjąć, że poprzez pytania szóste i siódme, które mogą być rozpatrywane łącznie, sąd odsyłający dąży w istocie do ustalenia, czy art. 3 ust. 1 i 3 dyrektywy 93/13 w związku z pkt 1 lit. e) załącznika do tej dyrektywy należy interpretować w ten sposób, że pozwala on na stwierdzenie nieuczciwego charakteru warunku umownego przewidzianego w umowie o świadczenie usług łączności elektronicznej zawartej na okres co najmniej 24 miesięcy, zgodnie z którym w przypadku przedterminowego rozwiązania tej umowy z przyczyn leżących po stronie konsumenta konsument jest zobowiązany do zapłaty na rzecz przedsiębiorcy, tytułem rekompensaty, kwoty należnej za pozostały okres, która to kwota jest obliczana z uwzględnieniem kwoty rabatów przyznanych konsumentowi w związku ze świadczonymi usługami i dostarczonymi towarami.

61      Jak wskazano w pkt 37–41 niniejszego wyroku, o ile z art. 3 ust. 3 dyrektywy 93/13 w związku z pkt 1 lit. e) załącznika do niej wynika, że warunek umowny nakładający na konsumenta niewywiązującego się ze swoich zobowiązań obowiązek zapłaty na rzecz przedsiębiorcy rażąco wysokiego odszkodowania znajduje się w przykładowym i niewyczerpującym wykazie warunków, które mogą zostać uznane za nieuczciwe, o tyle art. 4 ust. 4 ustawy nr 193/2000 i ust. 1 lit. i) załącznika do tej ustawy wymagają, w celu przyznania konsumentom wyższego poziomu ochrony, zakwalifikowania takiego warunku jako nieuczciwego, przy czym nie jest w tym względzie wymagane dodatkowe badanie przeprowadzone zgodnie z kryteriami określonymi w art. 3 ust. 1 tej dyrektywy.

62      To zatem w oparciu o tę zasadę, jak wyraźnie wskazuje sąd odsyłający, należy oceniać potencjalnie nieuczciwy charakter warunku umownego rozpatrywanego w sprawie C‑909/24, przy poszanowaniu zasad przypomnianych w pkt 42 niniejszego wyroku.

63      W świetle powyższych rozważań odpowiedź na pytania szóste i siódme powinna brzmieć następująco: art. 3 ust. 1 i 3 dyrektywy 93/13 w związku z pkt 1 lit. e) załącznika do tej dyrektywy należy interpretować w ten sposób, że pozwala on na stwierdzenie nieuczciwego charakteru warunku umownego przewidzianego w umowie o świadczenie usług łączności elektronicznej zawartej na okres co najmniej 24 miesięcy, zgodnie z którym w przypadku przedterminowego rozwiązania tej umowy z przyczyn leżących po stronie konsumenta konsument jest zobowiązany do zapłaty na rzecz przedsiębiorcy, tytułem rekompensaty, kwoty należnej za pozostały okres, która jest obliczana z uwzględnieniem kwoty rabatów przyznanych konsumentowi w związku ze świadczonymi usługami i dostarczonymi towarami.

 W przedmiocie kosztów

64      Dla stron w postępowaniu głównym niniejsze postępowanie ma charakter incydentalny, dotyczy bowiem kwestii podniesionej przed sądem odsyłającym, do niego zatem należy rozstrzygnięcie o kosztach. Koszty poniesione w związku z przedstawieniem uwag Trybunałowi, inne niż koszty stron w postępowaniu głównym, nie podlegają zwrotowi.

Z powyższych względów Trybunał (ósma izba) orzeka, co następuje:

1)      Artykuł 3 ust. 3 Rady 93/13/EWG z dnia 5 kwietnia 1993 r. w sprawie nieuczciwych warunków w umowach konsumenckich i pkt 1 lit. e) załącznika do niej, w związku z art. 1 ust. 1, art. 2 lit. b) i c), art. 6 ust. 1 i art. 7 ust. 1 tej dyrektywy,

2)      należy interpretować w ten sposób, że:

–        przewidziany w umowie o świadczenie usług łączności elektronicznej zawartej między przedsiębiorcą a konsumentem warunek, który nakłada na konsumenta kary za opóźnienia w płatnościach w określonej wysokości, jest objęty zakresem stosowania tej dyrektywy i może zostać uznany za nieuczciwy, nawet jeśli uregulowania krajowe mające zastosowanie do tego sektora działalności nie przewidują, w przeciwieństwie do uregulowań normujących inne sektory działalności gospodarczej, żadnego ograniczenia co do wysokości tych kar;

–        w przypadku gdy prawo krajowe wyraźnie kwalifikuje jako nieuczciwy warunek umowny warunek, którego celem lub skutkiem jest nałożenie na konsumenta niewywiązującego się ze swoich zobowiązań obowiązku zapłaty rażąco wysokiego odszkodowania, za nieuczciwe mogą zostać uznane, bez potrzeby przeprowadzenia dodatkowego badania zgodnie z kryteriami określonymi w art. 3 ust. 1 dyrektywy 93/13, warunki, które pod względem materialnym, w szczególności ze względu na skutki, jakie wywołują, są równoważne warunkowi przewidzianemu w prawie krajowym, czego ustalenie powinno zostać dokonane w ramach kontradyktoryjnej debaty między przedsiębiorcą a konsumentem, w formie przewidzianej w tym względzie przez krajowe przepisy proceduralne;

–        sąd krajowy powinien odstąpić od stosowania takich warunków, bez możliwości obniżenia wysokości przewidzianych w nich kar za opóźnienia w płatnościach.

3)      Artykuł 4 ust. 2 dyrektywy 93/13

4)      należy interpretować w ten sposób, że:

5)      nie stoi on na przeszkodzie ocenie potencjalnie nieuczciwego charakteru warunku umownego zobowiązującego konsumenta, w przypadku przedterminowego rozwiązania umowy o świadczenie usług przewidującej minimalny okres związania nią, z przyczyn leżących po stronie konsumenta, do zapłaty na rzecz zainteresowanego przedsiębiorcy odszkodowania w kwocie odpowiadającej pozostałym miesięcznym opłatom, nawet jeśli takie odszkodowanie zostało zakwalifikowane przez Trybunał, do celów stosowania dyrektywy Rady 2006/112/WE z dnia 28 listopada 2006 r. w sprawie wspólnego systemu podatku od wartości dodanej, jako „wynagrodzenie za odpłatne świadczenie usług” w rozumieniu art. 2 ust. 1 lit. c) tej ostatniej dyrektywy.

6)      Artykuł 3 ust. 1 i 3 dyrektywy 93/13 w związku z pkt 1 lit. e) załącznika do tej dyrektywy

7)      należy interpretować w ten sposób, że:

8)      pozwala on na stwierdzenie nieuczciwego charakteru warunku umownego przewidzianego w umowie o świadczenie usług łączności elektronicznej zawartej na okres co najmniej 24 miesięcy, zgodnie z którym w przypadku przedterminowego rozwiązania tej umowy z przyczyn leżących po stronie konsumenta konsument jest zobowiązany do zapłaty na rzecz przedsiębiorcy, tytułem rekompensaty, kwoty należnej za pozostały okres, która jest obliczana z uwzględnieniem kwoty rabatów przyznanych konsumentowi w związku ze świadczonymi usługami i dostarczonymi towarami.

Podpisy


*      Język postępowania: rumuński.