CONCLUSIE VAN ADVOCAAT-GENERAAL

J. KOKOTT

van 3 februari 2022 (1)

Zaak C‑567/20

A. H.

tegen

Zagrebačka banka d.d.

[verzoek van de Općinski građanski sud u Zagrebu (rechter in eerste aanleg bevoegd voor burgerlijke zaken Zagreb, Kroatië) om een prejudiciële beslissing]

„Verzoek om prejudiciële beslissing – Bescherming van de consument – Oneerlijke bedingen in consumentenkredietovereenkomsten – Richtlijn 93/13/EEG – Artikel 6, lid 1 – Artikel 10, lid 1, tweede alinea – Temporele werkingssfeer van de richtlijn – Bevoegdheid van het Hof – Sluiting van een overeenkomst vóór de toetreding van een lidstaat tot de Unie – Artikel 1, lid 2 – Uitsluiting van bedingen waarin dwingende wettelijke of bestuursrechtelijke bepalingen zijn overgenomen”






I.      Inleiding

1.        Artikel 6, lid 1, van richtlijn 93/13(2) verplicht de lidstaten ervoor te zorgen dat oneerlijke bedingen in consumentenovereenkomsten de consument niet binden en dat de overeenkomst voor de partijen bindend blijft indien de overeenkomst zonder de oneerlijke bedingen kan voortbestaan. Wanneer een oneerlijk beding in een dergelijke overeenkomst bij wijze van uitzondering door tussenkomst van de wetgever wordt vervangen door een nieuw beding, moet volgens vaste rechtspraak worden gewaarborgd dat daarmee de feitelijke en juridische situatie wordt hersteld waarin de consument zich zonder het betrokken beding zou hebben bevonden. De consument moet met name terugbetaling kunnen eisen van alle voordelen die de verkoper op grond van dat oneerlijke beding onverschuldigd heeft verkregen ten nadele van de consument (zogenaamde terugbetalingsplicht).(3)

2.        In het hoofdgeding is verzoekster in wezen van mening dat een door de Kroatische wetgever in 2015 doorgevoerde hervorming waarbij aan consumenten het recht werd verleend om kredieten in Zwitserse frank (CHF) met terugwerkende kracht om te zetten in euro (EUR), in dat opzicht ontoereikend was. In het bijzonder hebben de bij wet voorziene contractuele aanpassingen niet geleid tot terugbetaling aan de consument van alle onverschuldigd betaalde bedragen.

3.        Het specifieke karakter van de zaak ligt in het feit dat de kredietovereenkomst van verzoekster reeds in 2007, en dus vóór de toetreding van de Republiek Kroatië tot de Unie, is gesloten. De vervanging van de oneerlijke bedingen als gevolg van de voornoemde hervorming van de wetgeving vond echter pas na de toetreding plaats. Tegen deze achtergrond rijst in het hoofdgeding de vraag naar de toepasselijkheid ratione temporis van artikel 6, lid 1, van richtlijn 93/13 waar het gaat om de uit de betrokken wetsbepaling voortvloeiende terugbetalingsplicht. Met andere woorden, er zal moeten worden verduidelijkt of een na de toetreding van een lidstaat vastgestelde regeling de terugbetalingsplicht ook moet garanderen voor oneerlijke bedingen in een overeenkomst die vóór de toetreding is gesloten.

II.    Toepasselijke bepalingen

A.      Unierecht

1.      Documenten betreffende de toetreding van de Republiek Kroatië tot de Europese Unie

4.        Overeenkomstig artikel 3, lid 3, van het Verdrag tussen de lidstaten van de Europese Unie en de Republiek Kroatië betreffende de toetreding van de Republiek Kroatië tot de Europese Unie(4) treedt dat verdrag in werking op 1 juli 2013, mits alle akten van bekrachtiging vóór die datum zijn neergelegd.

5.        Artikel 2 van de Akte betreffende de voorwaarden voor de toetreding van de Republiek Kroatië en de aanpassing van het Verdrag betreffende de Europese Unie, het Verdrag betreffende de werking van de Europese Unie en het Verdrag tot oprichting van de Europese Gemeenschap voor Atoomenergie(5) bepaalt in de eerste alinea:

„Onmiddellijk na de toetreding zijn de oorspronkelijke Verdragen en de door de instellingen vóór de toetreding genomen besluiten verbindend voor Kroatië en in Kroatië toepasselijk onder de voorwaarden voorzien in deze Verdragen en in deze Akte.”

6.        Overeenkomstig artikel 46, eerste zin, van de Toetredingsakte van 2012 wordt ervan uitgegaan dat vanaf de toetreding de richtlijnen en besluiten in de zin van artikel 288 van het VWEU overeenkomstig de oorspronkelijke Verdragen eveneens tot Kroatië zijn gericht.

2.      Richtlijn 93/13

7.        De dertiende overweging van richtlijn 93/13 luidt als volgt:

„Overwegende dat de wettelijke en bestuursrechtelijke bepalingen van de lidstaten waarin bedingen van overeenkomsten met consumenten, direct of indirect, worden vastgesteld, worden geacht geen oneerlijke bedingen te bevatten; dat het bijgevolg niet nodig blijkt bedingen waarin dwingende wettelijke of bestuursrechtelijke bepalingen zijn overgenomen [...] aan de bepalingen van deze richtlijn te onderwerpen; dat in dat verband onder de term ‚dwingende wettelijke en bestuursrechtelijke bepalingen’ tevens de regels vallen die volgens de wet van toepassing zijn tussen de overeenkomstsluitende partijen wanneer er geen andere regeling is overeengekomen”.

8.        Artikel 1, lid 2, van de richtlijn bepaalt:

„Contractuele bedingen waarin dwingende wettelijke of bestuursrechtelijke bepalingen of bepalingen of beginselen van internationale overeenkomsten waarbij de lidstaten of de [Unie] partij zijn, met name op het gebied van vervoer, zijn overgenomen, zijn niet aan deze richtlijn onderworpen.”

9.        Artikel 6, lid 1, van de richtlijn bepaalt:

„De lidstaten bepalen dat oneerlijke bedingen in overeenkomsten tussen een verkoper en een consument onder de in het nationale recht geldende voorwaarden de consument niet binden en dat de overeenkomst voor de partijen bindend blijft indien de overeenkomst zonder de oneerlijke bedingen kan voortbestaan.”

10.      Artikel 7, lid 1, van de richtlijn bepaalt dat de lidstaten erop toezien „dat er in het belang van de consumenten alsmede van de concurrerende verkopers, doeltreffende en geschikte middelen bestaan om een eind te maken aan het gebruik van oneerlijke bedingen in overeenkomsten tussen consumenten en verkopers”.

11.      Artikel 10, lid 1, van de richtlijn luidt:

„De lidstaten doen de nodige wettelijke en bestuursrechtelijke bepalingen in werking treden om uiterlijk op 31 december 1994 aan deze richtlijn te voldoen. Zij stellen de Commissie daarvan onverwijld in kennis.

Deze bepalingen zijn van toepassing op alle overeenkomsten die na 31 december 1994 worden gesloten.”

B.      Kroatisch recht

12.      Op 30 september 2015 werd de Zakon o izmjeni i dopunama Zakona o potrošačkom kreditiranju (wet tot wijziging en aanvulling van de wet op het consumentenkrediet; hierna: „wet van 2015”)(6) aangenomen, als gevolg waarvan consumenten de mogelijkheid werd geboden hun kredietverplichtingen in CHF om te zetten in EUR. Artikel 19e van de wet van 2015 verplichtte kredietverstrekkers om consumenten binnen 45 dagen na de inwerkingtreding van de wet hetzij een nieuwe kredietovereenkomst, hetzij een aanvullende overeenkomst bij de bestaande kredietovereenkomst aan te bieden. De consument kon de omzetting van het krediet binnen 30 dagen aanvaarden. Zo niet, dan moest het krediet onder ongewijzigde voorwaarden worden afgelost.

13.      Met het oog op de omzetting van de kredieten was in de wet van 2015 een specifieke methode voor de berekening van de nieuwe kredietverplichting van de betrokken consumenten vastgesteld. Deze kwam er in wezen op neer de daadwerkelijke kredietaflossingen van de consument te vergelijken met een fictief krediet in EUR. Dit resulteerde in een nieuw resterend kredietbedrag in EUR per 30 september 2015, dat vanaf die datum bepalend was voor de aflossing van het krediet door de kredietnemer.

14.      Het doel van de wet van 2015 was blijkens artikel 19b hiervan om kredietnemers van een krediet in CHF gelijk te stellen met kredietnemers van een krediet in EUR.

15.      De Zakon o obveznim odnosima (wet op de verbintenissen), zoals gewijzigd op 5 april 2018(7), bepaalt in artikel 148, lid 1, en artikel 326 dat een nietige overeenkomst niet geldig wordt door het latere wegvallen van de nietigheidsgrond en evenmin geldig kan worden door een vernieuwing ervan. Krachtens artikel 322 van die wet moet een nietige rechtshandeling geacht worden nooit te hebben bestaan en kan zij door de partijen niet bij rechtshandeling bevestigd, gewijzigd of geldig gemaakt worden.

III. Feiten en procedure in het hoofdgeding

16.      Volgens de verwijzingsbeslissing heeft A. H., verzoekster in het hoofdgeding, op 15 oktober 2007 als consument een overeenkomst gesloten met Zagrebačka banka d.d., verweerster in het hoofdgeding, inzake een voor de aankoop van een woning bedoeld krediet in CHF, dat evenwel in Kroatische kuna (HRK) werd uitbetaald. In deze vooraf opgestelde standaardkredietovereenkomst kwamen partijen onder meer overeen dat het krediet werd afgelost in CHF en dat de van toepassing zijnde variabele rentevoet eenzijdig door de bank kon worden gewijzigd.

17.      Op 30 september 2015 is de reeds genoemde wet van 2015 aangenomen.(8)

18.      Vervolgens hebben verzoekster in het hoofdgeding en Zagrebačka banka op 8 januari 2016 een aanvullende overeenkomst bij de kredietovereenkomst gesloten om de omzetting waarin de wet van 2015 voorziet te bewerkstelligen, zodat de herberekende hoofdsom van het krediet met ingang van 30 september 2015 aan de EUR werd gekoppeld en een nieuwe renteberekeningsmethode werd toegepast.

19.      Op 12 juni 2019 heeft verzoekster in het hoofdgeding bij de Općinski građanski sud u Zagrebu (rechter in eerste aanleg bevoegd voor burgerlijke zaken Zagreb, Kroatië) vorderingen ingesteld tegen Zagrebačka banka. In de eerste plaats vordert zij een verklaring voor recht dat de in de oorspronkelijke overeenkomst opgenomen indexeringsclausule in CHF en de clausule betreffende de variabele rentevoet zowel naar Kroatisch recht als naar het Unierecht oneerlijk zijn en derhalve nietig zijn. Ter onderbouwing verwijst zij naar een bij de Trgovački sud u Zagrebu (handelsrechter Zagreb, Kroatië) aanhangig gemaakte procedure inzake collectieve rechtsbescherming waarin het oneerlijke karakter van vreemdevalutabedingen als het in het hoofdgeding aan de orde gestelde beding, onherroepelijk is vastgesteld.

20.      In de tweede plaats vordert zij op basis van een op last van haar opgesteld deskundigenrapport dat de bank wordt veroordeeld tot terugbetaling van alle voordelen die deze door die clausules onverschuldigd heeft verkregen. Volgens verzoekster in het hoofdgeding hebben de bepalingen van de wet van 2015 of de in de wet voorziene aanvullende overeenkomst haar immers niet volledig hersteld in de situatie waarin zij zich zou hebben bevonden indien de oorspronkelijke overeenkomst geen oneerlijke bedingen had bevat. Verzoekster in het hoofdgeding betoogt tevens dat zij op generlei wijze afstand heeft gedaan van deze rechten waarop zij als consument aanspraak kan maken.

21.      Op 4 maart 2020 heeft de Vrhovni sud Republike Hrvatske (hoogste rechter in burgerlijke en strafzaken, Kroatië) in een voor alle lagere rechtbanken bindende procedure tot uniformisering van de rechtsuitlegging geoordeeld dat een op basis van de wet van 2015 gesloten aanvullende overeenkomst rechtsgevolgen heeft en geldig is, ook al zijn de clausules van de kredietovereenkomst over de variabele rentevoet en de koppeling aan de vreemde valuta nietig. Deze rechterlijke instantie heeft daarbij niet uitdrukkelijk antwoord gegeven op de vraag of de consument ondanks de omzetting recht heeft op schadevergoeding.

22.      Volgens de bank moet dat oordeel echter aldus worden begrepen dat er als gevolg van de in de wet van 2015 voorziene omzetting en de sluiting van de aanvullende overeenkomst bij de kredietovereenkomst geen rechtsgrondslag meer is om de bedingen van de oorspronkelijke overeenkomst als oneerlijk aan te merken en dus om een schadevergoeding toe te kennen, aangezien het krediet met terugwerkende kracht was berekend alsof het in EUR luidde.

23.      Voor de verwijzende rechter staat vast dat verzoekster in het hoofdgeding niet heeft afgezien van volledige schadevergoeding en de rechterlijke bescherming van haar belangen. Bovendien is aangetoond dat, ondanks de omzetting, het resterende bedrag van het krediet hoger uitviel dan het geval zou zijn geweest indien geen rekening was gehouden met de oneerlijke bedingen. De hoogte van het bedrag dat de bank als gevolg van het oneerlijke karakter van deze bedingen heeft verkregen, kan worden bepaald, aldus de verwijzende rechter.

IV.    Prejudiciële vragen en procedure bij het Hof

24.      Tegen deze achtergrond heeft de Općinski građanski sud u Zagrebu besloten de behandeling van de zaak te schorsen en het Hof overeenkomstig artikel 267 VWEU te verzoeken om een prejudiciële beslissing over de volgende vragen:

„1)      Moet artikel 6, lid 1, van richtlijn 93/13, zoals uitgelegd in de rechtspraak van het Hof en met name in het arrest van 14 maart 2019, Dunai (C‑118/17, EU:C:2019:207), aldus worden uitgelegd dat een consument als gevolg van de interventie van de wetgever in de betrekkingen tussen die consument (die kredietnemer is) en een bank niet het recht kan worden ontzegd om de bedingen van de oorspronkelijke overeenkomst of van de op basis van de wet gesloten aanvullende overeenkomst daarbij voor de rechter aan te vechten, om aldus uitvoering te geven aan het recht op terugbetaling van alle voordelen die door de bank onverschuldigd en ten nadele van de consument zijn verworven als gevolg van de toepassing van oneerlijke contractuele bedingen, indien de consument op basis van de interventie van de wetgever vrijwillig heeft ingestemd met een wijziging van de oorspronkelijke contractuele relatie op basis van de aan de banken opgelegde wettelijke verplichting om aan de consument een dergelijke mogelijkheid te bieden, en dit niet rechtstreeks krachtens een interventiewet is geschied, zoals het geval was in de zaak Dunai?

2)      Indien de eerste vraag bevestigend wordt beantwoord: is een nationale rechterlijke instantie die uitspraak doet in een procedure tussen twee partijen, namelijk tussen een kredietnemer en een bank, en die de nationale bepalingen van de [wet van 2015] – in navolging van de uitlegging daarvan door de [hoogste rechter in burgerlijke en strafzaken] – niet kan uitleggen in overeenstemming met de vereisten van richtlijn 93/13, gerechtigd en/of verplicht om deze nationale wet, in overeenstemming met de uitlegging daarvan door de [hoogste rechter], buiten toepassing te laten krachtens deze richtlijn en de artikelen 38 en 47 van het Handvest van de grondrechten van de Europese Unie?”

25.      In de schriftelijke procedure bij het Hof hebben verzoekster in het hoofdgeding, Zagrebačka banka, de Kroatische regering en de Europese Commissie opmerkingen ingediend over de prejudiciële vragen.

V.      Juridische beoordeling

26.      Met zijn eerste vraag wenst de verwijzende rechter in wezen te vernemen of artikel 6, lid 1, van richtlijn 93/13 in de weg staat aan een na de toetreding van een lidstaat tot de Unie vastgestelde nationale regeling die banken verplicht om een consument met wie zij vóór de toetreding van deze lidstaat een bepaald soort kredietovereenkomst hebben gesloten, een aanvullende overeenkomst aan te bieden wanneer de inhoud van deze overeenkomst, zoals wettelijk bepaald, niet leidt tot volledige restitutie van alle voordelen die de bank uit de oorspronkelijk in de kredietovereenkomst opgenomen oneerlijke bedingen heeft verkregen.

27.      Met andere woorden, de verwijzende rechter wenst te vernemen of de Kroatische wetgever met de bepalingen van de wet van 2015 voldoet aan de vereisten van artikel 6, lid 1, van richtlijn 93/13, in het bijzonder waar het gaat om de in de rechtspraak ontwikkelde terugbetalingsplicht(9).

28.      Hij betwijfelt in dit verband met name of hij, gelet op artikel 1, lid 2, van richtlijn 93/13, de aanvullende overeenkomst waartoe de wet van 2015 aanleiding heeft gegeven, kan toetsen op haar verenigbaarheid met artikel 6, lid 1, van deze richtlijn.(10) Volgens eerstgenoemde bepaling zijn contractuele bedingen waarin dwingende wettelijke of bestuursrechtelijke bepalingen zijn overgenomen, immers niet aan deze richtlijn onderworpen.

29.      Eerst moet echter tot klaarheid worden gebracht of richtlijn 93/13, en met name artikel 6, lid 1, op de feiten van het onderhavige geval van toepassing is. Volgens vaste rechtspraak is het Hof immers alleen bevoegd om te antwoorden op een prejudiciële vraag over een bepaling van Unierecht als deze bepaling van toepassing is op de feiten van het hoofdgeding.(11)

A.      Toepasselijkheid ratione temporis van artikel 6, lid 1, van richtlijn 93/13 in het hoofdgeding (bevoegdheid van het Hof)

30.      De oorspronkelijke kredietovereenkomst in CHF is op 15 oktober 2007 gesloten tussen verzoekster in het hoofdgeding en Zagrebačka banka. De Republiek Kroatië is echter pas met ingang van 1 juli 2013 tot de Unie toegetreden. Op 8 januari 2016 hebben de partijen de uit de wet van 2015 voortvloeiende aanvullende overeenkomst gesloten, waarbij het krediet met terugwerkende kracht aan de EUR werd gekoppeld.

31.      Het Hof is slechts bevoegd om het Unierecht uit te leggen voor zover het de toepassing ervan in een nieuwe lidstaat betreft vanaf de datum van diens toetreding tot de Europese Unie.(12) In beginsel kan het Unierecht niet zonder meer worden toegepast op gebeurtenissen van vóór de toetreding van een nieuwe lidstaat.  Tegelijkertijd is de akte van toetreding van een nieuwe lidstaat in wezen gebaseerd op het algemene beginsel van de onmiddellijke en volledige toepassing van de bepalingen van het Unierecht op die staat, waarbij afwijkingen slechts zijn toegestaan voor zover zij uitdrukkelijk zijn opgenomen in de overgangsbepalingen.(13) Tenzij in het verdrag betreffende de toetreding van een nieuwe lidstaat anders is bepaald, is het Unierecht derhalve in beginsel vanaf de datum van toetreding ook van toepassing op de toekomstige gevolgen van situaties die vóór de toetreding zijn ontstaan.(14) 

32.      Richtlijn 93/13 bevat evenwel een specifieke regel inzake de toepasselijkheid ervan in de tijd.

33.      Volgens artikel 10, lid 1, tweede alinea, van richtlijn 93/13 is deze richtlijn slechts van toepassing op overeenkomsten die zijn gesloten na 31 december 1994, de datum waarop de omzettingstermijn ervan is verstreken. Het Hof heeft daaruit geconcludeerd dat voor de temporele toepasselijkheid van de bepalingen van richtlijn 93/13 op een consumentenovereenkomst enkel de datum van sluiting van die overeenkomst relevant is en dat de periode gedurende welke zij gevolgen sorteert, irrelevant is.(15) Ten aanzien van de lidstaten die pas na 31 december 1994 tot de Unie zijn toegetreden en waarvoor richtlijn 93/13 pas bij hun toetreding verbindend is geworden, is deze richtlijn derhalve alleen van toepassing op overeenkomsten die na de datum van toetreding van de betrokken lidstaat zijn gesloten.(16)

34.      Hieruit volgt dat richtlijn 93/13 niet van toepassing is op de oorspronkelijke kredietovereenkomst van oktober 2007.

35.      Daardoor resteert als aanknopingspunt voor de toepassing van het Unierecht dat na de toetreding van de Republiek Kroatië tot de Unie is gelegen, enkel de sluiting van de aanvullende overeenkomst in 2016 of de vaststelling van de wet van 2015.

36.      Het voorwerp van het hoofdgeding is echter juist niet de gestelde oneerlijkheid van de bedingen van de aanvullende overeenkomst als zodanig, die zijn gebaseerd op de wet van 2015, of de teruggave van de daaruit voortvloeiende voordelen.(17) Verzoeksters vordering in het hoofdgeding strekt veeleer tot terugbetaling van alle voordelen die de bank heeft verkregen uit de gestelde oneerlijkheid van de bedingen in de overeenkomst van 2007. Tegen deze achtergrond vraagt de verwijzende rechter of de wet van 2015 en de daarop gebaseerde aanvullende overeenkomst bij de kredietovereenkomst de rechten van verzoekster met betrekking tot het oneerlijke karakter van die oorspronkelijke bedingen kunnen beperken.

37.      Net als in de zaken Dunai en OTP Jelzálogbank e.a.(18) gaat het dus om de vraag welke gevolgen deze aanvullende overeenkomst of de wet van 2015 heeft voor de verplichting van de Republiek Kroatië op grond van artikel 6, lid 1, van richtlijn 93/13 om te zorgen voor volledige teruggave van alle voordelen die de bank heeft verkregen in verband met de oorspronkelijk in de kredietovereenkomst opgenomen clausules.

38.      Een dergelijke verplichting kan echter alleen uit artikel 6, lid 1, van richtlijn 93/13 voortvloeien indien de richtlijn van toepassing is op de oorspronkelijke overeenkomst.(19) Zoals reeds is uiteengezet(20), is dit echter niet het geval.

39.      Ook na de toetreding van Kroatië tot de Unie – en dus ten tijde van de vaststelling van de wet van 2015 – was deze lidstaat uit het oogpunt van het Unierecht namelijk niet verplicht om met betrekking tot vóór zijn toetreding tot de Unie gesloten consumentenovereenkomsten maatregelen te nemen om ervoor te zorgen dat de in die overeenkomsten opgenomen oneerlijke bedingen de consument niet binden (artikel 6, lid 1, van richtlijn 93/13). Kroatië hoefde evenmin te voorzien in adequate en doeltreffende middelen met betrekking tot dergelijke overeenkomsten om een einde te maken aan het gebruik van oneerlijke bedingen door een verkoper (zie artikel 7, lid 1, van richtlijn 93/13). Zonder een dergelijke verplichting kan evenwel ook de eventuele inperking van de restitutiemogelijkheden door een nieuwe wet of de daarop gebaseerde aanvullende overeenkomst niet binnen de werkingssfeer van richtlijn 93/13 vallen.

40.      Er bestaat ook geen verplichting om volledige restitutie te garanderen waar het gaat om de voordelen die de bank pas na de toetreding, in casu in de periode van 1 juli 2013 tot 8 januari 2016, uit een dergelijke consumentenovereenkomst heeft verkregen. Ook deze voordelen berusten namelijk op het potentiële oneerlijke karakter van de bedingen uit de overeenkomst van 2007, waarvoor richtlijn 93/13 echter geen oplossing kan bieden omdat zij niet van toepassing is.

41.      Een verdeling in een pretoetredingsperiode en een posttoetredingsperiode zoals in de zaak Milivojević is aangebracht met betrekking tot de toepasselijkheid van de fundamentele vrijheden(21), is bij de toepassing van richtlijn 93/13 niet mogelijk. Dit zou immers indruisen tegen het in artikel 10, lid 1, tweede alinea, van de richtlijn geformuleerde doel. Op grond daarvan moet de richtlijn hetzij van toepassing zijn op een overeenkomst in haar geheel, met inbegrip van alle rechtsgevolgen van dien, hetzij – in het geval van een vóór 1 januari 1995 of vóór de toetreding van de betrokken lidstaat gesloten overeenkomst – in het geheel geen toepassing vinden, ook al sorteert die overeenkomst nog rechtsgevolgen na die datum.(22)

42.      Uit artikel 10, lid 1, tweede alinea, van richtlijn 93/13 komt duidelijk naar voren dat de wetgever niet heeft gewild dat een reeds tussen een verkoper en een consument gesloten overeenkomst aan de bepalingen van deze richtlijn moet voldoen vanaf de datum waarop de richtlijn volledig bindend wordt in de lidstaten, ook niet met terugwerkende kracht. Feiten van vóór die datum mogen niet achteraf opnieuw inhoudelijk worden beoordeeld.(23)

43.      In dit verband kan het argument van de Commissie dat de enige beslissende factor is dat de wet van 2015 is vastgesteld na de datum vanaf welke de Republiek Kroatië door richtlijn 93/13 was gebonden, en dat deze wet derhalve moet voldoen aan de vereisten van de richtlijn en in het bijzonder aan artikel 6, lid 1, daarvan, niet worden gevolgd. Het hoofdgeding heeft immers geen betrekking op de abstracte verenigbaarheid van de wet van 2015 met de bepalingen van de richtlijn. Dit op zichzelf kan ook niet het voorwerp zijn van een vraag naar de uitlegging van richtlijn 93/13; daarvoor is integendeel altijd een relatie met een consumentenovereenkomst vereist.(24)

44.      In het arrest SKP heeft het Hof dan ook geoordeeld dat richtlijn 93/13 strekt tot onderlinge aanpassing van de wettelijke en bestuursrechtelijke bepalingen van de lidstaten betreffende oneerlijke bedingen in overeenkomsten tussen verkopers en consumenten. Bijgevolg heeft de richtlijn alleen betrekking op bedingen die in dergelijke overeenkomsten zijn opgenomen en bijvoorbeeld niet op nationale (procedurele) voorschriften.(25) Aangezien evenwel de enige overeenkomst die in desbetreffende procedure een rol speelde, was gesloten vóór de toetreding van de Slowaakse Republiek tot de Unie, heeft het Hof de prejudiciële vraag kennelijk niet-ontvankelijk verklaard.(26)

45.      Bijgevolg is wat betreft de vorderingen van verzoekster in het hoofdgeding en het voorwerp van de prejudiciële vragen, alleen de toepasselijkheid van richtlijn 93/13 op de oorspronkelijke kredietovereenkomst van belang. Aangezien de richtlijn hier niet van toepassing is, is het Hof niet bevoegd om de gestelde vragen te beantwoorden.

B.      Subsidiair: toepasselijkheid van richtlijn 93/13 op de aanvullende overeenkomst

46.      Ofschoon de prejudiciële vragen uitdrukkelijk enkel betrekking hebben op de verplichting om alle voordelen terug te geven die voortvloeien uit de oorspronkelijk in de kredietovereenkomst opgenomen clausules, bevat de verwijzingsbeslissing niettemin aanwijzingen dat verzoekster in het hoofdgeding ook aan de orde stelt dat bij de omzetting door de aanvullende overeenkomst oneerlijke variabele rentevoeten zijn toegepast.

47.      Voor zover het hoofdgeding (ook) betrekking heeft op het oneerlijke karakter van de bedingen in de aanvullende overeenkomst zelf – hetgeen aan de verwijzende rechter staat om te beoordelen – is het zo dat de betrokken bedingen zonder meer vallen binnen de temporele werkingssfeer van richtlijn 93/13. Desondanks is een inhoudelijke toetsing daarvan uitgesloten.

48.      De op de wet van 2015 gebaseerde aanvullende overeenkomst is immers van de werkingssfeer van richtlijn 93/13 uitgesloten op grond van artikel 1, lid 2, van die richtlijn. Volgens deze bepaling zijn contractuele bedingen waarin dwingende wettelijke of bestuursrechtelijke bepalingen zijn overgenomen, niet aan deze richtlijn onderworpen.

49.      Het Hof legt artikel 1, lid 2, van richtlijn 93/13 aldus uit dat deze richtlijn niet van toepassing is wanneer er sprake is van bedingen waarin dwingende bepalingen van nationaal recht zijn overgenomen en die bedingen na de sluiting van een kredietovereenkomst met een consument in die overeenkomst zijn ingevoegd ter vervanging van een nietig beding.(27)

50.      In het onderhavige geval wordt de vervanging van de bedingen, anders dan in de in het vorige punt aangehaalde zaken, niet rechtstreeks door de wet van 2015 bewerkstelligd, maar is zij afhankelijk van de instemming van de consument. De wet biedt de partijen namelijk de mogelijkheid om hetzij een nieuwe kredietovereenkomst, hetzij een aanvullende overeenkomst bij de bestaande kredietovereenkomst te sluiten. De enkele omstandigheid dat de instemming van de consument is vereist, betekent echter niet dat de clausules niet als gebaseerd op een dwingende wettelijke of bestuursrechtelijke bepaling moeten worden beschouwd. In het onderhavige geval zijn de banken op grond van de wet van 2015 verplicht om binnen een bepaalde termijn een overeenkomstig aanbod aan de consumenten te doen. Voor de consument is het enige alternatief voor instemming de handhaving van de oorspronkelijke overeenkomst, met inbegrip van de bedingen die de wetgever als oneerlijk en nadelig voor hem beschouwt. Bovendien wordt de inhoud van de eventuele aanvullende overeenkomst volledig door de wet bepaald, en niet door de verkoper.

51.      Artikel 1, lid 2, van richtlijn 93/13 berust, zoals blijkt uit de dertiende overweging van de richtlijn, op de aanname dat de wettelijke en bestuursrechtelijke bepalingen van de lidstaten waarin bedingen van overeenkomsten met consumenten, direct of indirect, worden vastgesteld, geen oneerlijke bedingen bevatten, maar een evenwicht creëren tussen de rechten van de consument en de verkoper.(28) Zoals uit de verwijzingsbeslissing blijkt, was dit ook precies de bedoeling van de Kroatische wetgever. In deze omstandigheden moet worden aangenomen dat in de betrokken bedingen een dwingende wettelijke regeling in de zin van artikel 1, lid 2, van richtlijn 93/13 is „overgenomen”.

52.      Hieruit volgt dat de zaak ook niet binnen de materiële werkingssfeer van richtlijn 93/13 valt.

VI.    Conclusie

53.      Op grond van de voorgaande overwegingen geef ik het Hof in overweging om de prejudiciële vragen van de verwijzende rechter als volgt te beantwoorden:

„Het Hof van Justitie van de Europese Unie is niet bevoegd om de prejudiciële vragen te beantwoorden die de Općinski građanski sud u Zagrebu (rechter in eerste aanleg bevoegd voor burgerlijke zaken Zagreb, Kroatië) bij beslissing van 15 oktober 2020 heeft gesteld.”


1      Oorspronkelijke taal: Duits.


2      Richtlijn 93/13/EEG van de Raad van 5 april 1993 betreffende oneerlijke bedingen in consumentenovereenkomsten (PB 1993, L 95, blz. 29).


3      Arresten van 21 december 2016, Gutiérrez Naranjo e.a. (C‑154/15, C‑307/15 en C‑308/15, EU:C:2016:980, punten 61 en 62); 14 maart 2019, Dunai (C‑118/17, EU:C:2019:207, punten 41 en 44), en 29 april 2021, Bank BPH (C‑19/20, EU:C:2021:341, punten 77 en 78).


4      PB 2012, L 112, blz. 10.


5      PB 2012, L 112, blz. 21 (hierna: „Toetredingsakte van 2012”).


6      Narodne novine, nr. 102/2015.


7      Narodne novine, nrs. 35/05, 41/08, 125/11, 78/15 en 29/18.


8      Zie voor de inhoud van die wet de punten 12 en 13 van deze conclusie.


9      Zie arresten van 21 december 2016, Gutiérrez Naranjo e.a. (C‑154/15, C‑307/15 en C‑308/15, EU:C:2016:980, punten 61 en 62); 14 maart 2019, Dunai (C‑118/17, EU:C:2019:207, punten 41 en 44), en 29 april 2021, Bank BPH (C‑19/20, EU:C:2021:341, punten 77 en 78).


10      De verwijzende rechter verwijst met name naar het arrest van 14 maart 2019, Dunai (C‑118/17, EU:C:2019:207).


11      Zie in die zin arresten van 17 juli 1997, Leur-Bloem (C‑28/95, EU:C:1997:369, punt 26); 30 januari 2020, Generics (UK) e.a. (C‑307/18, EU:C:2020:52, punt 26), en 26 maart 2020, Miasto Łowicz en Prokurator Generalny (C‑558/18 en C‑563/18, EU:C:2020:234, punten 31‑33).


12      Beschikkingen van 3 april 2014, Pohotovosť (C‑153/13, EU:C:2014:1854, punt 24), en 3 juli 2014, Tudoran (C‑92/14, EU:C:2014:2051, punt 27), alsmede arrest van 9 juli 2020, Raiffeisen Bank en BRD Groupe Societé Générale (C‑698/18 en C‑699/18, EU:C:2020:537, punt 41).


13      Arrest van 9 maart 2017, Pula Parking (C‑551/15, EU:C:2017:193, punt 24).


14      Zie arresten van 29 januari 2002, Pokrzeptowicz-Meyer (C‑162/00, EU:C:2002:57, punt 50), en 14 februari 2019, Milivojević (C‑630/17, EU:C:2019:123, punten 42 en 43).


15      Beschikking van 3 juli 2014, Tudoran (C‑92/14, EU:C:2014:2051, punt 28), en arrest van 9 juli 2020, Raiffeisen Bank en BRD Groupe Societé Générale (C‑698/18 en C‑699/18, EU:C:2020:537, punt 42).


16      Beschikkingen van 8 november 2012, SKP (C‑433/11, EU:C:2012:702, punten 33-35), en 3 juli 2014, Tudoran (C‑92/14, EU:C:2014:2051, punt 28), alsmede arrest van 9 juli 2020, Raiffeisen Bank en BRD Groupe Societé Générale (C‑698/18 en C‑699/18, EU:C:2020:537, punten 43 en 44).


17      Hoe dan ook blijkt uit de verwijzingsbeslissing niet dat de verplichting tot terugbetaling in HRK van het restbedrag van het krediet – thans uitgedrukt in EUR en dienovereenkomstig aangepast – vanuit verzoeksters standpunt op zich leidt tot een onevenredig zware last voor haar. Wat de onbillijkheid van de renteaanpassingsclausule betreft, zie subsidiair de punten 46 e.v. van de onderhavige conclusie.


18      Arresten van 14 maart 2019, Dunai (C‑118/17, EU:C:2019:207, punt 38), en 2 september 2021, OTP Jelzálogbank e.a. (C‑932/19, EU:C:2021:673, punt 30).


19      In het arrest van 21 december 2016, Gutiérrez Naranjo e.a. (C‑154/15, C‑307/15 en C‑308/15, EU:C:2016:980, punt 58), bijvoorbeeld is volgens de redenering van het Hof voor de door richtlijn 93/13 geboden bescherming beslissend of „een contractueel beding dat binnen de werkingssfeer van richtlijn 93/13 valt, oneerlijk is”. Zie ook de beschikking van 8 november 2012, SKP (C‑433/11, EU:C:2012:702, punt 35), waarin het Hof verwijst naar „de enige overeenkomst tussen een handelaar en een consument in het hoofdgeding, waarnaar de verwijzende rechter verwijst”. Dit probleem deed zich niet voor in de in punt 37 van de onderhavige conclusie genoemde zaken.


20      Zie de punten 33 en 34 van deze conclusie.


21      Arrest van 14 februari 2019, Milivojević (C‑630/17, EU:C:2019:123, punten 41‑43).


22      Zie in die zin beschikking van 3 juli 2014, Tudoran (C‑92/14, EU:C:2014:2051, punten 26‑28), en arrest van 9 juli 2020, Raiffeisen Bank en BRD Groupe Societé Générale (C‑698/18 en C‑699/18, EU:C:2020:537, punt 42).


23      Zie in die zin de conclusie van advocaat-generaal Bobek in de zaak Pula Parking (C‑551/15, EU:C:2016:825, punt 35), volgens welke de bevoegdheid van het Hof moet worden uitgesloten indien dit zou leiden tot een inhoudelijke herbeoordeling van gebeurtenissen die vóór de toetreding hebben plaatsgevonden.


24      De zaak lag dus anders in het reeds aangehaalde arrest van 14 februari 2019, Milivojević (C‑630/17, EU:C:2019:123), dat betrekking had op de vraag of de fundamentele vrijheden van toepassing waren op een wet die na de toetreding van de Republiek Kroatië was vastgesteld. In die zaak heeft het Hof zich bevoegd verklaard, hoewel in het hoofdgeding de gevolgen van die wet voor een vóór de toetreding gesloten kredietovereenkomst aan de orde waren. Het feit dat deze wet ook van toepassing was op kredietovereenkomsten die vóór de toetreding werden gesloten, kan er niet toe leiden dat de fundamentele vrijheden niet moeten worden geëerbiedigd. Aangezien de betrokken wet ook de gevolgen van de kredietovereenkomst in kwestie wijzigde die deze na de toetreding sorteerde, viel het hoofdgeding binnen de werkingssfeer van het Unierecht, namelijk de betrokken fundamentele vrijheden.


25      Zie beschikking van 8 november 2012, SKP (C‑433/11, EU:C:2012:702, punten 33 en 34).


26      Beschikking van 8 november 2012, SKP (C‑433/11, EU:C:2012:702, punten 35 en 37).


27      Zie arresten van 20 september 2018, OTP Bank en OTP Faktoring (C‑51/17, EU:C:2018:750, punten 62‑64 en 70); 14 maart 2019, Dunai (C‑118/17, EU:C:2019:207, punt 37), en 2 september 2021, OTP Jelzálogbank e.a. (C‑932/19, EU:C:2021:673, punten 28 en 29 en aldaar aangehaalde rechtspraak).


28      Zie in die zin arresten van 21 maart 2013, RWE Vertrieb (C‑92/11, EU:C:2013:180, punt 28); 3 april 2019, Aqua Med (C‑266/18, EU:C:2019:282, punt 33), en 26 maart 2020, Mikrokasa en Revenue Niestandaryzowany Sekurytyzacyjny Fundusz Inwestycyjny Zamknięty (C‑779/18, EU:C:2020:236, punt 54).