Προσωρινό κείμενο
ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ ΤΟΥ ΓΕΝΙΚΟΥ ΕΙΣΑΓΓΕΛΕΑ
JEAN RICHARD DE LA TOUR
της 18ης Ιουνίου 2026 (1)
Υπόθεση C‑241/25
Société Générale SA
κατά
Skatteverket
[αίτηση του Högsta förvaltningsdomstolen
(Ανωτάτου Διοικητικού Δικαστηρίου, Σουηδία)
για την έκδοση προδικαστικής αποφάσεως]
« Προδικαστική παραπομπή – Φορολογική νομοθεσία – Φορολογία των μερισμάτων – Άρθρο 63 ΣΛΕΕ – Ελεύθερη κυκλοφορία των κεφαλαίων – Παρακρατηθείς στην πηγή φόρος επί μερισμάτων ημεδαπής προέλευσης καταβληθέντων σε αλλοδαπές εταιρίες – Δικαιούχος αλλοδαπή ζημιογόνος εταιρία – Αντικειμενικώς συγκρίσιμη κατάσταση – Απαίτηση υπολογισμού του αποτελέσματος σύμφωνα με τη ρύθμιση του κράτους πηγής των μερισμάτων »
I. Εισαγωγή
1. Με την υπό κρίση αίτηση προδικαστικής αποφάσεως, το Δικαστήριο καλείται να αποφανθεί επί του ακόλουθου ζητήματος το οποίο ανέκυψε τόσο στην πρακτική όσο και στη θεωρία του δικαίου μετά την έκδοση της απόφασης της 22ας Νοεμβρίου 2018, Sofina κ.λπ. (2), η οποία επιβεβαιώθηκε με την απόφαση της 19ης Δεκεμβρίου 2024, Credit Suisse Securities (Europe) (3): πώς πρέπει να υπολογίζεται η ζημία την οποία προβάλλει αλλοδαπή εταιρία δικαιούχος μερισμάτων προκειμένου να τύχει της ίδιας μεταχείρισης με τις ημεδαπές ζημιογόνες εταιρίες στο κράτος μέλος πηγής των μερισμάτων (4); Πρέπει ο εν λόγω υπολογισμός να πραγματοποιηθεί σύμφωνα με τη ρύθμιση του κράτους πηγής των μερισμάτων ή σύμφωνα με τη ρύθμιση του κράτους μέλους της έδρας της αλλοδαπής εταιρίας (5);
2. Συγκεκριμένα, το Δικαστήριο αποφάνθηκε ότι το άρθρο 63 ΣΛΕΕ αντετίθετο στις επίμαχες, στις υποθέσεις επί των οποίων εκδόθηκαν οι δύο ανωτέρω αποφάσεις, νομοθεσίες, δυνάμει των οποίων η φορολόγηση των μερισμάτων τα οποία εισέπρατταν, στο κράτος πηγής των μερισμάτων, αλλοδαπές ζημιογόνες εταιρίες υπέκειντο σε άμεση και οριστική φορολόγηση, μολονότι τα μερίσματα που εισέπρατταν οι ημεδαπές ζημιογόνες εταιρίες τύγχαναν είτε αναβολής της φορολόγησης έως ότου οι εν λόγω εταιρίες επιστρέψουν στην κερδοφορία (υπόθεση επί της οποίας εκδόθηκε η απόφαση Sofina) είτε πλήρους επιστροφής σε περίπτωση φορολογικής χρήσης με ζημιογόνο αποτέλεσμα (υπόθεση επί της οποίας εκδόθηκε η απόφαση Credit Suisse Securities), με αποτέλεσμα οι ημεδαπές ζημιογόνες εταιρίες να τυγχάνουν, σε αμφότερες τις περιπτώσεις, ταμειακού πλεονεκτήματος, ακόμη και πλήρους απαλλαγής σε περίπτωση παύσης των δραστηριοτήτων τους προτού επιτύχουν εκ νέου κερδοφόρο αποτέλεσμα.
3. Στην υπό κρίση υπόθεση, το Högsta förvaltningsdomstolen (Ανώτατο Διοικητικό Δικαστήριο, Σουηδία) ζητεί από το Δικαστήριο να διευκρινίσει αν η απαίτηση εκ νέου υπολογισμού της ζημίας, σύμφωνα με τη ρύθμιση του κράτους πηγής των μερισμάτων, ώστε αλλοδαπή εταιρία δικαιούχος των μερισμάτων η οποία είναι ζημιογόνος να τύχει της ίδιας μεταχείρισης με ημεδαπή ζημιογόνο εταιρία, είναι αντίθετη προς την ελεύθερη κυκλοφορία των κεφαλαίων που προβλέπεται στο άρθρο 63 ΣΛΕΕ. Θα προτείνω στο Δικαστήριο να απαντήσει καταφατικά στο ανωτέρω ερώτημα.
II. Το νομικό πλαίσιο
Α. Το διεθνές δίκαιο
4. Το άρθρο 10 της Σύμβασης μεταξύ της Κυβέρνησης της Γαλλικής Δημοκρατίας και της Κυβέρνησης του Βασιλείου της Σουηδίας για την αποφυγή της διπλής φορολόγησης και την πρόληψη της φοροαποφυγής στον τομέα της φορολογίας εισοδήματος και περιουσίας (6) ορίζει τα εξής:
«1. Τα μερίσματα που καταβάλλονται από εταιρία εδρεύουσα σε συμβαλλόμενο κράτος σε κάτοικο του αντισυμβαλλομένου κράτους φορολογούνται στο ως άνω αντισυμβαλλόμενο κράτος.
2. Τα μερίσματα αυτά μπορούν επίσης να φορολογηθούν στο συμβαλλόμενο κράτος όπου εδρεύει η καταβάλλουσα τα μερίσματα εταιρία σύμφωνα με τη νομοθεσία του κράτους αυτού, εάν, όμως, ο πραγματικός δικαιούχος είναι ο λαμβάνων το μέρισμα, ο φόρος που επιβάλλεται κατ’ αυτόν τον τρόπο δεν μπορεί να υπερβαίνει το 15 [%] του ακαθάριστου ποσού των μερισμάτων. […]
[…]»
Β. Το σουηδικό δίκαιο
1. Οι διατάξεις για τη φορολόγηση των μερισμάτων
5. Οι διατάξεις για τη φορολόγηση των μερισμάτων περιέχονται στον kupongskattelagen (νόμο περί φόρου επί των μερισμάτων) (7), της 20ής Νοεμβρίου 1970, όπως ίσχυε κατά τον χρόνο των πραγματικών περιστατικών της υπόθεσης της κύριας δίκης.
6. Κατά το άρθρο 1, πρώτο εδάφιο, του εν λόγω νόμου, για τη διανομή μερισμάτων από μετοχές σουηδικής ανώνυμης εταιρίας, καταβάλλεται υπέρ του Δημοσίου ο φόρος επί των μερισμάτων.
7. Κατά το άρθρο 4, πρώτο εδάφιο, του ίδιου νόμου, ο φόρος καταβάλλεται από τους δικαιούχους μερισμάτων που είναι αλλοδαπά νομικά πρόσωπα, εάν τα μερίσματα δεν συνδέονται με τα έσοδα από οικονομική ή εμπορική δραστηριότητα που ασκείται από μόνιμη εγκατάσταση στη Σουηδία.
8. Το άρθρο 5 του νόμου περί φόρου επί των μερισμάτων ορίζει ότι ο συντελεστής του φόρου επί των μερισμάτων ανέρχεται σε 30 % επί του μερίσματος. Εντούτοις, δυνάμει του άρθρου 27 του ως άνω νόμου, σε ορισμένες περιπτώσεις υφίσταται δικαίωμα επιστροφής του φόρου. Από το πρώτο εδάφιο του εν λόγω άρθρου προκύπτει ότι, εάν το παρακρατηθέν ποσό του φόρου επί των μερισμάτων είναι υψηλότερο από το οφειλόμενο δυνάμει σύμβασης για την αποφυγή της διπλής φορολόγησης, ο δικαιούχος του μερίσματος έχει δικαίωμα επιστροφής του καθ’ υπέρβαση παρακρατηθέντος ποσού.
9. Τα άρθρα 28 έως 28n του ίδιου νόμου, τα οποία άρχισαν να ισχύουν την 1η Ιανουαρίου 2020 (8), προβλέπουν αναβολή της καταβολής του φόρου επί των μερισμάτων σε ορισμένες περιπτώσεις. Η ρύθμιση αυτή παρέχει τη δυνατότητα σε αλλοδαπό νομικό πρόσωπο εγκατεστημένο στην Ευρωπαϊκή Ένωση να επιτύχει, κατόπιν υποβολής σχετικής αιτήσεως, την αναβολή της καταβολής του φόρου επί των μερισμάτων. Κατ’ ουσίαν, η αναβολή χορηγείται εφόσον το αλλοδαπό νομικό πρόσωπο καταγράφει ζημία, η οποία υπολογίζεται σύμφωνα με τη ρύθμιση του σουηδικού φορολογικού δικαίου. Εάν η εταιρία που ζητεί την αναβολή ανήκει σε όμιλο επιχειρήσεων που υπόκειται σε ενοποιημένη φορολόγηση εισοδήματος στο κράτος εγκατάστασής της, η έκταση της αναβολής υπολογίζεται λαμβανομένου υπόψη του συνόλου των επιχειρήσεων του ομίλου.
2. Οι διατάξεις για τη φορολόγηση του εισοδήματος
10. Δυνάμει των άρθρων 3 και 4 που περιέχονται στο κεφάλαιο 6 του inkomstskattelagen (νόμου περί φορολογίας εισοδήματος) (9), της 16ης Δεκεμβρίου 1999, όπως ίσχυε κατά τον χρόνο των πραγματικών περιστατικών της διαφοράς της κύριας δίκης, τα σουηδικά νομικά πρόσωπα υπόκεινται, κατά κανόνα, σε φόρο εισοδήματος ο οποίος καταλαμβάνει το σύνολο των εισοδημάτων τους στη Σουηδία και στην αλλοδαπή.
11. Δυνάμει του κεφαλαίου 16, άρθρο 1, πρώτο εδάφιο, του ως άνω νόμου, τα νομικά πρόσωπα μπορούν, κατ’ αρχήν, να εκπέσουν, ως έξοδα, τις δαπάνες που πραγματοποιούν για την απόκτηση και τη διατήρηση εισοδήματος.
12. Ο νόμος περί φορολογίας εισοδήματος δεν περιλαμβάνει ρύθμιση για την ενοποιημένη φορολόγηση. Εντούτοις, οι επιχειρήσεις ομίλου μπορούν, εφόσον πληρούνται ορισμένες προϋποθέσεις, να επιτυγχάνουν συμψηφισμό κερδών και ζημιών εντός του ομίλου πραγματοποιώντας ενδοομιλικές μεταφορές κατ’ εφαρμογήν των διατάξεων του κεφαλαίου 35 του ίδιου νόμου.
13. Από το άρθρο 1, πρώτο εδάφιο, που περιέχεται στο κεφάλαιο 35 του ίδιου νόμου, προκύπτει ότι η ενδοομιλική μεταφορά συνιστά εκπιπτόμενο έξοδο για τη μεταβιβάζουσα επιχείρηση και φορολογητέο έσοδο για τη λήπτρια επιχείρηση.
III. Τα πραγματικά περιστατικά της διαφοράς της κύριας δίκης και τα προδικαστικά ερωτήματα
14. Η Société Générale SA (στο εξής: SG) είναι γαλλική εταιρία η οποία έχει τη φορολογική της έδρα στη Γαλλία και ανήκει σε όμιλο που υπόκειται σε ενοποιημένη φορολόγηση στη Γαλλία.
15. Το 2012, δυνάμει του σουηδικού φόρου επί των μερισμάτων, παρακρατήθηκε φόρος στην πηγή επί των μερισμάτων που η SG εισέπραξε από σουηδικές εταιρίες. Η σουηδική φορολογική αρχή απέρριψε την αίτηση της SG περί επιστροφής του παρακρατηθέντος στην πηγή φόρου, με την οποία η SG προέβαλε τον περιορισμό της ελεύθερης κυκλοφορίας των κεφαλαίων τον οποίο συνεπαγόταν η εν λόγω παρακράτηση, επισημαίνοντας ότι η SG ήταν ζημιογόνος και ότι σουηδική ζημιογόνος εταιρία δεν θα είχε φορολογηθεί επί των εν λόγω μερισμάτων.
16. Επιληφθέντα της προσφυγής και της εφέσεως της SG, το Förvaltningsrätten i Falun (διοικητικό πρωτοδικείο εδρεύον στο Falun, Σουηδία) και το Kammarrätten i Sundsvall (διοικητικό εφετείο Sundsvall, Σουηδία), αντιστοίχως, απέρριψαν τα αιτήματα της SG, με το σκεπτικό ότι από τα γαλλικά έντυπα φορολογικών δηλώσεων της SG και του ομίλου στον οποίο ανήκει δεν μπορεί να συναχθεί με επαρκή βεβαιότητα ότι υπήρξε ζημιογόνος κατά το επίμαχο έτος, όπερ μπορούσε να εξακριβωθεί μόνον με λεπτομερή υπολογισμό του αποτελέσματος της SG και του ομίλου της κατά τη σουηδική νομοθεσία.
17. Στο παρόν στάδιο της διαδικασίας έχει γίνει δεκτή η εξέταση της αιτήσεως αναιρέσεως της SG σχετικά με το αν αλλοδαπό νομικό πρόσωπο βρίσκεται σε κατάσταση αντικειμενικώς συγκρίσιμη με την κατάσταση σουηδικού νομικού προσώπου το οποίο έχει καταγράψει ζημίες, κατά την έννοια της φορολογίας εισοδήματος, προκειμένου να εξακριβωθεί αν η παρακράτηση φόρου στην πηγή επί των μερισμάτων είναι σύμφωνη προς τη Συνθήκη ΛΕΕ.
18. Το Högsta förvaltningsdomstolen (Ανώτατο Διοικητικό Δικαστήριο) ζητεί από το Δικαστήριο να διευκρινίσει αν το κράτος πηγής των μερισμάτων μπορεί να επιβάλει σε αλλοδαπή εταιρία η οποία ζητεί την επιστροφή παρακρατηθέντος στην πηγή φόρου επί των μερισμάτων ισχυριζόμενη ότι είναι ζημιογόνος την υποχρέωση να αποδείξει ότι είναι επίσης ζημιογόνος όταν το αποτέλεσμά της υπολογίζεται σύμφωνα με τη φορολογική ρύθμιση του κράτους πηγής των μερισμάτων. Το αιτούν δικαστήριο εκτιμά ότι εφόσον συντρέχει περίπτωση, το επόμενο ζήτημα που πρέπει να εξεταστεί είναι η συνεκτίμηση του αποτελέσματος του ενοποιημένου φορολογικώς ομίλου στο σύνολό του, προκειμένου να εξακριβωθεί αν η εταιρία είναι ζημιογόνος, μολονότι το κράτος πηγής των μερισμάτων δεν προβλέπει ενοποιημένη φορολόγηση, αλλά μόνον ρυθμίσεις σχετικά με ενδοομιλικές μεταφορές οι οποίες επιτρέπουν, υπό ορισμένες προϋποθέσεις, τον συμψηφισμό των αποτελεσμάτων εντός του ομίλου.
19. Υπό τις συνθήκες αυτές, το Högsta förvaltningsdomstolen (Ανώτατο Διοικητικό Δικαστήριο) αποφάσισε να αναστείλει την ενώπιόν του διαδικασία και να υποβάλει στο Δικαστήριο τα ακόλουθα προδικαστικά ερωτήματα:
«1) Συνάδει με το άρθρο 63 της Συνθήκης για τη λειτουργία της Ευρωπαϊκής Ένωσης ένα κράτος φορολόγησης στην πηγή να απαιτεί από αλλοδαπή εταιρία, η οποία υπόκειται σε παρακράτηση φόρου στην πηγή επί μερισμάτων και η οποία ισχυρίζεται ότι βρίσκεται σε κατάσταση αντικειμενικά συγκρίσιμη με εκείνη ζημιογόνου ημεδαπής εταιρίας, να αποδεικνύει το γεγονός αυτό μέσω επανυπολογισμού του φορολογικού της αποτελέσματος σύμφωνα με τις ρυθμίσεις που εφαρμόζει το κράτος φορολόγησης στην πηγή για τα εισοδήματα των ημεδαπών εταιριών;
2) Εάν η αλλοδαπή εταιρία υπόκειται σε ενοποιημένη φορολόγηση, συνάδει με το άρθρο 63 ΣΛΕΕ ένα κράτος φορολόγησης στην πηγή να απαιτεί να λαμβάνεται υπόψη το φορολογικό αποτέλεσμα του ομίλου στο σύνολό του προκειμένου να προσδιοριστεί εάν η εταιρία βρίσκεται σε κατάσταση αντικειμενικά συγκρίσιμη με εκείνη ημεδαπής ζημιογόνου εταιρίας;
3) Επηρεάζεται η απάντηση στο δεύτερο ερώτημα από το γεγονός ότι το κράτος φορολόγησης στην πηγή δεν διαθέτει ρυθμίσεις περί ενοποιημένης φορολόγησης, πλην όμως διαθέτει ρυθμίσεις σχετικά με τις ενδοομιλικές μεταφορές, οι οποίες, υπό ορισμένες περιστάσεις, επιτρέπουν την αντιστάθμιση των κερδών και των ζημιών εντός του ομίλου;»
20. Η Ομοσπονδιακή Δημοκρατία της Γερμανίας ζήτησε, δυνάμει του άρθρου 16, τρίτο εδάφιο, του Οργανισμού του Δικαστηρίου της Ευρωπαϊκής Ένωσης, την εξέταση των ανωτέρω προδικαστικών ερωτημάτων από το τμήμα μείζονος συνθέσεως του Δικαστηρίου.
21. Γραπτές παρατηρήσεις υπέβαλαν η SG, η Skatteverket (φορολογική αρχή, Σουηδία), η Γερμανική και η Σουηδική Κυβέρνηση, καθώς και η Ευρωπαϊκή Επιτροπή. Οι ως άνω μετέχοντες στη διαδικασία και η Ισπανική Κυβέρνηση ανέπτυξαν προφορικώς τις παρατηρήσεις τους κατά την επ’ ακροατηρίου συζήτηση της 10ης Φεβρουαρίου 2026.
IV. Ανάλυση
22. Με τα προδικαστικά ερωτήματα που υπέβαλε, τα οποία προτίθεμαι να εξετάσω από κοινού, το αιτούν δικαστήριο ζητεί από το Δικαστήριο να αποσαφηνίσει τη νομολογία του η οποία απορρέει από τις αποφάσεις Sofina και Credit Suisse Securities. Το αιτούν δικαστήριο ζητεί από το Δικαστήριο να διευκρινίσει αν το κράτος πηγής των μερισμάτων που καταβάλλονται σε εταιρία της οποίας η έδρα βρίσκεται σε άλλο κράτος μέλος και η οποία ανήκει σε ενοποιημένο φορολογικώς όμιλο στο εν λόγω κράτος της έδρας μπορεί να επιβάλει, στην εν λόγω εταιρία που προβάλλει το ζημιογόνο αποτέλεσμά της, την υποχρέωση να αποδείξει το εν λόγω ζημιογόνο αποτέλεσμα μέσω υπολογισμού κατά τη δική του φορολογική ρύθμιση, προκειμένου να εξακριβωθεί ότι η αλλοδαπή εταιρία βρίσκεται σε κατάσταση συγκρίσιμη με την κατάσταση ημεδαπής ζημιογόνου εταιρίας και να τύχει, επομένως, της δυνατότητας αναβολής της φορολόγησης. Επιπλέον, το αιτούν δικαστήριο ζητεί από το Δικαστήριο να διευκρινίσει αν, προκειμένου να εξακριβωθεί αν αλλοδαπή εταιρία βρίσκεται σε κατάσταση συγκρίσιμη με την κατάσταση ημεδαπής ζημιογόνου εταιρίας, πρέπει να ληφθεί υπόψη το αποτέλεσμα του ενοποιημένου φορολογικώς ομίλου στον οποίο ανήκει η εταιρία ή μόνον το αποτέλεσμα της εταιρίας, όταν το κράτος πηγής των μερισμάτων δεν διαθέτει ρυθμίσεις περί φορολογικής ενοποίησης, αλλά μόνον ρυθμίσεις περί ενδοομιλικών μεταφορών οι οποίες επιτρέπουν, υπό ορισμένες προϋποθέσεις, τον συμψηφισμό των αποτελεσμάτων εντός του ομίλου.
Α. Τα διδάγματα που αντλούνται από τις αποφάσεις Sofina και Credit Suisse Securities
23. Με την απόφαση Sofina, το Δικαστήριο αποφάνθηκε επί υποθέσεως της οποίας τα πραγματικά περιστατικά και η νομοθεσία προσομοιάζουν τα πραγματικά περιστατικά και τη νομοθεσία της υπό κρίση υπόθεσης, ήτοι άρνηση της φορολογικής αρχής να επιστρέψει τον φόρο που παρακρατήθηκε στην πηγή επί των μερισμάτων που καταβλήθηκαν σε αλλοδαπή ζημιογόνο εταιρία, μολονότι ημεδαπή εταιρία φορολογείται κατά το τρέχον έτος μόνον εάν είναι κερδοφόρα.
24. Κατά πρώτον, το Δικαστήριο εκτίμησε ότι η επίμαχη νομοθετική ρύθμιση μπορούσε να δημιουργήσει πλεονέκτημα υπέρ των εδρευουσών στην ημεδαπή εταιριών που είναι ζημιογόνες (ταμειακό πλεονέκτημα, ή ακόμη και απαλλαγή σε περίπτωση παύσης των δραστηριοτήτων), ενώ οι εδρεύουσες στην αλλοδαπή εταιρίες υπέκειντο σε άμεση και οριστική φορολόγηση, ανεξαρτήτως του αποτελέσματός τους (10).
25. Κατά δεύτερον, το Δικαστήριο εξέτασε την ύπαρξη δικαιολογητικού λόγου για τον διαπιστωθέντα περιορισμό της ελεύθερης κυκλοφορίας των κεφαλαίων.
26. Προς τούτο, το Δικαστήριο απέρριψε, κατ’ αρχάς, τον δικαιολογητικό λόγο περί αντικειμενικής συγκρισιμότητας των καταστάσεων (11), τον οποίο προέβαλαν η Βελγική, η Γερμανική και η Γαλλική Κυβέρνηση, καθώς και η Κυβέρνηση του Ηνωμένου Βασιλείου, στηριζόμενες στην απόφαση της 22ας Δεκεμβρίου 2008, Truck Center (12). Οι ως άνω κυβερνήσεις εκτιμούσαν ότι ο διαφορετικός τρόπος είσπραξης του φόρου, αναλόγως του τόπου της έδρας της εταιρίας δικαιούχου των μερισμάτων, δικαιολογούνταν από την αντικειμενικώς διαφορετική κατάστασή τους (13). Αφού υπενθύμισε ότι με την προμνησθείσα απόφαση το Δικαστήριο είχε δεχθεί διαφορετική μεταχείριση ως αποτέλεσμα της εφαρμογής διαφορετικών τεχνικών φορολόγησης αναλόγως του τόπου της έδρας, το Δικαστήριο επισήμανε ότι, με την εν λόγω απόφαση, είχε κρίνει ότι, εν πάση περιπτώσει, τα κρίσιμα εισοδήματα υπέκειντο σε φορολόγηση, ανεξαρτήτως του αν είχαν εισπραχθεί από ημεδαπή ή από αλλοδαπή εταιρία (14). Εν συνεχεία, το Δικαστήριο εκτίμησε ότι, δεδομένου ότι η επίμαχη, στην υπόθεση επί της οποίας εκδόθηκε η απόφαση Sofina, κανονιστική ρύθμιση παρείχε ουσιώδες φορολογικό πλεονέκτημα στις εδρεύουσες στην ημεδαπή εταιρίες που ήταν ζημιογόνες, δεν ήταν δυνατό να υποστηριχθεί ότι η διαφορετική μεταχείριση περιοριζόταν στον τρόπο είσπραξης του φόρου (15).
27. Περαιτέρω, το Δικαστήριο απέρριψε τον δικαιολογητικό λόγο περί ισόρροπης κατανομής της φορολογικής εξουσίας μεταξύ των κρατών μελών, με το σκεπτικό ότι, εάν το καθεστώς που εφαρμοζόταν στις ημεδαπές ζημιογόνες εταιρίες εφαρμοζόταν επίσης στη αλλοδαπές εταιρίες, ο κίνδυνος απώλειας φορολογικών εσόδων θα ήταν ίδιος για τις δύο κατηγορίες εταιριών, εάν δεν επέστρεφαν στην κερδοφορία πριν από την παύση των δραστηριοτήτων τους, και ότι στην περίπτωση εκείνη η Κυβέρνηση είχε αποδεχθεί τέτοια απώλεια για τις ημεδαπές εταιρίες (16).
28. Τέλος, το Δικαστήριο δεν δέχθηκε επίσης τον δικαιολογητικό λόγο περί αποτελεσματικότητας της είσπραξης του φόρου, καθότι η αναβολή της φορολόγησης σε περίπτωση ζημιογόνου χρήσης μπορούσε να εφαρμοστεί σε περιορισμένο μόνον αριθμό αλλοδαπών εταιριών, οι αλλοδαπές εταιρίες έπρεπε να προσκομίσουν τα κατάλληλα στοιχεία στις φορολογικές αρχές του κράτους πηγής των μερισμάτων προκειμένου να διαπιστωθεί η πλήρωση των νόμιμων προϋποθέσεων, οι δε φορολογικές αρχές μπορούσαν να χρησιμοποιήσουν τους μηχανισμούς αμοιβαίας συνδρομής προκειμένου να ελέγξουν το αληθές των εν λόγω στοιχείων. Από τα ανωτέρω το Δικαστήριο συμπέρανε ότι ο περιορισμός της ελεύθερης κυκλοφορίας των κεφαλαίων που απέρρεε από την επίμαχη εθνική κανονιστική ρύθμιση έβαινε πέραν του αναγκαίου μέτρου για την επίτευξη του σκοπού διασφάλισης της είσπραξης του φόρου (17). Επομένως, η αναβολή και μόνον της φορολόγησης των μερισμάτων η οποία αναγνωρίζεται επίσης υπέρ των εδρευουσών στην αλλοδαπή εταιριών που είναι ζημιογόνες θα αρκούσε για την επίτευξη των επιδιωκόμενων σκοπών, εξαλείφοντας συγχρόνως τους περιορισμούς της ελεύθερης κυκλοφορίας των κεφαλαίων (18).
29. Με την απόφαση Credit Suisse Securities, το Δικαστήριο επανέλαβε την ανωτέρω συλλογιστική, την οποία εφάρμοσε σε περίπτωση άρνησης επιστροφής του φόρου που παρακρατήθηκε στην πηγή επί των μερισμάτων που καταβλήθηκαν σε αλλοδαπή εταιρία, μολονότι ημεδαπή εταιρία που είναι ζημιογόνος μπορεί να τύχει επιστροφής τέτοιου παρακρατηθέντος στην πηγή φόρου. Το Δικαστήριο διευκρίνισε δύο ζητήματα. Πρώτον, το Δικαστήριο απέρριψε τα επιχειρήματα του Diputación Foral de Bizkaia (περιφερειακού συμβουλίου της Bizkaia, Ισπανία), καθώς και της Γερμανικής και της Ισπανικής Κυβέρνησης σχετικά με τη μη αντικειμενική συγκρισιμότητα των καταστάσεων, τα οποία απέρρεαν από την αρχή της εδαφικότητας και ερείδονταν στις αποφάσεις της 15ης Μαΐου 1997, Futura Participations και Singer (19), της 15ης Φεβρουαρίου 2007, Centro Equestre da Lezíria Grande (20), και της 17ης Σεπτεμβρίου 2015, Miljoen κ.λπ. (21), αποφάσεις προγενέστερες της απόφασης Sofina (22). Συναφώς, το Δικαστήριο επισήμανε ότι το συγκεκριμένο επιχείρημα είχε απορριφθεί με την απόφαση Sofina βάσει πάγιας νομολογίας απορρέουσας, μεταξύ άλλων, από την απόφαση της 17ης Σεπτεμβρίου 2015, Miljoen κ.λπ. (23). Δεύτερον, το Δικαστήριο εξέτασε τον δικαιολογητικό λόγο περί ισόρροπης κατανομής της εξουσίας επιβολής φόρων μεταξύ των κρατών μελών και αποτροπής του κινδύνου διπλού συνυπολογισμού των ζημιών (24). Συναφώς, το Δικαστήριο υπενθύμισε ότι η αποτροπή του διπλού συνυπολογισμού των ζημιών συνιστούσε θεμιτό σκοπό ικανό να δικαιολογήσει περιορισμό των θεμελιωδών ελευθεριών (25) και ότι οι αλλοδαπές εταιρίες έπρεπε να προσκομίσουν τα κατάλληλα στοιχεία ώστε οι φορολογικές αρχές του κράτους πηγής των μερισμάτων να είναι σε θέση να διαπιστώσουν ότι πληρούνται οι προβλεπόμενες από τον νόμο προϋποθέσεις της αναβολής της φορολόγησης (26).
Β. Οι επικρίσεις και τα ζητήματα που ανακύπτουν από την ανωτέρω νομολογία
30. Πρώτον, η Γερμανική Κυβέρνηση, υποστηριζόμενη κατά την επ’ ακροατηρίου συζήτηση από την Ισπανική Κυβέρνηση, εκτιμά ότι το κρίσιμο ζήτημα δεν είναι η απόδειξη των ζημιών που πρέπει να ληφθούν υπόψη για τον υπολογισμό του ποσού της επιστροφής που πρέπει να πραγματοποιηθεί επί του παρακρατηθέντος στην πηγή ποσού, αλλά μάλλον η αρχή της συνεκτίμησης των ζημιών που καταγράφηκαν εκτός του κράτους πηγής των μερισμάτων.
31. Η Γερμανική Κυβέρνηση δεν αμφισβητεί την άνιση μεταχείριση σε σχέση με την ελεύθερη κυκλοφορία των κεφαλαίων την οποία συνεπάγεται η σουηδική νομοθεσία, η οποία δεν επιτρέπει την αναβολή της φορολόγησης στην περίπτωση αλλοδαπής ζημιογόνου εταιρίας, αμφισβητεί όμως την αντικειμενική συγκρισιμότητα των καταστάσεων, στηριζόμενη σε αποφάσεις, μεταξύ άλλων του τμήματος μείζονος συνθέσεως, οι οποίες δεν μπορούν να τεθούν υπό αμφισβήτηση από τις αποφάσεις Sofina και Credit Suisse Securities.
32. Συγκεκριμένα, η Γερμανική Κυβέρνηση υπενθυμίζει ότι η αρχή της εδαφικότητας του φόρου έχει γίνει δεκτή, μεταξύ άλλων, με δύο αποφάσεις του τμήματος μείζονος συνθέσεως (27). Από τις εν λόγω αποφάσεις συνάγεται ότι φορολογικό σύστημα κατά το οποίο, για τον υπολογισμό της βάσης επιβολής του φόρου των φορολογουμένων μη κατοίκων ημεδαπής εντός δεδομένου κράτους, λαμβάνονται υπόψη μόνον τα κέρδη και οι ζημίες που προέρχονται από τις δραστηριότητές τους στο εν λόγω κράτος είναι σύμφωνο προς την αρχή της εδαφικότητας. Η Γερμανική Κυβέρνηση επισημαίνει περαιτέρω ότι, κατά την ανωτέρω νομολογία, οι φορολογούμενοι κάτοικοι και μη κάτοικοι βρίσκονται σε συγκρίσιμη κατάσταση μόνον όσον αφορά τα έξοδα που έχουν άμεση οικονομική σχέση με τα φορολογητέα έσοδα στο κράτος στο οποίο ασκείται η δραστηριότητα (28). Τις ανωτέρω επικρίσεις σχετικά με τις αποφάσεις Sofina και Credit Suisse Securities διατυπώνουν επίσης ορισμένοι επαγγελματίες (29).
33. Ορισμένοι από τους ως άνω επαγγελματίες έχουν επισημάνει τον κίνδυνο απάτης, καθώς και το ζήτημα της γεωγραφικής και φορολογικής εμβέλειας της νομολογίας που απορρέει από την απόφαση Sofina. Άλλοι έχουν επισημάνει την επιθυμία ορισμένων επαγγελματιών να περιοριστεί το πεδίο εφαρμογής της εν λόγω νομολογίας, ώστε η αλλοδαπή ζημιογόνος εταιρία να υπολογίζει τις ζημίες της σύμφωνα με τη ρύθμιση του κράτους πηγής των μερισμάτων, όπως συμβαίνει στην περίπτωση της σουηδικής νομοθεσίας, εν αντιθέσει, για παράδειγμα, προς την επίμαχη, στην υπόθεση επί της οποίας εκδόθηκε η απόφαση Sofina (30), γαλλική νομοθεσία. Τέλος, ορισμένοι επαγγελματίες έχουν εκφράσει ανησυχία για τον περιορισμό που τίθεται με τις διμερείς φορολογικές συμβάσεις οι οποίες επιτρέπουν στα κράτη πηγής των μερισμάτων να φορολογούν μόνον τα μερίσματα και όχι το σύνολο των εισοδημάτων της αλλοδαπής εταιρίας που επέστρεψε στην κερδοφορία (31).
Γ. Επικρίσεις και πρακτικά προβλήματα που μπορούν να αντιμετωπιστούν
34. Κατά τη γνώμη μου, καθεμιά από τις ανωτέρω επικρίσεις ή πρακτικές δυσχέρειες μπορεί να αντιμετωπιστεί.
35. Πρώτον, επισημαίνω ότι οι αποφάσεις στις οποίες ερείδεται η επιχειρηματολογία της Γερμανικής Κυβέρνησης σχετικά με την τήρηση της αρχής της εδαφικότητας του φόρου αφορούν μόνον καταστάσεις στις οποίες υφίσταται πραγματική οικονομική δραστηριότητα στο κράτος πηγής των μερισμάτων (υποκατάστημα ή θυγατρική αλλοδαπής εταιρίας ή ακόμη παροχή υπηρεσιών). Ως εκ τούτου, η εν λόγω νομολογία δεν έχει εφαρμογή όταν, όπως στην υπό κρίση υπόθεση, δεν υφίσταται οικονομική δραστηριότητα στο κράτος πηγής των μερισμάτων και, επομένως, τα εισοδήματα είναι «παθητικής» φύσεως. Εντούτοις, στην απόφαση της 17ης Σεπτεμβρίου 2015, Miljoen κ.λπ. (32), τα πραγματικά περιστατικά αφορούσαν τη φορολόγηση μερισμάτων που καταβάλλονταν σε αλλοδαπές εταιρίες, το δε Δικαστήριο έκρινε ότι από τη βάση επιβολής του φόρου που οφείλεται στο κράτος πηγής των μερισμάτων μπορούν να εκπίπτουν μόνον τα επαγγελματικά έξοδα που συνδέονται ευθέως με δραστηριότητα από την οποία προέκυψαν φορολογητέα εισοδήματα σε ορισμένο κράτος μέλος, καθότι οι κάτοικοι ημεδαπής και οι κάτοικοι αλλοδαπής βρίσκονται σε συγκρίσιμη κατάσταση, οπότε η νομοθεσία του εν λόγω κράτους η οποία, στο πλαίσιο της φορολόγησης, δεν αναγνωρίζει στους κατοίκους αλλοδαπής το δικαίωμα έκπτωσης των δαπανών αυτών, ενέχει τον κίνδυνο να αποβεί κυρίως σε βάρος των υπηκόων άλλων κρατών μελών και, ως εκ τούτου, ενέχει έμμεση δυσμενή διάκριση λόγω ιθαγένειας (33). Εντούτοις, σε όλες τις υποθέσεις επί των οποίων εκδόθηκαν οι ανωτέρω αποφάσεις το ζήτημα ήταν ο καθορισμός της βάσης επιβολής του φόρου και όχι της ημερομηνίας καταβολής ή επιστροφής του φόρου, όπως στις υποθέσεις επί των οποίων εκδόθηκαν οι αποφάσεις Sofina και Credit Suisse Securities. Ως εκ τούτου, οι εν λόγω αποφάσεις δεν είναι αντίθετες προς τη νομολογία στην οποία παρέπεμψε η Γερμανική Κυβέρνηση. Επιπλέον, οι εν λόγω αποφάσεις εντάσσονται σε πάγια νομολογία κατά την οποία, εάν το κράτος μέλος, ενεργώντας είτε μονομερώς είτε στο πλαίσιο σύμβασης, επιβάλλει φόρο εισοδήματος, για τα μερίσματα που λαμβάνουν από ημεδαπή εταιρία όχι μόνον στους εγκατεστημένους στην ημεδαπή, αλλά και στους εγκατεστημένους στην αλλοδαπή, η κατάσταση των δεύτερων τείνει να ταυτιστεί με αυτή των εγκατεστημένων στην ημεδαπή (34). Επομένως, το ζήτημα της συγκρισιμότητας τίθεται στο στάδιο της δικαιολόγησης του περιορισμού της ελεύθερης κυκλοφορίας των κεφαλαίων.
36. Ο γενικός εισαγγελέας P. Mengozzi συνόψισε με εύστοχο τρόπο τη δυσχέρεια που βρίσκεται στο επίκεντρο της επιχειρηματολογίας της Γερμανικής Κυβέρνησης σχετικά με τη συγκρισιμότητα. Ειδικότερα, σε υπόθεση που αφορούσε περιορισμό της ελεύθερης κυκλοφορίας των εργαζομένων λόγω φορολογικής ρύθμισης, ο γενικός εισαγγελέας επισήμανε ότι, «δεδομένου ότι η δυσμενής διάκριση συνίσταται στην εφαρμογή διαφορετικών κανόνων σε παρεμφερείς καταστάσεις, είναι τουλάχιστον δυσχερές, για την εξέταση της αντικειμενικής συγκρισιμότητας των καταστάσεων, να χρησιμοποιούνται ως κριτήριο οι εθνικοί και/ή συμβατικοί κανόνες που οδήγησαν στη διαφορετική μεταχείριση για την οποία το Δικαστήριο καλείται να αποφανθεί αν συνιστά ενδεχομένως δυσμενή διάκριση», και έκανε, επομένως, λόγο για διάλληλο συλλογισμό (35). Το Δικαστήριο έχει χρησιμοποιήσει την ανωτέρω ανάλυση για να απορρίψει το επιχείρημα της Γερμανικής Κυβέρνησης σε περίπτωση αντίστροφη προς την επίμαχη στην υπό κρίση υπόθεση, δεχόμενο τη συγκρισιμότητα της κατάστασης εταιρίας που κατείχε συμμετοχές σε ημεδαπή εταιρία με την κατάσταση εταιρίας που κατείχε συμμετοχές σε αλλοδαπή εταιρία. Το Δικαστήριο έχει κρίνει ότι «[η] εφαρμογή διαφορετικών φορολογικών καθεστώτων στις ημεδαπές εταιρίες, ανάλογα με το αν κατέχουν συμμετοχές σε ημεδαπές ή αλλοδαπές εταιρίες, δεν μπορεί να αποτελεί βάσιμο κριτήριο για την εξακρίβωση του αν ορισμένες καταστάσεις είναι συγκρίσιμες και, συνεπώς, για τη διαπίστωση των αντικειμενικών διαφορών τους. Η εφαρμογή διαφορετικών φορολογικών καθεστώτων είναι ακριβώς η αιτία της διαφορετικής μεταχείρισης, για την οποία πρέπει να εξακριβωθεί αν είναι δικαιολογημένη ή όχι» (36).
37. Δεύτερον, όσον αφορά τον κίνδυνο απάτης, αρκεί να υπομνησθεί, αφενός, η ύπαρξη στο δίκαιο της Ένωσης γενικής αρχής του δικαίου κατά την οποία οι πολίτες δεν μπορούν να επικαλούνται δολίως ή καταχρηστικώς τους κανόνες του δικαίου της Ένωσης (37), μεταξύ άλλων στον φορολογικό τομέα (38). Αφετέρου, η οδηγία (ΕΕ) 2016/1164 (39) περιέχει, στο άρθρο 6 αυτής, γενικό κανόνα απαγόρευσης καταχρήσεων. Επιπλέον, συγκεκριμένα, ο κίνδυνος απάτης και φοροαποφυγής είναι σημαντικά μειωμένος σε περίπτωση μικρής συμμετοχής στο κεφάλαιο εταιρίας.
38. Τρίτον, όσον αφορά τον τρόπο υπολογισμού της ζημιογόνου κατάστασης της αλλοδαπής εταιρίας δικαιούχου των μερισμάτων, η οποία πρέπει να ληφθεί υπόψη προκειμένου η εν λόγω αλλοδαπή εταιρία να μπορέσει να υπαχθεί στην ίδια ρύθμιση με τις ημεδαπές εταιρίες, ήτοι να επωφεληθεί της δυνατότητας μη καταβολής φόρου επί των μερισμάτων σε περίπτωση ζημιογόνου κατάστασης (40), το ζήτημα πρέπει να εξεταστεί από την άποψη του αναλογικού χαρακτήρα της διοικητικής επιβάρυνσης για την αλλοδαπή εταιρία και όχι από την άποψη της συγκρισιμότητας. Πάντως, μολονότι έχει κρίνει ότι απόκειται στις αλλοδαπές εταιρίες να προσκομίσουν κρίσιμα στοιχεία ώστε οι φορολογικές αρχές του κράτους πηγής των μερισμάτων να μπορέσουν να διαπιστώσουν ότι πληρούνται οι νόμιμες προϋποθέσεις για τη χορήγηση αναβολής της φορολόγησης (41), το Δικαστήριο έχει συνδέσει τη συγκεκριμένη υποχρέωση απόδειξης με την τήρηση των αρχών της αναλογικότητας και της πρακτικής αποτελεσματικότητας. Συγκεκριμένα, το Δικαστήριο έχει εκτιμήσει, μεταξύ άλλων, ότι:
– η απόδειξη του ύψους των ζημιών των οποίων ο φορολογούμενος ζητεί τη μεταφορά μπορεί να μην περιορίζεται στην απόδειξη που απαιτείται από τη νομοθεσία του κράτους πηγής των μερισμάτων (42),
– ρύθμιση κράτους μέλους, η οποία εμποδίζει απολύτως τον φορολογούμενο να προσκομίσει αποδεικτικά στοιχεία που πληρούν άλλα κριτήρια από τα προβλεπόμενα από τη ρύθμιση αυτή, υπερβαίνει το αναγκαίο μέτρο για τη διασφάλιση της αποτελεσματικότητας των φορολογικών ελέγχων και της αποτελεσματικής είσπραξης του φόρου (43), και
– τα απαιτούμενα δικαιολογητικά πρέπει να παρέχουν στις φορολογικές αρχές του κράτους μέλους φορολογίας τη δυνατότητα να εξακριβώσουν, κατά σαφή και συγκεκριμένο τρόπο, κατά πόσον πληρούνται οι προϋποθέσεις για τη χορήγηση φορολογικού πλεονεκτήματος, αλλά δεν πρέπει να είναι συγκεκριμένης μορφής, δεδομένου ότι η εκτίμηση δεν πρέπει να γίνεται κατά τρόπο υπερβολικά σχολαστικό (44).
39. Τέταρτον, τα ζητήματα που αφορούν τη γεωγραφική και φορολογική εμβέλεια της νομολογίας που απορρέει από την απόφαση Sofina βαίνουν πέραν του πλαισίου της εξέτασης των προδικαστικών ερωτημάτων που υπέβαλε το αιτούν δικαστήριο, τα οποία αφορούν μόνον τη φορολόγηση των μερισμάτων που εισπράττει αλλοδαπή εταιρία από εταιρία στην οποία έχει μόνον την ιδιότητα του επενδυτή. Φρονώ ότι η εμβέλεια αυτή πρέπει να εξεταστεί όχι βάσει γεωγραφικών ή φορολογικών κριτηρίων, αλλά υπό το πρίσμα των ελευθεριών εγκατάστασης ή κυκλοφορίας. Επισημαίνω, εντούτοις, ότι η Γερμανική Κυβέρνηση επιθυμεί να επανεξεταστεί η νομολογία που απορρέει από την απόφαση της 13ης Δεκεμβρίου 2005, Marks & Spencer (45), σχετικά με τη συνεκτίμηση των ζημιών στο κράτος πηγής των μερισμάτων στο πλαίσιο μητρικών - θυγατρικών εταιριών, σε άλλες υποθέσεις οι οποίες έχουν υποβληθεί στην κρίση του Δικαστηρίου (46).
40. Πέμπτον, ορισμένοι μελετητές (47) έχουν εκτιμήσει ότι οι συμβάσεις για την αποφυγή της διπλής φορολογίας μπορούν να συνιστούν χρονικό περιορισμό στην είσπραξη του φόρου. Συγκεκριμένα, δυνάμει των διμερών φορολογικών συμβάσεων, τα κράτη πηγής των μερισμάτων μπορούν να φορολογούν μόνον τα διανεμόμενα μερίσματα και όχι τα κέρδη των αλλοδαπών εταιριών που προέρχονται από άλλες δραστηριότητες. Θα απόκειται, όμως, στα κράτη πηγής των μερισμάτων να διαχωρίσουν, εν συνεχεία, την είσπραξη του αρχικού φόρου από την επιβολή νέου φόρου.
Δ. Η επιβεβαίωση της νομολογίας που απορρέει από τις αποφάσεις Sofina και Credit Suisse Securities
41. Από τα ανωτέρω συνάγεται ότι το ζήτημα της συγκρισιμότητας πρέπει εξεταστεί μετά το ζήτημα της ύπαρξης περιορισμού της ελεύθερης κυκλοφορίας των κεφαλαίων και ότι, κατά συνέπεια, το δεύτερο και το τρίτο προδικαστικό ερώτημα θα εξεταστούν στο πλαίσιο αυτό. Επομένως, το Δικαστήριο έχει τη δυνατότητα να επιβεβαιώσει τη νομολογία που απορρέει από τις αποφάσεις Sofina και Credit Suisse Securities.
42. Πρώτον, όσον αφορά την ύπαρξη περιορισμού της ελεύθερης κυκλοφορίας κεφαλαίων, μεταξύ των μέτρων που απαγορεύονται από το άρθρο 63, παράγραφος 1, ΣΛΕΕ, καθόσον συνιστούν περιορισμούς των κινήσεων κεφαλαίων, συγκαταλέγονται εκείνα που μπορούν να αποτρέψουν τους κατοίκους αλλοδαπής από την πραγματοποίηση επενδύσεων σε κράτος μέλος ή να αποτρέψουν τους κατοίκους του εν λόγω κράτους μέλους από την πραγματοποίηση επενδύσεων σε άλλα κράτη (48). Συγκεκριμένα, η δυσμενής μεταχείριση που επιφυλάσσει κράτος μέλος στα μερίσματα που καταβάλλονται σε αλλοδαπές εταιρίες, σε σχέση με τη μεταχείριση που επιφυλάσσεται στα μερίσματα που καταβάλλονται σε ημεδαπές εταιρίες, ενδέχεται να αποτρέψει τις εταιρίες που εδρεύουν σε κράτος μέλος διαφορετικό από το πρώτο κράτος μέλος από την πραγματοποίηση επενδύσεων στο κράτος μέλος αυτό και συνιστά, ως εκ τούτου, περιορισμό της ελεύθερης κυκλοφορίας των κεφαλαίων που, κατ’ αρχήν, απαγορεύεται από το άρθρο 63 ΣΛΕΕ (49). Με την απόφαση Sofina, το Δικαστήριο έκρινε ότι τούτο συνέβαινε όταν ημεδαπή εταιρία δικαιούχος μερισμάτων δεν φορολογούνταν επί των εν λόγω μερισμάτων στο έτος κατά το οποίο ήταν ζημιογόνος, μολονότι τα μερίσματα που εισέπραττε αλλοδαπή ζημιογόνος εταιρία φορολογούνταν κατά τρόπο οριστικό και αυτόματο μέσω παρακράτησης του φόρου στην πηγή. Το Δικαστήριο επισήμανε περαιτέρω ότι τέτοια ρύθμιση μπορεί να δημιουργήσει πλεονέκτημα υπέρ των εδρευουσών στην ημεδαπή εταιριών που είναι ζημιογόνες, δεδομένου ότι συνεπάγεται, τουλάχιστον, ταμειακό πλεονέκτημα, ή ακόμη και απαλλαγή, ενώ οι εδρεύουσες στην αλλοδαπή εταιρίες υπόκεινται σε άμεση και οριστική φορολόγηση, ανεξαρτήτως του αποτελέσματός τους (50). Το Δικαστήριο διευκρίνισε, με την απόφαση ACC Silicones, ότι ο εν λόγω περιορισμός μπορούσε να υφίσταται επίσης όταν η δυνατότητα επιστροφής του παρακρατηθέντος στην πηγή φόρου επί των μερισμάτων που καταβάλλονται σε αλλοδαπές εταιρίες εγκατεστημένες σε άλλα κράτη μέλη εξαρτιόταν από επιπλέον προϋποθέσεις σε σχέση με εκείνες που προβλέπονται για την επιστροφή του παρακρατηθέντος στην πηγή φόρου που επιβάλλεται επί των μερισμάτων τα οποία καταβάλλονται σε ημεδαπές εταιρίες, όπερ καθιστούσε δυσχερέστερη την άσκηση του δικαιώματος επιστροφής από τις αλλοδαπές εταιρίες (51).
43. Ουδείς εκ των διαδίκων αμφισβητεί τον περιορισμό της ελεύθερης κυκλοφορίας των κεφαλαίων στην υπό κρίση υπόθεση. Ο περιορισμός απορρέει όχι μόνον από το γεγονός ότι, κατά τον χρόνο των πραγματικών περιστατικών της υπόθεσης, δεν παρεχόταν στις αλλοδαπές ζημιογόνες εταιρίες καμία δυνατότητα αναβολής της φορολόγησης, αλλά επίσης από τη νομοθεσία που θεσπίστηκε προκειμένου να ληφθεί υπόψη η νομολογία Sofina, η οποία εφαρμόζεται από την 1η Ιανουαρίου 2020. Συγκεκριμένα, προκειμένου να τύχει αναβολής της παρακράτησης φόρου στην πηγή επί των μερισμάτων, αλλοδαπή ζημιογόνος εταιρία πρέπει να αποδείξει την εν λόγω ζημιογόνο κατάσταση σύμφωνα με τη σουηδική ρύθμιση. Τέτοια διαφορετική μεταχείριση είναι ικανή να αποτρέψει τις αλλοδαπές εταιρίες από την πραγματοποίηση επενδύσεων σε εγκατεστημένες στη Σουηδία εταιρίες.
44. Επιπλέον, υπενθυμίζεται ότι, κατά το άρθρο 65, παράγραφος 1, ΣΛΕΕ, τέτοια διαφορετική μεταχείριση είναι επιτρεπτή μόνον εφόσον αφορά καταστάσεις που δεν είναι αντικειμενικώς συγκρίσιμες ή εφόσον δικαιολογείται από επιτακτικό λόγο γενικού συμφέροντος (52).
45. Δεύτερον, όσον αφορά τη συγκρισιμότητα των επίμαχων καταστάσεων, εξέθεσα ανωτέρω τους λόγους για τους οποίους η συλλογιστική της Γερμανικής και της Ισπανικής Κυβέρνησης δεν μπορεί να εφαρμοστεί επί του συγκεκριμένου ζητήματος και επισήμανα ότι η εξέταση της συγκρισιμότητας δεν μπορεί να προηγηθεί της εξέτασης του περιορισμού της ελεύθερης κυκλοφορίας των κεφαλαίων (53). Υπενθυμίζω, επιπλέον, ότι, κατά τη νομολογία του Δικαστηρίου, από τη στιγμή που ένα κράτος επιβάλλει, μονομερώς ή συμβατικώς, φόρο εισοδήματος όχι μόνο στις εδρεύουσες στην ημεδαπή εταιρίες, αλλά και στις εδρεύουσες στην αλλοδαπή εταιρίες, για τα μερίσματα που εισπράττουν από εδρεύουσα στην ημεδαπή εταιρία, η κατάσταση των αλλοδαπών εταιριών προσεγγίζει την κατάσταση των εδρευουσών στην ημεδαπή εταιριών (54).
46. Με την απόφαση Sofina, το Δικαστήριο έκρινε ότι η δυνατότητα αναβολής της φορολόγησης, ακόμη και απαλλαγής σε περίπτωση παύσης των δραστηριοτήτων χωρίς επιστροφή στην κερδοφορία, δεν περιορίζεται στον τρόπο είσπραξης του φόρου, αλλά παρέχει ουσιώδες πλεονέκτημα στις εδρεύουσες στην ημεδαπή εταιρίες που είναι ζημιογόνες (55).
47. Στην υπό κρίση υπόθεση, η δυσχέρεια όσον αφορά τη συγκρισιμότητα οφείλεται στο γεγονός ότι, για να τύχουν της επίμαχης αναβολής της φορολόγησης, οι αλλοδαπές ζημιογόνες εταιρίες πρέπει να αποδείξουν τη ζημία σύμφωνα με τη ρύθμιση του σουηδικού φορολογικού δικαίου, όπερ συνεπάγεται πρόσθετη διοικητική επιβάρυνση για τις αλλοδαπές εταιρίες και ισοδυναμεί με εξομοίωσή τους με ημεδαπές εταιρίες. Η εξομοίωση αυτή βαίνει πέραν της αντικειμενικής συγκρισιμότητας την οποία επιτάσσει η νομολογία.
48. Εξάλλου, όπως και η Επιτροπή, εκτιμώ ότι το δεύτερο και το τρίτο προδικαστικό ερώτημα έχουν υποθετικό χαρακτήρα στο μέτρο που δεν αμφισβητείται ότι τόσο η SG όσο και ο ενοποιημένος όμιλος του οποίου η SG είναι η μητρική εταιρία ήταν ζημιογόνοι κατά την επίμαχη χρήση. Εν πάση περιπτώσει, στο μέτρο που δεν υφίσταται εναρμόνιση των φορολογικών κανόνων στον συγκεκριμένο τομέα, εκτός εάν συντρέχει απάτη, πρέπει να ληφθεί υπόψη μόνον η ζημιογόνος κατάσταση της εταιρίας που εισπράττει τα μερίσματα.
49. Τρίτον, το αιτούν δικαστήριο δεν μνημονεύει κανέναν δικαιολογητικό λόγο για τον περιορισμό της ελεύθερης κυκλοφορίας των κεφαλαίων. Σε σχέση με το δεύτερο και το τρίτο προδικαστικό ερώτημα, η φορολογική αρχή μνημονεύει μόνον τον κίνδυνο φορολογικού σχεδιασμού, ο οποίος μπορεί να καλύπτει τους κινδύνους απάτης και την ισόρροπη κατανομή της φορολογικής εξουσίας μεταξύ των κρατών μελών. Η Σουηδική Κυβέρνηση προβάλλει, ως επιτακτικούς λόγους γενικού συμφέροντος, την ισόρροπη κατανομή της φορολογικής εξουσίας μεταξύ των κρατών μελών, τη διασφάλιση της συνοχής του φορολογικού συστήματος και την καταπολέμηση της φοροαποφυγής, λόγους που έχουν γίνει δεκτοί από τη νομολογία του Δικαστηρίου σε ορισμένες περιπτώσεις. Εν πάση περιπτώσει, προκειμένου να κάνει δεκτό τον περιορισμό των θεμελιωδών ελευθεριών, το Δικαστήριο απαιτεί να δικαιολογείται από επιτακτικό λόγο γενικού συμφέροντος, να είναι κατάλληλος για να διασφαλίσει την επίτευξη του επιδιωκόμενου σκοπού και να μην υπερβαίνει το αναγκαίο για την επίτευξη του σκοπού αυτού μέτρο (56).
50. Πρώτον, η ισόρροπη κατανομή της φορολογικής εξουσίας μεταξύ των κρατών μελών δεν έγινε δεκτή ως δικαιολογητικός λόγος στην υπόθεση επί της οποίας εκδόθηκε η απόφαση Sofina. Συγκεκριμένα, το Δικαστήριο έκρινε ότι, αφενός, η αναβολή και μόνον της φορολόγησης των μερισμάτων δεν θα συνιστούσε παραίτηση του κράτους πηγής των μερισμάτων από τη φορολόγηση των εν λόγω μερισμάτων που αποκτήθηκαν στην επικράτειά του και ότι, αφετέρου, σε περίπτωση παύσης των δραστηριοτήτων της αλλοδαπής εταιρίας προτού επιστρέψει στην κερδοφορία, η προκύπτουσα απώλεια φορολογικών εσόδων δεν μπορούσε να δικαιολογήσει τον περιορισμό της ελεύθερης κυκλοφορίας των κεφαλαίων, τούτο δε κατά μείζονα λόγο δεδομένου ότι το κράτος πηγής των μερισμάτων αποδεχόταν τέτοιες απώλειες σε σχέση με τις ημεδαπές εταιρίες (57).
51. Στην υπό κρίση υπόθεση, μπορεί να εφαρμοστεί η ίδια συλλογιστική δεδομένου ότι ο υπολογισμός της ζημίας της αλλοδαπής εταιρίας δεν μεταβάλλει τη βάση του οφειλόμενου φόρου, αλλά μόνον την ημερομηνία από την οποία ο φόρος καθίσταται απαιτητός.
52. Δεύτερον, το επιχείρημα περί διασφαλίσεως της φορολογικής συνοχής δεν έγινε δεκτό στην απόφαση Credit Suisse Securities για τον λόγο ότι, προκειμένου να ευδοκιμήσει τέτοιο επιχείρημα, πρέπει, κατά την πάγια νομολογία, να αποδεικνύεται η ύπαρξη άμεσου συνδέσμου μεταξύ του οικείου φορολογικού πλεονεκτήματος και της αντιστάθμισής του από συγκεκριμένη φορολογική επιβάρυνση (58). Στην υπό κρίση υπόθεση, όμως, το πλεονέκτημα το οποίο οι ημεδαπές εταιρίες αποκομίζουν από την αναβολή της φορολόγησης, ακόμη και την απαλλαγή, δεν αντισταθμίζεται από συγκεκριμένη φορολογική επιβάρυνση. Κατά συνέπεια, ο συγκεκριμένος δικαιολογητικός λόγος δεν μπορεί να γίνει δεκτός.
53. Τρίτον, η Σουηδική Κυβέρνηση προβάλλει τον κίνδυνο φοροαποφυγής υποστηρίζοντας ότι συμμετοχές, και το σχετικό δικαίωμα επί των μερισμάτων, θα μπορούσαν να μεταβιβαστούν σε αλλοδαπή ζημιογόνο εταιρία που αποκτάται για τον συγκεκριμένο αυτόν σκοπό. Ο συγκεκριμένος δικαιολογητικός λόγος μπορεί να γίνει δεκτός, υπό την προϋπόθεση της τήρησης της αρχής της αναλογικότητας (59). Στην υπό κρίση υπόθεση, πέραν των παρατηρήσεων που εκτέθηκαν στο σημείο 37 των παρουσών προτάσεων σχετικά με την ύπαρξη νομοθετικών και νομολογιακών αρχών για την καταπολέμηση της απάτης και σχετικά με τον μειωμένο κίνδυνο σε περιπτώσεις εταιρικών μεριδίων ελεύθερης διασποράς, φρονώ ότι το μέτρο που επιτάσσει να υπολογίζεται η ζημία σύμφωνα με τη σουηδική φορολογική ρύθμιση είναι δυσανάλογο προς τον επιδιωκόμενο σκοπό. Συγκεκριμένα, τέτοια υποχρέωση βασίζεται σε κατ’ αρχήν γενικευμένη υποψία απάτης και όχι σε ενδείξεις που μπορεί να υποδηλώνουν την ύπαρξη απάτης ή τεχνητής μεθόδευσης με σκοπό την αποφυγή της καταβολής του φόρου επί των μερισμάτων (60). Επιπλέον, λαμβανομένης υπόψη της διοικητικής επιβάρυνσης την οποία θα συνεπάγεται για την αλλοδαπή εταιρία, ιδίως εάν η εταιρία αυτή διατηρεί επενδύσεις σε πλείονα κράτη μέλη, η εν λόγω υποχρέωση μπορεί να παραβιάζει την αρχή της αποτελεσματικότητας της ελεύθερης κυκλοφορίας των κεφαλαίων. Επομένως, το κόστος της εν λόγω διοικητικής επιβάρυνσης μπορεί να είναι υψηλότερο του ποσού του επίμαχου φόρου. Αντιθέτως, η αποδοχή της απόδειξης της ζημίας υπολογιζόμενης σύμφωνα με τη ρύθμιση του κράτους της έδρας της αλλοδαπής εταιρίας, σε συνδυασμό με τη δυνατότητα της φορολογικής αρχής να τύχει της αμοιβαίας συνδρομής και της βοήθειας των ομολόγων της δυνάμει της οδηγίας 2011/16/ΕΕ (61), αρκεί για να επιτευχθεί ο σκοπός της καταπολέμησης της απάτης και της φοροαποφυγής, παρέχοντας συγχρόνως τη δυνατότητα στο κράτος πηγής των μερισμάτων να ελέγχει ότι η αλλοδαπή εταιρία δικαιούχος των μερισμάτων πληροί την προϋπόθεση της ζημιογόνου κατάστασης σύμφωνα με τη ρύθμιση του κράτους της έδρας.
54. Συμπληρωματικώς, όσον αφορά τον δικαιολογητικό λόγο που αντλείται από την αποτροπή του κινδύνου διπλού συνυπολογισμού των ζημιών, τον οποίο προέβαλε η Γερμανική Κυβέρνηση, υπενθυμίζω ότι το Δικαστήριο έχει κρίνει ότι απόκειται, εν πάση περιπτώσει, στις αλλοδαπές εταιρίες να προσκομίσουν τα κατάλληλα στοιχεία, ώστε οι φορολογικές αρχές του κράτους πηγής να είναι σε θέση να διαπιστώσουν ότι πληρούνται οι προβλεπόμενες από τον νόμο προϋποθέσεις της αναβολής της φορολόγησης (62).
55. Ως εκ τούτου, προτείνω στο Δικαστήριο να απαντήσει στο αιτούν δικαστήριο ότι το άρθρο 63 ΣΛΕΕ έχει την έννοια ότι αντιτίθεται σε κανονιστική ρύθμιση κράτους μέλους δυνάμει της οποίας αλλοδαπή εταιρία δικαιούχος μερισμάτων που φορολογούνται μέσω παρακράτησης στην πηγή οφείλει, προκειμένου να τύχει της ίδιας μεταχείρισης με τη μεταχείριση που προβλέπεται για τις ημεδαπές εταιρίες δικαιούχους μερισμάτων σε ζημιογόνο κατάσταση, να υπολογίσει τη ζημία της σύμφωνα με τη φορολογική ρύθμιση του κράτους πηγής των μερισμάτων.
V. Πρόταση
56. Λαμβανομένου υπόψη του συνόλου των προεκτεθέντων, προτείνω στο Δικαστήριο να απαντήσει στα προδικαστικά ερωτήματα που υπέβαλε το Högsta förvaltningsdomstolen (Ανώτατο Διοικητικό Δικαστήριο, Σουηδία) ως εξής:
Το άρθρο 63 ΣΛΕΕ έχει την έννοια ότι αντιτίθεται σε κανονιστική ρύθμιση κράτους μέλους δυνάμει της οποίας αλλοδαπή εταιρία δικαιούχος μερισμάτων που φορολογούνται μέσω παρακράτησης στην πηγή οφείλει, προκειμένου να τύχει της ίδιας μεταχείρισης με τη μεταχείριση που προβλέπεται για τις ημεδαπές εταιρίες δικαιούχους μερισμάτων σε ζημιογόνο κατάσταση, να υπολογίσει τη ζημία της σύμφωνα με τη φορολογική ρύθμιση του κράτους μέλους πηγής των μερισμάτων.
1 Γλώσσα του πρωτοτύπου: η γαλλική.
2 Απόφαση C‑575/17 (στο εξής: απόφαση Sofina, EU:C:2018:943).
3 Απόφαση C‑601/23 (στο εξής: απόφαση Credit Suisse Securities, EU:C:2024:1048).
4 Στο εξής: κράτος πηγής των μερισμάτων.
5 Στο εξής: κράτος της έδρας.
6 Υπεγράφη στη Στοκχόλμη στις 27 Νοεμβρίου 1990.
7 SFS 1970, αριθ. 624.
8 Οι ανωτέρω διατάξεις δεν ίσχυαν κατά τον χρόνο των πραγματικών περιστατικών της διαφοράς της κύριας δίκης.
9 SFS 1999, αριθ. 1229.
10 Βλ. απόφαση Sofina (σκέψη 34).
11 Βλ. απόφαση Sofina (σκέψεις 47 έως 54).
12 Απόφαση C‑282/07 (EU:C:2008:762).
13 Βλ. απόφαση Sofina (σκέψη 48).
14 Βλ. απόφαση Sofina (σκέψη 51).
15 Βλ. απόφαση Sofina (σκέψη 53).
16 Βλ. απόφαση Sofina (σκέψεις 55 έως 64).
17 Βλ. απόφαση Sofina (σκέψεις 65 έως 78).
18 Βλ. απόφαση Sofina (σκέψη 77).
19 Απόφαση C‑250/95 (EU:C:1997:239).
20 Απόφαση C‑345/04 (EU:C:2007:96).
21 Απόφαση C‑10/14, C‑14/14 και C‑17/14 (EU:C:2015:608).
22 Βλ. απόφαση Credit Suisse Securities (σκέψεις 53 έως 56).
23 Απόφαση C‑10/14, C‑14/14 και C‑17/14 (EU:C:2015:608). Βλ. απόφαση Sofina (σκέψη 47, στην οποία μνημονεύονται οι αποφάσεις της 20ής Οκτωβρίου 2011, Επιτροπή κατά Γερμανίας, C‑284/09, EU:C:2011:670, σκέψη 56, και της 17ης Σεπτεμβρίου 2015, Miljoen κ.λπ., C‑10/14, C‑14/14 και C‑17/14, EU:C:2015:608, σκέψη 67 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
24 Βλ. απόφαση Credit Suisse Securities (σκέψεις 68 έως 78).
25 Βλ. απόφαση Credit Suisse Securities (σκέψη 72 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
26 Βλ. απόφαση Credit Suisse Securities (σκέψη 77).
27 Βλ. αποφάσεις της 15ης Μαΐου 1997, Futura Participations και Singer (C‑250/95, EU:C:1997:239, σκέψη 22), και της 13ης Δεκεμβρίου 2005, Marks & Spencer (C‑446/03, EU:C:2005:763, σκέψη 39). Βλ. επίσης απόφαση της 15ης Φεβρουαρίου 2007, Centro Equestre da Lezíria Grande (C‑345/04, EU:C:2007:96).
28 Βλ. απόφαση της 15ης Φεβρουαρίου 2007, Centro Equestre da Lezíria Grande (C‑345/04, EU:C:2007:96, σκέψεις 23 και 24).
29 Βλ. CFE tax advisers Europe, «Opinion Statement ECJ-TF 3/2019 on the CJEU decision of 22 November 2018 in Case C‑575/17, Sofina, on withholding taxes, losses and territoriality», σημεία 19 και 20, διαθέσιμη στη διεύθυνση: https://taxadviserseurope.org/new_ahgency/wp-content/uploads/2019/10/ECJ-TF_3-2019_Sofina_FINAL.pdf.
30 Βλ. Dassesse, M., «L’arrêt Sofina», Journal de droit fiscal, Bruylant, Βρυξέλλες, 2018, σ. 5 έως 30, ιδίως σημείο 3.2 (σ. 25 και 26).
31 Βλ. CFE tax advisers Europe, «Opinion Statement ECJ-TF 3/2019 on the CJEU decision of 22 November 2018 in Case C‑575/17, Sofina, on withholding taxes, losses and territoriality», όπ.π., σημείο 29.
32 Απόφαση C‑10/14, C‑14/14 και C‑17/14 (EU:C:2015:608).
33 Βλ. απόφαση της 17ης Σεπτεμβρίου 2015, Miljoen κ.λπ. (C‑10/14, C‑14/14 και C‑17/14, EU:C:2015:608, σκέψεις 57 έως 61).
34 Βλ. αποφάσεις της 12ης Δεκεμβρίου 2006, Test Claimants in Class IV of the ACT Group Litigation (C‑374/04, EU:C:2006:773, σκέψη 68), της 14ης Δεκεμβρίου 2006, Denkavit Internationaal και Denkavit France (C‑170/05, EU:C:2006:783, σκέψη 35), και της 17ης Σεπτεμβρίου 2015, Miljoen κ.λπ. (C‑10/14, C‑14/14 και C‑17/14, EU:C:2015:608, σκέψη 67 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
35 Βλ. προτάσεις του γενικού εισαγγελέα P. Mengozzi στην υπόθεση Renneberg (C‑527/06, EU:C:2008:362, σημείο 70).
36 Βλ. απόφαση της 22ας Ιανουαρίου 2009, STEKO Industriemontage (C‑377/07, EU:C:2009:29, σκέψη 33).
37 Βλ. απόφαση της 26ης Φεβρουαρίου 2019, N Luxembourg 1 κ.λπ. (C‑115/16, C‑118/16, C‑119/16 και C‑299/16, EU:C:2019:134, σκέψη 96).
38 Βλ. απόφαση της 26ης Φεβρουαρίου 2019, N Luxembourg 1 κ.λπ. (C‑115/16, C‑118/16, C‑119/16 και C‑299/16, EU:C:2019:134, σκέψη 109).
39 Οδηγία του Συμβουλίου, της 12ης Ιουλίου 2016, για τη θέσπιση κανόνων κατά πρακτικών φοροαποφυγής που έχουν άμεση επίπτωση στη λειτουργία της εσωτερικής αγοράς (ΕΕ 2016, L 193, σ. 1).
40 Η αναβολή της φορολόγησης σε περίπτωση ζημιογόνου κατάστασης ενσωματώθηκε στη σουηδική νομοθεσία μόνον μετά την απόφαση Sofina και, επομένως, δεν εφαρμοζόταν κατά τον χρόνο των πραγματικών περιστατικών της υπό κρίση υπόθεσης.
41 Βλ. απόφαση Sofina (σκέψη 72).
42 Βλ. απόφαση της 15ης Μαΐου 1997, Futura Participations και Singer (C‑250/95, EU:C:1997:239, σκέψη 40).
43 Βλ. απόφαση της 27ης Νοεμβρίου 2025, Santander Renta Variable España Pensiones, Fondo de Pensiones (C‑525/24, EU:C:2025:922, σκέψη 66 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
44 Βλ. απόφαση της 15ης Σεπτεμβρίου 2011, Accor (C‑310/09, EU:C:2011:581, σκέψη 99 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
45 Απόφαση C‑446/03 (EU:C:2005:763).
46 Βλ., μεταξύ άλλων, συνεκδικαζόμενες υποθέσεις OPmobility (C‑287/25), Société Générale (C‑288/25) και Société Générale (C‑289/25), οι οποίες εκκρεμούν επί του παρόντος, στο πλαίσιο των οποίων θα εξεταστούν η δυνατότητα καταλογισμού, από τη μητρική εταιρία η οποία είναι επικεφαλής ενοποιημένου φορολογικώς ομίλου, των ζημιών αλλοδαπής θυγατρικής στο συνολικό αποτέλεσμα του εν λόγω ενοποιημένου φορολογικώς ομίλου, καθώς και τα κριτήρια που διατυπώθηκαν με την απόφαση της 13ης Δεκεμβρίου 2005, Marks & Spencer (C‑446/03, EU:C:2005:763).
47 Βλ., μεταξύ άλλων, CFE tax advisers Europe, «Opinion Statement ECJ-TF 3/2019 on the CJEU decision of 22 November 2018 in Case C‑575/17, Sofina, on withholding taxes, losses and territoriality», όπ.π., σημείο 29.
48 Βλ. αποφάσεις Sofina (σκέψη 23 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία), της 16ης Ιουνίου 2022, ACC Silicones (C‑572/20, στο εξής: απόφαση ACC Silicones, EU:C:2022:469, σκέψη 31), και Credit Suisse Securities (σκέψη 30).
49 Βλ. αποφάσεις Sofina (σκέψεις 24 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία) και Credit Suisse Securities (σκέψη 31).
50 Βλ. αποφάσεις Sofina (σκέψη 34) και Credit Suisse Securities (σκέψη 42).
51 Βλ. απόφαση ACC Silicones (σκέψη 34).
52 Βλ. αποφάσεις Sofina (σκέψη 46 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία) και ACC Silicones (σκέψη 37 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
53 Βλ. σημεία 35 και 36 των παρουσών προτάσεων.
54 Βλ. αποφάσεις Sofina (σκέψη 47 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία) και ACC Silicones (σκέψη 40 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
55 Βλ. απόφαση Sofina (σκέψεις 52 και 53).
56 Βλ. απόφαση ACC Silicones (σκέψη 51 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
57 Βλ. απόφαση Sofina (σκέψεις 55 έως 64 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
58 Βλ. απόφαση Credit Suisse Securities (σκέψη 80 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
59 Βλ. απόφαση της 10ης Φεβρουαρίου 2011, Haribo Lakritzen Hans Riegel και Österreichische Salinen (C‑436/08 και C‑437/08, EU:C:2011:61, σκέψεις 69 και 70 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
60 Βλ. απόφαση της 31ης Μαΐου 2018, Hornbach-Baumarkt (C‑382/16, EU:C:2018:366, σκέψη 49).
61 Οδηγία του Συμβουλίου, της 15ης Φεβρουαρίου 2011, σχετικά με τη διοικητική συνεργασία στον τομέα της φορολογίας και με την κατάργηση της οδηγίας 77/799/ΕΟΚ (ΕΕ 2011, L 64, σ. 1).
62 Βλ. απόφαση Credit Suisse Securities (σκέψη 77).