–

η Nationale Nederlanden Schadeverzekering Maatschappij NV, ενεργούσα υπό την εμπορική επωνυμία Reaal Schadeverzekering NV, εκπροσωπούμενη από τον D. M. de Knijff και την M. S. van der Keur, advocaten,

–

η Ολλανδική Κυβέρνηση, εκπροσωπούμενη από τις M. K. Bulterman και A. Hanje,

–

η Ευρωπαϊκή Επιτροπή, εκπροσωπούμενη από την G. Goddin, την A. Manzaneque Valverde και τον P. Vanden Heede,

1

Η αίτηση προδικαστικής αποφάσεως αφορά την ερμηνεία του άρθρου 12, παράγραφος 1, της οδηγίας 2009/103/ΕΚ του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 16ης Σεπτεμβρίου 2009, σχετικά με την ασφάλιση της αστικής ευθύνης που προκύπτει από την κυκλοφορία αυτοκινήτων οχημάτων και τον έλεγχο της υποχρεώσεως προς ασφάλιση της ευθύνης αυτής (ΕΕ 2009, L 263, σ. 11).

2

Η αίτηση αυτή υποβλήθηκε στο πλαίσιο ένδικης διαφοράς μεταξύ του Stichting Koskea, ιδρύματος που ενεργεί υπό την ιδιότητα του δικαστικού συμπαραστάτη του ED, και της Nationale Nederlanden Schadeverzekering Maatschappij NV (στο εξής: Nationale Nederlanden), η οποία ενεργεί υπό την εμπορική επωνυμία Reaal Schadeverzekering NV, με αντικείμενο την έκταση της κάλυψης την οποία πρέπει να παρέχει η υποχρεωτική ασφάλιση της αστικής ευθύνης που προκύπτει από την κυκλοφορία αυτοκινήτων οχημάτων.

Το νομικό πλαίσιο

Το δίκαιο της Ένωσης

3

Οι αιτιολογικές σκέψεις 21 και 23 της οδηγίας 2009/103 έχουν ως εξής:

4

Κατά το άρθρο 1, σημείο 1, της οδηγίας ως «όχημα» νοείται «οιοδήποτε αυτοκίνητο όχημα προοριζόμενο να κινείται επί του εδάφους διά μηχανικής δυνάμεως και μη κινούμενο επί σιδηροτροχιών, ως επίσης και οιοδήποτε ρυμουλκούμενο όχημα, συζευγμένο ή μη μετά του κυρίως αυτοκινήτου οχήματος».

5

Το άρθρο 3 της οδηγίας, το οποίο επιγράφεται «Υποχρέωση ασφάλισης των οχημάτων», ορίζει τα εξής:

6

Το άρθρο 5 της οδηγίας παρέχει στα κράτη μέλη, υπό ορισμένες προϋποθέσεις, την ευχέρεια να παρεκκλίνουν από τις διατάξεις του άρθρου 3 της οδηγίας για ορισμένα, φυσικά ή νομικά πρόσωπα, δημοσίου ή ιδιωτικού δικαίου.

7

Το άρθρο 12 της οδηγίας 2009/103, το οποίο επιγράφεται «Ειδικές κατηγορίες θυμάτων», προβλέπει τα εξής:

8

Κατά το άρθρο 13 της οδηγίας, το οποίο επιγράφεται «Ρήτρες αποκλεισμού»:

9

Όπως προκύπτει από το άρθρο της 29, η οδηγία 2009/103 κατήργησε και αντικατέστησε την οδηγία 72/166/ΕΟΚ του Συμβουλίου, της 24ης Απριλίου 1972, περί εναρμονίσεως των νομοθεσιών των κρατών μελών των σχετικών με την ασφάλιση της αστικής ευθύνης που προκύπτει από την κυκλοφορία αυτοκινήτων οχημάτων και με τον έλεγχο της υποχρεώσεως προς ασφάλιση της ευθύνης αυτής (ΕΕ ειδ. έκδ. 06/001, σ. 136), τη δεύτερη οδηγία 84/5/ΕΟΚ του Συμβουλίου, της 30ής Δεκεμβρίου 1983, για την προσέγγιση των νομοθεσιών των κρατών μελών των σχετικών με την ασφάλιση της αστικής ευθύνης που προκύπτει από την κυκλοφορία αυτοκινήτων οχημάτων (ΕΕ 1984, L 8, σ. 17), την τρίτη οδηγία 90/232/ΕΟΚ του Συμβουλίου, της 14ης Μαΐου 1990, για την προσέγγιση των νομοθεσιών των κρατών μελών σχετικά με την ασφάλιση αστικής ευθύνης που προκύπτει από την κυκλοφορία αυτοκινήτων οχημάτων (ΕΕ 1990, L 129, σ. 33), την οδηγία 2000/26/ΕΚ του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 16ης Μαΐου 2000, για την προσέγγιση των νομοθεσιών των κρατών μελών σχετικά με την ασφάλιση της αστικής ευθύνης που προκύπτει από την κυκλοφορία αυτοκινήτων οχημάτων και για την τροποποίηση των οδηγιών 73/239/ΕΟΚ και 88/357/ΕΟΚ του Συμβουλίου (τέταρτη οδηγία ασφάλισης αυτοκινήτων) (ΕΕ 2000, L 181, σ. 65), και την οδηγία 2005/14/ΕΚ του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 11ης Μαΐου 2005, για τροποποίηση των οδηγιών 72/166/ΕΟΚ, 84/5/ΕΟΚ, 88/357/ΕΟΚ και 90/232/ΕΟΚ του Συμβουλίου και της οδηγίας 2000/26/ΕΚ του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου σχετικά με την ασφάλιση αστικής ευθύνης που προκύπτει από την κυκλοφορία οχημάτων (ΕΕ 2005, L 149, σ. 14), όπως τροποποιήθηκαν με τις οδηγίες που παρατίθενται στο παράρτημα Ι, μέρος Α, της οδηγίας 2009/103.

Το ολλανδικό δίκαιο

10

Το άρθρο 4, παράγραφος 1, του Wet betreffende verplichte verzekering tegen wettelijke aansprakelijkheid inzake motorrijtuigen (νόμου περί υποχρεωτικής ασφάλισης της αστικής ευθύνης που προκύπτει από την κυκλοφορία αυτοκινήτων οχημάτων), της 30ής Μαΐου 1963 (Stb. 1963, αριθ. 228), όπως ίσχυε κατά τον χρόνο των πραγματικών περιστατικών της διαφοράς της κύριας δίκης (στο εξής: WAM), έχει ως εξής:

Η διαφορά της κύριας δίκης και τα προδικαστικά ερωτήματα

11

Στα τέλη του 2016 ο ED ενεπλάκη σε τροχαίο ατύχημα ενώ οδηγούσε ένα μικρό λεωφορείο ιδιοκτησίας ποδοσφαιρικού συλλόγου στο οποίο επέβαιναν ένας πρώην προπονητής του συλλόγου και δύο μέλη του. Ενώ το μικρό λεωφορείο κινείτο με ταχύτητα περίπου 70 km/h, ο προπονητής, ο οποίος καθόταν στο πίσω δεξί μέρος, τράβηξε αιφνιδίως το χειρόφρενο του οχήματος. Το μικρό λεωφορείο εξήλθε της πορείας του και προσέκρουσε σε κολώνες. Ο ED και το μέλος του συλλόγου που καθόταν στην πρόσθια θέση του συνεπιβάτη εκτινάχθηκαν από το όχημα. Ο τελευταίος υπέκυψε στα τραύματά του. Ο ED τραυματίστηκε σοβαρά και υπέστη μόνιμες και πολύ σοβαρές βλάβες από το ατύχημα. Ο πρώην προπονητής και το άλλο μέλος του συλλόγου τραυματίστηκαν ελαφρά.

12

Ο ποδοσφαιρικός σύλλογος στον οποίο ανήκε το μικρό λεωφορείο είχε συνάψει σύμβαση ασφάλισης της αστικής ευθύνης που προκύπτει από την κυκλοφορία αυτοκινήτων οχημάτων με τη Reaal Schadeverzekering, η οποία στη συνέχεια συγχωνεύθηκε με τη Nationale Nederlanden. Ο εν λόγω σύλλογος είχε επίσης συνάψει σύμβαση ασφάλισης ατυχήματος επιβατών και οδηγού με τη Nationale Nederlanden (στο εξής: ασφάλιση ατυχήματος).

13

Ο ED, εκπροσωπούμενος από το Stichting Koskea, το οποίο διαχειρίζεται την περιουσία του και υπερασπίζεται τα συμφέροντά του, ζήτησε από τη Nationale Nederlanden να καλύψει, βάσει της ασφάλισης ατυχήματος, τις ζημίες που του προκάλεσε το ατύχημα. Τον Ιανουάριο του 2020 ο δικηγόρος της ανωτέρω επιχείρησης ενημέρωσε τον ED ότι δεν καλυπτόταν από την ασφάλιση ατυχήματος, διότι, όπως προέκυπτε από την έκθεση της αστυνομίας σχετικά με τις συνθήκες του ατυχήματος, είχε οδηγήσει το μικρό λεωφορείο μετά από κατανάλωση αλκοόλ και ενώ βρισκόταν υπό την επήρεια του. Ο δικηγόρος τον ενημέρωσε επίσης ότι δεν καλυπτόταν ούτε από την υποχρεωτική ασφάλιση αστικής ευθύνης που προβλέπεται από τον WAM, καθόσον αυτή δεν καλύπτει τις ζημίες που υφίσταται ο οδηγός.

14

Το Stichting Koskea, ενεργώντας εξ ονόματος και για λογαριασμό του ED, άσκησε αγωγή ενώπιον του rechtbank Noord-Nederland (πρωτοδικείου Noord-Nederland, Κάτω Χώρες), ζητώντας να αναγνωριστεί ότι η Nationale Nederlanden υποχρεούται, δυνάμει του WAM, να αποκαταστήσει την επελθούσα και τη μελλοντική ζημία του ED. Προς στήριξη της αγωγής, το εν λόγω ίδρυμα υποστήριξε, μεταξύ άλλων, ότι δεν είχε εφαρμογή εν προκειμένω το άρθρο 4, παράγραφος 1, του WAM, σύμφωνα με το οποίο οι ζημίες τις οποίες υφίσταται ο οδηγός του οχήματος αποκλείονται από την υποχρεωτική ασφαλιστική κάλυψη της αστικής ευθύνης που προκύπτει από την κυκλοφορία αυτοκινήτων οχημάτων, δεδομένου ότι, μολονότι ο ED οδηγούσε το όχημα κατά τον χρόνο του ατυχήματος, δεν μπορούσε πλέον να θεωρηθεί οδηγός, κατά την έννοια της διάταξης αυτής, διότι ο πρώην προπονητής, τραβώντας το χειρόφρενο, είχε συμπεριφερθεί ως οδηγός.

15

Με απόφαση της 22ας Οκτωβρίου 2020, το ανωτέρω δικαστήριο έκανε δεκτή την αγωγή. Έκρινε, κατ’ ουσίαν, ότι, από τη στιγμή που ο πρώην προπονητής τράβηξε το χειρόφρενο, ο ED δεν ήταν πλέον σε θέση να οδηγήσει πράγματι το μικρό λεωφορείο και, κατά συνέπεια, δεν μπορούσε πλέον να θεωρηθεί οδηγός του, κατά την έννοια του άρθρου 4, παράγραφος 1, του WAM.

16

Η National Nederlanden άσκησε έφεση κατά της απόφασης αυτής ενώπιον του Gerechtshof Arnhem-Leeuwarden (εφετείου Arnhem-Leeuwarden, Κάτω Χώρες). Με απόφαση της 13ης Δεκεμβρίου 2022, το δικαστήριο αυτό εξαφάνισε την πρωτόδικη απόφαση με το σκεπτικό, κατ’ ουσίαν, ότι η ενεργοποίηση του χειρόφρενου από τον πρώην προπονητή δεν είχε ως συνέπεια να απολέσει ο ED την ιδιότητα του οδηγού. Συναφώς, επισήμανε ότι ο ED παρέμεινε το πρόσωπο που είχε καθίσει στη θέση του οδηγού, είχε θέσει το όχημα σε κίνηση, είχε καθορίσει την ταχύτητα και είχε επιλέξει την κατεύθυνση. Επομένως, κατά το ανωτέρω δικαστήριο, αυτός χειριζόταν τα όργανα ελέγχου του οχήματος, κάτι που δεν αναιρείται από το γεγονός ότι ο πρώην προπονητής τράβηξε αιφνιδίως το χειρόφρενο και, ως εκ τούτου, προέβη σε πράξη οδήγησης.

17

Το Stichting Koskea άσκησε αναίρεση ενώπιον του Hoge Raad der Nederlanden (Ανωτάτου Δικαστηρίου των Κάτω Χωρών), ήτοι του αιτούντος δικαστηρίου. Ενώπιόν του υποστηρίζει ότι, μετά την ενεργοποίηση του χειρόφρενου από τον πρώην προπονητή, ο ED δεν μπορούσε πλέον να θεωρηθεί οδηγός του μικρού λεωφορείου, καθόσον η ενέργεια αυτή του στέρησε τη δυνατότητα να οδηγεί πράγματι το όχημα.

18

Το αιτούν δικαστήριο αναφέρει ότι, με το άρθρο 4, παράγραφος 1, του WAM, ο Ολλανδός νομοθέτης μετέφερε στο εσωτερικό δίκαιο το άρθρο 1, πρώτο εδάφιο, της οδηγίας 90/232, νυν άρθρο 12, παράγραφος 1, της οδηγίας 2009/103, κατά το οποίο η υποχρεωτική ασφάλιση της αστικής ευθύνης σχετικά με την κυκλοφορία οχημάτων πρέπει να καλύπτει την ευθύνη για σωματικές βλάβες όλων των επιβατών, πλην του οδηγού. Επισημαίνει, ωστόσο, ότι η έννοια του «οδηγού» δεν ορίζεται ούτε στην τελευταία αυτή οδηγία ούτε στις οδηγίες που αυτή αντικατέστησε.

19

Όπως αναφέρει το αιτούν δικαστήριο, το Δικαστήριο ανέκαθεν υπογράμμιζε στη σχετική νομολογία του τη σημασία της προστασίας των επιβατών, θυμάτων τροχαίου ατυχήματος, καθώς και τον σκοπό να διασφαλιστεί ότι η υποχρεωτική ασφάλιση της αστικής ευθύνης που προκύπτει από την κυκλοφορία αυτοκινήτων οχημάτων παρέχει τη δυνατότητα σε όλους τους επιβάτες, θύματα τροχαίου ατυχήματος, να αποζημιωθούν για τις ζημίες που υπέστησαν. Ωστόσο, από τη νομολογία αυτή προκύπτει επίσης ότι το άρθρο 12, παράγραφος 1, της οδηγίας 2009/103 διακρίνει τον οδηγό από τους λοιπούς επιβάτες.

20

Υπό το πρίσμα των στοιχείων αυτών, το αιτούν δικαστήριο διερωτάται εάν το άρθρο 12, παράγραφος 1, της οδηγίας 2009/103 έχει την έννοια ότι η προβλεπόμενη από το άρθρο αυτό υποχρεωτική ασφάλιση της αστικής ευθύνης πρέπει να καλύπτει την ευθύνη για τις ζημίες που υφίσταται ο αρχικός οδηγός του οικείου οχήματος, όταν επιβάτης παρεμβαίνει στην οδήγηση του οχήματος και προκαλεί με τον τρόπο αυτόν ατύχημα. Σε καταφατική περίπτωση, το αιτούν δικαστήριο εκτιμά ότι πρέπει να εξεταστεί το ζήτημα εάν το δίκαιο της Ένωσης επιβάλλει ορισμένες απαιτήσεις τις οποίες οφείλει να τηρεί το εθνικό δικαστήριο προκειμένου να εκτιμήσει εάν, υπό τις περιστάσεις της υπόθεσης της κύριας δίκης, το πρόσωπο που οδηγούσε το όχημα κατά τον χρόνο του ατυχήματος έχει απολέσει την ιδιότητα του οδηγού και μπορεί, ως εκ τούτου, να τύχει της προστασίας που απορρέει από την οδηγία 2009/103.

21

Υπό τις συνθήκες αυτές, το Hoge Raad der Nederlanden (Ανώτατο Δικαστήριο των Κάτω Χωρών) αποφάσισε να αναστείλει την ενώπιόν του διαδικασία και να υποβάλει στο Δικαστήριο τα ακόλουθα προδικαστικά ερωτήματα:

Επί των προδικαστικών ερωτημάτων

Επί του πρώτου προδικαστικού ερωτήματος

22

Με το πρώτο προδικαστικό ερώτημα, το αιτούν δικαστήριο ζητεί, κατ’ ουσίαν, να διευκρινιστεί εάν το άρθρο 12, παράγραφος 1, της οδηγίας 2009/103 έχει την έννοια ότι οι ζημίες τις οποίες υπέστη ο οδηγός του μοναδικού οχήματος που εμπλέκεται σε τροχαίο ατύχημα δεν πρέπει να καλύπτονται από την προβλεπόμενη από την οδηγία αυτή υποχρεωτική ασφάλιση της αστικής ευθύνης που προκύπτει από την κυκλοφορία αυτοκινήτων οχημάτων, ακόμη και όταν επιβάτης παρεμβαίνει στην οδήγηση του οχήματος και προκαλεί με τον τρόπο αυτόν το ατύχημα.

23

Κατά πάγια νομολογία, για την ερμηνεία διάταξης του δικαίου της Ένωσης πρέπει να λαμβάνονται υπόψη όχι μόνον το γράμμα της, αλλά και το πλαίσιο στο οποίο αυτή εντάσσεται και οι σκοποί που επιδιώκονται με τη ρύθμιση της οποίας αποτελεί μέρος (βλ. αποφάσεις της 17ης Νοεμβρίου 1983, Merck, 292/82, EU:C:1983:335, σκέψη 12, και της 30ής Οκτωβρίου 2025, Killybegs Fishing Enterprises κ.λπ., C‑546/24, EU:C:2025:844, σκέψη 16).

24

Κατά πάγια επίσης νομολογία, η σημασία και το περιεχόμενο όρων ως προς τους οποίους το δίκαιο της Ένωσης δεν παρέχει κανέναν ορισμό και δεν παραπέμπει στο δίκαιο των κρατών μελών πρέπει να προσδιορίζονται σύμφωνα με το σύνηθες νόημά τους στην καθημερινή γλώσσα, λαμβανομένων ταυτόχρονα υπόψη του πλαισίου εντός του οποίου χρησιμοποιούνται οι όροι και των σκοπών που επιδιώκει η ρύθμιση στην οποία εντάσσονται (πρβλ. αποφάσεις της 18ης Οκτωβρίου 2011, Brüstle, C‑34/10, EU:C:2011:669, σκέψεις 25 και 31 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία, και της 5ης Σεπτεμβρίου 2024, BIOR, C‑344/23, EU:C:2024:696, σκέψη 40).

25

Κατά πρώτον, όσον αφορά τους όρους του άρθρου 12, παράγραφος 1, της οδηγίας 2009/103, υπενθυμίζεται ότι, σύμφωνα με τη διάταξη αυτή, υπό την επιφύλαξη άρθρου 13, παράγραφος 1, δεύτερο εδάφιο, της οδηγίας, το οποίο θεσπίζει μια άνευ σημασίας για την υπόθεση της κύριας δίκης εξαίρεση, η ασφάλιση που προβλέπει το άρθρο 3 της οδηγίας καλύπτει την ευθύνη για σωματικές βλάβες «όλων των επιβατών, πλην του οδηγού», που προκύπτουν από την κυκλοφορία ενός οχήματος.

26

Σύμφωνα με το άρθρο 3, πρώτο εδάφιο, της οδηγίας, υπό την επιφύλαξη της εφαρμογής του άρθρου 5 αυτής, το οποίο προβλέπει παρεκκλίσεις από την υποχρέωση ασφάλισης οχημάτων, ομοίως άνευ σημασίας για την υπόθεση της κύριας δίκης, κάθε κράτος μέλος λαμβάνει όλα τα κατάλληλα μέτρα ώστε η αστική ευθύνη, η σχετική με την κυκλοφορία οχημάτων με συνήθη στάθμευση στο έδαφός του να καλύπτεται από ασφάλιση.

27

Όπως και οι οδηγίες τις οποίες αντικατέστησε, η οδηγία 2009/103 δεν ορίζει ούτε τον όρο «οδηγός» ούτε τον όρο «επιβάτης» και δεν παραπέμπει στο δίκαιο των κρατών μελών για τον ορισμό τους. Όσον αφορά το σύνηθες νόημα των όρων αυτών στην καθημερινή γλώσσα, επισημαίνεται ότι ο όρος «οδηγός» αναφέρεται σε ένα άτομο που οδηγεί ή κατευθύνει κάτι ή κάποιον. Σε σχέση με το όχημα, ο όρος αυτός αναφέρεται στο άτομο που βρίσκεται στο τιμόνι ή χειρίζεται τα όργανα ελέγχου του οχήματος και το κατευθύνει. Ο όρος «επιβάτης» αφορά, από την πλευρά του, πρόσωπο το οποίο μεταφέρεται με όχημα και δεν το οδηγεί.

28

Λαμβανομένων υπόψη των στοιχείων αυτών, από το γράμμα του άρθρου 12, παράγραφος 1, της οδηγίας 2009/103 δύναται να συναχθεί, πρώτον, ότι μέσα σε ένα όχημα ενδέχεται να υπάρχουν πολλοί «επιβ[άτες], πλην του οδηγού», αλλά, κατ’ αρχήν, ένας μόνον οδηγός μπορεί να υπάρχει κάθε φορά. Δεύτερον, υπό την επιφύλαξη ειδικών περιπτώσεων, ιδίως της πρακτικής της υποβοηθούμενης οδήγησης που αποσκοπεί στην απόκτηση άδειας οδήγησης, οι οποίες μπορεί να υπόκεινται σε ειδικούς κανόνες, ο όρος «οδηγός» αναφέρεται συνήθως στο πρόσωπο που χειρίζεται τα όργανα ελέγχου του οχήματος ή βρίσκεται στο τιμόνι και είναι υπεύθυνο για την οδήγησή του, ενώ ο όρος «επιβάτης» αναφέρεται σε πρόσωπο το οποίο βρίσκεται σε άλλη θέση μέσα στο όχημα και δεν το οδηγεί. Τέλος, η διάταξη αυτή δεν προβλέπει ότι η ευθύνη για τις ζημίες που υφίσταται ο «οδηγός» του οχήματος πρέπει να καλύπτεται από την κατά το άρθρο 3 της οδηγίας ασφάλιση.

29

Κατά δεύτερον, όσον αφορά το πλαίσιο στο οποίο εντάσσεται το άρθρο 12, παράγραφος 1, της οδηγίας 2009/103, επισημαίνεται, πρώτον, ότι η έννοια του «οχήματος» ορίζεται στο άρθρο 1, σημείο 1, της οδηγίας ως οιοδήποτε αυτοκίνητο όχημα προοριζόμενο να κινείται επί του εδάφους διά μηχανικής δυνάμεως και μη κινούμενο επί σιδηροτροχιών, ως επίσης και οιοδήποτε ρυμουλκούμενο όχημα, συζευγμένο ή μη μετά του κυρίως αυτοκινήτου οχήματος.

30

Δεδομένου ότι, σύμφωνα με την οδηγία, τα οχήματα πρέπει, επομένως, να κινούνται αναγκαστικά με μηχανική δύναμη (πρβλ. απόφαση της 12ης Οκτωβρίου 2023, KBC Verzekeringen, C‑286/22, EU:C:2023:767, σκέψεις 37, 38 και 40), κάθε όχημα που βρίσκεται σε κυκλοφορία έχει, κατ’ αρχήν, με εξαίρεση τα αυτοοδηγούμενα οχήματα, οδηγό καθώς και θέση οδηγού και ο οδηγός αυτός είναι το πρόσωπο το οποίο, στο εσωτερικό του οχήματος, ενεργοποιεί ή είναι σε θέση να ενεργοποιήσει, καθήμενος στη θέση του οδηγού, τη μηχανική δύναμη του οχήματος προκειμένου να το θέσει σε κίνηση.

31

Δεύτερον, μολονότι το άρθρο 3, τέταρτο εδάφιο, της οδηγίας 2009/103 ορίζει ότι η ασφάλιση που αναφέρεται στο πρώτο εδάφιο καλύπτει υποχρεωτικά και τις υλικές ζημιές και τις σωματικές βλάβες, από τον συνδυασμό της διάταξης αυτής με το άρθρο 12, παράγραφος 1, της οδηγίας προκύπτει ότι πρόκειται, ειδικότερα, για σωματικές βλάβες «όλων των επιβατών, πλην του οδηγού».

32

Τρίτον, κατά το άρθρο 12, παράγραφος 2, της οδηγίας, τα μέλη της οικογένειας του ασφαλισμένου, του οδηγού ή κάθε άλλου προσώπου το οποίο φέρει σε περίπτωση ατυχήματος την αστική ευθύνη η οποία καλύπτεται από την ασφάλιση του άρθρου 3, δεν μπορούν να αποκλειστούν, λόγω του δεσμού συγγενείας, από το δικαίωμα ασφάλισης για τις σωματικές βλάβες τους. Επιπλέον, κατά το άρθρο 12, παράγραφος 3, της οδηγίας 2009/103, η ασφάλιση που αναφέρεται στο άρθρο 3 καλύπτει τις σωματικές βλάβες και τις υλικές ζημίες που υπέστησαν πεζοί, ποδηλάτες και άλλοι μη μηχανοκίνητοι χρήστες των δρόμων οι οποίοι, συνεπεία ατυχήματος στο οποίο εμπλέκεται μηχανοκίνητο όχημα, δικαιούνται αποζημίωση σύμφωνα με το εθνικό αστικό δίκαιο. Περαιτέρω, το άρθρο 13, παράγραφος 3, της οδηγίας προβλέπει ότι τα κράτη μέλη λαμβάνουν τα αναγκαία μέτρα για να εξασφαλίσουν ότι κάθε νομική διάταξη ή συμβατική ρήτρα ασφαλιστηρίου συμβολαίου η οποία αποκλείει έναν επιβάτη από την ασφαλιστική κάλυψη λόγω του ότι γνώριζε ή όφειλε να γνωρίζει ότι ο οδηγός του οχήματος βρισκόταν υπό την επήρεια οινοπνεύματος ή οιασδήποτε άλλης ουσίας που προκαλεί μέθη κατά τον χρόνο του ατυχήματος θα θεωρείται ανίσχυρη ως προς τις αξιώσεις που προβάλλει ο επιβάτης αυτός.

33

Οι διατάξεις αυτές, όπως και το άρθρο 12, παράγραφος 1, της οδηγίας 2009/103, διακρίνουν τον οδηγό του οχήματος από τα λοιπά πρόσωπα που ενδεχομένως επέβαιναν στο όχημα, καθώς και από τους λοιπούς χρήστες του οδικού δικτύου που δεν επέβαιναν στο όχημα, αλλά ενδέχεται να έχουν επηρεαστεί από αυτοκινητικό ατύχημα. Επομένως, οι κατηγορίες θυμάτων ατυχήματος καθορίζονται, κατ’ ουσίαν, σε αντιδιαστολή με τον οδηγό του εμπλεκόμενου οχήματος.

34

Τέταρτον, επισημαίνεται ότι, κατά το άρθρο 12, παράγραφος 3, δεύτερο εδάφιο, της οδηγίας, το άρθρο 12 αυτής δεν προδικάζει ούτε την αστική ευθύνη ούτε το ποσό της αποζημίωσης. Ως εκ τούτου, ο ρόλος που μπορεί να διαδραμάτισε ο ένας ή ο άλλος επιβαίνων στο όχημα, όπως, εν προκειμένω, ο επιβάτης που τράβηξε το χειρόφρενο, στην εξέλιξη του ατυχήματος και, ως εκ τούτου, στην επέλευση ζημιών, ενδέχεται, σύμφωνα με το καθεστώς αστικής ευθύνης που ισχύει στο κράτος μέλος στο έδαφος του οποίου συνέβη το ατύχημα, να είναι καθοριστικός για το ποιος είναι αστικώς υπεύθυνος για το ατύχημα και να επηρεάσει την έκταση της αποζημίωσης. Εντούτοις, τα τελευταία αυτά στοιχεία διαφέρουν από προσωπικό πεδίο εφαρμογής της υποχρεωτικής ασφαλιστικής κάλυψης που προβλέπει η οδηγία 2009/103.

35

Επ’ αυτού, το Δικαστήριο έχει επανειλημμένως κρίνει ότι η υποχρέωση ασφαλιστικής κάλυψης της αστικής ευθύνης εξ αυτοκινήτων οχημάτων για ζημίες σε βάρος τρίτων διαφέρει από την έκταση της αποζημίωσης των τελευταίων βάσει της αστικής ευθύνης. Πράγματι, ενώ η πρώτη ορίζεται και εξασφαλίζεται από τη νομοθεσία της Ένωσης, η δεύτερη διέπεται, κυρίως, από το εθνικό δίκαιο (αποφάσεις της 17ης Μαρτίου 2011, Carvalho Ferreira Santos, C‑484/09, EU:C:2011:158, σκέψη 31, και της 12ης Οκτωβρίου 2023, KBC Verzekeringen, C‑286/22, EU:C:2023:767, σκέψη 23).

36

Από το σύνολο των ως άνω στοιχείων του γράμματος και του πλαισίου στο οποίο εντάσσεται το άρθρο 12, παράγραφος 1, της οδηγίας 2009/103, προκύπτει ότι το άρθρο αυτό έχει την έννοια ότι η παρέμβαση επιβάτη στην οδήγηση οχήματος, εξαιτίας της οποίας προκαλείται ατύχημα, δεν μπορεί να έχει ως συνέπεια τη στέρηση από τον οδηγό του οχήματος της ιδιότητάς του αυτής, διότι άλλως θα θιγόταν τόσο η θεμελιώδης διάκριση μεταξύ οδηγού και τρίτων θυμάτων στην οποία στηρίζεται το θεσπισθέν από την οδηγία σύστημα υποχρεωτικής ασφάλισης της αστικής ευθύνης που προκύπτει από την κυκλοφορία αυτοκινήτων οχημάτων όσο και η διάκριση μεταξύ της υποχρέωσης ασφαλιστικής κάλυψης και της έκτασης της αποζημίωσης βάσει της αστικής ευθύνης για το ατύχημα, η οποία διέπεται από το εθνικό δίκαιο.

37

Τρίτον, επιβάλλεται η διαπίστωση ότι η ανωτέρω ερμηνεία επιρρωννύεται από τους σκοπούς που επιδιώκει η οδηγία 2009/103.

38

Αφενός, από την εξέλιξη της νομοθεσίας της Ένωσης στον τομέα της υποχρεωτικής ασφάλισης της αστικής ευθύνης που προκύπτει από την κυκλοφορία αυτοκινήτων οχημάτων συνάγεται ότι ο νομοθέτης της Ένωσης εξακολούθησε να επιδιώκει, και μάλιστα σε ακόμη μεγαλύτερο βαθμό, την επίτευξη του σκοπού της προστασίας των θυμάτων των ατυχημάτων που προκαλούνται από τα οχήματα αυτά (αποφάσεις της 20ής Δεκεμβρίου 2017, Núñez Torreiro, C‑334/16, EU:C:2017:1007, σκέψη 27 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία, και της 30ής Απριλίου 2025, Nastolo, C‑370/24, EU:C:2025:300, σκέψη 39).

39

Εντούτοις, όπως επισήμανε, κατ’ ουσίαν, ο γενικός εισαγγελέας στο σημείο 40 των προτάσεών του, ο σκοπός αυτός θα διακυβευόταν εάν, βάσει τυχαίων περιστάσεων, το πρόσωπο που βρίσκεται στο τιμόνι ενός οχήματος μπορούσε να απολέσει την ιδιότητά του ως οδηγού λόγω της παρέμβασης επιβάτη στην οδήγηση του οχήματος αυτού. Πράγματι, δεδομένου ότι, όπως διαπιστώθηκε στις σκέψεις 28 και 30 της παρούσας απόφασης, κάθε όχημα έχει, κατ’ αρχήν, με εξαίρεση τα αυτοοδηγούμενα οχήματα, οδηγό, η στέρηση από το πρόσωπο που βρίσκεται στο τιμόνι του οχήματος της ιδιότητας του οδηγού θα είχε ως συνέπεια ο παρεμβαίνων επιβάτης να αποκτά πλέον την ιδιότητα του οδηγού και, ως εκ τούτου, να αποκλείεται από την προστασία που η οδηγία αυτή σκοπεί να παράσχει σε τρίτους θύματα ατυχήματος, μεταξύ των οποίων και στους επιβάτες.

40

Επιπλέον, η ανασφάλεια δικαίου που θα προκαλούσε ένα τέτοιο ενδεχόμενο είναι, αφ’ εαυτής, ασυμβίβαστη με τον ανωτέρω σκοπό.

41

Αφετέρου, όπως επισήμανε ο γενικός εισαγγελέας στο σημείο 38 των προτάσεών του, χαρακτηριστικό επίσης της νομοθετικής εξέλιξης περί της οποίας έγινε λόγος στη σκέψη 38 της παρούσας απόφασης είναι ότι οι ζημίες τις οποίες υφίσταται ο οδηγός αποκλείονται, σταθερά και ρητά μετά την έκδοση της οδηγίας 90/232, από την υποχρεωτική ασφαλιστική κάλυψη της αστικής ευθύνης που προβλέπει το δίκαιο της Ένωσης, δεδομένου ότι η μόνη επιτρεπόμενη από τη σχετική νομοθεσία διάκριση ήταν πάντοτε αυτή μεταξύ οδηγού, αφενός, και επιβάτη ή άλλου τρίτου θύματος, αφετέρου (πρβλ. απόφαση της 1ης Δεκεμβρίου 2011, Churchill Insurance Company Limited και Evans, C‑442/10, EU:C:2011:799, σκέψεις 27 έως 31 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).

42

Επιπλέον, από κανένα στοιχείο της νομοθετικής αυτής εξέλιξης δεν προκύπτει ότι πρόθεση του νομοθέτη της Ένωσης ήταν να εναρμονίσει την υποχρέωση ασφάλισης της αστικής ευθύνης που προκύπτει από την κυκλοφορία αυτοκινήτων οχημάτων πέραν της κάλυψης των ζημιών που προκαλούνται σε τρίτους, ούτε και προκύπτει τέτοια πρόθεση από την οδηγία 2009/103. Εξάλλου, στην αιτιολογική σκέψη 21 της οδηγίας 2009/103 αναφέρεται ότι είναι σκόπιμο να παρασχεθεί στα μέλη της οικογένειας του ασφαλισμένου, του οδηγού ή οιουδήποτε άλλου υπεύθυνου προσώπου προστασία ανάλογη προς αυτή «των τρίτων θυμάτων», οπωσδήποτε όσον αφορά τις σωματικές βλάβες που υπέστησαν. Ομοίως, η αιτιολογική σκέψη 23 της ίδιας οδηγίας αναφέρεται στην επέκταση της ασφαλιστικής κάλυψης σε «όλους τους επιβάτες του οχήματος», διευκρινίζοντας, κατ’ ουσίαν, ότι το κατ’ αρχήν ανίσχυρο εθνικής ρύθμισης ή συμβατικής ρήτρας που αποκλείει, υπό ορισμένες περιστάσεις, την υποχρεωτική ασφαλιστική κάλυψη της αστικής ευθύνης όσον αφορά την «προσφυγή τρίτων θυμάτων» ουδόλως προδικάζει, μεταξύ άλλων, την ευθύνη που μπορεί να έχουν οι οικείοι επιβάτες βάσει της ισχύουσας εθνικής νομοθεσίας.

43

Επομένως, το ζήτημα της ενδεχόμενης υποχρέωσης ασφαλιστικής κάλυψης των ζημιών τις οποίες υπέστη ο οδηγός του μοναδικού οχήματος που εμπλέκεται σε τροχαίο ατύχημα εξακολουθεί, στο παρόν στάδιο εξέλιξης του δικαίου της Ένωσης, να διέπεται από το εθνικό δίκαιο των κρατών μελών.

44

Λαμβανομένου υπόψη του συνόλου των ανωτέρω, στο πρώτο προδικαστικό ερώτημα πρέπει να δοθεί η απάντηση ότι το άρθρο 12, παράγραφος 1, της οδηγίας 2009/103 έχει την έννοια ότι η προβλεπόμενη από την οδηγία υποχρεωτική ασφάλιση της αστικής ευθύνης που προκύπτει από την κυκλοφορία αυτοκινήτων οχημάτων δεν απαιτείται να καλύπτει τις ζημίες τις οποίες υπέστη ο οδηγός του μοναδικού οχήματος που εμπλέκεται σε τροχαίο ατύχημα, ακόμη και όταν επιβάτης παρεμβαίνει στην οδήγηση του οχήματος και προκαλεί με τον τρόπο αυτόν το ατύχημα.

Επί του δευτέρου προδικαστικού ερωτήματος

45

Λαμβανομένης υπόψη της απάντησης που δόθηκε στο πρώτο προδικαστικό ερώτημα παρέλκει η απάντηση στο δεύτερο προδικαστικό ερώτημα.

Επί των δικαστικών εξόδων

46

Δεδομένου ότι η παρούσα διαδικασία έχει ως προς τους διαδίκους της κύριας δίκης τον χαρακτήρα παρεμπίπτοντος που ανέκυψε ενώπιον του αιτούντος δικαστηρίου, σ’ αυτό εναπόκειται να αποφανθεί επί των δικαστικών εξόδων. Τα έξοδα στα οποία υποβλήθηκαν όσοι υπέβαλαν παρατηρήσεις στο Δικαστήριο, πλην των ως άνω διαδίκων, δεν αποδίδονται.