CONCLUSIE VAN ADVOCAAT-GENERAAL

M. CAMPOS SÁNCHEZ-BORDONA

van 17 september 2026 (1)

Zaak C‑407/25 [Tersten] (i)

Belgische Staat – Administratie Douane en Accijnzen

tegen

NV SI,

LM Kft,

LC,

BÜ Kft,

JS,

BZ,

QJF Kft,

LS,

SH Kft,

ZJ,

JZ,

XH,

HS,

3H H & LS GmbH

[verzoek van het hof van beroep Brussel (België) om een prejudiciële beslissing]

„ Prejudiciële verwijzing – Europees Openbaar Ministerie – Verordening (EU) 2017/1939 – Artikel 24, lid 2 – Melden van informatie bij het Europees Openbaar Ministerie – Artikel 4, lid 3, VEU – Beginsel van loyale samenwerking – Artikel 27 – Evocatierecht – Bevoegdheid van de nationale onderzoeksautoriteiten – Evocatie door het Europees Openbaar Ministerie tijdens de onderzoeksfase – Evocatie door het Europees Openbaar Ministerie na de strafvervolging – Beginsel van procedurele autonomie van de lidstaten ”






1.        Overeenkomstig verordening (EU) 2017/1939(2) moet een rechterlijke of rechtshandhavende instantie van een lidstaat, indien zij een onderzoek instelt met betrekking tot een strafbaar feit ten aanzien waarvan het Europees Openbaar Ministerie (EOM) bevoegd zou kunnen zijn, het EOM daarvan zonder onnodige vertraging in kennis stellen zodat het kan beslissen of het zijn evocatierecht zal uitoefenen.

2.        De strafzaak die tot de onderhavige prejudiciële verwijzing heeft geleid betreft strafbare feiten die onder de bevoegdheid van het EOM vallen. De Belgische douaneautoriteiten hebben een onderzoek naar deze strafbare feiten ingesteld toen verordening 2017/1939(3) reeds van kracht was, maar voordat het EOM de taken op het gebied van onderzoek en strafvervolging op zich nam (op 1 juni 2021)(4).

3.        Aangezien de Belgische autoriteiten het EOM destijds niet in kennis hebben gesteld van hun onderzoeken en de strafzaak in eerste aanleg is beslecht, wenst de verwijzende rechter in essentie te vernemen welke gevolgen dit ontbreken van een kennisgeving heeft voor deze procedure, die zich thans in de beroepsfase bevindt.

I.      Toepasselijke bepalingen

A.      Unierecht

1.       Verordening 2017/1939

4.        Artikel 4 („Taken”) luidt:

„Het EOM is belast met het instellen van onderzoek naar, het vervolgen en het voor de rechter brengen van daders van, en medeplichtigen aan, strafbare feiten die de financiële belangen van de Unie als bedoeld in richtlijn (EU) 2017/1371[(5)] schaden, zoals bepaald in deze verordening. Met betrekking daartoe stelt het EOM onderzoeken in, verricht het strafvervolgingshandelingen en treedt het op als openbaar aanklager bij de bevoegde rechtbanken van de lidstaten, totdat de zaak definitief is afgedaan.”

5.        Artikel 22 („Materiële bevoegdheid van het EOM”), lid 1, luidt:

„Het EOM is bevoegd voor strafbare feiten die de financiële belangen van de Unie schaden, als bedoeld in [richtlijn 2017/1371], en zoals omgezet in het nationale recht, ongeacht of dezelfde strafbare gedraging naar nationaal recht als een ander strafbaar feit kan worden gekwalificeerd. [...]”

6.        Artikel 24 („Melding, registratie en controle van informatie”) schrijft voor:

„1.      De instellingen, organen en instanties van de Unie en de krachtens het toepasselijke nationale recht bevoegde autoriteiten van de lidstaten melden het EOM zonder onnodige vertraging elke strafbare gedraging ten aanzien waarvan het overeenkomstig artikel 22 en artikel 25, leden 2 en 3, zijn bevoegdheid zou kunnen uitoefenen.

2.      Indien een rechterlijke of rechtshandhavende instantie van een lidstaat een onderzoek instelt met betrekking tot een strafbaar feit ten aanzien waarvan het EOM krachtens artikel 22 en artikel 25, leden 2 en 3, zijn bevoegdheid zou kunnen uitoefenen, of indien de bevoegde rechterlijke of rechtshandhavende instantie van een lidstaat op een bepaald moment na het instellen van een onderzoek van oordeel is dat een onderzoek een dergelijk strafbaar feit betreft, stelt die instantie het EOM daarvan zonder onnodige vertraging in kennis, zodat het kan beslissen of het zijn evocatierecht overeenkomstig artikel 27 zal uitoefenen.

[...]”

7.        In artikel 25 („Uitoefening van de bevoegdheid van het EOM”), lid 1, is bepaald:

„Het EOM oefent zijn bevoegdheid uit door overeenkomstig artikel 26 een onderzoek in te stellen, of door overeenkomstig artikel 27 te besluiten van zijn evocatierecht gebruik te maken. Indien het EOM besluit zijn bevoegdheid uit te oefenen, oefenen de bevoegde nationale autoriteiten hun bevoegdheid met betrekking tot diezelfde strafbare gedraging niet uit.”

8.        Artikel 27 („Evocatierecht”) luidt:

„1.      Nadat het EOM overeenkomstig artikel 24, lid 2, alle relevante informatie heeft ontvangen, beslist het zo snel mogelijk, en uiterlijk vijf dagen na ontvangst van de informatie van de nationale autoriteiten, over de eventuele uitoefening van zijn evocatierecht en stelt het de nationale autoriteiten van dat besluit in kennis. De Europese hoofdaanklager kan in een specifieke zaak een gemotiveerd besluit nemen om de termijn met maximaal vijf dagen te verlengen, en stelt de nationale autoriteiten daarvan in kennis.

2.      Gedurende de in lid 1 genoemde perioden onthouden de nationale autoriteiten zich van elke beslissing krachtens het nationale recht die zou kunnen beletten dat het EOM zijn evocatierecht uitoefent.

De nationale autoriteiten nemen eventueel noodzakelijke dringende maatregelen overeenkomstig het nationale recht om ervoor te zorgen dat het onderzoek en de strafvervolging doeltreffend verlopen.

3.      Indien het EOM via andere kanalen dan de in artikel 24, lid 2, bedoelde informatie verneemt dat een onderzoek met betrekking tot een strafbaar feit waarvoor het bevoegd zou kunnen zijn, reeds door de bevoegde autoriteiten van een lidstaat wordt gevoerd, stelt het deze autoriteiten daarvan onverwijld in kennis. Na overeenkomstig artikel 24, lid 2, behoorlijk in kennis te zijn gesteld, neemt het EOM een besluit inzake het al dan niet uitoefenen van zijn evocatierecht. Dat besluit wordt genomen binnen de in lid 1 bedoelde termijnen.

[...]

5.      Indien het EOM zijn evocatierecht uitoefent, dragen de bevoegde autoriteiten van de lidstaten het dossier over aan het EOM en onthouden zij zich van verdere onderzoekshandelingen ten aanzien van dezelfde strafbare feiten.

[...]

7.      Indien het EOM heeft afgezien van de uitoefening van zijn bevoegdheid, stelt het de bevoegde nationale autoriteiten daarvan zonder onnodige vertraging in kennis. De bevoegde nationale autoriteiten stellen op ieder moment in de procedure het EOM in kennis van eventuele nieuwe feiten die het ertoe zouden kunnen brengen zijn eerdere besluit om geen bevoegdheid uit te oefenen, te heroverwegen.

Het EOM kan na ontvangst van dergelijke informatie zijn evocatierecht uitoefenen, op voorwaarde dat het nationale onderzoek nog niet is afgerond en er nog geen tenlastelegging is ingediend bij een rechtbank. Het besluit daartoe wordt genomen binnen de in lid 1 bedoelde termijn.

[...]”

9.        Artikel 35 („Beëindiging van het onderzoek”) bepaalt:

„1.      Indien de behandelende gedelegeerd Europese aanklager van oordeel is dat het onderzoek is voltooid, dient hij een verslag in bij de toezichthoudende Europese aanklager [die] een samenvatting van de zaak bevat en een ontwerpbesluit over het al dan niet instellen van een strafvervolging voor een nationale rechter of om overeenkomstig de artikelen 34, 39 of 40 een verwijzing of vereenvoudigde strafvervolgingsprocedure te overwegen. De toezichthoudende Europese aanklager stuurt de documenten, indien hij dit nodig acht, samen met zijn eigen beoordeling naar de permanente kamer. Indien de permanente kamer, overeenkomstig artikel 10, lid 3, het door de gedelegeerd Europese aanklager voorgestelde besluit neemt, zet hij de zaak dienovereenkomstig voort.

2.      Indien de permanente kamer op basis van de ontvangen verslagen voornemens is het door de gedelegeerd Europese aanklager voorgestelde besluit niet te nemen, beoordeelt zij zelf de zaak alvorens een definitief besluit te nemen of nadere instructies aan de gedelegeerd Europese aanklager te geven.

3.      In voorkomend geval wordt in het verslag van de gedelegeerd Europese aanklager het besluit om de zaak aanhangig te maken bij een rechtbank van zijn lidstaat of, overeenkomstig artikel 26, lid 4, bij een rechtbank in een andere lidstaat die bevoegd is voor de zaak, genoegzaam onderbouwd.

[...]”

10.      Artikel 120 („Inwerkingtreding”) luidt:

„1.      Deze verordening treedt in werking op de twintigste dag na die van de bekendmaking ervan in het Publicatieblad van de Europese Unie.

2.      Het EOM oefent zijn bevoegdheid uit met betrekking tot feiten die onder zijn bevoegdheid vallen en die na de datum van inwerkingtreding van deze verordening zijn gepleegd.

Het EOM neemt de taken op het gebied van onderzoek en strafvervolging op die het bij deze verordening zijn opgedragen, op een datum die op voorstel van de Europees hoofdaanklager bij besluit van de Commissie wordt vastgesteld zodra het EOM is opgericht. Het besluit van de Commissie wordt bekendgemaakt in het Publicatieblad van de Europese Unie.

De door de Commissie vast te stellen datum is niet eerder dan drie jaar na de inwerkingtreding van deze verordening.

[...]”

B.      Belgisch recht

11.      Verordening 2017/1939 is in het Belgische recht omgezet bij de wet van 17 februari 2021 houdende diverse bepalingen inzake justitie(6), die van kracht is sinds 24 februari 2021 en waarbij een hoofdstuk XXVbis is ingevoegd in de Algemene wet inzake douane en accijnzen van 18 juli 1977(7).

12.      Artikel 285/2, § 1, AWDA luidt als volgt:

„De Administrateur-generaal van de Algemene Administratie van de Douane en Accijnzen wijst ten minste één ambtenaar van de Algemene Administratie [...] aan, die belast is met de samenwerking met de gedelegeerde Europese aanklagers, bedoeld in artikel 309/2 van het Gerechtelijk Wetboek, voor wat betreft de overtredingen, fraudes en misdrijven, bedoeld in de artikelen 281 en 282 en waarvoor het Europees Openbaar Ministerie zijn bevoegdheid uitoefent krachtens de artikelen 22, 25, 26 en 27 van [verordening 2017/1939].”

13.      Artikel 285/4, § 1, AWDA bepaalt:

„De bevoegdheid tot het instellen en verderzetten van elke vordering in rechte, bedoeld in artikel 281, § 2, wordt toegekend aan de ambtenaar bedoeld in artikel 285/2, § 1, voor wat betreft de overtredingen, fraudes en misdrijven bedoeld in het artikel 281 en waarvoor het Europees Openbaar Ministerie zijn bevoegdheid uitoefent krachtens de artikelen 22, 25, 26 en 27 van [verordening 2017/1939].”

II.    Feiten, geding en prejudiciële vragen

14.      In 2019 en 2020 hebben de Belgische douaneautoriteiten een onderzoek ingesteld waarbij zij tot de conclusie kwamen dat 26 natuurlijke personen en rechtspersonen in 2018 en 2019 diverse douaneovertredingen hadden begaan bij de invoer van goederen uit China, die in Brussel werden ingeklaard en waarvan de geadresseerden zich in Duitsland, Spanje en Hongarije bevonden.

15.      De processen-verbaal 19/D/000565, 19/D/000724 en 20/D/000058 inzake douane en accijnzen werden op respectievelijk 27 november 2019, 1 april 2020 en 15 april 2020 afgesloten en per aangetekende brieven aan de overtreders verstuurd.

16.      De rechtstreekse dagvaardingen door de Algemene Administratie Douane en Accijnzen werden in juli en augustus 2021 aan de overtreders betekend, dus nadat het EOM op 1 juni 2021 zijn taken op het gebied van onderzoek en strafvervolging had opgenomen.

17.      Bij vonnis van 9 december 2022, op tegenspraak voor sommige van de beklaagden en bij verstek voor de overige beklaagden, heeft de Nederlandstalige rechtbank van eerste aanleg Brussel besloten om a) op strafrechtelijk gebied, de beklaagden vrij te spreken, en, b) op burgerrechtelijk gebied, enkelen van hen te veroordelen tot betaling aan de Belgische Staat van invoerrechten ten bedrage van 143 951 EUR.

18.      Op 6 januari 2023 heeft de Belgische Staat tegen het vonnis in eerste aanleg hoger beroep ingesteld bij het hof van beroep Brussel (België).

19.      Bij tussenarrest van 5 december 2024 heeft het hof van beroep Brussel het hoger beroep op strafrechtelijk gebied ontvankelijk verklaard ten aanzien van sommige beklaagden, en het op burgerrechtelijk gebied ontvankelijk verklaard wat betreft de douaneschuld van die beklaagden.

20.      Alvorens uitspraak te doen op het hoger beroep van de Belgische Staat, stelt het hof van beroep Brussel het volgende vast:

–        Een van de beklaagden voert aan dat de vorderingen die worden ingesteld op strafrechtelijk en burgerrechtelijk vlak niet ontvankelijk zijn, omdat de Belgische Staat niet heeft aangetoond dat hij het EOM in kennis heeft gesteld van de aan de orde zijnde feiten, en evenmin blijkt dat het EOM heeft besloten dat er geen redenen waren om zijn evocatierecht uit te oefenen overeenkomstig artikel 24 van verordening 2017/1939.

–        Volgens de Belgische Staat was het onderzoek beëindigd met het overmaken van de processen-verbaal aan de overtreders voordat het EOM operationeel werd. Bijgevolg bestond er voor het EOM geen mogelijkheid tot evocatie en bestond er geen belemmering voor de uitoefening van de strafvervolging door de nationale autoriteiten.

–        De onderzoeksfase in de zaak was nog niet beëindigd toen het EOM op 1 juni 2021 operationeel werd.

–        De Belgische Staat heeft geen stukken overgelegd waaruit blijkt dat de bevoegde instanties na het instellen van het onderzoek naar de ten laste gelegde strafbare feiten het EOM hebben ingelicht overeenkomstig het bepaalde in artikel 24 van verordening 2017/1939, teneinde het EOM in staat te stellen zijn evocatierecht uit te oefenen.

21.      Tegen deze achtergrond verzoekt het hof van beroep Brussel het Hof om een prejudiciële beslissing over de volgende prejudiciële vragen:

„Moeten de artikelen 24, 25, 27 en 35 van [verordening 2017/1939] zo worden uitgelegd dat ze zich ertegen verzetten dat in die omstandigheden de nationale douaneadministratie en het nationale openbaar ministerie bevoegd blijven om de zaak voor de strafrechter te vervolgen?

Moet de strafrechter, wanneer hij vaststelt dat de zaak niet werd meegedeeld aan het Europees Openbaar Ministerie, de zaak opnieuw overdragen aan de nationale bevoegde autoriteiten opdat die het Europees Openbaar Ministerie alsnog zouden inlichten van het onderzoek en het Europees Openbaar Ministerie desgevallend zijn evocatierecht kan uitoefenen?”

III. Procedure bij het Hof

22.      Het verzoek om een prejudiciële beslissing is op 19 juni 2025 ingekomen bij het Hof.

23.      De Belgische, de Italiaanse, de Oostenrijkse en de Poolse regering, alsmede de Europese Commissie hebben schriftelijke opmerkingen ingediend.

24.      Het Hof heeft het EOM krachtens artikel 23, tweede alinea, van het Statuut van het Hof van Justitie verzocht om schriftelijk de relevante informatie te verstrekken waarover het beschikt met betrekking tot het voorwerp van het verzoek om een prejudiciële beslissing.

25.      Op 24 april 2026 heeft het EOM het Hof deze informatie verstrekt; de deelnemers aan de terechtzitting van 19 mei 2026, namelijk de Belgische en de Poolse regering en de Commissie, zijn hierover gehoord.

IV.    Beoordeling

26.      Verordening 2017/1939 is, zoals ik reeds heb opgemerkt, op 20 november 2017 in werking getreden, maar het EOM heeft de taken op het gebied van onderzoek en strafvervolging pas op 1 juni 2021 opgenomen. Het lijdt geen twijfel dat de in deze zaak ten laste gelegde strafbare feiten onder de materiële bevoegdheid van het EOM vallen.

27.      De verwijzende rechter acht het bewezen dat het strafrechtelijk onderzoek op 1 juni 2021 nog niet was afgerond en dat de nationale autoriteit bijgevolg het EOM hiervan in kennis moest stellen opdat het zijn evocatierecht kon uitoefenen. Hij voegt hieraan toe dat, aangezien de nationale autoriteit het EOM niet in kennis heeft gesteld, „[d]e vraag rijst wat het gevolg is van de niet-mededeling aan het [EOM]”(8). Om deze kwestie te kunnen beslechten, wendt de verwijzende rechter zich tot het Hof met de hierboven vermelde prejudiciële vragen.

A.      Eerste prejudiciële vraag

28.      De verwijzende rechter wenst te vernemen of artikel 24, lid 2, artikel 25, lid 1, en artikel 27 van verordening 2017/1939 zich ertegen verzetten dat de nationale autoriteiten (de Algemene Administratie van de Douane en Accijnzen en het Belgisch openbaar ministerie) in de hierboven beschreven omstandigheden bevoegd blijven om de zaak voor de strafrechter te vervolgen.

29.      Volgens artikel 25, lid 1, van verordening 2017/1939 kan het EOM op twee manieren optreden: a) door rechtstreeks een onderzoek in te stellen naar vermoede strafbare feiten die onder zijn bevoegdheid vallen, of b) door gebruik te maken van zijn evocatierecht met betrekking tot reeds door de nationale autoriteiten ingestelde onderzoeken.

30.      Het EOM stelt een rechtstreeks onderzoek in op grond van artikel 26 van verordening 2017/1939(9) wanneer het relevante informatie ontvangt over een strafbaar feit waarvoor het bevoegd zou kunnen zijn en waarnaar geen enkele rechterlijke of rechtshandhavende instantie van een lidstaat een onderzoek heeft ingesteld.(10) Ik zal niet verder uitweiden over deze vorm van optreden van het EOM, aangezien deze geen verband houdt met de hier aan de orde zijnde feiten.

31.      Het EOM kan zijn bevoegdheden ook uitoefenen door gebruik te maken van zijn evocatierecht, wanneer een autoriteit van een lidstaat „een onderzoek instelt met betrekking tot een strafbaar feit ten aanzien waarvan het EOM [...] zijn bevoegdheid zou kunnen uitoefenen” en die autoriteit het EOM in kennis stelt van haar onderzoek (artikel 24, lid 2, van verordening 2017/1939).

32.      Om de eerste prejudiciële vraag te beantwoorden, moet worden teruggegrepen op de gebruikelijke uitleggingscriteria (tekstueel, systematisch en teleologisch)(11), aan de hand waarvan de betekenis van de artikelen 24, 25 en 27 van verordening 2017/1939 kan worden verduidelijkt.

1.      Tekstuele uitlegging

33.      Artikel 24, lid 2, van verordening 2017/1939(12) heeft betrekking op gevallen waarin een rechterlijke of rechtshandhavende instantie van een lidstaat:

–        een onderzoek instelt met betrekking tot een strafbaar feit ten aanzien waarvan het EOM zijn bevoegdheid zou kunnen uitoefenen,

–        of op een bepaald moment na het instellen van een onderzoek van oordeel is dat een onderzoek betrekking heeft op een dergelijk strafbaar feit.(13)

34.      In beide gevallen moet de nationale autoriteit het EOM in kennis stellen zodat het kan beslissen of het al dan niet zijn evocatierecht zal uitoefenen.

35.      In artikel 27, lid 3, van verordening 2017/1939 is bepaald dat het EOM zijn evocatierecht kan uitoefenen na via andere bronnen informatie over het lopende onderzoek te hebben ontvangen. Deze bepaling houdt in dat in verordening 2017/1939 impliciet rekening is gehouden met de mogelijkheid dat de betrokken nationale autoriteiten het EOM niet in kennis hebben gesteld.

36.      De nationale autoriteiten moeten het EOM „zonder onnodige vertraging” elke strafbare gedraging melden ten aanzien waarvan het zijn bevoegdheid zou kunnen uitoefenen (artikel 24, lid 1, van verordening 2017/1939). Hieruit begrijp ik dat zij deze informatie moeten doorgeven zodra zij kennis hebben van de strafbare gedraging (notitia criminis), ongeacht of zij formeel een onderzoek hebben ingesteld. Het is hoe dan ook van belang dat zij het EOM zo spoedig mogelijk in kennis stellen wanneer zij vaststellen (of slechts vermoeden) dat het om strafbare feiten gaat die onder de bevoegdheid van het EOM vallen.

37.      Zodra de informatie is verstrekt en totdat het EOM over de evocatie beslist, „onthouden de nationale autoriteiten zich van elke beslissing [...] die zou kunnen beletten dat het EOM zijn evocatierecht uitoefent” (artikel 27, lid 2, eerste alinea, van verordening 2017/1939).(14)

38.      Indien het EOM zijn evocatierecht uitoefent, neemt het het reeds door de nationale autoriteit ingestelde onderzoek over, in die zin dat de bevoegde autoriteiten van de lidstaten het dossier aan het EOM overdragen en zich onthouden van verdere onderzoekshandelingen ten aanzien van dezelfde strafbare feiten.(15) Het EOM zet de procedure voort vanaf het moment waarop het de bevoegde nationale autoriteiten in kennis stelt van de evocatie.

39.      Evocatie door het EOM leidt ertoe dat de nationale autoriteiten hun bevoegdheid verliezen. Omgekeerd zijn de nationale autoriteiten gemachtigd om een onder de bevoegdheid van het EOM vallend strafbaar feit te onderzoeken totdat het EOM gebruikmaakt van zijn evocatierecht.

40.      Op basis van een letterlijke uitlegging van artikel 25, lid 1, en artikel 27, lid 5, van verordening 2017/1939 kan dus worden geconcludeerd dat de nationale autoriteiten hun optreden, met inbegrip van de strafvervolging, kunnen voortzetten totdat het EOM het besluit tot evocatie van de zaak vaststelt (en meedeelt).

41.      In artikel 24, lid 2, van verordening 2017/1939 wordt niets gezegd over de specifieke gevolgen van het niet nakomen van de kennisgevingsplicht door de nationale autoriteiten. Deze bepaling belet met name niet dat de nationale autoriteiten hun onderzoeken kunnen voortzetten en strafvervolging kunnen instellen tot het moment waarop het EOM de zaak evoceert.

42.      De letterlijke tekst van artikel 24, lid 2, artikel 25, lid 1, en artikel 27 van verordening 2017/1939 staat er derhalve niet aan in de weg dat de nationale autoriteiten die een onderzoek hebben ingesteld met betrekking tot strafbare feiten die door het EOM kunnen worden vervolgd, bevoegd blijven om hun onderzoek voort te zetten en in voorkomend geval strafvervolging in te stellen totdat het EOM besluit gebruik te maken van zijn evocatierecht.

2.      Systematische uitlegging

43.      Een systematische uitlegging van artikel 24, lid 2, en de artikelen 25 en 27 van verordening 2017/1939 leidt tot dezelfde conclusie.

44.      Verordening 2017/1939 voorziet in een complex systeem van gedeelde bevoegdheid voor het EOM en de nationale autoriteiten bij de bestrijding van strafbare feiten die de financiële belangen van de Unie schaden.

45.      In het kader van dat systeem beschikt het EOM over een evocatierecht; dit wil zeggen dat het voorrang geniet bij de vervolging van strafbare feiten die de financiële belangen van de Unie schaden.(16) Deze voorrang vindt zijn bestaansreden in het feit dat het EOM beter geplaatst is om op Unieniveau sturing te geven aan en de samenhang te waarborgen van onderzoeken en strafvervolging met betrekking tot vormen van criminaliteit die vaak grensoverschrijdend van aard zijn.

46.      De combinatie van gedeelde bevoegdheid/voorrang van het EOM door gebruikmaking van het evocatierecht betekent echter niet dat de nationale autoriteiten niet bevoegd zijn om strafbare feiten die de financiële belangen van de Unie schaden te vervolgen. Verordening 2017/1939 heeft het EOM geen exclusieve bevoegdheid op dit gebied toegekend.(17)

47.      Hoewel verordening 2017/1939 als algemene regel voorziet in een prioritaire bevoegdheid voor het EOM, blijven de nationale autoriteiten immers subsidiair bevoegd om dit soort strafbare feiten te vervolgen.

48.      De nationale autoriteiten zijn hoe dan ook subsidiair bevoegd om strafbare feiten die de financiële belangen van de Unie schaden te vervolgen wanneer het EOM (met betrekking tot een overtreding waarnaar reeds een onderzoek is ingesteld) besluit om geen gebruik te maken van de mogelijkheid tot evocatie die het in artikel 27 van verordening 2017/1939 is toegekend.

49.      In algemene zin is het optreden van het EOM onderworpen aan een tweeledig criterium:

–        Wanneer het zelf een rechtstreeks onderzoek voert, geldt het legaliteitsbeginsel en is het EOM verplicht om de strafbare feiten te onderzoeken en in voorkomend geval strafvervolging in te stellen.

–        Wanneer er echter onderzoeken van nationale autoriteiten lopen (zowel wanneer deze aan het EOM zijn meegedeeld als wanneer het EOM er via andere kanalen kennis van heeft genomen), is het niet verplicht om zijn evocatierecht uit te oefenen, maar heeft het wel die mogelijkheid.

50.      Uit het voorgaande en vanuit het perspectief van het systeem als geheel, kan worden afgeleid dat de nationale autoriteiten bevoegd blijven om de betrokken strafbare feiten te vervolgen indien het EOM geen gebruik maakt van het evocatiemechanisme.

51.      Artikel 24, lid 2, van verordening 2017/1939 staat dus toe dat nationale autoriteiten een onder de bevoegdheid van het EOM vallend strafbaar feit vervolgen totdat het EOM de zaak evoceert, ook wanneer zij lopende onderzoeken voeren die niet aan het EOM zijn meegedeeld.

52.      In artikel 40, lid 2, van het reglement van orde van het EOM(18) is bepaald dat het EOM bij de controle voor evocatiedoeleinden, naast de elementen die bij elk onderzoek van belang zijn(19), ook andere factoren(20) beoordeelt.

53.      Op basis van artikel 9, lid 2, van verordening 2017/1939(21) heeft het college van het EOM de operationele richtsnoeren inzake onderzoek, evocatiebeleid en verwijzing van zaken(22) vastgesteld. In bijlage 2 bij die richtsnoeren wordt meer concreet verwezen naar de evocatie van zaken die door de nationale autoriteiten werden onderzocht in de overgangsperiode tussen de inwerkingtreding van verordening 2017/1939 (20 november 2017) en de datum waarop het EOM zijn taken op het gebied van onderzoek en strafvervolging heeft opgenomen (1 juni 2021). In casu gaat het om een dergelijke zaak.

54.      Met betrekking tot deze zaken is in bijlage 2 bij de operationele richtsnoeren vermeld dat „[o]vereenkomstig de beginselen van evenredigheid en noodzakelijkheid [...] het EOM alleen die gevallen [mag] evoceren waarin de uitoefening van zijn bevoegdheid een meerwaarde oplevert voor de voortzetting van het onderzoek”.

55.      Bij de beoordeling van de evocatie mag niet buiten beschouwing worden gelaten dat artikel 25, leden 2 en 3, van verordening 2017/1939 de nationale autoriteiten de bevoegdheid verleent om bepaalde strafbare feiten die de financiële belangen van de Unie schaden te vervolgen.

56.      Zo is in artikel 25, lid 2, van verordening 2017/1939 bepaald dat het EOM ten aanzien van onder artikel 22 vallende strafbare feiten waardoor de werkelijke of dreigende schade aan de financiële belangen van de Unie minder dan 10 000 EUR bedraagt, uitsluitend in bepaalde omstandigheden optreedt.(23) Strafbare feiten die de financiële belangen van de Unie slechts in geringe mate schaden blijven dus tot de bevoegdheid van de nationale autoriteiten behoren, tenzij het EOM deze evoceert, wat het alleen kan doen indien is voldaan aan een van de voorwaarden van voornoemd artikel 25, lid 2.

57.      Op soortgelijke wijze is in artikel 25, lid 3, van verordening 2017/1939 bepaald dat het EOM zijn bevoegdheid met betrekking tot strafbare feiten die onder artikel 22 vallen niet uitoefent indien bepaalde omstandigheden zich voordoen.(24) In dat geval, en na met de bevoegde nationale autoriteiten te hebben overlegd, verwijst het EOM de zaak zonder onnodige vertraging naar deze autoriteiten.

58.      De bevoegdheid van de nationale autoriteiten ten aanzien van strafbare feiten waarbij de in artikel 25, leden 2 en 3, van verordening 2017/1939 omschreven omstandigheden zich voordoen, is een bijkomend argument van systematische aard dat ervoor pleit dat deze autoriteiten hun bevoegdheid (ten minste voorlopig) behouden totdat het EOM besluit de zaak te evoceren.

59.      Overeenkomstig de (niet bepaald duidelijke) bepalingen van verordening 2017/1939 inzake de bevoegdheden van de nationale autoriteiten en het EOM, is bij reeds door de nationale autoriteiten ingestelde onderzoeken het keerpunt, vanuit systematisch oogpunt, het moment waarop het EOM zijn besluit neemt over het al dan niet uitoefenen van het evocatierecht.

60.      In dat verband is het mijns inziens niet doorslaggevend dat het EOM het besluit tot evocatie niet heeft kunnen nemen omdat de nationale autoriteiten hun verplichting uit hoofde van artikel 24, lid 2, van verordening 2017/1939 niet zijn nagekomen.

61.      Het klopt dat de informatie die de nationale autoriteiten moeten verstrekken, onmisbaar is om het EOM in staat te stellen zijn evocatierecht uit te oefenen(25) wanneer het geen andere bronnen heeft om kennis te nemen van de notitia criminis. De verplichting om het deze informatie te doen toekomen, vormt een uiting van het beginsel van loyale samenwerking(26) waarnaar wordt verwezen in artikel 5, lid 6, van verordening 2017/1939.

62.      De in artikel 24, lid 2, opgelegde verplichting tot kennisgeving houdt bovendien verband met soortgelijke verplichtingen van de nationale autoriteiten (leden 3 en 5 van dat artikel) die eveneens geïnspireerd zijn op het beginsel van loyale samenwerking.(27) Het betreft verplichtingen tot kennisgeving die een aanvulling vormen op de verplichting in artikel 24, lid 2, van verordening 2017/1939, maar die gelden in gevallen waarin de nationale autoriteiten prioritair bevoegd zijn om strafbare feiten die de financiële belangen van de Unie schaden te vervolgen.

63.      Hoe dan ook, zoals reeds opgemerkt, is het enige wat ertoe doet om de nationale autoriteiten hun bevoegdheid te ontnemen, dat het EOM zijn evocatierecht heeft uitgeoefend. Tot dan blijven deze autoriteiten bevoegd vanuit het oogpunt van de artikelen 24, 25 en 27 van verordening 2017/1939.

3.      Teleologische uitlegging

64.      Uit de overwegingen 12 en 14 van verordening 2017/1939 volgt dat met de oprichting van het EOM werd beoogd om strafbare feiten die de financiële belangen van de Unie schaden, doeltreffender te bestrijden.(28)

65.      Het EOM is weliswaar decentraal georganiseerd, maar vormt één ondeelbaar orgaan van de Europese Unie(29) dat bevoegd is om strafbare feiten die de financiële belangen van de Unie schaden te onderzoeken en te vervolgen.(30) Het functioneert evenwel zonder dat er op Europees niveau echt gemeenschappelijk materieel of procedureel strafrecht bestaat. Verordening 2017/1939 bevat een beperkt aantal bepalingen en verwijst voor al het overige naar de nationale wetgeving.(31)

66.      Naar mijn mening zou de doelstelling om strafbare feiten die de financiële belangen van de Unie schaden, doeltreffender te bestrijden, ertoe moeten leiden dat artikel 24, lid 2, van verordening 2017/1939 aldus wordt uitgelegd dat de nationale autoriteiten een lopende strafprocedure waarin zij hun verplichting om het EOM in kennis te stellen, niet zijn nagekomen, kunnen voortzetten (onder voorbehoud van wat ik bij de behandeling van de tweede prejudiciële vraag zal uiteenzetten).

67.      De tegengestelde oplossing (namelijk dat het niet nakomen van die verplichting zonder meer leidt tot de onbevoegdheid van de nationale autoriteiten om de betrokken strafbare feiten die de financiële belangen van de Unie schaden te vervolgen) lijkt mij onevenredig en in strijd met de doelstelling van verordening 2017/1939.

68.      Dat zou des te meer het geval zijn indien de schending van artikel 24, lid 2, van verordening 2017/1939 zou uitmonden in de nietigheid van de tot dan toe verrichte nationale onderzoeken en tot de onmogelijkheid om het door de nationale autoriteiten verzamelde bewijsmateriaal toe te laten.

69.      Indien de nationale autoriteiten van een lidstaat herhaaldelijk verzaken aan hun verplichting om het EOM in kennis te stellen overeenkomstig artikel 24, lid 2, van verordening 2017/1939, kan de Commissie hoe dan ook een beroep wegens niet-nakoming instellen tegen die lidstaat. Zo wordt gewaarborgd dat het EOM zijn taken naar behoren kan uitoefenen met betrekking tot strafbare feiten die de financiële belangen van de Unie schaden en waarnaar de nationale autoriteiten reeds een onderzoek hebben ingesteld.

70.      Derhalve ben ik van mening dat artikel 24, lid 2, artikel 25, lid 1, en artikel 27 van verordening 2017/1939 er niet aan in de weg staan dat de nationale autoriteiten strafvervolging instellen bij de rechterlijke instanties van een lidstaat ondanks het feit dat het EOM niet in kennis is gesteld van het feit dat deze autoriteiten een onderzoek hebben ingesteld en gevoerd naar een strafbaar feit waarvoor het EOM bevoegd zou kunnen zijn.

B.      Tweede prejudiciële vraag

71.      De verwijzende rechter wenst te vernemen of „de strafrechter, wanneer hij vaststelt dat de zaak niet werd meegedeeld aan het [EOM]” de zaak opnieuw moet overdragen aan de bevoegde nationale autoriteiten opdat die het EOM alsnog zouden inlichten over het onderzoek en het EOM eventueel zijn evocatierecht kan uitoefenen.

72.      Het geding dat aanleiding heeft gegeven tot de prejudiciële verwijzing bevindt zich in de beroepsfase, nadat in eerste aanleg uitspraak is gedaan. Kan het EOM in dit specifieke stadium van de procedure nog steeds zijn evocatierecht uitoefenen?

73.      Uitgangspunt van de vraag is naar mijn mening dat niet-nakoming van de in artikel 24, lid 2, van verordening 2017/1939 neergelegde verplichting tot kennisgeving een procedurefout vormt die kan worden hersteld vóór de uitspraak ten gronde. Deze fout zou juist kunnen worden verholpen door het EOM in staat te stellen zijn evocatierecht uit te oefenen.

74.      In deze tweede prejudiciële vraag zit de impliciete vraag besloten of artikel 24, lid 2, en artikel 27 van verordening 2017/1939 eraan in de weg staan dat de nationale rechter een uitspraak ten gronde doet terwijl het EOM niet in staat is geweest om een besluit te nemen over de uitoefening van zijn evocatierecht.

75.      Het antwoord dat ik in overweging geef, zal opnieuw gebaseerd zijn op een uitlegging – volgens de gebruikelijke criteria – van verordening 2017/1939.

1.      Letterlijke uitlegging

76.      In de tekst van artikel 24, lid 2, van verordening 2017/1939 is geen precieze tijdslimiet vastgesteld waarbinnen de nationale autoriteiten moeten voldoen aan de verplichting om het EOM in kennis te stellen.

77.      Ten aanzien van die verplichting kunnen twee uiteenlopende oplossingen worden gekozen: ofwel kan deze verplichting alleen tijdens de onderzoeksfase worden nagekomen, ofwel kan zij, bij wijze van uitzondering, ook na de onderzoeksfase worden nagekomen, wanneer de nationale autoriteiten de strafvervolging hebben ingesteld (en de zaak eventueel aanhangig is bij de rechterlijke instanties).

78.      In artikel 24, lid 2, van verordening 2017/1939 wordt de uitdrukking „op een bepaald moment na het instellen van een onderzoek” gebruikt om aan te geven wanneer de nationale autoriteit het EOM in kennis moet stellen. Zoals de Commissie opmerkt, beperkt deze bepaling de mogelijkheid om nationale procedures te melden niet tot specifiek de periode van het onderzoek naar de feiten. Op basis van deze bepaling zou dus kunnen worden aanvaard dat, vanuit tekstueel oogpunt, niets belet dat de informatie wordt meegedeeld nadat de strafvervolging is ingesteld.

79.      Het klopt dat de algemene regel moet zijn dat de nationale autoriteiten de informatie tijdens de onderzoeksfase meedelen aan het EOM. In artikel 24, lid 2, is bepaald dat de mededeling „zonder onnodige vertraging” moet geschieden en het optreden van het EOM in deze eerste fase kan de doeltreffendheid van het onderzoek naar strafbare feiten die de financiële belangen van de Unie schaden vergroten.

80.      Mijns inziens zijn er echter geen tekstuele bezwaren tegen dat de informatie uitzonderlijk pas na het instellen van strafvervolging zou worden doorgegeven, wanneer de zaak aanhangig is bij de nationale rechterlijke instanties.

81.      Wanneer het bovendien gaat om onderzoeken die de nationale autoriteiten hebben gevoerd tijdens de „overgangsperiode” (toen het EOM zijn taken nog niet had opgenomen), is er des te meer reden om een uitzondering op de algemene regel toe te staan.

82.      Artikel 27, lid 1, van verordening 2017/1939 bevat evenmin een precieze tijdslimiet voor de evocatie door het EOM. Het EOM moet, zodra het de relevante informatie heeft ontvangen, „zo snel mogelijk” beslissen.(32)

83.      De flexibiliteit qua tijdslijn blijkt uit het feit dat het EOM zijn bevoegdheden ook kan uitoefenen wanneer het aanvankelijk heeft afgezien van evocatie, maar er in de loop van de procedure nieuwe feiten aan het licht zijn gekomen die het ertoe kunnen brengen dit besluit te heroverwegen. De nationale autoriteiten moeten het EOM hiervan in kennis stellen en het EOM kan zijn evocatierecht uitoefenen, „op voorwaarde dat het nationale onderzoek nog niet is afgerond en er nog geen tenlastelegging is ingediend bij een rechtbank” (artikel 27, lid 7, tweede alinea, van verordening 2017/1939).

84.      Deze laatste tijdslimiet voor de uitoefening van het evocatierecht geldt alleen in situaties waarin nieuwe feiten aan het licht komen nadat het EOM eerder ervan heeft afgezien om de zaak te evoceren. In dat geval is het noodzakelijk dat het nationale onderzoek nog niet is afgerond. Anders dan de Belgische regering in haar schriftelijke opmerkingen en ter terechtzitting heeft betoogd, zie ik geen redenen om deze regel – met het oog op de uitoefening van het evocatierecht – naar analogie toe te passen op enige andere situatie. Deze tijdslimiet geldt alleen in het geval waarin het EOM vooraf in kennis is gesteld en het evocatierecht niet heeft uitgeoefend. In deze omstandigheden kan het EOM, indien er nieuwe feiten aan het licht komen, zolang de onderzoeksfase nog niet is afgerond zijn besluit wijzigen en de zaak evoceren.

85.      De in artikel 27, lid 7, tweede alinea, van verordening 2017/1939 bedoelde tijdslimiet kan, nogmaals, niet worden toegepast buiten de specifieke situatie waarop zij betrekking heeft. Het lijkt mij niet logisch om deze beperking toe te passen in gevallen van late kennisgeving (wanneer de zaak zich reeds in de procesfase bevindt en het onderzoek is afgerond) waarin het EOM niet eerder de gelegenheid heeft gehad om zich uit te spreken over de mogelijkheid tot evocatie.

2.      Systematische uitlegging

86.      Een systematische analyse van de bepalingen van verordening 2017/1939 bevestigt mijns inziens het voorgaande. Er zijn meerdere redenen die vanuit dit perspectief pleiten voor een dergelijke oplossing.

87.      In de eerste plaats kan uit artikel 4 van verordening 2017/1939 worden afgeleid dat het optreden van het EOM niet beperkt blijft tot het onderzoek van de strafbare feiten, maar ook de strafvervolging voor de nationale rechterlijke instanties omvat.(33)

88.      De verstrekking van informatie over lopende onderzoeken door de nationale autoriteiten en het evocatierecht van het EOM zijn van essentieel belang voor de vervulling van zijn taken. Daarom kunnen beide (de informatieverstrekking en het evocatierecht) niet alleen een rol spelen tijdens de onderzoeksfase, maar ook tijdens de procedure voor de rechter, totdat de zaak definitief is afgedaan.

89.      Logischerwijs zal het EOM, wanneer het een zaak in de procesfase evoceert, rekening houden met de procedurele gevolgen van zijn optreden en de wenselijkheid daarvan voor een betere bestraffing van het strafbare feit.

90.      Het optreden van het EOM – in de plaats van de nationale autoriteiten – tijdens de procesfase is meer dan een eenvoudige wijziging van de procesdeelnemers. Mogelijk is het niet onbelangrijk of de vervolging wordt ingesteld door het EOM dan wel door de nationale autoriteiten. Indien het EOM de zaak evoceert, belet niets het om deze te koppelen aan grensoverschrijdende gedragingen(34) en om bewijsmateriaal aan te dragen, in welke zin dan ook, dat overeenkomstig het nationale recht relevant is voor de zaak.

91.      In de tweede plaats is in artikel 13, lid 1, tweede alinea, van verordening 2017/1939 bepaald dat „[d]e gedelegeerd Europese aanklagers [...] verantwoordelijk [zijn] voor de onderzoeken en strafvervolgingen die zij hebben ingesteld, die hun zijn toegewezen of die zij met gebruikmaking van hun evocatierecht hebben overgenomen”(35). Uit deze bepaling kan worden afgeleid dat zij zaken kunnen evoceren die tijdens de onderzoeksfase en na het instellen van de strafvervolging door de nationale autoriteiten zijn behandeld, zolang deze nog aanhangig zijn bij de nationale rechterlijke instanties.

92.      In de derde plaats is in artikel 27, lid 5, van verordening 2017/1939 bepaald dat „[i]ndien het EOM zijn evocatierecht uitoefent, [...] de bevoegde autoriteiten van de lidstaten het dossier [overdragen][(36)] aan het EOM en [...] zij zich [onthouden] van verdere onderzoekshandelingen ten aanzien van dezelfde strafbare feiten”. In dit verband kan het dossier zowel de onderzoekshandelingen als de daaropvolgende procedurele handelingen omvatten. De overdracht van het dossier houdt in dat het EOM, na de evocatie, gebruik kan maken van het bewijsmateriaal dat de nationale autoriteiten daarin hebben verzameld.

93.      In de vierde plaats bevat artikel 25, lid 6, van verordening 2017/1939 de regels voor het beslechten van bevoegdheidsconflicten tussen het EOM en de nationale autoriteiten. Positieve of negatieve bevoegdheidsconflicten worden beslecht door een nationale rechterlijke instantie(37), zonder dat dit systeem in dit verband voorziet in tijdslimieten.

94.      Tot slot impliceren de bevoegdheden die artikel 35, lid 1, van verordening 2017/1939 aan de gedelegeerd Europese aanklagers toekent(38), anders dan de verwijzende rechter lijkt te suggereren, niet dat het EOM alleen strafvervolging kan instellen indien het eerst zelf het onderzoek heeft gevoerd.

95.      Naar mijn mening is in artikel 35, lid 1, van verordening 2017/1939 de afsluiting van de onderzoeksfase geregeld wanneer het EOM het onderzoek heeft gevoerd, wat altijd het geval zal zijn bij een rechtstreeks onderzoek en wanneer de informatieverstrekking en de evocatie hebben plaatsgevonden vóór de instelling van de strafvervolging. Deze bepaling doet echter geen afbreuk aan de tijdslimiet waarbinnen het EOM in kennis moet worden gesteld, noch aan de tijdslimiet waarbinnen het EOM zijn evocatierecht kan uitoefenen in de (uitzonderlijke) gevallen waarin de zaak reeds is doorverwezen naar de nationale rechterlijke instantie die bevoegd is om deze te beslechten.

3.      Teleologische uitlegging

96.      Zoals ik reeds heb uiteengezet, werd met de oprichting van het EOM beoogd om strafbare feiten die de financiële belangen van de Unie schaden, doeltreffender te bestrijden.

97.      Dit doel wordt beter gediend door de toepasselijke bepalingen van verordening 2017/1939 aldus uit te leggen dat het uitzonderlijke optreden van het EOM (en de voorafgaande kennisgeving door de nationale autoriteiten) ook mogelijk is na de onderzoeksfase, wanneer de zaak aanhangig is bij de nationale rechterlijke instanties.

98.      Het is zeker raadzaam dat het EOM zo vroeg mogelijk in de onderzoeksfase optreedt met betrekking tot onder zijn bevoegdheid vallende strafbare feiten, zodra de nationale autoriteiten zich ervan bewust worden dat het mogelijk gaat om strafbare feiten die de financiële belangen van de Europese Unie schaden.

99.      Zodra de strafvordering is ingesteld, kan de mededeling van de informatie aan het EOM echter nog steeds bijdragen tot de verwezenlijking van de doelstelling van verordening 2017/1939.(39)

100. Na ontvangst van de betrokken informatie in de fase van de mondelinge behandeling, moet het EOM volgens artikel 27, lid 1, van verordening 2017/1939 immers snel (binnen vijf dagen) beslissen of het de zaak evoceert, waarbij deze termijn met nog eens vijf dagen kan worden verlengd. Deze mogelijkheid heeft geen negatieve invloed op de snelheid van de gerechtelijke procedure en zou daarentegen tot een betere rechtsbedeling kunnen leiden indien het EOM tijdens de procesfase aanvullende informatie aanlevert, gelet op zijn gespecialiseerde kennis van grensoverschrijdende georganiseerde criminaliteit die de financiële belangen van de Unie schaadt.

101. Ik ben mij ervan bewust dat het gebrek aan harmonisatie van het strafprocesrecht van de lidstaten tot verschillen tussen die lidstaten kan leiden. Evenmin bagatelliseer ik de moeilijkheden die de vervanging van de nationale autoriteiten door het EOM in de procesfase met zich mee zou brengen, zeker in hoger beroep of in cassatie. Deze moeilijkheden kunnen aanzienlijk zijn wat de toelating van bewijsmateriaal of de voortzetting van de door de tot dan toe bevoegde nationale autoriteit ingestelde strafvordering betreft.

102. Het EOM zou deze moeilijkheden in overweging moeten nemen bij de beslissing om al dan niet gebruik te maken van zijn evocatierecht en de vervolging alleen op zich moeten nemen wanneer er geen procedurele belemmeringen zijn die in de weg staan aan het slagen van zijn vorderingen. Indien de vervanging van de nationale autoriteiten door het EOM naar nationaal procesrecht onoplosbare interne problemen zou veroorzaken of de strafvervolging zelf ernstig zou schaden(40), moet het EOM overwegen of evocatie wenselijk is.

4.      Historische uitlegging

103. Tijdens de wetgevingsprocedure die tot de vaststelling van verordening 2017/1939 heeft geleid, heeft de Raad de volgende zin aan het voorstel van de Commissie toegevoegd(41): „Het Europees Openbaar Ministerie kan het evocatierecht uitoefenen zolang het onderzoek loopt”.

104. Na hevige discussies werd deze beperking in de tijd geschrapt.(42) Naar mijn opvatting geeft deze schrapping blijk van de wil van de wetgever om het EOM in staat te stellen zijn evocatierecht uit te oefenen zonder beperking in de tijd, dus ook na de onderzoeksfase. Dit is de uitlegging die de Commissie, zoals zij ter terechtzitting heeft verklaard, ontleent uit de onderhandelingen die tot de vaststelling van verordening 2017/1939 hebben geleid.

105. Het lijkt mij niet logisch om de schrapping van de tijdslimiet te beschouwen als een poging om het debat hierover niet af te sluiten, of dat deze schrapping zou zijn gebaseerd op het vermoeden dat die limiet eenvoudig af te leiden zou zijn uit andere bepalingen van verordening 2017/1939.

5.      Verband tussen het optreden van het EOM na het instellen van strafvervolging en de sanctie wegens niet-nakoming van de op de nationale autoriteiten rustende kennisgevingsplicht

106. Indien de door mij voorgestelde oplossing wordt aanvaard (namelijk dat ook na de afronding van het nationale onderzoek de nationale autoriteit, bij wijze van uitzondering, haar informatie aan het EOM kan toezenden en het EOM zijn evocatierecht kan uitoefenen), moet in een volgende stap worden vastgesteld hoe dit in de praktijk wordt omgezet.

107. Verordening 2017/1939 bevat geen nadere bepalingen over de procedurele regels voor de kennisgeving aan het EOM zodat het kan beslissen om al dan niet zijn evocatierecht uit te oefenen na afloop van de onderzoeksfase en na aanvang van de procesfase. Evenmin is vastgelegd welke gevolgen schending (niet-nakoming) van deze verplichting tot kennisgeving door de nationale autoriteiten aan het EOM heeft.

108. Het niet nakomen van deze verplichting doet afbreuk aan de bevoegdheid van het EOM om op te treden in procedures met betrekking tot strafbare feiten die de financiële belangen van de Unie schaden. Dit heeft uiteraard gevolgen voor de bevoegdheden van het EOM, maar kan ook van invloed zijn op de rechten van degenen die voor deze feiten worden vervolgd.

109. Tegen deze achtergrond deel ik het standpunt van het EOM zelf, zoals uiteengezet in zijn schrijven van 24 april 2026 in reactie op een verzoek van het Hof.

110. In dat document stelt het EOM, kort samengevat, dat bij gebrek aan expliciete bepalingen in het Unierecht over de gevolgen van de schending van artikel 24 van verordening 2017/1939, en gelet op het stelsel van gedeelde bevoegdheid dat de wetgever heeft ingesteld om de financiële belangen van de Unie te beschermen,

–        het ontbreken van kennisgeving van een zaak aan het EOM op zich niet tot gevolg mag hebben dat de strafvervolging door de nationale autoriteiten onrechtmatig wordt;

–        de procedurele sanctie voor het niet nakomen van de verplichting om het EOM in kennis te stellen van een zaak die onder zijn bevoegdheid valt, moet worden gezocht in het toepasselijke nationale recht, overeenkomstig het beginsel van de procedurele autonomie van de lidstaten(43) en artikel 5, lid 3, van verordening 2017/1939(44);

–        kennisgeving aan het EOM, zelfs indien deze laat plaatsvindt, een doeltreffend middel zou kunnen zijn om de schending van artikel 24, lid 2, van verordening 2017/1939 te verhelpen. Het is de verantwoordelijkheid van de Commissie om in voorkomend geval alle passende maatregelen te nemen wanneer de nationale wetgeving niet in toereikende mechanismen voorziet om de nodige informatieverstrekking aan het EOM te garanderen.

111. Er moet immers een beroep worden gedaan op het nationale recht om te bepalen via welk mechanisme het EOM in kennis kan worden gesteld(45) zodra de strafprocedure in de procesfase is aanbeland nadat de nationale autoriteiten strafvervolging hebben ingesteld. Op grond van datzelfde nationale recht (uitgelegd op de wijze die het meest in overeenstemming is met verordening 2017/1939) moet worden bepaald op welke manier het EOM in voorkomend geval het evocatierecht kan uitoefenen en in de plaats van de nationale autoriteiten de rechtszaak kan voortzetten.

112. Indien het EOM in kennis is gesteld en besluit om geen gebruik te maken van zijn evocatierecht, wordt de strafprocedure voortgezet door de nationale autoriteit die de vervolging heeft ingesteld. Indien het EOM daarentegen besluit om de zaak te evoceren, dient de vervanging van de nationale autoriteit te geschieden via de kanalen waarin het nationale recht voorziet.

113. Daarbij vereist het beginsel van een doeltreffende toepassing van verordening 2017/1939 dat de vervanging de vervolging van de strafbare feiten die de financiële belangen van de Unie schaden niet belemmert of vertraagt: verordening 2017/1939 heeft juist tot doel om de doeltreffendheid van de vervolging van deze strafbare feiten te vergroten.

114. Indien het EOM zijn evocatierecht uitoefent, mag het daarbij bovendien geen afbreuk doen aan de rechten van degenen die betrokken zijn bij de lopende rechtszaak.(46) Het moet derhalve afwegen in hoeverre zijn optreden in deze fase van het proces gevolgen heeft voor de rechten van verdediging van de beklaagden, die het EOM overeenkomstig de nationale procedurele voorschriften moet eerbiedigen: zijn beslissingen inzake het bewijsmateriaal, de kwalificatie van de feiten, de hoogte van de straffen en de overige aspecten van de strafvervolging mogen, wanneer de evocatie plaatsvindt tijdens de procesfase, geen afbreuk doen aan de rechten die de beklaagden aan het nationale recht ontlenen.

115. Indien de voortzetting van de strafvervolging door de nationale autoriteit doeltreffender blijkt te zijn dan vervanging door het EOM, zou het EOM moeten overwegen of het beter zou zijn om af te zien van evocatie van de zaak. Mijns inziens moet het gebruik van het evocatierecht nadat strafvervolging is ingesteld en de zaak aanhangig is bij de nationale rechter, een uitzondering zijn.

116. Artikel 24, lid 2, en artikel 27 van verordening 2017/1939 moeten kortom aldus worden uitgelegd dat de nationale autoriteiten het EOM in kennis moeten stellen van lopende gerechtelijke procedures met betrekking tot strafbare feiten ten aanzien waarvan het EOM zijn bevoegdheid zou kunnen uitoefenen, indien deze nationale autoriteiten het EOM niet eerder in kennis hebben gesteld van hun onderzoeken. In dergelijke omstandigheden kan het EOM alsnog gebruikmaken van zijn evocatierecht.

V.      Conclusie

117. Gelet op het voorgaande geef ik het Hof in overweging om de vragen van het hof van beroep Brussel te beantwoorden als volgt:

„Artikel 24, lid 2, artikel 25, lid 1, en artikel 27 van verordening (EU) 2017/1939 van de Raad van 12 oktober 2017 betreffende nauwere samenwerking bij de instelling van het Europees Openbaar Ministerie („EOM”)

moeten aldus worden uitgelegd dat

–        zij er niet aan in de weg staan dat de nationale autoriteiten strafvervolging instellen bij de rechterlijke instanties van een lidstaat ondanks het feit dat het EOM niet in kennis is gesteld van het feit dat deze autoriteiten een onderzoek hebben ingesteld en gevoerd naar een strafbaar feit waarvoor het EOM bevoegd zou kunnen zijn;

–        de nationale autoriteiten het EOM in kennis moeten stellen van lopende gerechtelijke procedures met betrekking tot strafbare feiten ten aanzien waarvan het EOM zijn bevoegdheid zou kunnen uitoefenen, indien deze nationale autoriteiten het EOM niet eerder in kennis hebben gesteld van hun onderzoeken. In dergelijke omstandigheden kan het EOM alsnog gebruikmaken van zijn evocatierecht.”


1      Oorspronkelijke taal: Spaans.


i      Dit is een fictieve naam, die niet overeenkomt met de werkelijke naam van enige partij in de procedure.


2      Verordening van de Raad van 12 oktober 2017 betreffende nauwere samenwerking bij de instelling van het Europees Openbaar Ministerie (PB 2017, L 283, blz. 1).


3      Verordening 2017/1939 is op 20 november 2017 in werking getreden.


4      Overeenkomstig artikel 1 van uitvoeringsbesluit (EU) 2021/856 van de Commissie van 25 mei 2021 tot vaststelling van de datum waarop het Europees Openbaar Ministerie zijn taken op het gebied van onderzoek en strafvervolging opneemt (PB 2021, L 188, blz. 100, met rectificatie in PB L 190, blz. 101).


5      Richtlijn van het Europees Parlement en de Raad van 5 juli 2017 betreffende de strafrechtelijke bestrijding van fraude die de financiële belangen van de Unie schaadt (PB 2017, L 198, blz. 29).


6      Belgisch Staatsblad, 24 februari 2021, blz. 16822.


7      Belgisch Staatsblad, 21 september 1977, blz. 11476 (hierna: „AWDA”).


8      Verwijzingsbeslissing, paragraaf 4, punt 5.3.


9      In artikel 26, lid 1, van verordening 2017/1939 staat te lezen dat het EOM een onderzoek instelt indien er „een redelijk vermoeden bestaat dat er een strafbaar feit wordt of is gepleegd dat onder de bevoegdheid van het EOM valt”.


10      In artikel 24, lid 1, van verordening 2017/1939 is bepaald dat de instellingen, organen en instanties van de Unie en de krachtens het toepasselijke nationale recht bevoegde autoriteiten van de lidstaten het EOM zonder onnodige vertraging elke strafbare gedraging melden ten aanzien waarvan het overeenkomstig artikel 22 en artikel 25, leden 2 en 3, zijn bevoegdheid zou kunnen uitoefenen.


11      Volgens vaste rechtspraak vereist zowel de eenvormige toepassing van het Unierecht als het gelijkheidsbeginsel dat de bewoordingen van een Unierechtelijke bepaling die voor de vaststelling van de betekenis en de draagwijdte ervan niet uitdrukkelijk verwijst naar het recht van de lidstaten, in de regel in de gehele Unie autonoom en op eenvormige wijze worden uitgelegd, waarbij niet alleen rekening moet worden gehouden met de bewoordingen van die bepaling, maar ook met de context ervan en met de doelstellingen van de regeling waarvan zij deel uitmaakt [arresten van 17 november 1983, Merck (292/82, EU:C:1983:335, punt 12); 30 april 2024, M.N. (EncroChat) (C‑670/22, EU:C:2024:372, punt 109), en 8 april 2025, Europees Openbaar Ministerie (Rechterlijke toetsing van procedurele handelingen) (C‑292/23, EU:C:2025:255, punt 51)].


12      Overwegingen 51 en 52 van verordening 2017/1939 helpen de strekking van deze bepaling te begrijpen.


13      In artikel 26, lid 2, van verordening 2017/1939 is voorzien in de wederzijdse verplichting voor het EOM om de instantie die de strafbare gedraging heeft gemeld, in kennis te stellen van zijn besluit om het onderzoek te voeren.


14      De verplichting om zich te onthouden belet niet dat de nationale autoriteiten „eventueel noodzakelijke dringende maatregelen [nemen] overeenkomstig het nationale recht om ervoor te zorgen dat het onderzoek en de strafvervolging doeltreffend verlopen” (artikel 27, lid 2, tweede alinea, van verordening 2017/1939).


15      Artikel 27, lid 5, van verordening 2017/1939.


16      Volgens overweging 58 van verordening 2017/1939 dient „[d]e bevoegdheid van het EOM inzake strafbare feiten die de financiële belangen van de Unie schaden [...] in de regel voorrang te hebben op nationale bevoegdheidsclaims”.


17      Het initiatief van de Commissie om het EOM exclusieve bevoegdheid te verlenen voor de vervolging van strafbare feiten die de financiële belangen van de Unie schaden, is in de definitieve tekst van verordening 2017/1939 niet overgenomen. Zie het voorstel voor een verordening van de Raad tot instelling van het Europees Openbaar Ministerie [COM(2013) 534 final] van 17 juli 2013, waarvan artikel 11, lid 4, als volgt luidde: „Het Europees Openbaar Ministerie is exclusief bevoegd voor het opsporen en vervolgen van strafbare feiten die de financiële belangen van de Unie schaden.”


18      Zoals vastgesteld bij besluit 3/2020 van het college van het Europees Openbaar Ministerie (EOM) van 12 oktober 2020 en gewijzigd en aangevuld bij besluit 85/2021 van 11 augustus 2021 en besluit 26/2022 van het college van het EOM van 29 juni 2022 (PB 2023, C 181, blz. 1).


19      Volgens artikel 40, lid 1, van het reglement van orde van het EOM „[wordt] [b]ij de controle voor het instellen van een onderzoek [...] getoetst of: a) de gemelde gedraging een strafbaar feit vormt dat onder de materiële, territoriale, personele en temporele bevoegdheid van het EOM valt; b) er krachtens het geldende nationale recht gegronde redenen zijn om aan te nemen dat een strafbaar feit wordt of werd gepleegd; c) er duidelijke rechtsgronden zijn die strafvervolging in de weg staan; d) aan de voorwaarden zoals bepaald in artikel 25, leden 2, 3 en 4, van de verordening wordt voldaan, indien van toepassing.”


20      Volgens artikel 40, lid 2, van het reglement van orde van het EOM gaat het hierbij om de vorderingen in het onderzoek; het belang van het onderzoek wat betreft het waarborgen van de samenhang van het onderzoeks- en strafvervolgingsbeleid van het EOM; de grensoverschrijdende aspecten van het onderzoek, en het al dan niet bestaan van een andere specifieke reden die erop duidt dat het onderzoek beter door het EOM kan worden voortgezet.


21      Het college van het EOM kan „neemt besluiten over strategische aangelegenheden, evenals over algemene aangelegenheden die voortvloeien uit individuele zaken, in het bijzonder teneinde de coherentie, efficiëntie en consistentie van het strafvervolgingsbeleid van het EOM in alle lidstaten te verzekeren, [...]”.


22      Besluit van het college van het EOM van 21 april 2021 tot vaststelling van operationele richtsnoeren inzake onderzoek, evocatiebeleid en verwijzing van zaken, zoals gewijzigd bij besluit 007/2022 van 7 februari 2022 en besluit 026/2022 van 29 juni 2022 van het college van het EOM. Beschikbaar op: https://www.eppo.europa.eu/document/download/e4d8fbeb-254f-491d-aba2-286990f313c9_nl?filename=2021.029-2022.026_Amended_Op_Guidelines_on_Investigation_Evocation_Referral_NL.pdf.


23      Indien a) de feiten implicaties op het niveau van de Unie hebben die een onderzoek van het EOM vereisen, of b) ambtenaren of andere personeelsleden van de Europese Unie, of leden van de instellingen, ervan kunnen worden verdacht het strafbare feit te hebben gepleegd.


24      Deze bepaling is van toepassing indien: „a) de maximumstraf waarin het nationale recht voor een onder artikel 22, lid 1, vallend strafbaar feit voorziet, gelijk is aan of lager is dan de maximumstraf voor een in artikel 22, lid [3], bedoeld onlosmakelijk daarmee verbonden strafbaar feit, tenzij laatstbedoeld feit een doorslaggevende rol heeft gespeeld bij het plegen van het onder artikel 22, lid 1, vallend strafbare feit, of b) er reden is om aan te nemen dat de werkelijke of dreigende schade aan de financiële belangen van de Unie door een in artikel 22 bedoeld strafbaar feit, niet groter is dan de schade die een ander slachtoffer heeft geleden of dreigt te lijden”. In artikel 25, lid 4, is evenwel bepaald dat het EOM, met de instemming van de bevoegde nationale autoriteiten, zijn bevoegdheid kan uitoefenen wanneer blijkt dat het EOM geschikter is voor het onderzoek of de strafvervolging.


25      In overweging 53 van verordening 2017/1939 staat te lezen dat het „[v]oor de goede werking van het EOM [...] van essentieel belang [is] dat deze meldingsplicht wordt nageleefd en zo ruim mogelijk wordt geïnterpreteerd, zodat nationale autoriteiten melding maken van zaken waarin de beoordeling van bepaalde criteria niet onmiddellijk mogelijk is (bijvoorbeeld de omvang van de schade of de toepasselijke sanctie)”.


26      In overweging 14 van verordening 2017/1939 wordt daaraan toegevoegd dat zowel het EOM als de bevoegde nationale autoriteiten elkaar dienen te ondersteunen en informeren met het oog op de efficiënte bestrijding van de strafbare feiten die onder de bevoegdheid van het EOM vallen.


27      Artikel 24, lid 5, van verordening 2017/1939: „Het EOM wordt ook overeenkomstig de leden 1 en 2 van dit artikel in kennis gesteld van zaken waarbij het niet mogelijk is vast te stellen of aan de criteria van artikel 25, lid 2, is voldaan.” Laatstgenoemde bepaling heeft betrekking op strafbare feiten die leiden tot schade van minder dan 10 000 EUR. Artikel 24, lid 3, houdt een verplichting in voor de nationale autoriteiten om het EOM in kennis te stellen indien zij een onderzoek hebben geopend met betrekking tot een strafbaar feit als omschreven in artikel 22 en van mening zijn dat het EOM, overeenkomstig artikel 25, lid 3, zijn bevoegdheid niet kan uitoefenen (wanneer in het nationale recht is voorzien in een gelijke of zwaardere straf voor een onlosmakelijk verbonden strafbaar feit of wanneer de schade die een ander slachtoffer heeft geleden groter is dan de schade aan de financiële belangen van de Unie).


28      Arrest van 21 december 2023, G. K. e.a. (Europees Openbaar Ministerie) (C‑281/22, EU:C:2023:1018, punt 65).


29      Artikel 8, lid 1, van verordening 2017/1939.


30      Artikel 86, lid 2, VWEU en artikel 4 van verordening 2017/1939.


31      Artikel 5, lid 3, van verordening 2017/1939.


32      Het beslist „uiterlijk vijf dagen na ontvangst van de informatie van de nationale autoriteiten, [...] en stelt [...] de nationale autoriteiten van dat besluit in kennis”. Volgens artikel 27, lid 3, van verordening 2017/1939 zijn dezelfde termijnen van toepassing wanneer het EOM via andere kanalen kennis neemt van lopende nationale onderzoeken, te weten zonder voorafgaande kennisgeving door de nationale autoriteiten.


33      Overweging 31 van verordening 2017/1939: „De functie van aanklager bij de bevoegde rechtbanken geldt totdat de procedure eindigt, dat wil zeggen totdat definitief wordt vastgesteld dat de verdachte of beklaagde het strafbare feit wel of niet heeft gepleegd, met inbegrip, indien van toepassing, van de strafoplegging en de uitkomst van rechtsvorderingen of rechtsmiddelen totdat het besluit onherroepelijk wordt.”


34      Eventueel zou het zelfs kunnen voorstellen om de zaak door te verwijzen naar de rechterlijke instanties van een andere lidstaat, afhankelijk van waar zich het zwaartepunt van de strafbare activiteit bevindt of, indien verscheidene met elkaar verband houdende strafbare feiten zijn gepleegd, waar de meeste van die feiten zijn gepleegd, in de zin van artikel 26, lid 4, van verordening 2017/1939.


35      Cursivering van mij.


36      Cursivering van mij.


37      Het staat aan de lidstaat om de nationale rechterlijke instantie aan te wijzen die over het conflict inzake de bevoegdheidstoewijzing zal beslissen.


38      „Indien de behandelende gedelegeerd Europese aanklager van oordeel is dat het onderzoek is voltooid, dient hij een verslag in bij de toezichthoudende Europese aanklager een samenvatting van de zaak bevat en een ontwerpbesluit over het al dan niet instellen van een strafvervolging voor een nationale rechter of om overeenkomstig de artikelen 34, 39 of 40 een verwijzing of vereenvoudigde strafvervolgingsprocedure te overwegen.”


39      Zelfs indien het EOM beslist om geen gebruik te maken van zijn evocatierecht, kan kennisgeving door de nationale autoriteiten bijdragen aan de vervolging van andere door het EOM onderzochte strafbare feiten die de financiële belangen van de Unie schaden.


40      Naargelang het geval kunnen zich problemen voordoen met betrekking tot verjaring of de toepassing van het ne-bis-in-idembeginsel.


41      Artikel 19, lid 3, in fine, van het voorstel voor een verordening in het document van de Raad van 14 mei 2014 (9478/1/14 REV 1); overgenomen in artikel 21 bis, lid 4, eerste volzin, van het gewijzigd voorstel voor een verordening in het document van de Raad van 28 november 2014 (15862/1/14 REV 1).


42      Document van de Raad van 26 mei 2015 (8316/3/15 REV 3).


43      Volgens vaste rechtspraak is het volgens dit beginsel een aangelegenheid van de interne rechtsorde van elke lidstaat om de procedureregels vast te stellen voor de rechtsmiddelen die nodig zijn om justitiabelen op de onder het Unierecht vallende gebieden te verzekeren dat hun recht op effectieve rechterlijke bescherming wordt geëerbiedigd. Voorwaarde daarbij is wel dat die regels – in situaties die binnen de werkingssfeer van het Unierecht vallen – niet ongunstiger zijn dan die welke voor soortgelijke situaties naar nationaal recht gelden (gelijkwaardigheidsbeginsel) en de uitoefening van de door het Unierecht verleende rechten in de praktijk niet onmogelijk of uiterst moeilijk maken (doeltreffendheidsbeginsel). Arresten van 21 december 2021, Randstad Italia (C‑497/20, EU:C:2021:1037, punten 56 en 58), en 8 april 2025, Europees Openbaar Ministerie (Rechterlijke toetsing van procedurele handelingen) (C‑292/23, EU:C:2025:255, punt 82).


44      Op grond van artikel 5, lid 3, van verordening 2017/1939, „[is] [h]et nationale recht [...] van toepassing op aangelegenheden die niet bij deze verordening worden geregeld”.


45      In het Belgische recht lijkt de verplichting om het EOM overeenkomstig artikel 24, lid 2, van verordening 2017/1939 in kennis te stellen te rusten op de procureur des Konings, de procureur-generaal of de federale procureur, naar wie wordt verwezen in artikel 156/1, § 3, van het Gerechtelijk Wetboek, zoals vermeld in de opmerkingen van de Belgische regering en de Commissie, of op de ambtenaar van de Algemene Administratie van de Douane en Accijnzen die wordt genoemd in artikel 285/2, § 1, van de Algemene wet inzake douane en accijnzen, zoals aangehaald door de verwijzende rechter.


46      Artikel 5, lid 1, van verordening 2017/1939 schrijft voor: „Bij zijn optreden eerbiedigt het EOM de rechten die in het Handvest [van de grondrechten van de Europese Unie] zijn verankerd.”