Wydanie tymczasowe
WYROK TRYBUNAŁU (pierwsza izba)
z dnia 22 października 2026 r.(*)
Odesłanie prejudycjalne – Pomoc państwa – Rozporządzenie (UE) 2017/352 – Usługa obowiązkowego pilotażu statków w portach – Uregulowania krajowe przyznające podmiotom publicznym wyłączne prawo do świadczenia tej usługi – Pojęcie „pomocy” – Działalność gospodarcza – Prerogatywa władzy publicznej – Bezpieczeństwo na morzu
W sprawie C‑117/25
mającej za przedmiot wniosek o wydanie, na podstawie art. 267 TFUE, orzeczenia w trybie prejudycjalnym, złożony przez Înalta Curte de Casaţie şi Justiţie (najwyższy sąd kasacyjny, Rumunia) postanowieniem z dnia 20 listopada 2024 r., które wpłynęło do Trybunału w dniu 4 lutego 2025 r., w postępowaniu:
Canal Sea Services SRL,
Maritime Pilot SRL,
Asociația Piloților Maritimi din România „Euxin Pilot”,
Black Sea Pilots SRL,
Asociația Piloților Maritimi „Trident”,
Black Waters SA,
Asociația Piloților Maritimi Independenți „Tomis”
przeciwko
Ministerul Transporturilor, Infrastructurii și Comunicațiilor,
Compania Națională „Administrația Porturilor Maritime” SA,
przy udziale:
RJ,
NC,
FR,
TRYBUNAŁ (pierwsza izba),
w składzie: F. Biltgen, prezes izby, S. Gervasoni (sprawozdawca), A. Kumin, I. Ziemele i M. Bošnjak, sędziowie,
rzecznik generalny: A. Biondi,
sekretarz: V. Di Bucci
uwzględniając pisemny etap postępowania,
rozważywszy uwagi, które przedstawili:
– w imieniu Canal Sea Services SRL – M. Mihalache i A. Ramazan, adwokat,
– w imieniu Compania Națională „Administrația Porturilor Maritime” SA – O. Oprea, T. Pepi, M. Teodorescu i A. Vasilescu-Naiden, w charakterze pełnomocników,
– w imieniu rządu rumuńskiego – E. Gane, B.-I. Ciulacu i A. Wellman, w charakterze pełnomocników,
– w imieniu rządu belgijskiego – P. Cottin i M. Van Regemorter, w charakterze pełnomocników,
– w imieniu rządu francuskiego – B. Dourthe i T. Lechevallier, w charakterze pełnomocników,
– w imieniu rządu włoskiego – S. Fiorentino i P. Passolunghi, w charakterze pełnomocników,
– w imieniu Komisji Europejskiej – M. Farley, L. Nicolae i B. Sasinowska, w charakterze pełnomocników,
po zapoznaniu się z opinią rzecznika generalnego na posiedzeniu w dniu 26 marca 2026 r.,
wydaje następujący
Wyrok
1 Niniejszy wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym dotyczy wykładni art. 107 ust. 1 TFUE i rozporządzenia Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2017/352 z dnia 15 lutego 2017 r. ustanawiającego ramy w zakresie świadczenia usług portowych oraz wspólne zasady dotyczące przejrzystości finansowej portów (Dz.U. 2017, L 57, s. 1).
2 Wniosek ten został złożony w ramach sporu, jaki zaistniał pomiędzy z jednej strony przedsiębiorstwami portowymi Canal Sea Services SRL, Maritime Pilot SRL, Black Sea Pilots SRL i Black Waters SA, stowarzyszeniami zawodowymi Asociația Piloților Maritimi din România „Euxin Pilot”, Asociația Piloților Maritimi „Trident”, Asociația Piloților Maritimi Independenți „Tomis”, a także RJ, NC i FR, trzema osobami fizycznymi zatrudnionymi w charakterze pilotów portowych, a z drugiej strony Ministerul Transporturilor, Infrastructurii și comunicațiilor (ministerstwem transportu, infrastruktury i komunikacji, Rumunia) (zwanym dalej „ministerstwem transportu”) i Compania Națională „Administrația Porturilor Maritime” SA w przedmiocie zgodności z prawem wydanego w dniu 19 maja 2020 r. przez ministerstwo transportu zarządzenia dotyczącego świadczenia obowiązkowej usługi pilotażu statków morskich i rzeczno-morskich (zwanego dalej „spornym zarządzeniem”).
Ramy prawne
Prawo Unii
Traktat FUE
3 Artykuł 107 ust. 1 TFUE stanowi:
„Z zastrzeżeniem innych postanowień przewidzianych w traktatach, wszelka pomoc przyznawana przez państwo członkowskie lub przy użyciu zasobów państwowych w jakiejkolwiek formie, która zakłóca lub grozi zakłóceniem konkurencji poprzez sprzyjanie niektórym przedsiębiorstwom lub produkcji niektórych towarów, jest niezgodna z rynkiem wewnętrznym w zakresie, w jakim wpływa na wymianę handlową między państwami członkowskimi”.
Rozporządzenie 2017/352
4 W rozporządzeniu 2017/352 ustanowiono ramy świadczenia usług portowych oraz wspólne zasady dotyczące przejrzystości finansowej i opłat za usługi portowe i korzystanie z infrastruktury portowej, aby umożliwić pełne połączenie portów w płynne łańcuchy transportowe, a tym samym przyczynić się do bardziej wydajnego funkcjonowania transeuropejskiej sieci transportowej i rynku wewnętrznego.
5 Motywy 6, 24 i 39 tego rozporządzenia stanowią:
„(6) Ustanowienie jasnych ram dla przejrzystych, sprawiedliwych i niedyskryminacyjnych przepisów związanych z finansowaniem infrastruktury portowej i usług portowych oraz pobieraniem opłat za korzystanie z tej infrastruktury i za świadczenie tych usług odgrywa podstawową rolę w zapewnianiu, by własne strategie handlowe i plany inwestycyjne portów oraz, w stosownych przypadkach, ogólne ramy krajowej polityki dotyczącej portów były w pełni zgodne z regułami konkurencji. Przejrzystość stosunków finansowych pozwoli w szczególności na sprawiedliwe i skuteczne kontrolowanie pomocy państwa, czyli przyczyni się do zapobiegania zakłóceniom w funkcjonowaniu rynku. W związku z tym w konkluzjach Rady [Unii Europejskiej] z dnia 5 czerwca 2014 r. wezwano Komisję [Europejską] do rozważenia kwestii wytycznych dotyczących pomocy państwa w odniesieniu do portów morskich w celu zapewnienia uczciwej konkurencji i stabilnych ram prawnych w zakresie inwestycji portowych.
[…]
(24) Unia [Europejska] ma wiele portów morskich o różnych modelach organizacji usług portowych. Dlatego nałożenie jednolitego modelu nie byłoby właściwym rozwiązaniem. Podmiot zarządzający portem lub właściwy organ powinien mieć możliwość ograniczenia liczby dostawców danej usługi portowej w przypadku, gdy jest to uzasadnione z co najmniej jednego powodu.
[…]
(39) Zgodnie z rezolucją A.960 Międzynarodowej Organizacji Morskiej każdy obszar pilotażowy wymaga od pilota wysoce wyspecjalizowanego doświadczenia i wiedzy lokalnej. Ponadto pilotaż jest ogólnie obowiązkowy i często organizowany lub zapewniany przez same państwa członkowskie. Ponadto dyrektywa Parlamentu Europejskiego i Rady 2009/16/WE [z dnia 23 kwietnia 2009 r. w sprawie kontroli przeprowadzanej przez państwo portu (Dz.U. 2009, L 131, s. 57)] powierza pilotom rolę polegającą na zgłaszaniu właściwym organom widocznych anomalii, które mogą zagrażać bezpieczeństwu żeglugi statku wodnego lub mogą wyrządzić szkodę dla środowiska morskiego. […] Aby uniknąć potencjalnych konfliktów interesów między takimi funkcjami interesu publicznego a względami handlowymi, rozdział II niniejszego rozporządzenia nie powinien mieć zastosowania do pilotażu. Państwa członkowskie powinny mieć jednak swobodę decydowania o stosowaniu rozdziału II do pilotażu. Jeżeli podejmą taką decyzję, należy o niej poinformować Komisję, aby zapewnić rozpowszechnianie odpowiednich informacji”.
6 Artykuł 1 tego rozporządzenia, zatytułowany „Przedmiot i zakres stosowania”, stanowi w ust. 2:
„Niniejsze rozporządzenie ma zastosowanie do świadczenia poniższych kategorii usług portowych (zwanych dalej »usługami portowymi«) na terenie portu albo na drodze wodnej zapewniającej dostęp do portu:
[…]
f) pilotaż; […]
[…]”.
7 Zgodnie z definicją zawartą w art. 2 ust. 8 tego rozporządzenia „pilotaż” oznacza „usługę prowadzenia statku przez pilota lub stację pilotową w celu umożliwienia bezpiecznego wejścia lub wyjścia statku wodnego po drodze wodnej zapewniającej dostęp do portu lub bezpiecznego manewrowania w porcie”.
8 Rozdział II rozporządzenia 2017/352, zatytułowany „Świadczenie usług portowych”, zawiera przepisy mające na celu zmniejszenie ograniczeń mających zastosowanie do tych usług poprzez uregulowanie w szczególności organizacji tych usług, a zwłaszcza mających zastosowanie do świadczenia tych usług minimalnych wymogów dotyczących kwalifikacji zawodowych usługodawców czy też spełnienia wymogów w zakresie bezpieczeństwa morskiego lub ochrony środowiska, zapewniania zgodności z minimalnymi wymogami, ograniczenia liczby usługodawców oraz obowiązków świadczenia usługi publicznej.
9 Znajdujący się w tym rozdziale II art. 10 tego rozporządzenia, zatytułowany „Wyłączenia”, stanowi:
„1. Niniejszy rozdział oraz art. 21 nie mają zastosowania do […] pilotażu.
2. Państwa członkowskie mogą podjąć decyzję o stosowaniu niniejszego rozdziału i art. 21 do pilotażu. Państwa członkowskie informują Komisję o takiej decyzji”.
10 W rozdziale III tego rozporządzenia, zatytułowanym „Przejrzystość i autonomia finansowa”, przewidziano przejrzystość stosunków finansowych między organami publicznymi a zarządzającym portem podmiotem otrzymującym środki publiczne. W rozdziale tym określono również zasady mające zastosowanie do opłat za usługi portowe.
Dyrektywa 2009/16
11 Dyrektywa 2009/16 przewidywała w art. 23 ust. 1, że piloci będą „natychmiast informowali właściwy organ państwa portu […] za każdym razem, gdy stwierdzą […] widoczne anomalie, które mogłyby utrudnić bezpieczną żeglugę statku lub które mogłyby stanowić zagrożenie skażeniem środowiska morskiego”.
Prawo rumuńskie
12 Podstawą prawną spornego zarządzenia jest Ordonanța Guvernului nr. 22/1999 privind administrarea porturilor și a căilor navigabile, utilizarea infrastructurilor de transport naval aparținând domeniului public, precum și desfășurarea activităților de transport naval în porturi și pe căile navigabile interioare (dekret rządu nr 22/1999 w sprawie zarządzania portami i drogami wodnymi, korzystania z publicznej infrastruktury transportu morskiego oraz prowadzenia działalności w zakresie transportu morskiego w portach i na śródlądowych drogach wodnych) z dnia 29 stycznia 1999 r. (Monitorul Oficial al României, część I, nr 511 z dnia 22 lipca 2010 r.), w wersji mającej zastosowanie do sporu w postępowaniu głównym (zwany dalej „OG nr 22/1999”).
13 Artykuł 5 OG nr 22/1999 stanowi:
„Zarządzanie portami i śródlądowymi drogami wodnymi, monitorowanie lub świadczenie usług służących zapewnieniu bezpieczeństwa, o których mowa w art. 19 ust. 1 lit. b) pkt 1, jak również wykonywanie działań pomocniczych, o których mowa w art. 19 ust. 1 lit. c) pkt 1, są zapewniane przez organy administracji portowej lub śródlądowych dróg wodnych, zwane dalej »organami administracji«”.
14 W art. 19 ust. 1 lit. b) OG nr 22/1999 „działalność związaną z transportem wodnym” zdefiniowano jako obejmującą między innymi „usługi służące zapewnieniu bezpieczeństwa w portach i na śródlądowych drogach wodnych, zwane dalej »usługami służącymi zapewnieniu bezpieczeństwa«, takie jak: pilotaż statków morskich i statków rzeczno-morskich przy wchodzeniu do portów i wychodzeniu z nich, między miejscami do cumowania w ramach tego samego portu i na śródlądowych drogach wodnych, a także holowanie manewrowe statków morskich i statków rzeczno-morskich w portach”. Zgodnie z ust. 2 tego artykułu „[d]ziałalność w zakresie transportu morskiego, którą mogą wykonywać wyłącznie upoważnione podmioty gospodarcze, oraz szczegółowe zasady i kryteria ich upoważniania są ustalane w drodze zarządzenia ministra właściwego do spraw transportu”.
15 Artykuł 47 OG nr 22/1999 stanowi:
„1. Usługi służące zapewnieniu bezpieczeństwa są świadczone pod nadzorem państwa za pośrednictwem ministerstwa [transportu].
2. Za usługi służące zapewnieniu bezpieczeństwa uznaje się pilotaż statków morskich i statków rzeczno-morskich przy wchodzeniu do portów i wychodzeniu z nich, między miejscami do cumowania w ramach tego samego portu i na śródlądowych drogach wodnych, a także holowanie manewrowe statków morskich i statków rzeczno-morskich w portach”.
16 Artykuł 48 OG nr 22/1999 stanowi, że „[u]sługi służące zapewnieniu bezpieczeństwa są świadczone na rzecz wszystkich korzystających z nich użytkowników w sposób stały, niedyskryminacyjny, jednolity i ciągły, na równych warunkach co do jakości, czasu trwania i ceny”, a w art. 49 tego dekretu dodano, że do „ministerstwa [transportu] należy określenie portów, wewnętrznych szlaków żeglugi, obszarów, części tych obszarów oraz kategorii statków, w przypadku których korzystanie z usług pilotowych jest obowiązkowe”.
17 Artykuł 50 OG nr 22/1999 stanowi:
„(1) Pilotaż statków morskich i rzeczno-morskich w portach, w których usługa ta została uznana za obowiązkową, jest zapewniany przez organ administracji portowej:
a) za pośrednictwem korpusu pilotów należących do organu administracji;
b) za pośrednictwem wyspecjalizowanych podmiotów gospodarczych, upoważnionych zgodnie z art. 19 ust. 2, na podstawie umowy zawartej w sposób niedyskryminacyjny między organem administracji a tymi podmiotami gospodarczymi;
c) w drodze koncesji na świadczenie usług pilotowych, udzielonej przez organ administracji wyspecjalizowanym podmiotom gospodarczym upoważnionym zgodnie z art. 19 ust. 2, na warunkach określonych w ustawie.
(2) W przypadku gdy w portach, o których mowa w ust. 1, nie istnieje żaden upoważniony podmiot gospodarczy, który byłby w stanie świadczyć zaplanowaną usługę pilotową, lub gdy wykonanie zawartych umów koncesyjnych jest niemożliwe z przyczyn obiektywnych, usługi te są świadczone przez organy administracji i podmioty gospodarcze upoważnione zgodnie z art. 19 ust. 2, na podstawie zamówień udzielonych zgodnie z ustawą.
(3) W przypadku gdy pilotaż jest prowadzony przez upoważnione podmioty gospodarcze, podmioty te informują organy administracji o wynagrodzeniu za usługi pilotowe i o przyznanych udogodnieniach.
(4) Organy administracji publikują wykaz uprawnionych podmiotów gospodarczych, z którymi zawarły umowę o świadczenie usług pilotowych, stosowane taryfy oraz przyznane przez nie udogodnienia.
(5) Podmioty gospodarcze, o których mowa w ust. 1, uiszczają opłatę ustaloną przez organ administracji za korzystanie z infrastruktury portowej.
(6) Warunki świadczenia usługi pilotowania statków morskich są zatwierdzane na mocy rozporządzenia ministra właściwego do spraw transportu”.
18 W art. 661 OG nr 22/1999, znajdującym się w rozdziale X1 tego dekretu, ustanowiono „radę nadzoru ds. żeglugi morskiej”, która zgodnie z art. 662 ust. 2 lit. d) ma w szczególności za zadanie:
„zatwierdzanie zasad uzasadniających taryfy stosowane przez organy administracji portowej […] za świadczenie usług zapewniających bezpieczeństwo oraz podział tych taryf na poszczególne pozycje wydatków i weryfikację ich proporcjonalności w stosunku do kosztu świadczonej usługi”.
19 Ponadto na mocy art. 23 ust. 1 Hotărârea de Guvern nr. 811/2010 privind controlul statului portului (decyzji rządowej nr 811/2010 w sprawie kontroli państwowej portu), transponującej dyrektywę 2009/16 do prawa rumuńskiego, „[p]iloci […] niezwłocznie informują [rumuński organ morski] o oczywistych nieprawidłowościach stwierdzonych podczas wykonywania swoich obowiązków, które mogą zagrozić bezpieczeństwu żeglugi statku lub stanowić zagrożenie dla środowiska morskiego”.
20 W art. 116 ust. 2 Ordonanța Guvernului nr. 42/1997 privind transportul maritim și pe căile navigabile interioare (rozporządzenia rządu nr 42/1997 w sprawie transportu morskiego i żeglugi śródlądowej) dodano, że „jeżeli pilot uzna, że statek stanowi zagrożenie dla bezpieczeństwa żeglugi czy też portu, lub stwierdzi nieprawidłowości w wykonywaniu manewru, może zwrócić się do kapitanatu portu o przerwanie żeglugi lub manewru statku, który pilotuje, do czasu przywrócenia warunków umożliwiających całkowicie bezpieczną żeglugę”.
Postępowanie główne i pytanie prejudycjalne
21 W 2012 r. ministerstwo transportu przyjęło zarządzenie, które przewidywało, że pilotaż w portach Braiła, Konstanca, Gałacz, Sulina i Tulcza (Rumunia) ma być zapewniany za pośrednictwem wyspecjalizowanych podmiotów gospodarczych na podstawie umów o świadczenie usług zawieranych w sposób niedyskryminujący między tymi operatorami a organami administracji portowej. Zarządzenie to zostało zmienione w 2017 r. w taki sposób, że przewidywało, iż usługa pilotowa może być świadczona w niektórych spośród tych portów wyłącznie za pośrednictwem korpusu pilotów autonomicznej agencji „Administrația Fluvială a Dunării de Jos” Galați („Administracja Rzeczna Dolnego Dunaju”, Gałacz, Rumunia).
22 Przepisy te zostały uchylone spornym zarządzeniem, które zniosło możliwość uzyskania przez prywatne przedsiębiorstwa zezwoleń na świadczenie usług pilotowania statków morskich i statków rzeczno-morskich lub zawierania umów koncesyjnych na świadczenie takich usług. W szczególności w art. 1–3 spornego zarządzenia wprowadzono obowiązek świadczenia usługi pilotowania statków morskich i statków rzeczno-morskich w niektórych portach (Braiła, Konstanca, Gałacz, Tulcza i Sulina), a także na niektórych obszarach, a mianowicie w niektórych kanałach i w niektórych sektorach Dunaju, dla wszystkich statków, z zastrzeżeniem wyjątków ograniczonych w szczególności do okrętów wojskowych i pływających jednostek rekreacyjnych. Zgodnie z tymi uregulowaniami usługa ta jest obecnie świadczona wyłącznie przez korpusy pilotów podmiotów publicznych, posiadających status przedsiębiorstwa publicznego lub autonomicznej agencji, takich jak Administrația Fluvială a Dunării de Jos Galați, Compania Națională „Administrația Porturilor Maritime” SA Constanța (spółka państwowa „Administracja portów morskich” SA Konstanca, Rumunia) i Compania Națională „Administrația Canalelor Navigabile” SA (spółka państwowa „Administracja kanałów żeglownych” SA, Rumunia) (zwanych dalej łącznie „organami administracji portowej”) w ramach portów lub obszarów należących do ich kompetencji.
23 Przedsiębiorstwa i stowarzyszenia portowe, wspierane przez pilotów portowych, wniosły do Curtea de Apel Constanța (sądu apelacyjnego w Konstancy, Rumunia) skargę o stwierdzenie nieważności spornego zarządzenia ze względu na to, że narusza ono art. 107 ust. 1 TFUE, przyznając organom administracji portowej wyłączne prawo do świadczenia usługi pilotowych. Ministerstwo transportu stwierdziło natomiast, że sporne zarządzenie jest zgodne z przepisami w dziedzinie pomocy państwa, ponieważ przesłanka istnienia działalności gospodarczej nie została spełniona ze względu na brak otwarcia, zgodnie z rozporządzeniem 2017/352, usługi pilotowej na konkurencję.
24 Wyrokiem z dnia 22 grudnia 2021 r. Curtea de Apel Constanța (sąd apelacyjny w Konstancy) oddalił tę skargę jako bezzasadną. Uznał on w szczególności, że na mocy rozporządzenia 2017/352 usługa pilotowa świadczona w portach państw członkowskich została wyłączona ze stosowania reguł konkurencji ze względu na skutki, jakie usługa ta może mieć dla bezpieczeństwa i ochrony środowiska, przy czym organy administracji portowej i żeglugi śródlądowej są zobowiązane do zapewnienia skutecznego świadczenia tej usługi. Sąd ten uznał również, że przy wydawaniu spornego zarządzenia uwzględniono decyzję Consiliul Concurenței (rady ds. konkurencji, Rumunia) z dnia 10 sierpnia 2016 r., w której stwierdzono zawodność rynku, a mianowicie, w niniejszym przypadku, naruszenie reguł konkurencji przez podmioty gospodarcze, którym wcześniej powierzono zadanie świadczenia usługi pilotowej.
25 Skarżący w postępowaniu głównym wnieśli skargę kasacyjną od tego wyroku do Înalta Curte de Casaţie şi Justiţie (najwyższego sądu kasacyjnego, Rumunia), który jest sądem odsyłającym. Sąd ten zwrócił się do Komisji o wydanie opinii dotyczącej zgodności spornych przepisów z prawem Unii.
26 W opinii tej Komisja stwierdziła, po pierwsze, że na mocy spornego zarządzenia organom administracji portowej udzielono wyłącznego prawa do świadczenia usługi pilotowej na niektórych obszarach i w niektórych portach; po drugie, że środek ten został przyznany za pomocą zasobów państwowych, można go było przypisać państwu, przysparzał swym beneficjentom selektywnej korzyści i mógł wpływać na wymianę handlową między państwami członkowskimi; stwierdziła ona także, po trzecie, że to do sądu krajowego należy ustalenie, czy świadczenie usług pilotowych stanowi działalność gospodarczą i czy zakłóca ono konkurencję.
27 Sąd odsyłający zastanawia się nad zakwalifikowaniem rozpatrywanej usługi pilotowej jako działalności gospodarczej lub też czynności wchodzącej w zakres wykonywania prerogatyw władzy publicznej i, w przypadku gdyby chodziło tu o działalność gospodarczą, nad zgodnością z prawem Unii przekazania w drodze spornego zarządzenia świadczenia tej usługi na zasadzie wyłączności podmiotom publicznym. W szczególności sąd ten zastanawia się, czy świadczenie tej usługi może być wyłączone ze stosowania reguł konkurencji na mocy rozporządzenia 2017/352 lub też czy zasady organizacji tego świadczenia, określone w spornym zarządzeniu, mogą stanowić monopol państwowy zakazany na mocy art. 107 ust. 1 TFUE, co mogłoby prowadzić do naruszenia swobody przedsiębiorczości lub swobody świadczenia usług.
28 W tych okolicznościach Înalta Curte de Casaţie şi Justiţie (najwyższy sąd kasacyjny) postanowił zawiesić postępowanie i przedstawić Trybunałowi następujące pytanie prejudycjalne:
„Czy na podstawie wykładni art. 107 ust. 1 [TFUE] i rozporządzenia [2017/352] środek przyjęty przez państwo członkowskie, mający na celu zapewnienie, że obowiązkowe portowe usługi pilotowe będą świadczone wyłącznie przez określone podmioty państwowe, mimo iż usługi te były wcześniej świadczone również przez inne przedsiębiorstwa prywatne (niepaństwowe), ustanawia monopol prawny zgodnie z prawem Unii Europejskiej, stanowiący dozwoloną formę odstępstwa od rynku konkurencyjnego, czy też przeciwnie, stanowi on niezgodną z rynkiem wewnętrznym pomoc państwa, która wyklucza konkurencję na rynku i o rynek?”.
W przedmiocie pytania prejudycjalnego
29 Poprzez swoje pytanie sąd odsyłający dąży w istocie do ustalenia, czy art. 107 ust. 1 TFUE i rozporządzenie 2017/352 należy interpretować w ten sposób, że przyjęty przez państwo członkowskie środek ustanawiający na rzecz pewnych portowych podmiotów publicznych monopol w celu powierzenia im działalności w zakresie obowiązkowego pilotażu stanowi pomoc państwa niezgodną z rynkiem wewnętrznym.
30 Aby udzielić sądowi odsyłającemu użytecznej odpowiedzi, należy przypomnieć, że dla celów uznania środka za pomoc państwa art. 107 ust. 1 TFUE zakłada w szczególności istnienie przyznanej danemu przedsiębiorstwu korzyści. W tym względzie należy podkreślić z jednej strony, że do celów stosowania przepisów prawa Unii w dziedzinie konkurencji przedsiębiorstwem jest każda jednostka prowadząca działalność gospodarczą, niezależnie od formy prawnej tej jednostki i sposobu jej finansowania. Po drugie, działalność gospodarczą stanowi każda działalność polegająca na oferowaniu towarów lub usług na danym rynku (zob. podobnie wyrok z dnia 22 października 2015 r., EasyPay i Finance Engineering, C‑185/14, EU:C:2015:716, pkt 36, 37 i przytoczone tam orzecznictwo).
31 Natomiast działalność stanowiąca wykonywanie prerogatyw władzy publicznej nie ma charakteru gospodarczego (zob. podobnie wyroki: z dnia 1 lipca 2008 r., MOTOE, C‑49/07, EU:C:2008:376, pkt 24; z dnia 24 marca 2022 r., GVN/Komisja, C‑666/20 P, EU:C:2022:225, pkt 70).
32 Ściślej rzecz ujmując, do takich prerogatyw władzy publicznej należy zarówno działalność, która je stanowi siłą rzeczy, to znaczy należąca do podstawowych funkcji państwa (zob. podobnie wyroki: z dnia 19 stycznia 1994 r., SAT Fluggesellschaft, C‑364/92, EU:C:1994:7, pkt 24, 25, 27; a także z dnia 18 marca 1997 r., Diego Calί & Figli, C‑343/95, EU:C:1997:160, pkt 22), jak i działalność, która stanowi je ze względu na istnienie powiązania, czyli taka, która jest nierozerwalnie związana z tymi podstawowymi funkcjami. Jak bowiem wynika z orzecznictwa Trybunału, w zakresie, w jakim jednostka publiczna prowadzi działalność gospodarczą, która może zostać oddzielona od wykonywania prerogatyw władzy publicznej, jednostka ta działa jako przedsiębiorstwo, podczas gdy jeżeli tej działalności gospodarczej nie można oddzielić od wykonywania prerogatyw władzy publicznej, całość działalności wykonywanej przez daną jednostkę pozostaje działalnością związaną z wykonywaniem tych prerogatyw (zob. podobnie wyroki: z dnia 26 marca 2009 r., SELEX Sistemi Integrati/Komisja, C‑113/07 P, EU:C:2009:191, pkt 71–77; z dnia 12 lipca 2012 r., Compass-Datenbank, C‑138/11, EU:T:2012:449, pkt 38).
33 W celu ustalenia, czy dana działalność stanowi wykonywanie prerogatyw władzy publicznej, należy zbadać jej charakter, przedmiot i przepisy, którym podlega (zob. podobnie wyrok z dnia 10 lipca 2025 r., INTERZERO i in., C‑254/23, EU:C:2025:569, pkt 49 i przytoczone tam orzecznictwo).
34 W niniejszej sprawie sąd odsyłający zastanawia się nad kwalifikacją działalności w zakresie pilotażu morskiego, która została uregulowana w OG nr 22/1999 i w spornym zarządzeniu.
35 W tym względzie należy na wstępie zauważyć, jak podkreślił rzecznik generalny w pkt 25 i 26 opinii, że rozporządzenie 2017/352, które wchodzi w zakres polityki transportowej Unii i ma na celu wspieranie transportu morskiego, nie skutkowało przyznaniem tej działalności prerogatywy władzy publicznej ani też jej wyłączeniem ze stosowania reguł konkurencji w ogóle, a w szczególności – art. 107 TFUE.
36 W art. 10 rozporządzenia 2017/352 przewidziano wprawdzie, że rozdział II tego rozporządzenia, jeśli państwa członkowskie nie postanowią inaczej, nie ma zastosowania do pilotażu, który w art. 2 pkt 8 tego rozporządzenia został zdefiniowany jako oznaczający „usługę prowadzenia statku przez pilota lub stację pilotową w celu umożliwienia bezpiecznego wejścia lub wyjścia statku wodnego po drodze wodnej zapewniającej dostęp do portu lub bezpiecznego manewrowania w porcie”.
37 Wyłączenia pilotażu z zakresu zastosowania tego rozdziału II nie można jednak utożsamiać z wyłączeniem tej działalności z zakresu reguł konkurencji. Rozdział II dotyczy bowiem konkretnie dostępu do rynku i organizacji świadczenia usług portowych. Ustanawia się w nim minimalne wymogi dotyczące świadczenia tych usług, w tym wymogi dotyczące kwalifikacji zawodowych usługodawców oraz spełnienia wymogów w zakresie bezpieczeństwa morskiego lub bezpieczeństwa i ochrony środowiska. Przewidziano w nim również mechanizmy służące zapewnianiu zgodności z tymi minimalnymi wymogami oraz, po spełnieniu pewnych warunków, możliwość ograniczenia liczby usługodawców. Przepisy te mają zatem przede wszystkim na celu uregulowanie organizacji i warunków dostępu do świadczenia usług portowych oraz zmniejszenie ograniczeń, które mogą utrudniać ich świadczenie.
38 Artykuł 10 rozporządzenia 2017/352 należy zatem rozumieć jako przepis określający zakres stosowania tylko tego rozdziału II, a nie jako ustanawiający jakąkolwiek zasadniczą kwalifikację co do charakteru – gospodarczego lub nie – działalności pilotowej. Za przyjęciem takiej wykładni przemawia też okoliczność, że pozostałe przepisy tego rozporządzenia nadal mają zastosowanie do tej działalności. Dotyczy to w szczególności rozdziału III tego rozporządzenia, dotyczącego przejrzystości finansowej i autonomii władz portowych i dostawców usług portowych. Jak zaś wynika z motywu 6 tego rozporządzenia, wymogi przejrzystości finansowej mają w szczególności na celu zapewnienie, żeby krajowa polityka dotycząca portów była w pełni zgodna z regułami konkurencji, a w szczególności z regułami dotyczącymi pomocy państwa.
39 W związku z tym rozporządzenie 2017/352 nie przesądza o gospodarczym lub niegospodarczym charakterze, w rozumieniu art. 107 TFUE, działalności pilotowej. W każdym razie ewentualnego wyłączenia stosowania rozdziału II tego rozporządzenia odnośnie do tej działalności nie można uznać za przejaw woli prawodawcy Unii, by uznać, że działalność ta stanowi wykonywanie prerogatyw władzy publicznej.
40 W związku z tym, ze względu na to, że – jak wynika z akt sprawy, którymi dysponuje Trybunał – władze rumuńskie nie skorzystały z przewidzianej w art. 10 rozporządzenia 2017/352 możliwości uregulowania pilotażu w oparciu o przepisy zawarte w rozdziale II tego rozporządzenia, w celu sprawdzenia, czy rozpatrywana w postępowaniu głównym działalność pilotowa ma charakter gospodarczy czy też stanowi wykonywanie prerogatyw władzy publicznej, należy oprzeć się przede wszystkim na przepisach krajowych mających zastosowanie do pilotażu, na szczegółowych zasadach, w oparciu o które działalność ta jest prowadzona, oraz na warunkach jej finansowania.
41 Zgodnie z przepisami OG nr 22/1999 „pilotaż statków morskich i statków rzeczno-morskich przy wchodzeniu do portów i wychodzeniu z nich, między miejscami do cumowania w ramach tego samego portu i na śródlądowych drogach wodnych” jest kwalifikowany jako świadczona pod kontrolą państwa „usługa służąca zapewnieniu bezpieczeństwa”. Usługa ta jest ponadto świadczona „na rzecz wszystkich korzystających z [pilotów] użytkowników w sposób stały, niedyskryminacyjny, jednolity i ciągły, na równych warunkach co do jakości, czasu trwania i ceny”. Również zgodnie z tymi przepisami o obowiązkowym charakterze korzystania z pilotażu w przypadku niektórych portów, obszarów lub kategorii statków decyduje minister właściwy do spraw transportu. W tym kontekście celem spornego zarządzenia jest właśnie uczynienie obowiązkowym pilotażu w niektórych określonych w tym zarządzeniu portach i obszarach.
42 W nawiązaniu do rezolucji A.960 Międzynarodowej Organizacji Morskiej, o której mowa w motywie 39 rozporządzenia 2017/352 i zgodnie z którą każdy obszar pilotażowy wymaga od pilota wysoce specjalistycznego doświadczenia i wiedzy uwzględniającej warunki lokalne, rząd rumuński w przedłożonych Trybunałowi na piśmie uwagach wyjaśnił, że dostęp do zawodu pilota w Rumunii i wykonywanie tego zawodu są uzależnione od spełnienia szeregu kryteriów związanych w szczególności z wysokim poziomem wyszkolenia zawodowego, koniecznością posiadania odpowiednich certyfikatów i ich regularną aktualizacją. Ta regularna aktualizacja certyfikatów wiąże się z udziałem w szkoleniach i ich ukończeniem oraz przeprowadzeniem pewnej minimalnej liczby manewrów pilotowych.
43 Zadania pilotów zostały określone w decyzji rządu nr 811/2010 w sprawie kontroli przeprowadzanej przez państwo portu, zgodnie z którą piloci niezwłocznie informują właściwe organy władz państwa portu o oczywistych nieprawidłowościach stwierdzonych podczas wykonywania ich obowiązków, które mogą zagrozić bezpieczeństwu żeglugi statku lub stanowić zagrożenie dla środowiska morskiego. Ponadto zgodnie z rozporządzeniem nr 42/1997 w sprawie transportu morskiego i żeglugi śródlądowej, jeżeli pilot uzna, że statek stanowi zagrożenie dla bezpieczeństwa żeglugi czy też portu, lub stwierdzi nieprawidłowości w wykonywaniu manewru, może zwrócić się do kapitanatu portu o przerwanie żeglugi lub manewru statku, który pilotuje, do czasu przywrócenia warunków umożliwiających całkowicie bezpieczną żeglugę.
44 Z powyższych przepisów krajowych wynika, że to właśnie mając na celu zapewnienie wykonywania podstawowych funkcji państwa, ustawodawca rumuński wprowadził obowiązkowy pilotaż w odniesieniu do niektórych portów, obszarów lub kategorii statków.
45 Po pierwsze bowiem, zapewniana przez organy administracji portowej działalność pilotowa ma na celu zapewnienie bezpieczeństwa ruchu morskiego i portowego oraz, poprzez zapobieganie zagrożeniom dla środowiska morskiego, ochronę środowiska w porcie. Te leżące w interesie ogólnym zadania wchodzą w zakres podstawowych funkcji państwa (zob. podobnie wyrok z dnia 18 marca 1997 r., Diego Calì & Figli, C‑343/95, EU:C:1997:160, pkt 22), które w niniejszym przypadku są przejmowane przez te same organy administracji portowej.
46 Po drugie, piloci nie ograniczają się do tego, że sami przestrzegają zasad bezpieczeństwa żeglugi i ochrony środowiska w porcie. Wchodząc na pokład statków, aby je pilotować, i zgłaszając właściwym organom władz portu ewentualne nieprawidłowości, które mogą prowadzić do przerwania żeglugi, piloci zapewniają, że statki te przestrzegają przepisów bezpieczeństwa i ochrony środowiska.
47 Po trzecie, systematyczny charakter interwencji pilotów w portach i na obszarach, których to dotyczy, w odniesieniu do wszystkich statków, z zastrzeżeniem wyjątków ograniczonych do okrętów wojskowych i rekreacyjnych jednostek pływających, oznacza, że większość statków wchodzących do tych portów, wypływających z nich lub żeglujących po tych portach i obszarach jest pilotowana.
48 Z rozważań tych wynika, że wykonywana przez organy administracji portowej działalność pilotowa jest nierozerwalnie związana z działalnością mającą na celu, ogólnie rzecz biorąc, kontrolę ruchu morskiego i portowego oraz zapewnienie jego bezpieczeństwa, a także zapewnienie ochrony środowiska w danym porcie. Pilotaż przyczynia się bowiem bezpośrednio do realizacji celu, jakim jest bezpieczeństwo i ochrona środowiska w portach, któremu służy działalność w zakresie kontroli jako gwarancja tego bezpieczeństwa i ochrony (zob. podobnie wyrok z dnia 26 marca 2009 r., SELEX Sistemi Integrati/Komisja, C‑113/07 P, EU:C:2009:191, pkt 76).
49 Ten związek z wykonywaniem prerogatyw władzy publicznej nie opiera się w sprawie w postępowaniu głównym na prawach wyłącznych przyznanych organom administracji portowej w celu wykonywania działalności pilotowej, a zatem jest niezależny od przyznania tych praw. Nie można zatem uznać, że sama okoliczność, iż państwo członkowskie postanawia, tak jak w niniejszej sprawie, wyłączyć daną działalność z reguł konkurencji ze względu na interes publiczny, ustanawiając monopol prawny na rzecz podmiotu, któremu powierzono wykonywanie praw wyłącznych, przesądza o tym, że działalność ta nie ma gospodarczego charakteru (zob. podobnie wyrok z dnia 10 lipca 2025 r., INTERZERO i in., C‑254/23, EU:C:2025:569, pkt 56 i przytoczone tam orzecznictwo).
50 Ponadto w niniejszej sprawie nie ma również znaczenia okoliczność, że działalność pilotowa wykonywana jest za ustaloną opłatą, ponieważ zasady pobierania tej opłaty są zatwierdzane przez rumuńskie władze publiczne, w niniejszym przypadku niezależny podmiot publiczny, zwany radą nadzoru ds. żeglugi morskiej. Z utrwalonego orzecznictwa wynika bowiem, że okoliczność, iż usługa świadczona przez podmiot publiczny i związana z wykonywaniem przez niego prerogatyw władzy publicznej jest świadczona za wynagrodzeniem, nie wystarcza do uznania prowadzonej działalności za gospodarczą, a podmiotu, który ją prowadzi – za przedsiębiorstwo, jeżeli wysokość tego wynagrodzenia została zatwierdzona przez władze publiczne (zob. podobnie wyrok z dnia 18 marca 1997 r., Diego Calì & Figli, C‑343/95, EU:C:1997:160, pkt 22–25).
51 Wreszcie, okoliczność, że działalność pilotowa mogłaby, w kontekście innym niż kontekst rumuńskiego uregulowania mającego zastosowanie w postępowaniu głównym, zostać uznana za działalność gospodarczą lub że rozporządzenie 2017/352 nie wyłącza jej ze stosowania reguł konkurencji, nie pozwala wykluczyć, że rozpatrywana w postępowaniu głównym działalność pilotowa może być związana z wykonywaniem prerogatyw władzy publicznej. Jak wynika bowiem z orzecznictwa przypomnianego w pkt 32 niniejszego wyroku, możliwe jest, że działalność mająca co do zasady charakter gospodarczy traci ten charakter, gdy jest związana z wykonywaniem prerogatyw władzy publicznej w zakresie, w jakim jest nierozerwalnie związana z wykonywaniem tych prerogatyw.
52 Uregulowaną w OG nr 22/1999 i spornym zarządzeniu działalność pilotową należy zatem uznać za związaną z wykonywaniem prerogatyw władzy publicznej. Nie może ona zatem zostać uznana za działalność gospodarczą, co wyklucza również, by sporne zarządzenie, które przyznaje wyłączne prawa do wykonywania tej działalności, przyznawało pomoc państwa w rozumieniu art. 107 ust. 1 TFUE; nie ma konieczności sprawdzania, czy w niniejszym przypadku spełnione są pozostałe przesłanki niezbędne do uznania danego środka za pomoc państwa.
53 W świetle całości powyższych rozważań na zadane pytanie należy odpowiedzieć, iż art. 107 ust. 1 TFUE i rozporządzenie 2017/352 należy interpretować w ten sposób, że przyjęty przez państwo członkowskie środek ustanawiający na rzecz pewnych portowych podmiotów publicznych monopol w celu powierzenia im działalności w zakresie obowiązkowego pilotowania statków za wynagrodzeniem zatwierdzonym przez władze publiczne nie stanowi pomocy państwa, o ile działalność ta jest nierozerwalnie związana z powierzonymi tym podmiotom zadaniami interesu ogólnego w zakresie kontroli i bezpieczeństwa ruchu morskiego oraz ochrony środowiska w porcie.
W przedmiocie kosztów
54 Dla stron w postępowaniu głównym niniejsze postępowanie ma charakter incydentalny, dotyczy bowiem kwestii podniesionej przed sądem odsyłającym, do niego zatem należy rozstrzygnięcie o kosztach. Koszty poniesione w związku z przedstawieniem uwag Trybunałowi, inne niż koszty stron w postępowaniu głównym, nie podlegają zwrotowi.
Z powyższych względów Trybunał (pierwsza izba) orzeka, co następuje:
Artykuł 107 ust. 1 TFUE i rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2017/352 z dnia 15 lutego 2017 r. ustanawiające ramy w zakresie świadczenia usług portowych oraz wspólne zasady dotyczące przejrzystości finansowej portów
należy interpretować w ten sposób, że:
przyjęty przez państwo członkowskie środek ustanawiający na rzecz pewnych portowych podmiotów publicznych monopol w celu powierzenia im działalności w zakresie obowiązkowego pilotowania statków za wynagrodzeniem zatwierdzonym przez władze publiczne nie stanowi pomocy państwa, o ile działalność ta jest nierozerwalnie związana z powierzonymi tym podmiotom zadaniami interesu ogólnego w zakresie kontroli i bezpieczeństwa ruchu morskiego oraz ochrony środowiska w porcie.
Podpisy
* Język postępowania: rumuński.