Voorlopige editie
ARREST VAN HET HOF (Eerste kamer)
22 oktober 2026 (*)
„ Prejudiciële verwijzing – Staatssteun – Verordening (EU) 2017/352 – Verplichte havenloodsdienst voor schepen – Nationale regeling die aan publieke entiteiten het exclusieve recht verleent om deze dienst te verrichten – Begrip ‚steun’ – Economische activiteit – Bevoegdheid van openbaar gezag – Maritieme veiligheid ”
In zaak C‑117/25,
betreffende een verzoek om een prejudiciële beslissing krachtens artikel 267 VWEU, ingediend door de Înalta Curte de Casaţie şi Justiţie (hoogste rechterlijke instantie, Roemenië) bij beslissing van 20 november 2024, ingekomen bij het Hof op 4 februari 2025, in de procedure
Canal Sea Services SRL,
Maritime Pilot SRL,
Asociația Piloților Maritimi din România „Euxin Pilot”,
Black Sea Pilots SRL,
Asociația Piloților Maritimi „Trident”,
Black Waters SA,
Asociația Piloților Maritimi Independenți „Tomis”
tegen
Ministerul Transporturilor, Infrastructurii și Comunicațiilor,
Compania Națională „Administrația Porturilor Maritime” SA,
in tegenwoordigheid van:
RJ,
NC,
FR,
wijst
HET HOF (Eerste kamer),
samengesteld als volgt: F. Biltgen, kamerpresident, S. Gervasoni (rapporteur), A. Kumin, I. Ziemele en M. Bošnjak, rechters,
advocaat-generaal: A. Biondi,
griffier: V. Di Bucci,
gezien de stukken,
gelet op de opmerkingen van:
– Canal Sea Services SRL, vertegenwoordigd door M. Mihalache, en A. Ramazan, avocat,
– Compania Națională „Administrația Porturilor Maritime” SA, vertegenwoordigd door O. Oprea, T. Pepi, M. Teodorescu en A. Vasilescu-Naiden als gemachtigden,
– de Roemeense regering, vertegenwoordigd door E. Gane, B.‑I. Ciulacu en A. Wellman als gemachtigden,
– de Belgische regering, vertegenwoordigd door P. Cottin en M. Van Regemorter als gemachtigden,
– de Franse regering, vertegenwoordigd door B. Dourthe en T. Lechevallier als gemachtigden,
– de Italiaanse regering, vertegenwoordigd door S. Fiorentino en P. Passolunghi als gemachtigden,
– de Europese Commissie, vertegenwoordigd door M. Farley, L. Nicolae en B. Sasinowska als gemachtigden,
gehoord de conclusie van de advocaat-generaal ter terechtzitting van 26 maart 2026,
het navolgende
Arrest
1 Het verzoek om een prejudiciële beslissing betreft de uitlegging van artikel 107, lid 1, VWEU, en van verordening (EU) 2017/352 van het Europees Parlement en de Raad van 15 februari 2017 tot vaststelling van een kader voor het verrichten van havendiensten en gemeenschappelijke regels inzake de financiële transparantie van havens (PB 2017, L 57, blz. 1).
2 Dit verzoek is ingediend in het kader van een geding tussen enerzijds de havenondernemingen Canal Sea Services SRL, Maritime Pilot SRL, Black Sea Pilots SRL en Black Waters SA, de beroepsverenigingen Asociația Piloților Maritimi din România „Euxin Pilot”, Asociația Piloților Maritimi „Trident”, Asociația Piloților Maritimi Independenți „Tomis”, alsmede RJ, NC en FR, drie natuurlijke personen die in dienst zijn als havenloodsen, en anderzijds de Minister Transporturilor, Infrastructurii și comunicațiilor (ministerie van Vervoer, Infrastructuur en Communicatie, Roemenië; hierna: „ministerie van Vervoer”) en de Companie Națională „Administrația Porturilor Maritime” SA, betreffende de rechtmatigheid van een op 19 mei 2020 door het ministerie van Vervoer vastgesteld besluit betreffende het verrichten van de verplichte loodsdienst voor zeeschepen en zeevarende binnenschepen (hierna: „litigieus besluit”).
Toepasselijke bepalingen
Unierecht
VWEU
3 Artikel 107, lid 1, VWEU
„Behoudens de afwijkingen waarin de Verdragen voorzien, zijn steunmaatregelen van de staten of in welke vorm ook met staatsmiddelen bekostigd, die de mededinging door begunstiging van bepaalde ondernemingen of bepaalde producties vervalsen of dreigen te vervalsen, onverenigbaar met de interne markt, voor zover deze steun het handelsverkeer tussen de lidstaten ongunstig beïnvloedt.”
Verordening 2017/352
4 Verordening 2017/352 voorziet in een kader voor het verrichten van havendiensten en in gemeenschappelijke regels inzake financiële transparantie en heffingen op havendiensten en op het gebruik van haveninfrastructuur, teneinde de volledige integratie van havens in de vervoersketens mogelijk te maken en aldus bij te dragen tot een efficiëntere werking van het trans-Europees vervoersnetwerk en de interne markt.
5 De overwegingen 6, 24 en 39 van deze verordening luiden:
„(6) De vaststelling van een duidelijk kader van transparante, billijke en niet-discriminerende financierings- en heffingsregels voor haveninfrastructuur en havendiensten speelt een essentiële rol bij het ervoor zorgen dat de eigen commerciële strategie en investeringsplannen van de havens en, waar van toepassing, het algemene nationale kader voor het havenbeleid, volledig aan de mededingingsregels voldoen. Met name door transparantie van de financiële betrekkingen wordt een eerlijke en doeltreffende controle op staatssteun mogelijk, en [wordt] marktverstoring voorkomen. Daartoe wordt de Commissie in de Raadsconclusies van 5 juni 2014 opgeroepen richtsnoeren inzake staatssteun voor zeehavens te bezien, teneinde eerlijke mededinging en een stabiel juridisch kader voor haveninvesteringen te waarborgen.
[...]
(24) De [Europese] Unie heeft een breed scala van zeehavens met verschillende modellen voor de organisatie van havendiensten. Eén enkel model opleggen zou dan ook niet gepast zijn. De havenbeheerder, of de bevoegde instantie, moet in staat zijn het aantal aanbieders van een bepaalde havendienst te beperken, als dat gerechtvaardigd wordt door één of meer omstandigheden.
[...]
(39) Krachtens Resolutie A.960 van de Internationale Maritieme Organisatie zijn voor elk loodsgebied uiterst gespecialiseerde ervaring en plaatselijke kennis vereist van de kant van de loods. Bovendien zijn loodsdiensten doorgaans verplicht en worden zij vaak door de lidstaten zelf georganiseerd of verricht. Voorts wordt in richtlijn 2009/16/EG van het Europees Parlement en de Raad [van 23 april 2009 betreffende havenstaatcontrole (PB 2009, L 131, blz. 57)] aan de loodsen een rol toegekend bij het rapporteren aan de bevoegde instanties van klaarblijkelijke anomalieën die de veilige vaart van het vaartuig in gevaar kunnen brengen of het mariene milieu kunnen bedreigen of beschadigen. [...] Ter voorkoming van mogelijke belangenconflicten tussen dergelijke functies van openbaar belang en commerciële overwegingen, mag hoofdstuk II van deze verordening niet worden toegepast op loodsdiensten. Het moet de lidstaten echter vrijstaan te besluiten om hoofdstuk II toe te passen op loodsdiensten. Indien zij besluiten dit te doen, moet de Commissie daarvan in kennis worden gesteld, met het oog op de verspreiding van relevante informatie.”
6 Artikel 1 van verordening 2017/352, met als opschrift „Voorwerp en toepassingsgebied”, bepaalt in lid 2:
„Deze verordening is van toepassing op het verrichten van de volgende categorieën van havendiensten (‚havendiensten’), hetzij binnen havengebieden, hetzij op de waterweg naar de haven:
[...]
f) loodsdiensten, [...]
[...]”
7 In artikel 2, punt 8, van die verordening worden „loodsdiensten” omschreven als „het begeleiden van een vaartuig door een loods of loodsstation met het oog op het veilig in- of uitvaren van de waterweg naar de haven of het veilig varen in de haven door het vaartuig”.
8 Hoofdstuk II van verordening 2017/352, met als opschrift „Verrichten van havendiensten”, bevat bepalingen die tot doel hebben de beperkingen die op deze diensten van toepassing zijn, te matigen door met name de organisatie van die diensten te regelen en meer in het bijzonder de minimumeisen voor de verrichting ervan – die zien op de beroepskwalificaties van dienstverrichters of op de naleving van eisen met betrekking tot maritieme veiligheid of het milieu –, de controle op de naleving van die minimumeisen, de beperking van het aantal dienstverrichters en de openbaredienstverplichtingen.
9 Artikel 10 van deze verordening, met als opschrift „Vrijstellingen”, dat is opgenomen in hoofdstuk II, bepaalt:
„1. Dit hoofdstuk en artikel 21 zijn niet van toepassing op [...] loodsdiensten.
2. De lidstaten kunnen besluiten dit hoofdstuk en artikel 21 toe te passen op loodsdiensten. De lidstaten stellen de Commissie in kennis van een dergelijk besluit.”
10 Hoofdstuk III van die verordening, met als opschrift „Financiële transparantie en autonomie”, voorziet in transparantie van de financiële betrekkingen tussen overheden en een havenbeheerder die publieke middelen ontvangt. Dit hoofdstuk bevat ook de regels die van toepassing zijn op de heffingen op havendiensten.
Richtlijn 2009/16
11 Artikel 23, lid 1, van richtlijn 2009/16 bepaalde dat loodsen „de bevoegde instantie van de havenstaat [...] onmiddellijk inlichten wanneer zij bij het vervullen van hun normale taak opmerken dat er klaarblijkelijke anomalieën zijn die afbreuk kunnen doen aan de veilige vaart van het schip of gevaar voor schade aan het mariene milieu kunnen opleveren”.
Roemeens recht
12 De rechtsgrondslag van het litigieuze besluit is Ordonanță Guvernului nr. 22/1999 privind administrarea porturilor și a căilor navigabile, utilizarea infrastructurilor de transport naval aparținând domeniului public, precum și desfășurarea activităților de transport naval în porturi și pe căile navigabile interioare (besluit nr. 22/1999 van de regering betreffende het bestuur van havens en waterwegen, het gebruik van openbare infrastructuur voor maritiem vervoer en de uitvoering van maritieme vervoersactiviteiten in havens en op binnenwateren), van 29 januari 1999 (Monitorul Oficial al României, deel I, nr. 511 van 22 juli 2010), in de versie die van toepassing is op het hoofdgeding (hierna: „besluit nr. 22/1999”).
13 Artikel 5 van besluit nr. 22/1999 bepaalt:
„Het bestuur van havens en binnenwateren, het verrichten van de in artikel 19, lid 1, onder b), punt 1, bedoelde veiligheidsdiensten of het toezicht daarop, alsmede de uitvoering van de in artikel 19, lid 1, onder c), punt 1, bedoelde nevenactiviteiten, vallen onder de bevoegdheid van de voor havens en/of binnenwateren bevoegde autoriteiten (hierna: ‚autoriteiten’).”
14 Volgens artikel 19, lid 1, onder b), van besluit nr. 22/1999 vallen onder de definitie van „activiteiten die verband houden met het vervoer over water” onder meer „veiligheidsdiensten in havens en op binnenwateren (hierna: ‚veiligheidsdiensten’), zoals het loodsen van zeeschepen en zeevarende binnenschepen bij het binnenvaren en verlaten van havens, tussen verschillende ligplaatsen van een haven en op binnenwateren, alsmede het manoeuvreerslepen van zeeschepen en zeevarende binnenschepen in havens”. Volgens lid 2 van dit artikel „[worden] [d]e activiteiten op het gebied van zeevervoer die alleen door erkende marktdeelnemers kunnen worden uitgeoefend, alsmede de nadere regels en criteria voor de erkenning, [...] vastgesteld bij besluit van de minister van Vervoer”.
15 Artikel 47 van besluit nr. 22/1999 bepaalt:
„(1) Veiligheidsdiensten worden verricht onder toezicht van de staat, via het ministerie [van Vervoer].
(2) Als veiligheidsdiensten worden beschouwd het loodsen van zeeschepen en zeevarende binnenschepen bij het binnenvaren en verlaten van havens, tussen verschillende ligplaatsen van een haven en op binnenwateren, en het manoeuvreerslepen van zeeschepen en zeevarende binnenschepen in havens.”
16 In artikel 48 van besluit nr. 22/1999 wordt gepreciseerd dat „[v]eiligheidsdiensten [...] op permanente, niet-discriminerende, eenvormige en ononderbroken wijze [worden] verstrekt aan alle gebruikers die een beroep doen op loodsen, onder gelijke voorwaarden van kwaliteit, duur en prijs”, en in artikel 49 ervan dat „[h]et ministerie [van Vervoer] [...] bepaalt voor welke havens, binnenwateren, gebieden of delen van deze gebieden alsmede voor welke categorieën schepen loodsdiensten verplicht zijn”.
17 Artikel 50 van besluit nr. 22/1999 bepaalt:
„(1) Het loodsen van zeeschepen en zeevarende binnenschepen in havens waar deze dienst verplicht is gesteld, is een taak van de havenautoriteiten:
a) via het loodsencorps van de havenautoriteiten;
b) via gespecialiseerde marktdeelnemers die gemachtigd zijn overeenkomstig artikel 19, lid 2, op basis van een overeenkomst die op niet-discriminerende wijze tussen de havenautoriteiten en die marktdeelnemers is gesloten;
c) door een concessie voor loodsdiensten, die door de autoriteiten overeenkomstig de wet is verleend aan gespecialiseerde marktdeelnemers die gemachtigd zijn overeenkomstig artikel 19, lid 2.
(2) Wanneer er in de in lid 1 bedoelde havens geen gemachtigde marktdeelnemer in staat is de geplande loodsdiensten te verrichten of wanneer het om objectieve redenen onmogelijk is om de concessieovereenkomsten uit te voeren, worden deze diensten verleend door de autoriteiten en de overeenkomstig artikel 19, lid 2, gemachtigde marktdeelnemers op basis van contracten die overeenkomstig de wet zijn gegund.
(3) Wanneer loodsdiensten worden verricht door gemachtigde marktdeelnemers, stellen die de autoriteiten in kennis van de loodsheffingen en de verleende faciliteiten.
(4) De autoriteiten maken de lijst van de gemachtigde marktdeelnemers met wie zij overeenkomsten voor loodsdiensten hebben gesloten, de door hen toegepaste tarieven en de verleende faciliteiten openbaar.
(5) De in lid 1 bedoelde marktdeelnemers betalen een door de havenautoriteiten vastgestelde heffing voor het gebruik van de haveninfrastructuur.
(6) De wijze van uitvoering van loodsdiensten voor zeeschepen wordt goedgekeurd bij besluit van de minister van Vervoer.”
18 Artikel 661, dat in hoofdstuk X1 van besluit nr. 22/1999 is opgenomen, stelt een „maritieme raad van toezicht” in, die volgens artikel 662, lid 2, onder d), onder meer de volgende taak heeft:
„de regels ter rechtvaardiging van de tarieven die de havenautoriteiten [...] toepassen voor het verrichten van veiligheidsdiensten en de uitsplitsing van die tarieven per uitgavenpost goed te keuren en na te gaan of die tarieven in verhouding staan tot de kosten van de dienst”.
19 Voorts bepaalt artikel 23, lid 1, van Hotărâre de Guvern nr. 811/2010 privind controlul statului portului (besluit nr. 811/2010 van de regering betreffende het toezicht door de staat op havens), waarmee richtlijn 2009/16 in Roemeens recht is omgezet, dat „[l]oodsen [...] [de Roemeense maritieme autoriteit] onmiddellijk [inlichten] wanneer zij bij het vervullen van hun taak opmerken dat er klaarblijkelijke anomalieën zijn die afbreuk kunnen doen aan de veilige vaart van het schip of gevaar voor schade aan het mariene milieu kunnen opleveren”.
20 Artikel 116, lid 2, van Ordonanță Guvernului nr. 42/1997 privind transportul maritim și pe căile navigabile interioare (besluit nr. 42/1997 van de regering betreffende vervoer op zee en op binnenwateren) bepaalt dat „[d]e loods, wanneer hij van mening is dat het schip een risico vormt voor de veiligheid van de scheepvaart of de beveiliging van de haven, of onregelmatigheden bij de uitvoering van de manoeuvre vaststelt, de havenmeester kan verzoeken de vaart of het manoeuvreren van het schip dat hij loodst, stop te zetten totdat de omstandigheden opnieuw een veilige navigatie mogelijk maken”.
Hoofdgeding en prejudiciële vraag
21 In de loop van 2012 heeft het ministerie van Vervoer een besluit vastgesteld waarin was bepaald dat loodsdiensten in de havens van Brăila, Constantza, Galați, Sulina en Tulcea (Roemenië) via gespecialiseerde marktdeelnemers moesten worden verzorgd op basis van dienstenovereenkomsten die op niet-discriminerende wijze tussen die marktdeelnemers en de havenautoriteiten waren gesloten. Dit besluit is in de loop van 2017 gewijzigd om te bepalen dat loodsdiensten in sommige van deze havens alleen konden worden verricht via het loodsencorps van het zelfstandige bestuursorgaan „Administrația Fluvială a Dunării de Jos” Galați (rivierbeheer van de Beneden-Donau van Galați, Roemenië).
22 Die bepalingen zijn ingetrokken bij het litigieuze besluit, dat de mogelijkheid voor particuliere ondernemingen om een machtiging te verkrijgen voor het verrichten van loodsdiensten aan zeeschepen en zeevarende binnenschepen, of de mogelijkheid om concessieovereenkomsten voor het verrichten van een dergelijke dienst te sluiten, heeft afgeschaft. In het bijzonder hebben de artikelen 1 tot en met 3 van het litigieuze besluit loodsdiensten voor zeeschepen en zeevarende binnenschepen verplicht gesteld in bepaalde havens (Brăila, Constantza, Galați, Sulina en Tulcea) en in bepaalde gebieden, namelijk bepaalde kanalen en sectoren van de Donau, voor alle schepen, behoudens beperkte uitzonderingen voor met name militaire en pleziervaartuigen. Ook op grond van die artikelen wordt deze dienst voortaan uitsluitend verricht door de loodsencorpsen van de publieke entiteiten met de status van overheidsbedrijf of zelfstandig bestuursorgaan, zoals de „Administrația Fluvială a Dunării de Jos” Galați, de Companie Națională „Administrația Porturilor Maritime” SA Constanța (nationale onderneming voor het bestuur van zeehavens SA Constantza, Roemenië) en de Companie Națională „Administrația Canalelor Navigabile” SA (nationale onderneming voor het bestuur van bevaarbare kanalen SA, Roemenië) (hierna, tezamen: „havenautoriteit”), elk in de havens of gebieden die onder hun respectieve bevoegdheid vallen.
23 De havenvennootschappen en de havenverenigingen, ondersteund door de havenloodsen, hebben bij de Curte de Apel Constanța (rechter in tweede aanleg Constanța, Roemenië) beroep tot nietigverklaring van het litigieuze besluit ingesteld. Zij voeren aan dat dit besluit in strijd is met artikel 107, lid 1, VWEU aangezien daarin het exclusieve recht om loodsdiensten te verrichten aan de havenautoriteit wordt toegekend. Het ministerie van Vervoer heeft daarentegen betoogd dat het litigieuze besluit in overeenstemming is met de regels inzake staatssteun, aangezien niet is voldaan aan de voorwaarde dat er sprake is van een economische activiteit. Loodsdiensten zijn namelijk overeenkomstig verordening 2017/352 niet voor mededinging opengesteld.
24 Bij arrest van 22 december 2021 heeft de Curte de Apel Constanța dit beroep ongegrond verklaard. Die rechter heeft met name geoordeeld dat de mededingingsregels op grond van verordening 2017/352 niet van toepassing waren op in de havens van de lidstaten verrichte loodsdiensten. Die dienst kan namelijk gevolgen hebben voor de veiligheid en de bescherming van het milieu en de voor havens en waterwegen bevoegde autoriteiten moeten ervoor zorgen dat die dienst doeltreffend wordt verricht. Deze rechter was tevens van oordeel dat er bij de vaststelling van het litigieuze besluit rekening was gehouden met het besluit van de Consiliu Concurenței (mededingingsraad, Roemenië) van 10 augustus 2016, waarin was vastgesteld dat er sprake was van marktfalen, te weten, in casu, schending van de mededingingsregels door de marktdeelnemers die voorheen met loodsdiensten waren belast.
25 Verzoekers in het hoofdgeding hebben tegen die uitspraak hogere voorziening ingesteld bij de Înalta Curte de Casaţie şi Justiţie (hoogste rechterlijke instantie, Roemenië), de verwijzende rechter. Die rechter heeft de Commissie verzocht om hem een advies te verstrekken over de verenigbaarheid van de betrokken regeling met het Unierecht.
26 In dat advies heeft de Commissie zich op het standpunt gesteld, ten eerste, dat het litigieuze besluit de havenautoriteit een exclusief recht had toegekend om loodsdiensten in bepaalde gebieden en havens te verrichten, ten tweede dat die maatregel met staatsmiddelen was bekostigd, aan de staat was toe te rekenen, een selectief voordeel verleende aan de begunstigden ervan en het handelsverkeer tussen de lidstaten ongunstig kon beïnvloeden, en ten derde dat het aan de nationale rechter stond om te bepalen of de loodsactiviteit een economische activiteit vormde en of het litigieuze besluit de mededinging vervalste.
27 De verwijzende rechter vraagt zich af of de betrokken loodsdienst moet worden aangemerkt als een economische activiteit of als een activiteit die valt onder de uitoefening van bevoegdheden van openbaar gezag en, indien het om een economische activiteit gaat, of de exclusieve toekenning van deze dienst bij het litigieuze besluit aan publieke entiteiten verenigbaar is met het Unierecht. In het bijzonder vraagt hij zich af of deze dienstverrichting kan worden uitgesloten van de mededingingsregels op grond van verordening 2017/352, dan wel of de wijze van organisatie ervan, zoals vastgesteld bij het litigieuze besluit, een door artikel 107, lid 1, VWEU verboden staatsmonopolie kan vormen, dat schending van de vrijheid van vestiging of de vrijheid van dienstverrichting kan opleveren.
28 Daarop heeft de Înalta Curte de Casaţie şi Justiţie de behandeling van de zaak geschorst en het Hof verzocht om een prejudiciële beslissing over de volgende vraag:
„Moeten artikel 107, lid 1, VWEU en verordening [2017/352] aldus worden uitgelegd dat een door een lidstaat vastgestelde maatregel volgens welke verplichte havenloodsdiensten uitsluitend door bepaalde entiteiten in staatseigendom mogen worden verricht terwijl die diensten voorheen ook door andere particuliere ondernemingen (die geen staatseigendom waren) werden verricht, een met het Unierecht verenigbaar wettelijk monopolie in het leven roept dat een geoorloofde afwijking van de concurrentiële markt vormt, of, integendeel, met de interne markt onverenigbare staatssteun vormt die de mededinging óp de markt en óm de markt uitsluit?”
Beantwoording van de prejudiciële vraag
29 Met zijn vraag wenst de verwijzende rechter in essentie te vernemen of artikel 107, lid 1, VWEU en verordening 2017/352 aldus moeten worden uitgelegd dat een maatregel van een lidstaat waarbij ten gunste van bepaalde publieke havenentiteiten een monopolie in het leven wordt geroepen om die entiteiten de verplichte loodsactiviteit toe te vertrouwen, met de interne markt onverenigbare staatssteun vormt.
30 Om de verwijzende rechter een zinvol antwoord te kunnen geven, moet worden opgemerkt dat artikel 107, lid 1, VWEU, om een door een lidstaat genomen maatregel als staatssteun aan te merken, onder meer veronderstelt dat er sprake is van een voordeel dat aan een onderneming wordt toegekend. Dienaangaande dient erop te worden gewezen dat een onderneming voor de toepassing van het mededingingsrecht van de Unie, elke eenheid is die een economische activiteit uitoefent, ongeacht haar rechtsvorm en de wijze waarop zij wordt gefinancierd, en voorts dat elke activiteit waarbij goederen of diensten op een bepaalde markt worden aangeboden, een economische activiteit is (zie in die zin arrest van 22 oktober 2015, EasyPay en Finance Engineering, C‑185/14, EU:C:2015:716, punten 36 en 37 en aldaar aangehaalde rechtspraak).
31 Activiteiten die verband houden met de uitoefening van bevoegdheden van openbaar gezag, zijn daarentegen niet economisch van aard (zie in die zin arresten van 1 juli 2008, MOTOE, C‑49/07, EU:C:2008:376, punt 24, en 24 maart 2022, GVN/Commissie, C‑666/20 P, EU:C:2022:225, punt 70).
32 Meer in het bijzonder vallen onder dergelijke bevoegdheden van openbaar gezag zowel de activiteiten die dat in wezen zijn, dat wil zeggen de activiteiten die tot de kerntaken van de staat behoren (zie in die zin arresten van 19 januari 1994, SAT Fluggesellschaft, C‑364/92, EU:C:1994:7, punten 24, 25 en 27, en 18 maart 1997, Diego Calì & Figli, C‑343/95, EU:C:1997:160, punt 22), en de daarmee samenhangende activiteiten, dat wil zeggen die welke onlosmakelijk met die taken verbonden zijn. Zoals blijkt uit de rechtspraak van het Hof, handelt een overheidsinstantie, voor zover zij een economische activiteit verricht die van de uitoefening van haar bevoegdheden van openbaar gezag kan worden losgekoppeld, wat deze activiteit betreft, namelijk als onderneming, terwijl bij een economische activiteit die niet van de uitoefening van haar bevoegdheden van openbaar gezag kan worden gescheiden, alle door die instantie verrichte activiteiten samenhangen met de uitoefening van deze bevoegdheden (zie in die zin arresten van 26 maart 2009, SELEX Sistemi Integrati/Commissie, C‑113/07 P, EU:C:2009:191, punten 71‑77, en 12 juli 2012, Compass-Datenbank, C‑138/11, EU:C:2012:449, punt 38).
33 Om te bepalen of een bepaalde activiteit neerkomt op de uitoefening van bevoegdheden van openbaar gezag, moeten de aard, het doel en de regels waaraan zij is onderworpen, worden onderzocht (zie in die zin arrest van 10 juli 2025, INTERZERO e.a., C‑254/23, EU:C:2025:569, punt 49 en aldaar aangehaalde rechtspraak).
34 In casu vraagt de verwijzende rechter zich af hoe maritieme loodsdiensten, zoals geregeld in besluit nr. 22/1999 en het litigieuze besluit, moeten worden gekwalificeerd.
35 In dit verband moet om te beginnen worden opgemerkt, zoals de advocaat-generaal in de punten 25 en 26 van zijn conclusie heeft benadrukt, dat verordening 2017/352, die deel uitmaakt van het vervoersbeleid van de Unie en tot doel heeft het zeevervoer te bevorderen, niet tot gevolg heeft dat deze activiteit als een bevoegdheid van openbaar gezag wordt aangemerkt, noch dat die activiteit wordt vrijgesteld van de toepassing van de mededingingsregels in het algemeen en van artikel 107 VWEU in het bijzonder.
36 Het is juist dat artikel 10 van verordening 2017/352 bepaalt dat hoofdstuk II van deze verordening, tenzij de lidstaten anders besluiten, niet van toepassing is op loodsdiensten. Dit begrip wordt in artikel 2, punt 8, van die verordening omschreven als „het begeleiden van een vaartuig door een loods of loodsstation met het oog op het veilig in- of uitvaren van de waterweg naar de haven of het veilig varen in de haven door het vaartuig”.
37 De uitsluiting van loodsdiensten van de werkingssfeer van hoofdstuk II kan echter niet worden gelijkgesteld met een uitsluiting van die activiteit van de werkingssfeer van de mededingingsregels. Hoofdstuk II heeft namelijk specifiek betrekking op de toegang tot de markt en de organisatie van het verrichten van havendiensten. In dit hoofdstuk worden minimumeisen voor het verrichten van die diensten vastgesteld, met name met betrekking tot de beroepskwalificaties van de dienstverrichters en de naleving van de eisen op het gebied van maritieme veiligheid, beveiliging of milieubescherming. Er wordt ook voorzien in mechanismen voor de controle op de naleving van deze minimumeisen en, onder bepaalde voorwaarden, in de mogelijkheid om het aantal dienstverleners te beperken. Die bepalingen hebben dus hoofdzakelijk tot doel de organisatie van en de voorwaarden voor de toegang tot het verrichten van havendiensten te regelen en de beperkingen die de verrichting ervan kunnen belemmeren, te matigen.
38 Artikel 10 van verordening 2017/352 moet derhalve worden opgevat als een bepaling die uitsluitend de werkingssfeer van hoofdstuk II afbakent, en niet als een bepaling die een principiële indeling maakt tussen loodsdiensten van economische of niet-economische aard. De omstandigheid dat de overige bepalingen van de verordening op deze activiteit van toepassing blijven, ondersteunt die uitlegging. Dit is met name het geval voor hoofdstuk III van deze verordening, dat betrekking heeft op de financiële transparantie en de autonomie van havenautoriteiten en aanbieders van havendiensten. Zoals blijkt uit overweging 6 van die verordening, hebben de vereisten inzake financiële transparantie met name tot doel te waarborgen dat het nationale havenbeleid volledig in overeenstemming is met de mededingingsregels, met name die inzake staatssteun.
39 Verordening 2017/352 bepaalt dus niet of de loodsactiviteit al dan niet economisch van aard is in de zin van artikel 107 VWEU. Hoe dan ook kan de eventuele uitsluiting van de toepassing van hoofdstuk II van deze verordening op deze activiteit niet worden geacht blijk te geven van de wil van de Uniewetgever om te erkennen dat deze activiteit verband houdt met de uitoefening van bevoegdheden van openbaar gezag.
40 Aangezien de Roemeense autoriteiten, zoals blijkt uit het dossier waarover het Hof beschikt, geen gebruik hebben gemaakt van de in artikel 10 van verordening 2017/352 geboden mogelijkheid om loodsdiensten te onderwerpen aan de bepalingen van hoofdstuk II van deze verordening, moet, om na te gaan of de in het hoofdgeding aan de orde zijnde loodsactiviteit een economisch karakter heeft dan wel verband houdt met de uitoefening van bevoegdheden van openbaar gezag, dus hoofdzakelijk worden uitgegaan van de nationale bepalingen die van toepassing zijn op loodsdiensten, van de concrete wijze waarop die activiteit wordt uitgeoefend en van de voorwaarden waaronder zij wordt gefinancierd.
41 Volgens de bepalingen van besluit nr. 22/1999 wordt het „loodsen van zeeschepen en zeevarende binnenschepen bij het binnenvaren en verlaten van havens, tussen verschillende ligplaatsen van een haven en op binnenwateren” aangemerkt als een „veiligheidsdienst”, die onder toezicht van de staat wordt verricht. De dienst wordt bovendien verstrekt „op permanente, niet-discriminerende, eenvormige en ononderbroken wijze [...] aan alle gebruikers die een beroep doen op loodsen, onder gelijke voorwaarden van kwaliteit, duur en prijs”. Ook volgens deze bepalingen bepaalt de minister van Vervoer of het gebruik van loodsdiensten voor bepaalde havens, gebieden of categorieën schepen verplicht is. In dit verband heeft het litigieuze besluit juist tot doel loodsdiensten verplicht te stellen in bepaalde havens en gebieden die daarin worden aangewezen.
42 In het verlengde van resolutie A.960 van de Internationale Maritieme Organisatie, waarnaar wordt verwezen in overweging 39 van verordening 2017/352 – op grond waarvan voor elk loodsgebied uiterst gespecialiseerde ervaring en plaatselijke kennis vereist zijn van de kant van de loods – heeft de Roemeense regering in haar bij het Hof ingediende schriftelijke opmerkingen gepreciseerd dat er voor de toegang tot het beroep van loods in Roemenië en het in bedrijf houden van loodsen moet zijn voldaan aan een aantal criteria, die met name verband houden met een hoog niveau van beroepsopleiding, de noodzaak om vaarbewijzen te bezitten en de regelmatige actualisering ervan. Deze regelmatige actualisering van de vaarbewijzen houdt in dat loodsen deelnemen aan opleidingen en deze voltooien, en dat zij een minimumaantal loodsmanoeuvres uitvoeren.
43 De taken van loodsen zijn gespecificeerd in besluit nr. 811/2010 inzake toezicht door de staat op havens, waarin is bepaald dat loodsen de bevoegde instantie van de havenstaat onmiddellijk moeten inlichten wanneer zij bij het vervullen van hun taak opmerken dat er klaarblijkelijke anomalieën zijn die afbreuk kunnen doen aan de veilige vaart van het schip of gevaar voor schade aan het mariene milieu kunnen opleveren. Voorts kan de loods volgens besluit nr. 42/1997 van de regering betreffende vervoer op zee en op binnenwateren, wanneer hij van mening is dat het schip een risico vormt voor de veiligheid van de scheepvaart of de beveiliging van de haven, of onregelmatigheden bij de uitvoering van de manoeuvre vaststelt, de havenmeester verzoeken de vaart of het manoeuvreren van het schip dat hij loodst, stop te zetten totdat de omstandigheden opnieuw een veilige navigatie mogelijk maken.
44 Uit de voorgaande nationale bepalingen volgt dat de Roemeense wetgever de loodsactiviteit voor bepaalde havens, gebieden of categorieën schepen verplicht heeft gesteld om de uitoefening van de kerntaken van de staat te waarborgen.
45 Ten eerste heeft de loodsactiviteit van de havenautoriteit immers juist tot doel de veiligheid van het zee- en havenverkeer te waarborgen en, door bedreigingen voor het mariene milieu te voorkomen, het milieu in een haven te beschermen. Die taken van algemeen belang behoren tot de kerntaken van de staat (zie in die zin arrest van 18 maart 1997, Diego Calì & Figli, C‑343/95, EU:C:1997:160, punt 22) en worden in casu door diezelfde havenautoriteit uitgeoefend.
46 Ten tweede beperken loodsen zich niet ertoe zelf de regels inzake veiligheid van de scheepvaart en milieubescherming in de haven na te leven. Door aan boord van schepen te gaan om hun loodsactiviteit uit te oefenen en door eventuele onregelmatigheden die tot onderbreking van de scheepvaart kunnen leiden, aan de bevoegde havenautoriteiten te melden, zorgen loodsen ervoor dat deze schepen de genoemde veiligheids- en milieubeschermingsvoorschriften naleven.
47 Ten derde impliceert het feit dat loodsen in de betrokken havens en gebieden systematisch loodsdiensten verrichten voor alle schepen, behoudens uitzonderingen die beperkt zijn tot militaire en pleziervaartuigen, dat de meeste schepen die deze havens en gebieden binnenkomen, verlaten of varen, worden geloodst.
48 Uit deze overwegingen volgt dat de loodsactiviteit van de havenautoriteit onlosmakelijk verbonden is met de activiteiten die er in het algemeen toe strekken het zee- en havenverkeer te controleren, de veiligheid ervan te waarborgen en het milieu in de betrokken haven te beschermen. Loodsdiensten dragen immers rechtstreeks bij aan de doelstelling van veiligheid en milieubescherming in de havens die met de controleactiviteiten wordt nagestreefd om die veiligheid en bescherming te waarborgen (zie in die zin arrest van 26 maart 2009, SELEX Sistemi Integrati/Commissie, C‑113/07 P, EU:C:2009:191, punt 76).
49 Deze band met de uitoefening van bevoegdheden van openbaar gezag is niet gebaseerd op de exclusieve rechten die aan de havenautoriteit zijn verleend om de loodsactiviteit in het hoofdgeding uit te oefenen, en staat dus los van de toekenning van die rechten. Derhalve kan niet worden geoordeeld dat het enkele feit dat een lidstaat, zoals in het onderhavige geval, uit overwegingen van algemeen belang besluit een activiteit aan de mededinging te onttrekken door een wettelijk monopolie in het leven te roepen ten gunste van een entiteit die exclusieve rechten geniet, inhoudt dat die activiteit niet economisch van aard is (zie in die zin arrest van 10 juli 2025, INTERZERO e.a., C‑254/23, EU:C:2025:569, punt 56 en aldaar aangehaalde rechtspraak).
50 Bovendien is in casu ook niet van belang dat er op loodsactiviteiten tarieven van toepassing zijn, aangezien de regels voor deze tarifering zijn goedgekeurd door de Roemeense overheidsinstanties, in casu een onafhankelijke publieke entiteit, de „maritieme raad van toezicht” genoemd. Het is immers vaste rechtspraak dat het feit dat een door een publieke entiteit verrichte dienst die verband houdt met de uitoefening van bevoegdheden van openbaar gezag door die entiteit tegen een vergoeding wordt verricht, niet volstaat om de uitgeoefende activiteit als een economische activiteit en de entiteit die deze verricht als onderneming aan te merken, wanneer deze vergoeding door de overheid is goedgekeurd (zie in die zin arrest van 18 maart 1997, Diego Calì & Figli, C‑343/95, EU:C:1997:160, punten 22‑25).
51 Ten slotte kan op basis van de omstandigheid dat de loodsactiviteit in een andere context dan die van de in het hoofdgeding toepasselijke Roemeense regeling kon worden beschouwd als een economische activiteit of dat verordening 2017/352 die activiteit niet vrijstelt van de toepassing van de mededingingsregels, niet worden uitgesloten dat de in het hoofdgeding aan de orde zijnde loodsactiviteit in verband kan worden gebracht met de uitoefening van bevoegdheden van openbaar gezag. Zoals blijkt uit de in punt 32 van het onderhavige arrest in herinnering gebrachte rechtspraak, is het immers mogelijk dat activiteiten die in beginsel een economisch karakter hebben, dat karakter verliezen wanneer zij verband houden met de uitoefening van bevoegdheden van openbaar gezag, doordat zij onlosmakelijk met die uitoefening verbonden zijn.
52 De loodsactiviteit, zoals geregeld door besluit nr. 22/1999 en het litigieuze besluit, moet dus worden geacht verband te houden met de uitoefening van bevoegdheden van openbaar gezag. Zij kan dus niet als economische activiteit worden aangemerkt, hetgeen eveneens uitsluit dat het litigieuze besluit, dat exclusieve rechten verleent voor de uitoefening van die activiteit, staatssteun in de zin van artikel 107, lid 1, VWEU verleent, zonder dat hoeft te worden nagegaan of in casu is voldaan aan de andere voorwaarden waaraan moet zijn voldaan om een maatregel als staatssteun te kunnen kwalificeren.
53 Gelet op een en ander moet op de prejudiciële vraag worden geantwoord dat artikel 107, lid 1, VWEU en verordening 2017/352 aldus moeten worden uitgelegd dat een door een lidstaat vastgestelde maatregel waarbij ten gunste van bepaalde publieke havenentiteiten een monopolie in het leven wordt geroepen om de verplichte loodsdienst voor schepen aan die entiteiten toe te vertrouwen tegen een door de overheid goedgekeurde vergoeding, geen staatssteun vormt voor zover die activiteit onlosmakelijk verbonden is met de aan die entiteiten toegewezen taken van algemeen belang op het gebied van controle en veiligheid van het maritieme verkeer, alsmede de bescherming van het milieu in een haven.
Kosten
54 Ten aanzien van de partijen in het hoofdgeding is de procedure als een aldaar gerezen incident te beschouwen, zodat de verwijzende rechter over de kosten heeft te beslissen. De door anderen wegens indiening van hun opmerkingen bij het Hof gemaakte kosten komen niet voor vergoeding in aanmerking.
Het Hof (Eerste kamer) verklaart voor recht:
Artikel 107, lid 1, VWEU en verordening (EU) 2017/352 van het Europees Parlement en de Raad van 15 februari 2017 tot vaststelling van een kader voor het verrichten van havendiensten en gemeenschappelijke regels inzake de financiële transparantie van havens
moeten aldus worden uitgelegd dat
een door een lidstaat vastgestelde maatregel waarbij ten gunste van bepaalde publieke havenentiteiten een monopolie in het leven wordt geroepen om de verplichte loodsdienst voor schepen aan die entiteiten toe te vertrouwen tegen een door de overheid goedgekeurde vergoeding, geen staatssteun vormt voor zover die activiteit onlosmakelijk verbonden is met de aan die entiteiten toegewezen taken van algemeen belang op het gebied van controle en veiligheid van het maritieme verkeer, alsmede de bescherming van het milieu in een haven.
ondertekeningen
* Procestaal: Roemeens.