Προσωρινό κείμενο
ΑΠΟΦΑΣΗ ΤΟΥ ΔΙΚΑΣΤΗΡΙΟΥ (πρώτο τμήμα)
της 22ας Οκτωβρίου 2026 (*)
« Προδικαστική παραπομπή – Κρατικές ενισχύσεις – Κανονισμός (ΕΕ) 2017/352 – Υπηρεσία υποχρεωτικής πλοήγησης των πλοίων στους λιμένες – Εθνική ρύθμιση η οποία χορηγεί σε δημόσιους φορείς το αποκλειστικό δικαίωμα παροχής της υπηρεσίας αυτής – Έννοια της “ενίσχυσης” – Οικονομική δραστηριότητα – Προνομία δημόσιας εξουσίας – Ασφάλεια των θαλάσσιων μεταφορών »
Στην υπόθεση C‑117/25,
με αντικείμενο αίτηση προδικαστικής αποφάσεως δυνάμει του άρθρου 267 ΣΛΕΕ, που υπέβαλε το Înalta Curte de Casaţie şi Justiţie (Ανώτατο Ακυρωτικό Δικαστήριο, Ρουμανία) με απόφαση της 20ής Νοεμβρίου 2024, η οποία περιήλθε στο Δικαστήριο στις 4 Φεβρουαρίου 2025, στο πλαίσιο της δίκης
Canal Sea Services SRL,
Maritime Pilot SRL,
Asociația Piloților Maritimi din România «Euxin Pilot»,
Black Sea Pilots SRL,
Asociația Piloților Maritimi «Trident»,
Black Waters SA,
Asociația Piloților Maritimi Independenți «Tomis»
κατά
Ministerul Transporturilor, Infrastructurii și Comunicațiilor,
Compania Națională «Administrația Porturilor Maritime» SA,
παρισταμένων των:
RJ,
NC,
FR,
ΤΟ ΔΙΚΑΣΤΗΡΙΟ (πρώτο τμήμα),
συγκείμενο από τους F. Biltgen, πρόεδρο τμήματος, S. Gervasoni (εισηγητή), A. Kumin, I. Ziemele και M. Bošnjak, δικαστές,
γενικός εισαγγελέας: A. Biondi
γραμματέας: V. Di Bucci
έχοντας υπόψη την έγγραφη διαδικασία,
λαμβάνοντας υπόψη τις παρατηρήσεις που υπέβαλαν:
– η Canal Sea Services SRL, εκπροσωπούμενη από τον M. Mihalache και τον A. Ramazan, avocat,
– η Compania Națională «Administrația Porturilor Maritime» SA, εκπροσωπούμενη από τους O. Oprea, T. Pepi, M. Teodorescu και την A. Vasilescu-Naiden,
– η Ρουμανική Κυβέρνηση, εκπροσωπούμενη από τις E. Gane, B.‑I. Ciulacu και A. Wellman,
– η Βελγική Κυβέρνηση, εκπροσωπούμενη από τον P. Cottin και την M. Van Regemorter,
– η Γαλλική Κυβέρνηση, εκπροσωπούμενη από την B. Dourthe και τον T. Lechevallier,
– η Ιταλική Κυβέρνηση, εκπροσωπούμενη από τους S. Fiorentino και P. Passolunghi,
– η Ευρωπαϊκή Επιτροπή, εκπροσωπούμενη από τον M. Farley και τις L. Nicolae και B. Sasinowska,
αφού άκουσε τον γενικό εισαγγελέα που ανέπτυξε τις προτάσεις του κατά τη συνεδρίαση της 26ης Μαρτίου 2026,
εκδίδει την ακόλουθη
Απόφαση
1 Η αίτηση προδικαστικής αποφάσεως αφορά την ερμηνεία του άρθρου 107, παράγραφος 1, ΣΛΕΕ και του κανονισμού (ΕΕ) 2017/352 του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 15ης Φεβρουαρίου 2017, για τη θέσπιση πλαισίου παροχής λιμενικών υπηρεσιών και κοινών κανόνων για τη χρηματοοικονομική διαφάνεια των λιμένων (ΕΕ 2017, L 57, σ. 1).
2 Η υπό κρίση αίτηση υποβλήθηκε στο πλαίσιο ένδικης διαφοράς μεταξύ, αφενός, των εταιριών παροχής λιμενικών υπηρεσιών Canal Sea Services SRL, Maritime Pilot SRL, Black Sea Pilots SRL και Black Waters SA, των επαγγελματικών ενώσεων Asociația Piloților Maritimi din România «Euxin Pilot», Asociația Piloților Maritimi «Trident» και Asociația Piloților Maritimi Independenți «Tomis» και των RJ, NC και FR, τριών φυσικών προσώπων που απασχολούνται ως πλοηγοί λιμένων, και, αφετέρου, του Ministerul Transporturilor, Infrastructurii și Comunicațiilor (Υπουργείου Μεταφορών, Υποδομών και Επικοινωνιών, Ρουμανία, στο εξής: Υπουργείο Μεταφορών) και της Compania Națională «Administrația Porturilor Maritime» SA, σχετικά με τη νομιμότητα αποφάσεως την οποία εξέδωσε το Υπουργείο Μεταφορών στις 19 Μαΐου 2020 όσον αφορά την παροχή της υπηρεσίας υποχρεωτικής πλοήγησης ποντοπόρων πλοίων και πλοίων θαλάσσιων-ποτάμιων μεταφορών (στο εξής: επίδικη απόφαση).
Το νομικό πλαίσιο
Το δίκαιο της Ένωσης
Η Συνθήκη ΛΕΕ
3 Το άρθρο 107, παράγραφος 1, ΣΛΕΕ ορίζει τα εξής:
«Ενισχύσεις που χορηγούνται υπό οποιαδήποτε μορφή από τα κράτη ή με κρατικούς πόρους και που νοθεύουν ή απειλούν να νοθεύσουν τον ανταγωνισμό διά της ευνοϊκής μεταχειρίσεως ορισμένων επιχειρήσεων ή ορισμένων κλάδων παραγωγής είναι ασυμβίβαστες με την εσωτερική αγορά, κατά το μέτρο που επηρεάζουν τις μεταξύ κρατών μελών συναλλαγές, εκτός αν οι Συνθήκες ορίζουν άλλως.»
Ο κανονισμός 2017/352
4 Ο κανονισμός 2017/352 θεσπίζει πλαίσιο για την παροχή λιμενικών υπηρεσιών καθώς και κοινούς κανόνες σχετικά με τη χρηματοοικονομική διαφάνεια και τα τέλη λιμενικών υπηρεσιών και λιμενικών υποδομών, προκειμένου να καταστήσει δυνατή την πλήρη ενσωμάτωση των λιμένων στις αλυσίδες μεταφορών και να συμβάλει κατ’ αυτόν τον τρόπο στην αποτελεσματικότερη λειτουργία του διευρωπαϊκού δικτύου μεταφορών και της εσωτερικής αγοράς.
5 Οι αιτιολογικές σκέψεις 6, 24 και 39 του κανονισμού 2017/352 έχουν ως εξής:
«(6) Η καθιέρωση σαφούς πλαισίου διατάξεων διαφανών, δίκαιων και οι οποίες δεν εισάγουν διακρίσεις, σχετικών με τη χρηματοδότηση και τη χρέωση λιμενικών υποδομών και υπηρεσιών παίζει θεμελιώδη ρόλο εξασφαλίζοντας ότι η εμπορική στρατηγική και τα επενδυτικά σχέδια του κάθε λιμένα και, όπου συντρέχει περίπτωση, το γενικό εθνικό πλαίσιο λιμενικής πολιτικής συμμορφώνονται πλήρως προς τους κανόνες του ανταγωνισμού. Ειδικότερα, η διαφάνεια των χρηματοοικονομικών σχέσεων επιτρέπει τον δίκαιο και αποτελεσματικό έλεγχο των κρατικών ενισχύσεων, αποτρέποντας, ως εκ τούτου, τη στρέβλωση της αγοράς. Για τον σκοπό αυτό, τα συμπεράσματα του Συμβουλίου [της Ευρωπαϊκής Ένωσης] της 5ης Ιουνίου 2014 καλούσαν την [Ευρωπαϊκή] Επιτροπή να διερευνήσει προσανατολισμούς σχετικά με τις κρατικές ενισχύσεις για τους θαλάσσιους λιμένες, με σκοπό να εξασφαλίσει δίκαιο ανταγωνισμό και σταθερό νομικό πλαίσιο για λιμενικές επενδύσεις.
[...]
(24) Η [Ευρωπαϊκή] Ένωση έχει ευρύ φάσμα θαλάσσιων λιμένων με διαφορετικά μοντέλα για την οργάνωση των λιμενικών υπηρεσιών. Συνεπώς, δεν θα ήταν πρόσφορο να επιβληθεί ένα ενιαίο μοντέλο. Ο διαχειριστικός φορέας του λιμένα ή η αρμόδια αρχή θα πρέπει να μπορούν να περιορίζουν τον αριθμό των παρόχων μιας δεδομένης λιμενικής υπηρεσίας όποτε αυτό δικαιολογείται από έναν ή περισσότερους λόγους.
[...]
(39) Σύμφωνα με το ψήφισμα A.960 του Διεθνούς Ναυτιλιακού Οργανισμού, κάθε περιοχή πλοήγησης απαιτεί άκρως εξειδικευμένη πείρα και γνώση των τοπικών συνθηκών από τον πλοηγό. Επιπλέον, η πλοήγηση είναι κατά κανόνα υποχρεωτική και συχνά οργανώνεται ή παρέχεται από τα ίδια τα κράτη μέλη. Η δε οδηγία 2009/16/ΕΚ του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου[, της 23ης Απριλίου 2009, σχετικά με τον έλεγχο των πλοίων από το κράτος λιμένα (ΕΕ 2009, L 131, σ. 57),] αναθέτει στους πλοηγούς τον ρόλο να ενημερώνουν τις αρμόδιες αρχές για καταφανείς ανωμαλίες οι οποίες ενδέχεται να θέσουν σε κίνδυνο την ασφαλή πλεύση του πλοίου ή να αποτελέσουν απειλή ή να βλάψουν το θαλάσσιο περιβάλλον. [...] Για την αποφυγή δυνητικών συγκρούσεων συμφερόντων ανάμεσα στη μέριμνα περί δημοσίου συμφέροντος και σε εμπορικούς λόγους, το κεφάλαιο ΙΙ του παρόντος κανονισμού δεν θα πρέπει να εφαρμόζεται στην πλοήγηση. Ωστόσο, τα κράτη μέλη θα πρέπει να παραμένουν ελεύθερα να αποφασίζουν κατά πόσον θα εφαρμόσουν το κεφάλαιο ΙΙ στην πλοήγηση. Εάν αποφασίσουν να το εφαρμόσουν, η Επιτροπή θα πρέπει να ενημερώνεται αναλόγως, για να διασφαλιστεί η διανομή των σχετικών πληροφοριών.»
6 Το άρθρο 1 του κανονισμού 2017/352, το οποίο φέρει τον τίτλο «Αντικείμενο και πεδίο εφαρμογής», προβλέπει στην παράγραφο 2 τα εξής:
«Ο παρών κανονισμός εφαρμόζεται στην παροχή των ακόλουθων κατηγοριών λιμενικών υπηρεσιών (“λιμενικές υπηρεσίες”), είτε εντός της ζώνης του λιμένα είτε στην πλωτή οδό πρόσβασης προς τον λιμένα:
[...]
στ) πλοήγηση· [...]
[...]».
7 Το άρθρο 2, σημείο 8, του κανονισμού 2017/352 ορίζει ως «πλοήγηση» την «υπηρεσία καθοδήγησης ενός πλοίου από πλοηγό ή σταθμό πλοήγησης, ώστε να διασφαλιστεί η ασφαλής είσοδος ή έξοδος του πλοίου στην πλωτή οδό πρόσβασης στον λιμένα ή η ασφαλής πλεύση εντός του λιμένα».
8 Το κεφάλαιο II του κανονισμού 2017/352, το οποίο επιγράφεται «Παροχή λιμενικών υπηρεσιών», περιέχει διατάξεις οι οποίες αποσκοπούν στη μείωση των περιορισμών που ισχύουν για τις υπηρεσίες αυτές και, προς τούτο, ρυθμίζουν ιδίως την οργάνωση των εν λόγω υπηρεσιών και, ειδικότερα, τις ελάχιστες απαιτήσεις για την παροχή τους –οι οποίες αφορούν τα επαγγελματικά προσόντα των παρόχων ή ακόμη τη συμμόρφωση με τις απαιτήσεις ως προς την ασφάλεια των θαλάσσιων μεταφορών ή ως προς το περιβάλλον–, τη διασφάλιση της συμμόρφωσης με τις ως άνω ελάχιστες απαιτήσεις, τους περιορισμούς στον αριθμό των παρόχων, καθώς και τις υποχρεώσεις παροχής δημόσιας υπηρεσίας.
9 Το άρθρο 10 του κανονισμού 2017/352, το οποίο επιγράφεται «Εξαιρέσεις» και περιλαμβάνεται στο ως άνω κεφάλαιο II, ορίζει τα εξής:
«1. Το παρόν κεφάλαιο και το άρθρο 21 δεν ισχύουν για [...] την πλοήγηση.
2. Τα κράτη μέλη δύνανται να αποφασίσουν να εφαρμόσουν το παρόν κεφάλαιο και το άρθρο 21 στην πλοήγηση. Όταν ένα κράτος μέλος προβαίνει σε τέτοια απόφαση, ενημερώνει σχετικά την Επιτροπή.»
10 Το κεφάλαιο III του κανονισμού 2017/352, το οποίο επιγράφεται «Χρηματοοικονομική διαφάνεια και αυτονομία», προβλέπει τη διαφάνεια των χρηματοοικονομικών σχέσεων μεταξύ των δημόσιων αρχών και του διαχειριστικού φορέα του λιμένα που λαμβάνει δημόσια χρηματοδότηση. Περαιτέρω, το κεφάλαιο III καθορίζει τους κανόνες που διέπουν τα τέλη λιμενικών υπηρεσιών.
Η οδηγία 2009/16
11 Η οδηγία 2009/16 προέβλεπε, στο άρθρο 23, παράγραφος 1, ότι οι πλοηγοί «ενημερώνουν αμέσως την αρμόδια αρχή του κράτους λιμένα [...] κάθε φορά που πληροφορούνται, κατά την άσκηση των κανονικών καθηκόντων τους, ότι υπάρχουν καταφανείς ανωμαλίες οι οποίες ενδεχομένως μειώνουν την ασφάλεια ναυσιπλοΐας του πλοίου, ή οι οποίες ενδέχεται να συνιστούν απειλή βλάβης του θαλάσσιου περιβάλλοντος».
Το ρουμανικό δίκαιο
12 Νομική βάση της επίδικης αποφάσεως είναι το Ordonanța Guvernului nr. 22/1999 privind administrarea porturilor și a căilor navigabile, utilizarea infrastructurilor de transport naval aparținând domeniului public, precum și desfășurarea activităților de transport naval în porturi și pe căile navigabile interioare (κυβερνητικό διάταγμα 22/1999, σχετικά με τη διαχείριση των λιμένων και των πλωτών οδών, τη χρήση υποδομών πλωτών μεταφορών που ανήκουν στον δημόσιο τομέα καθώς και την άσκηση δραστηριοτήτων πλωτών μεταφορών στους λιμένες και στις εσωτερικές πλωτές οδούς), της 29ης Ιανουαρίου 1999 (Monitorul Oficial al României, μέρος I, αριθ. 511 της 22ας Ιουλίου 2010), όπως ίσχυε κατά τον χρόνο των πραγματικών περιστατικών της διαφοράς της κύριας δίκης (στο εξής: κ.δ. 22/1999).
13 Το άρθρο 5 του κ.δ. 22/1999 προβλέπει τα εξής:
«Η διαχείριση των λιμένων και των εσωτερικών πλωτών οδών, η παρακολούθηση των υπηρεσιών ασφάλειας που προβλέπονται στο άρθρο 19, παράγραφος 1, στοιχείο b, σημείο 1, ή η παροχή των υπηρεσιών αυτών, καθώς και η εκτέλεση των βοηθητικών δραστηριοτήτων που προβλέπονται στο άρθρο 19, παράγραφος 1, στοιχείο c, σημείο 1, εξασφαλίζονται από τους φορείς διοίκησης των λιμένων και/ή των εσωτερικών πλωτών οδών, στο εξής: “φορείς διοίκησης”.»
14 Το άρθρο 19, παράγραφος 1, στοιχείο b, του κ.δ. 22/1999 ορίζει ότι ως «δραστηριότητες συναφείς με τις δραστηριότητες πλωτών μεταφορών» νοούνται, μεταξύ άλλων, «οι υπηρεσίες ασφάλειας στους λιμένες και στις εσωτερικές πλωτές οδούς, στο εξής: “υπηρεσίες ασφάλειας”, όπως: η πλοήγηση των ποντοπόρων πλοίων και των πλοίων θαλάσσιων‑ποτάμιων μεταφορών κατά την είσοδο στους λιμένες και την έξοδο από αυτούς, μεταξύ των θέσεων ελλιμενισμού του ίδιου λιμένα και στις εσωτερικές πλωτές οδούς, καθώς και η ρυμούλκηση προς υποβοήθηση των ελιγμών των ποντοπόρων πλοίων και των πλοίων θαλάσσιων-ποτάμιων μεταφορών εντός των λιμένων». Κατά την παράγραφο 2 του άρθρου αυτού, «[ο]ι δραστηριότητες θαλάσσιων μεταφορών που μπορούν να ασκούνται μόνον από αδειοδοτημένους οικονομικούς φορείς, καθώς και οι λεπτομέρειες και τα κριτήρια της αδειοδότησης, καθορίζονται με απόφαση του Υπουργού Μεταφορών».
15 Το άρθρο 47 του κ.δ. 22/1999 ορίζει τα εξής:
«1. Οι υπηρεσίες ασφάλειας παρέχονται υπό τον έλεγχο του κράτους, μέσω του Υπουργείου [Μεταφορών].
2. Ως υπηρεσίες ασφάλειας θεωρούνται η πλοήγηση ποντοπόρων πλοίων και πλοίων θαλάσσιων-ποτάμιων μεταφορών κατά την είσοδο στους λιμένες και την έξοδο από αυτούς, μεταξύ των θέσεων ελλιμενισμού του ίδιου λιμένα και στις εσωτερικές πλωτές οδούς, καθώς και η ρυμούλκηση ποντοπόρων πλοίων και πλοίων θαλάσσιων‑ποτάμιων μεταφορών εντός των λιμένων.»
16 Το άρθρο 48 του κ.δ. 22/1999 διευκρινίζει ότι «[ο]ι υπηρεσίες ασφάλειας παρέχονται σε όλους τους χρήστες που προσφεύγουν σε αυτές, σε μόνιμη, ομοιόμορφη και συνεχή βάση κατά τρόπο που να μην εισάγει διακρίσεις και υπό ισότιμους όρους ποιότητας, διάρκειας και κόστους», το δε άρθρο 49 προσθέτει ότι «[τ]ο Υπουργείο [Μεταφορών] καθορίζει για ποιους λιμένες, ποιες εσωτερικές πλωτές οδούς, ποιες ζώνες ή ποια τμήματα των ζωνών αυτών, καθώς και για ποιες κατηγορίες πλοίων, είναι υποχρεωτική η υπηρεσία πλοήγησης».
17 Το άρθρο 50 του κ.δ. 22/1999 προβλέπει τα εξής:
«(1) Η πλοήγηση των ποντοπόρων πλοίων και των πλοίων θαλάσσιων‑ποτάμιων μεταφορών στους λιμένες όπου η υπηρεσία αυτή έχει καταστεί υποχρεωτική εξασφαλίζεται από τους φορείς διοίκησης των λιμένων:
a) μέσω του σώματος πλοηγών που υπάγεται στον φορέα διοίκησης·
b) μέσω εξειδικευμένων οικονομικών φορέων, αδειοδοτημένων δυνάμει του άρθρου 19, παράγραφος 2, βάσει συμβάσεως που έχει συναφθεί μεταξύ του φορέα διοίκησης και των εν λόγω οικονομικών φορέων, τηρουμένης της αρχής της απαγορεύσεως των διακρίσεων·
c) μέσω της κατά νόμον παραχώρησης της υπηρεσίας πλοήγησης από τον φορέα διοίκησης σε εξειδικευμένους οικονομικούς φορείς που έχουν αδειοδοτηθεί προς τούτο δυνάμει του άρθρου 19, παράγραφος 2.
(2) Όταν στους λιμένες που αναφέρονται στην παράγραφο 1 δεν υπάρχει κανένας αδειοδοτημένος οικονομικός φορέας ο οποίος να είναι σε θέση να εξασφαλίσει την προβλεπόμενη υπηρεσία πλοήγησης ή όταν, για αντικειμενικούς λόγους, είναι αδύνατη η εκτέλεση των συμβάσεων παραχώρησης που έχουν συναφθεί, η παροχή των εν λόγω υπηρεσιών εξασφαλίζεται από τους φορείς διοίκησης και από οικονομικούς φορείς αδειοδοτημένους δυνάμει του άρθρου 19, παράγραφος 2, βάσει συμβάσεων που ανατίθενται κατά νόμον.
(3) Όταν η πλοήγηση διενεργείται από αδειοδοτημένους οικονομικούς φορείς, αυτοί γνωστοποιούν στους φορείς διοίκησης τα τέλη πλοήγησης και τις παρεχόμενες διευκολύνσεις.
(4) Οι φορείς διοίκησης δημοσιοποιούν τον κατάλογο των αδειοδοτημένων οικονομικών φορέων με τους οποίους έχουν συνάψει συμβάσεις πλοήγησης, τα ισχύοντα τιμολόγια και τις διευκολύνσεις που παρέχονται από αυτούς.
(5) Οι οικονομικοί φορείς που αναφέρονται στην παράγραφο 1 καταβάλλουν τέλος για τη χρήση των λιμενικών υποδομών, το οποίο καθορίζεται από τον φορέα διοίκησης.
(6) Οι λεπτομέρειες άσκησης της υπηρεσίας πλοήγησης ποντοπόρων πλοίων εγκρίνονται με απόφαση του αρμόδιου Υπουργού Μεταφορών.»
18 Με το άρθρο 661, το οποίο περιλαμβάνεται στο κεφάλαιο X1 του κ.δ. 22/1999, ιδρύεται το «Συμβούλιο εποπτείας του ναυτιλιακού τομέα», στο οποίο το άρθρο 662, παράγραφος 2, στοιχείο d, αναθέτει, μεταξύ άλλων, την ακόλουθη αποστολή:
«να εγκρίνει τους κανόνες που διέπουν τα τέλη τα οποία χρεώνουν οι φορείς διοίκησης των λιμένων [...] για την παροχή υπηρεσιών ασφάλειας και την αναλυτική κατανομή των χρεώσεων αυτών ανά τομέα δαπανών, καθώς και να ελέγχει την αναλογικότητά τους σε σχέση με το κόστος της παρεχόμενης υπηρεσίας».
19 Περαιτέρω, κατά το άρθρο 23, παράγραφος 1, της Hotărârea de Guvern nr. 811/2010 privind controlul statului portului (κυβερνητικής απόφασης 811/2010, σχετικά με τον έλεγχο από το κράτος λιμένα), με την οποία μεταφέρθηκε στο ρουμανικό δίκαιο η οδηγία 2009/16, «[ο]ι πλοηγοί [...] ενημερώνουν αμέσως [τη ρουμανική ναυτιλιακή αρχή] για τις καταφανείς ανωμαλίες τις οποίες διαπιστώνουν κατά την άσκηση των καθηκόντων τους και οι οποίες ενδέχεται να θέσουν σε κίνδυνο την ασφάλεια ναυσιπλοΐας του πλοίου ή να αποτελέσουν απειλή για το θαλάσσιο περιβάλλον».
20 Το άρθρο 116, παράγραφος 2, του Ordonanța Guvernului nr. 42/1997 privind transportul maritim și pe căile navigabile interioare (κυβερνητικού διατάγματος 42/1997, σχετικά με τις θαλάσσιες μεταφορές και τις μεταφορές στις εσωτερικές πλωτές οδούς) προσθέτει ότι, «[ό]ταν ο πλοηγός κρίνει ότι το πλοίο συνιστά κίνδυνο για την ασφάλεια της ναυσιπλοΐας ή για την ασφάλεια του λιμένα, ή παρατηρεί πλημμέλειες κατά την εκτέλεση του ελιγμού, μπορεί να ζητήσει από το λιμεναρχείο να διακόψει τον πλου ή τον ελιγμό του πλοίου το οποίο πλοηγεί, έως την αποκατάσταση των συνθηκών που καθιστούν δυνατή την ασφαλή ναυσιπλοΐα».
Η διαφορά της κύριας δίκης και το προδικαστικό ερώτημα
21 Το 2012 το Υπουργείο Μεταφορών εξέδωσε απόφαση η οποία προέβλεπε ότι η πλοήγηση στους λιμένες Brăila, Κωνστάντζας, Galați, Sulina και Tulcea (Ρουμανία) έπρεπε να εξασφαλίζεται μέσω εξειδικευμένων οικονομικών φορέων, βάσει συμβάσεων παροχής υπηρεσιών οι οποίες συνάπτονταν χωρίς διακρίσεις μεταξύ των εν λόγω φορέων και των φορέων διοίκησης των λιμένων. Η ως άνω απόφαση τροποποιήθηκε το 2017 προκειμένου να προβλεφθεί ότι, σε ορισμένους από τους ως άνω λιμένες, η υπηρεσία πλοήγησης μπορούσε να εξασφαλίζεται μόνο μέσω του σώματος πλοηγών του αυτόνομου φορέα «Administrația Fluvială a Dunării de Jos Galați» («διοίκηση ποταμοπλοΐας του Κάτω Δούναβη», Galați, Ρουμανία).
22 Οι ως άνω διατάξεις καταργήθηκαν με την επίδικη απόφαση, η οποία αφαίρεσε από τις ιδιωτικές επιχειρήσεις τη δυνατότητα να λαμβάνουν άδεια προκειμένου να παρέχουν την υπηρεσία πλοήγησης σε ποντοπόρα πλοία και σε πλοία θαλάσσιων‑ποτάμιων μεταφορών ή να συνάπτουν συμβάσεις παραχώρησης προκειμένου να παρέχουν τέτοια υπηρεσία. Ειδικότερα, τα άρθρα 1 έως 3 της επίδικης απόφασης κατέστησαν υποχρεωτική την υπηρεσία πλοήγησης των ποντοπόρων πλοίων και των πλοίων θαλάσσιων-ποτάμιων μεταφορών σε ορισμένους λιμένες (Brăila, Κωνστάντζα, Galați, Sulina και Tulcea) και σε ορισμένες ζώνες, ήτοι σε ορισμένες διώρυγες και σε ορισμένα τμήματα του Δούναβη, για όλα τα πλοία, με την επιφύλαξη περιορισμένων εξαιρέσεων, οι οποίες αφορούν ιδίως τα πολεμικά πλοία και τα πλοία αναψυχής. Κατά τα ίδια ως άνω άρθρα, η υπηρεσία αυτή παρέχεται πλέον αποκλειστικά μέσω των σωμάτων πλοηγών δημόσιων φορέων που έχουν το καθεστώς δημόσιας επιχείρησης ή αυτόνομου φορέα, όπως η «Administrația Fluvială a Dunării de Jos» Galați, η Compania Națională «Administrația Porturilor Maritime» SA Constanța (εθνική εταιρία «Διοίκηση Θαλάσσιων Λιμένων», Ρουμανία) και η Compania Națională «Administrația Canalelor Navigabile» SA (εθνική εταιρία «Διοίκηση Πλωτών Διωρύγων» Α.Ε., Ρουμανία) (στο εξής, από κοινού: φορέας διοίκησης λιμένα), καθεμία στους λιμένες ή τις ζώνες αρμοδιότητάς της.
23 Οι εταιρίες παροχής λιμενικών υπηρεσιών και οι σχετικές επαγγελματικές ενώσεις, υποστηριζόμενες από τους πλοηγούς λιμένων, άσκησαν προσφυγή ακυρώσεως κατά της επίδικης απόφασης ενώπιον του Curtea de Apel Constanța (εφετείου Κωνστάντζας, Ρουμανία), προβάλλοντας ότι η εν λόγω απόφαση αντιβαίνει στο άρθρο 107, παράγραφος 1, ΣΛΕΕ, καθόσον παρέχει στον φορέα διοίκησης λιμένα το αποκλειστικό δικαίωμα παροχής της υπηρεσίας πλοήγησης. Το Υπουργείο Μεταφορών υποστήριξε, αντιθέτως, ότι η επίδικη απόφαση είναι σύμφωνη με τους κανόνες περί κρατικών ενισχύσεων, δεδομένου ότι η προϋπόθεση της ύπαρξης οικονομικής δραστηριότητας δεν πληρούται, λόγω του ότι η υπηρεσία πλοήγησης δεν είναι ανοικτή στον ανταγωνισμό κατά τον κανονισμό 2017/352.
24 Με απόφαση της 22ας Δεκεμβρίου 2021 το Curtea de Apel Constanța (εφετείο Κωνστάντζας) απέρριψε την προσφυγή ως αβάσιμη. Έκρινε, μεταξύ άλλων, ότι ο κανονισμός 2017/352 είχε εξαιρέσει από την εφαρμογή των κανόνων ανταγωνισμού την υπηρεσία πλοήγησης που παρέχεται στους λιμένες των κρατών μελών, λαμβανομένων υπόψη των συνεπειών τις οποίες μπορεί να έχει η εν λόγω υπηρεσία για την ασφάλεια και για την προστασία του περιβάλλοντος, οι δε φορείς διοίκησης των λιμένων και των πλωτών οδών οφείλουν να μεριμνούν για την αποτελεσματική παροχή της. Το ως άνω δικαστήριο έκρινε επίσης ότι, κατά την έκδοση της επίδικης απόφασης, είχε ληφθεί υπόψη η απόφαση της Consiliul Concurenței (Επιτροπής Ανταγωνισμού, Ρουμανία), της 10ης Αυγούστου 2016, η οποία είχε διαπιστώσει δυσλειτουργία στην αγορά, ήτοι, εν προκειμένω, παράβαση των κανόνων ανταγωνισμού από τους οικονομικούς φορείς στους οποίους είχε προηγουμένως ανατεθεί η υπηρεσία πλοήγησης.
25 Οι αναιρεσείοντες της κύριας δίκης άσκησαν αναίρεση κατά της ως άνω δικαστικής απόφασης ενώπιον του Înalta Curte de Casaţie şi Justiţie (Ανωτάτου Ακυρωτικού Δικαστηρίου, Ρουμανία), το οποίο είναι το αιτούν δικαστήριο. Το εν λόγω δικαστήριο ζήτησε από την Επιτροπή να του διαβιβάσει γνωμοδότηση σχετικά με τη συμβατότητα της επίμαχης ρύθμισης προς το δίκαιο της Ένωσης.
26 Στη γνωμοδότησή της, η Επιτροπή εκτίμησε, πρώτον, ότι η επίδικη απόφαση είχε παράσχει στον φορέα διοίκησης λιμένα αποκλειστικό δικαίωμα παροχής της υπηρεσίας πλοήγησης σε ορισμένες ζώνες και σε ορισμένους λιμένες, δεύτερον, ότι το εν λόγω μέτρο είχε χορηγηθεί με κρατικούς πόρους, ήταν καταλογιστέο στο κράτος, προσπόριζε επιλεκτικό πλεονέκτημα στους δικαιούχους του και ήταν ικανό να επηρεάσει τις μεταξύ κρατών μελών συναλλαγές και, τρίτον, ότι εναπέκειτο στο εθνικό δικαστήριο να κρίνει αν η δραστηριότητα πλοήγησης συνιστούσε οικονομική δραστηριότητα και αν η επίδικη απόφαση νόθευε τον ανταγωνισμό.
27 Το αιτούν δικαστήριο διερωτάται αν η επίμαχη υπηρεσία πλοήγησης πρέπει να χαρακτηριστεί ως οικονομική δραστηριότητα ή ως δραστηριότητα η οποία εμπίπτει στην άσκηση προνομιών δημόσιας εξουσίας και, στην περίπτωση που πρόκειται για οικονομική δραστηριότητα, αν είναι σύμφωνη με το δίκαιο της Ένωσης η κατ’ αποκλειστικότητα ανάθεσή της σε δημόσιους φορείς με την επίδικη απόφαση. Ειδικότερα, διερωτάται αν η παροχή της εν λόγω υπηρεσίας μπορεί να εξαιρεθεί από την εφαρμογή των κανόνων ανταγωνισμού βάσει του κανονισμού 2017/352 ή ο τρόπος οργάνωσής της, όπως καθορίζεται από την επίδικη απόφαση, μπορεί να συνιστά κρατικό μονοπώλιο το οποίο απαγορεύεται από το άρθρο 107, παράγραφος 1, ΣΛΕΕ και θα μπορούσε να συνεπάγεται παραβίαση της ελευθερίας εγκατάστασης ή της ελεύθερης παροχής υπηρεσιών.
28 Υπό τις συνθήκες αυτές, το Înalta Curte de Casaţie şi Justiţie (Ανώτατο Ακυρωτικό Δικαστήριο) αποφάσισε να αναστείλει την ενώπιόν του διαδικασία και να υποβάλει στο Δικαστήριο το ακόλουθο προδικαστικό ερώτημα:
«Κατ’ ορθήν ερμηνεία του άρθρου 107, παράγραφος 1, ΣΛΕΕ και του κανονισμού [2017/352], δημιουργεί μέτρο που λαμβάνει κράτος μέλος με σκοπό την παροχή των υποχρεωτικών λιμενικών υπηρεσιών πλοηγήσεως αποκλειστικά από ορισμένους κρατικούς φορείς, μολονότι οι εν λόγω υπηρεσίες παρέχονταν προηγουμένως και από άλλες ιδιωτικές (μη κρατικές) επιχειρήσεις, νόμιμο μονοπώλιο κατά την έννοια του δικαίου της Ευρωπαϊκής Ένωσης, το οποίο συνιστά επιτρεπόμενη μορφή παρέκκλισης από την ανταγωνιστική αγορά, ή, αντιθέτως, συνιστά κρατική ενίσχυση ασυμβίβαστη με την εσωτερική αγορά, ικανή να εξαλείψει τον ανταγωνισμό στην αγορά και για την αγορά;»
Επί του προδικαστικού ερωτήματος
29 Με το προδικαστικό ερώτημά του, το αιτούν δικαστήριο ζητεί, κατ’ ουσίαν, να διευκρινιστεί αν το άρθρο 107, παράγραφος 1, ΣΛΕΕ και ο κανονισμός 2017/352 έχουν την έννοια ότι μέτρο το οποίο λαμβάνει κράτος μέλος και με το οποίο δημιουργείται μονοπώλιο υπέρ ορισμένων δημόσιων λιμενικών οργανισμών προκειμένου να τους ανατεθεί η δραστηριότητα υποχρεωτικής πλοήγησης συνιστά κρατική ενίσχυση ασυμβίβαστη με την εσωτερική αγορά.
30 Προκειμένου να δοθεί χρήσιμη απάντηση στο αιτούν δικαστήριο, πρέπει να υπομνησθεί ότι, για τον χαρακτηρισμό μέτρου κράτους μέλους ως κρατικής ενίσχυσης, το άρθρο 107, παράγραφος 1, ΣΛΕΕ προβλέπει ως προϋπόθεση, μεταξύ άλλων, την ύπαρξη πλεονεκτήματος που έχει παρασχεθεί σε επιχείρηση. Συναφώς, πρέπει να τονιστεί, αφενός, ότι, στο πλαίσιο της εφαρμογής των σχετικών με τον ανταγωνισμό διατάξεων του δικαίου της Ένωσης, η έννοια της επιχείρησης καλύπτει κάθε φορέα ο οποίος ασκεί οικονομική δραστηριότητα, ανεξάρτητα από το νομικό καθεστώς που τον διέπει και από τον τρόπο χρηματοδότησής του. Αφετέρου, ως οικονομική δραστηριότητα νοείται κάθε δραστηριότητα η οποία συνίσταται στην προσφορά αγαθών ή υπηρεσιών σε ορισμένη αγορά (πρβλ. απόφαση της 22ας Οκτωβρίου 2015, EasyPay και Finance Engineering, C‑185/14, EU:C:2015:716, σκέψεις 36 και 37 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
31 Αντιθέτως, δεν έχουν οικονομικό χαρακτήρα οι δραστηριότητες που εμπίπτουν στην άσκηση προνομιών δημόσιας εξουσίας (πρβλ. αποφάσεις της 1ης Ιουλίου 2008, ΜΟΤΟΕ, C‑49/07, EU:C:2008:376, σκέψη 24, και της 24ης Μαρτίου 2022, GVN κατά Επιτροπής, C‑666/20 P, EU:C:2022:225, σκέψη 70).
32 Ειδικότερα, στις ως άνω προνομίες δημόσιας εξουσίας εμπίπτουν τόσο οι δραστηριότητες οι οποίες έχουν τέτοιον χαρακτήρα ως εκ της φύσης τους, δηλαδή όσες εμπίπτουν στις ουσιώδεις λειτουργίες του κράτους (πρβλ. αποφάσεις της 19ης Ιανουαρίου 1994, SAT Fluggesellschaft, C‑364/92, EU:C:1994:7, σκέψεις 24, 25 και 27, και της 18ης Μαρτίου 1997, Diego Calì & Figli, C‑343/95, EU:C:1997:160, σκέψη 22), όσο και οι δραστηριότητες οι οποίες έχουν τέτοιον χαρακτήρα λόγω σύνδεσης, δηλαδή όσες συνδέονται άρρηκτα με τις εν λόγω λειτουργίες. Συγκεκριμένα, όπως προκύπτει από τη νομολογία του Δικαστηρίου, στο μέτρο που ένας δημόσιος φορέας ασκεί οικονομική δραστηριότητα η οποία μπορεί να διαχωριστεί από την άσκηση των προνομιών του δημόσιας εξουσίας, ο φορέας αυτός, ως προς τη συγκεκριμένη δραστηριότητα, ενεργεί ως επιχείρηση, ενώ αν η επίμαχη οικονομική δραστηριότητα αποτελεί αναπόσπαστη πτυχή της άσκησης προνομιών δημόσιας εξουσίας, τότε το σύνολο των δραστηριοτήτων που ασκεί ο φορέας αυτός θεωρείται ότι εμπίπτει στην άσκηση των εν λόγω προνομιών (πρβλ. αποφάσεις της 26ης Μαρτίου 2009, SELEX Sistemi Integrati κατά Επιτροπής, C‑113/07 P, EU:C:2009:191, σκέψεις 71 έως 77, και της 12ης Ιουλίου 2012, Compass-Datenbank, C‑138/11, EU:C:2012:449, σκέψη 38).
33 Προκειμένου να κριθεί αν συγκεκριμένη δραστηριότητα εμπίπτει στην άσκηση προνομιών δημοσίας εξουσίας, πρέπει να εξεταστούν η φύση της, το αντικείμενό της και οι κανόνες στους οποίους υπόκειται (πρβλ. απόφαση της 10ης Ιουλίου 2025, INTERZERO κ.λπ., C‑254/23, EU:C:2025:569, σκέψη 49 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
34 Εν προκειμένω, το αιτούν δικαστήριο διερωτάται ως προς τον χαρακτηρισμό της δραστηριότητας θαλάσσιας πλοήγησης, όπως η δραστηριότητα αυτή ρυθμίζεται από το κ.δ. 22/1999 και την επίδικη απόφαση.
35 Συναφώς, πρέπει να επισημανθεί εξαρχής, όπως τόνισε ο γενικός εισαγγελέας στα σημεία 25 και 26 των προτάσεών του, ότι ο κανονισμός 2017/352, ο οποίος εντάσσεται στην πολιτική μεταφορών της Ένωσης και αποσκοπεί στην προώθηση των θαλάσσιων μεταφορών, δεν έχει ως αποτέλεσμα ούτε την κατοχύρωση της εν λόγω δραστηριότητας ως προνομίας δημόσιας εξουσίας ούτε την εξαίρεσή της από την εφαρμογή των κανόνων ανταγωνισμού, γενικότερα, και του άρθρου 107 ΣΛΕΕ, ειδικότερα.
36 Βεβαίως, το άρθρο 10 του κανονισμού 2017/352 προβλέπει ότι, εκτός αν τα κράτη μέλη αποφασίσουν άλλως, το κεφάλαιο II του εν λόγω κανονισμού δεν ισχύει για την πλοήγηση, την οποία το άρθρο 2, σημείο 8, του ίδιου κανονισμού ορίζει ως την «υπηρεσία καθοδήγησης ενός πλοίου από πλοηγό ή σταθμό πλοήγησης, ώστε να διασφαλιστεί η ασφαλής είσοδος ή έξοδος του πλοίου στην πλωτή οδό πρόσβασης στον λιμένα ή η ασφαλής πλεύση εντός του λιμένα».
37 Εντούτοις, η εξαίρεση της πλοήγησης από το πεδίο εφαρμογής του ως άνω κεφαλαίου II δεν μπορεί να εξομοιωθεί με εξαίρεση της δραστηριότητας αυτής από το πεδίο εφαρμογής των κανόνων ανταγωνισμού. Πράγματι, το κεφάλαιο II αφορά ειδικά την πρόσβαση στην αγορά και την οργάνωση της παροχής των λιμενικών υπηρεσιών. Καθορίζει ελάχιστες απαιτήσεις για την παροχή των εν λόγω υπηρεσιών, οι οποίες, μεταξύ άλλων, αφορούν τα επαγγελματικά προσόντα των παρόχων και τη συμμόρφωση με τις απαιτήσεις ως προς την ασφάλεια των θαλάσσιων μεταφορών, την ασφάλεια ή την προστασία του περιβάλλοντος. Προβλέπει επίσης μηχανισμούς διασφάλισης της συμμόρφωσης με τις ως άνω ελάχιστες απαιτήσεις καθώς και τη δυνατότητα περιορισμού του αριθμού των παρόχων υπό ορισμένες προϋποθέσεις. Συνεπώς, οι εν λόγω διατάξεις έχουν κυρίως ως αντικείμενο τη ρύθμιση της οργάνωσης και των όρων πρόσβασης στην παροχή των λιμενικών υπηρεσιών και τη μείωση των περιορισμών που ενδέχεται να παρακωλύσουν την παροχή τους.
38 Επομένως, το άρθρο 10 του κανονισμού 2017/352 πρέπει να νοείται ως διάταξη η οποία οριοθετεί το πεδίο εφαρμογής του κεφαλαίου II και μόνον, και όχι ως διάταξη η οποία χαρακτηρίζει, επί της αρχής, τη δραστηριότητα πλοήγησης ως οικονομική ή μη οικονομική. Η ως άνω ερμηνεία επιρρωννύεται από το γεγονός ότι οι λοιπές διατάξεις του κανονισμού εξακολουθούν να έχουν εφαρμογή στην εν λόγω δραστηριότητα. Τούτο ισχύει ιδίως για το κεφάλαιο III του κανονισμού, το οποίο αφορά τη χρηματοοικονομική διαφάνεια και την αυτονομία των λιμενικών αρχών και των παρόχων λιμενικών υπηρεσιών. Όπως δε προκύπτει από την αιτιολογική σκέψη 6 του ίδιου κανονισμού, οι απαιτήσεις χρηματοοικονομικής διαφάνειας αποσκοπούν, μεταξύ άλλων, στο να εξασφαλίζεται ότι η εθνική λιμενική πολιτική είναι πλήρως σύμφωνη προς τους κανόνες του ανταγωνισμού και ειδικότερα προς τους κανόνες περί κρατικών ενισχύσεων.
39 Ως εκ τούτου, ο κανονισμός 2017/352 δεν καθορίζει αν η δραστηριότητα πλοήγησης είναι οικονομικής ή μη οικονομικής φύσης κατά την έννοια του άρθρου 107 ΣΛΕΕ. Εν πάση περιπτώσει, η τυχόν εξαίρεση της εν λόγω δραστηριότητας από την εφαρμογή του κεφαλαίου II του κανονισμού δεν μπορεί να θεωρηθεί ότι φανερώνει τη βούληση του νομοθέτη της Ένωσης να αναγνωρίσει ότι η δραστηριότητα πλοήγησης εμπίπτει στην άσκηση προνομιών δημοσίας εξουσίας.
40 Κατά συνέπεια, δεδομένου ότι, όπως προκύπτει από τη δικογραφία που έχει στη διάθεσή του το Δικαστήριο, οι ρουμανικές αρχές δεν έκαναν χρήση της ευχέρειας του άρθρου 10 του κανονισμού 2017/352 να εφαρμόσουν στην πλοήγηση τις διατάξεις του κεφαλαίου II του εν λόγω κανονισμού, προκειμένου να εξακριβωθεί αν η επίμαχη στην υπόθεση της κύριας δίκης δραστηριότητα πλοήγησης έχει οικονομικό χαρακτήρα ή εμπίπτει στην άσκηση προνομιών δημοσίας εξουσίας, πρέπει να ληφθούν κυρίως ως βάση οι εθνικές διατάξεις που έχουν εφαρμογή στην πλοήγηση, οι συγκεκριμένοι τρόποι άσκησης της ως άνω δραστηριότητας και οι όροι χρηματοδότησής της.
41 Κατά τις διατάξεις του κ.δ. 22/1999, η «πλοήγηση των ποντοπόρων πλοίων και των πλοίων θαλάσσιων-ποτάμιων μεταφορών κατά την είσοδο στους λιμένες και την έξοδο από αυτούς, μεταξύ των θέσεων ελλιμενισμού του ίδιου λιμένα και στις εσωτερικές πλωτές οδούς» χαρακτηρίζεται ως «υπηρεσία ασφάλειας», η οποία παρέχεται υπό τον έλεγχο του κράτους. Επιπλέον, παρέχεται «σε όλους τους χρήστες που προσφεύγουν [στους πλοηγούς], σε μόνιμη, ομοιόμορφη και συνεχή βάση κατά τρόπο που να μην εισάγει διακρίσεις και υπό ισότιμους όρους ποιότητας, διάρκειας και κόστους». Περαιτέρω, κατά τις ως άνω διατάξεις, ο αρμόδιος Υπουργός Μεταφορών καθορίζει για ποιους λιμένες, ποιες ζώνες ή ποιες κατηγορίες πλοίων είναι υποχρεωτική η πλοήγηση. Συναφώς, αντικείμενο της επίδικης απόφασης είναι ακριβώς να προβλέψει ότι η πλοήγηση είναι υποχρεωτική σε ορισμένους λιμένες και σε ορισμένες ζώνες τα οποία προσδιορίζει.
42 Σε συνέχεια του ψηφίσματος A.960 του Διεθνούς Ναυτιλιακού Οργανισμού, το οποίο μνημονεύεται στην αιτιολογική σκέψη 39 του κανονισμού 2017/352 και κατά το οποίο κάθε περιοχή πλοήγησης απαιτεί άκρως εξειδικευμένη πείρα και γνώση των τοπικών συνθηκών από τον πλοηγό, η Ρουμανική Κυβέρνηση διευκρίνισε με τις γραπτές παρατηρήσεις της ότι η πρόσβαση στο επάγγελμα του πλοηγού στη Ρουμανία και η παραμονή των πλοηγών σε ενεργό υπηρεσία εξαρτώνται από σειρά κριτηρίων που αφορούν ιδίως το υψηλό επίπεδο επαγγελματικής κατάρτισης, την υποχρέωση κατοχής διπλωμάτων και την τακτική ανανέωσή τους. Η τακτική ανανέωση των διπλωμάτων προϋποθέτει την παρακολούθηση και την ολοκλήρωση προγραμμάτων κατάρτισης, καθώς και την εκτέλεση ελάχιστου αριθμού ελιγμών πλοήγησης.
43 Τα καθήκοντα των πλοηγών εξειδικεύθηκαν με την κυβερνητική απόφαση 811/2010, σχετικά με τον έλεγχο από το κράτος λιμένα, η οποία προβλέπει ότι οι πλοηγοί οφείλουν να ενημερώνουν αμέσως τις αρμόδιες αρχές του κράτους λιμένα για τις τυχόν καταφανείς ανωμαλίες που διαπιστώνουν κατά την άσκηση των καθηκόντων τους και οι οποίες ενδέχεται να θέσουν σε κίνδυνο την ασφάλεια της ναυσιπλοΐας ή να συνιστούν απειλή για το θαλάσσιο περιβάλλον. Περαιτέρω, κατά το διάταγμα 42/1997, σχετικά με τις θαλάσσιες μεταφορές και τις μεταφορές στις εσωτερικές πλωτές οδούς, όταν ο πλοηγός κρίνει ότι το πλοίο συνιστά κίνδυνο για την ασφάλεια της ναυσιπλοΐας ή για την ασφάλεια του λιμένα, ή παρατηρεί πλημμέλειες κατά την εκτέλεση του ελιγμού, μπορεί να ζητήσει από το λιμεναρχείο να διακόψει τον πλου ή τον ελιγμό του πλοίου το οποίο πλοηγεί, έως την αποκατάσταση των συνθηκών που καθιστούν δυνατή την ασφαλή ναυσιπλοΐα.
44 Από τις ανωτέρω εθνικές διατάξεις προκύπτει ότι ο Ρουμάνος νομοθέτης κατέστησε υποχρεωτική τη δραστηριότητα πλοήγησης για ορισμένους λιμένες, ορισμένες ζώνες ή ορισμένες κατηγορίες πλοίων προκειμένου να εξασφαλίσει την άσκηση των ουσιωδών λειτουργιών του κράτους.
45 Πράγματι, πρώτον, το ίδιο το αντικείμενο της δραστηριότητας πλοήγησης την οποία εξασφαλίζει ο φορέας διοίκησης λιμένα είναι η ασφάλεια της ναυσιπλοΐας και της κυκλοφορίας στον λιμένα, καθώς και η προστασία του περιβάλλοντος εντός λιμένα με την πρόληψη των απειλών για το θαλάσσιο περιβάλλον. Τα εν λόγω καθήκοντα γενικού συμφέροντος εμπίπτουν στις ουσιώδεις λειτουργίες του κράτους (πρβλ. απόφαση της 18ης Μαρτίου 1997, Diego Calì & Figli, C‑343/95, EU:C:1997:160, σκέψη 22) και έχουν αναληφθεί εν προκειμένω από τον ίδιο τον φορέα διοίκησης λιμένα.
46 Δεύτερον, οι πλοηγοί δεν περιορίζονται στο να τηρούν οι ίδιοι τους κανόνες ασφάλειας της ναυσιπλοΐας και προστασίας του περιβάλλοντος εντός του λιμένα. Επιβιβαζόμενοι στα πλοία για την άσκηση της δραστηριότητας πλοήγησης και επισημαίνοντας στις αρμόδιες λιμενικές αρχές τυχόν πλημμέλειες που μπορούν να οδηγήσουν στη διακοπή του πλου, οι πλοηγοί μεριμνούν για την τήρηση των εν λόγω κανόνων ασφάλειας και προστασίας του περιβάλλοντος από τα πλοία.
47 Τρίτον, η συστηματικότητα με την οποία παρεμβαίνουν οι πλοηγοί στους οικείους λιμένες και τις οικείες ζώνες για όλα τα πλοία, με την επιφύλαξη εξαιρέσεων που αφορούν μόνον τα πολεμικά πλοία και τα πλοία αναψυχής, συνεπάγεται ότι η πλοήγηση καλύπτει το μεγαλύτερο μέρος των πλοίων που εισέρχονται, εξέρχονται ή πλέουν στους εν λόγω λιμένες και στις εν λόγω ζώνες.
48 Από τα ανωτέρω προκύπτει ότι η δραστηριότητα πλοήγησης την οποία εξασφαλίζει ο φορέας διοίκησης λιμένα δεν μπορεί να διαχωριστεί από τις δραστηριότητες που αποσκοπούν εν γένει στον έλεγχο και στην ασφάλεια της ναυσιπλοΐας και της κυκλοφορίας στον οικείο λιμένα, καθώς και στην προστασία του περιβάλλοντος εντός αυτού. Πράγματι, η πλοήγηση συμμετέχει ευθέως στην υλοποίηση του στόχου της ασφάλειας και της προστασίας του περιβάλλοντος στους λιμένες τον οποίο επιδιώκουν οι δραστηριότητες που αφορούν τον έλεγχο και εγγυώνται την εν λόγω ασφάλεια και προστασία (πρβλ. απόφαση της 26ης Μαρτίου 2009, SELEX Sistemi Integrati κατά Επιτροπής, C‑113/07 P, EU:C:2009:191, σκέψη 76).
49 Η ως άνω σύνδεση της δραστηριότητας πλοήγησης με την άσκηση προνομιών δημοσίας εξουσίας δεν στηρίζεται, στην υπόθεση της κύριας δίκης, στα αποκλειστικά δικαιώματα που παρασχέθηκαν στον φορέα διοίκησης λιμένα για την άσκηση της δραστηριότητας αυτής και, συνεπώς, είναι ανεξάρτητη από την παροχή των εν λόγω δικαιωμάτων. Επομένως, δεν μπορεί να θεωρηθεί ότι μια δραστηριότητα δεν έχει οικονομικό χαρακτήρα για τον λόγο και μόνον ότι ένα κράτος μέλος επιλέγει, όπως εν προκειμένω, να εξαιρέσει, για λόγους δημοσίου συμφέροντος, τη δραστηριότητα αυτήν από τον ελεύθερο ανταγωνισμό δημιουργώντας νόμιμο μονοπώλιο υπέρ φορέα κατέχοντος αποκλειστικά δικαιώματα (πρβλ. απόφαση της 10ης Ιουλίου 2025, INTERZERO κ.λπ., C‑254/23, EU:C:2025:569, σκέψη 56 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
50 Περαιτέρω, δεν ασκεί επιρροή εν προκειμένω ούτε το γεγονός ότι η δραστηριότητα πλοήγησης τιμολογείται, δεδομένου ότι οι κανόνες τιμολόγησης εγκρίνονται από τις ρουμανικές δημόσιες αρχές και συγκεκριμένα από ανεξάρτητο δημόσιο φορέα με την ονομασία «Συμβούλιο εποπτείας του ναυτιλιακού τομέα». Πράγματι, κατά πάγια νομολογία, το γεγονός ότι υπηρεσία την οποία παρέχει δημόσιος οργανισμός και η οποία συνδέεται με την άσκηση προνομιών δημοσίας εξουσίας από τον εν λόγω οργανισμό παρέχεται έναντι αμοιβής δεν αρκεί για να χαρακτηριστεί η ασκούμενη δραστηριότητα ως οικονομική δραστηριότητα και ο φορέας που την ασκεί ως επιχείρηση, όταν η αμοιβή εγκρίνεται από τις δημόσιες αρχές (πρβλ. απόφαση της 18ης Μαρτίου 1997, Diego Calì & Figli, C‑343/95, EU:C:1997:160, σκέψεις 22 έως 25).
51 Τέλος, το γεγονός ότι η δραστηριότητα πλοήγησης μπορεί να έχει θεωρηθεί οικονομική δραστηριότητα σε πλαίσιο διαφορετικό από το πλαίσιο της ρουμανικής ρύθμισης που έχει εφαρμογή στην υπόθεση της κύριας δίκης ή ότι ο κανονισμός 2017/352 δεν την εξαιρεί από την εφαρμογή των κανόνων ανταγωνισμού δεν αποκλείει το ενδεχόμενο η επίμαχη στην υπόθεση της κύριας δίκης δραστηριότητα πλοήγησης να εμπίπτει στην άσκηση προνομιών δημόσιας εξουσίας. Πράγματι, όπως προκύπτει από τη νομολογία που υπομνήσθηκε στη σκέψη 32 της παρούσας απόφασης, δραστηριότητες που έχουν κατ’ αρχήν οικονομικό χαρακτήρα είναι δυνατόν να τον απολέσουν όταν συνδέονται με την άσκηση προνομιών δημόσιας εξουσίας, καθόσον αποτελούν αναπόσπαστη πτυχή της εν λόγω άσκησης.
52 Επομένως, η δραστηριότητα πλοήγησης, όπως ρυθμίζεται από το κ.δ. 22/1999 και από την επίδικη απόφαση, πρέπει να θεωρηθεί ότι συνδέεται με την άσκηση προνομιών δημοσίας εξουσίας. Κατά συνέπεια, δεν μπορεί να χαρακτηριστεί ως οικονομική δραστηριότητα και, ως εκ τούτου, αποκλείεται επίσης το ενδεχόμενο να χορηγείται, με την επίδικη απόφαση η οποία παρέχει αποκλειστικά δικαιώματα για την άσκηση της εν λόγω δραστηριότητας, κρατική ενίσχυση κατά την έννοια του άρθρου 107, παράγραφος 1, ΣΛΕΕ, χωρίς να χρειάζεται να εξακριβωθεί αν συντρέχουν εν προκειμένω οι λοιπές προϋποθέσεις που πρέπει να πληρούνται για τον χαρακτηρισμό ενός μέτρου ως κρατικής ενίσχυσης.
53 Κατόπιν του συνόλου των ανωτέρω σκέψεων, στο προδικαστικό ερώτημα πρέπει να δοθεί η απάντηση ότι το άρθρο 107, παράγραφος 1, ΣΛΕΕ και ο κανονισμός 2017/352 έχουν την έννοια ότι μέτρο κράτους μέλους με το οποίο καθιερώνεται μονοπώλιο υπέρ ορισμένων δημόσιων λιμενικών οργανισμών προκειμένου να τους ανατεθεί η άσκηση της δραστηριότητας υποχρεωτικής πλοήγησης των πλοίων, έναντι αμοιβής την οποία εγκρίνουν οι δημόσιες αρχές, δεν συνιστά κρατική ενίσχυση, υπό την προϋπόθεση ότι η εν λόγω δραστηριότητα είναι άρρηκτα συνδεδεμένη με τα καθήκοντα γενικού συμφέροντος με τα οποία είναι επιφορτισμένοι οι ως άνω οργανισμοί και τα οποία αφορούν τον έλεγχο και την ασφάλεια της ναυσιπλοΐας καθώς και την προστασία του περιβάλλοντος εντός των λιμένων.
Επί των δικαστικών εξόδων
54 Δεδομένου ότι η παρούσα διαδικασία έχει ως προς τους διαδίκους της κύριας δίκης τον χαρακτήρα παρεμπίπτοντος που ανέκυψε ενώπιον του αιτούντος δικαστηρίου, σ’ αυτό εναπόκειται να αποφανθεί επί των δικαστικών εξόδων. Τα έξοδα στα οποία υποβλήθηκαν όσοι υπέβαλαν παρατηρήσεις στο Δικαστήριο, πλην των ως άνω διαδίκων, δεν αποδίδονται.
Για τους λόγους αυτούς, το Δικαστήριο (πρώτο τμήμα) αποφαίνεται:
Το άρθρο 107, παράγραφος 1, ΣΛΕΕ και ο κανονισμός (ΕΕ) 2017/352 του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 15ης Φεβρουαρίου 2017, για τη θέσπιση πλαισίου όσον αφορά την παροχή λιμενικών υπηρεσιών και κοινών κανόνων για τη χρηματοοικονομική διαφάνεια των λιμένων,
έχουν την έννοια ότι:
μέτρο κράτους μέλους με το οποίο καθιερώνεται μονοπώλιο υπέρ ορισμένων δημόσιων λιμενικών οργανισμών προκειμένου να τους ανατεθεί η άσκηση της δραστηριότητας υποχρεωτικής πλοήγησης των πλοίων, έναντι αμοιβής την οποία εγκρίνουν οι δημόσιες αρχές, δεν συνιστά κρατική ενίσχυση, υπό την προϋπόθεση ότι η εν λόγω δραστηριότητα είναι άρρηκτα συνδεδεμένη με τα καθήκοντα γενικού συμφέροντος με τα οποία είναι επιφορτισμένοι οι ως άνω οργανισμοί και τα οποία αφορούν τον έλεγχο και την ασφάλεια της ναυσιπλοΐας καθώς και την προστασία του περιβάλλοντος εντός των λιμένων.
(υπογραφές)
* Γλώσσα διαδικασίας: η ρουμανική.