I.

Introduzzjoni

1.

Din it-talba għal deċiżjoni preliminari mressqa mill-Qorti tal‑Kassazzjoni (Franza) skont l-Artikolu 267 TFUE għandha bħala għan l-interpretazzjoni tal-Artikolu 2(2) tar-Regolament (KEE) tal-Kunsill Nru 1430/79 tat‑2 ta’ Lulju 1979 dwar ir-rimbors jew il-maħfra tad-dazji fuq l-importazzjoni jew l-esportazzjoni  ( 2 ), kif emendat bir-Regolament (KEE) tal-Kunsill Nru 3069/86 tas‑7 ta’ Ottubru 1986  ( 3 ) (iktar ’il quddiem ir-“Regolament Nru 1430/79”), u tat-tielet subparagrafu tal‑Artikolu 236(2) tar-Regolament (KEE) tal-Kunsill Nru 2913/92 tat‑12 ta’ Ottubru 1992 li jwaqqaf il-Kodiċi Doganali tal-Komunità  ( 4 ) (iktar ’il quddiem il-“Kodiċi Doganali tal-Komunità”).

2.

Din it-talba tressqet fil-qafas ta’ kawża bejn YX u Logística i Gestió Caves Andorranes i Vidal SA, li kienet Caves Andorranes SA (iktar ’il quddiem “Caves Andorranes”), kumpannija taħt il-liġi Andorrana u l-ministre de l’Économie, des Finances et de la Relance (il-Ministru għall-Ekonomija, għall-Finanzi u għall-Irkupru, Franza) u d-directeur général des douanes et droits indirects (id-Direttur Ġenerali tad-Dwana u Dazji Indiretti, Franza) dwar ir-rimbors ex officio ta’ dazji doganali riċevuti indebitament. Id-dazji doganali inkwistjoni ġew imposti minħabba applikazzjoni żbaljata tar‑regoli doganali, li ġiet skoperta u kkorreġuta snin wara. F’dan ir‑rigward, l-awtoritajiet Franċiżi jsostnu essenzjalment li ma kinux f’pożizzjoni li jidentifikaw huma stess l-impriżi kkonċernati minn din il‑prassi amministrattiva u lanqas li jistabbilixxu l-ammonti li għandhom jiġu rrimborsati. Barra minn hekk, fl-opinjoni tagħhom, id-dritt li titlob rimbors huwa suġġett għal termini stabbiliti mil-leġiżlazzjoni doganali. Permezz tar-rikors tagħha kontra r-rifjut li jingħata r-rimbors tad-dazji doganali inkwistjoni, Caves Andorranes tikkontesta dan l-argument.

3.

Il-partijiet fil-kawża b’hekk esprimew pożizzjonijiet diverġenti f’dak li jirrigwarda kemm il-portata tal-obbligi ta’ investigazzjoni tal‑awtoritajiet doganali kif ukoll it-terminu ta’ dekadenza ta’ tliet snin li d-dritt tal-Unjoni jipprevedi għall-proċedura amministrattiva ta’ rimbors. Din il-kawża toffri lill-Qorti tal-Ġustizzja l-okkażjoni li tiddeċiedi dwar il-ħtieġa li terġa’ tiġi stabbilita sitwazzjoni konformi mad-dritt tal‑Unjoni, għall-benefiċċju tal-impriża li sofriet id-dannu, anki jekk ikun għadda perijodu ta’ żmien kunsiderevoli minn meta seħħ il-ksur amministrattiv. Fis-sentenza tagħha, il-Qorti tal-Ġustizzja għandha tispjega l-mod li bih dan il-għan jista’ jiġi rrikonċiljat mal-interessi taċ‑ċertezza legali u tal-funzjonament tajjeb tal-amministrazzjoni tad‑dazji.

II.

Il‑kuntest ġuridiku

A.

Ir-Regolament Nru 1430/79

4.

Id-disa’ premessa tar-Regolament Nru 1430/79 kienet taqra kif ġej:

5.

L-Artikolu 1 ta’ dan ir-regolament kien jistipula:

6.

L-Artikolu 2 tal-imsemmi regolament kien jistipula:

7.

L-ewwel paragrafu tal-Artikolu 15 tal-istess regolament kien jipprevedi:

8.

It-tieni paragrafu tal-Artikolu 16 tar-Regolament Nru 1430/79 kien jistipula:

9.

Dan ir-regolament tħassar permezz tal-Artikolu 251 tal‑Kodiċi Doganali tal-Komunità.

B.

Il-Kodiċi Doganali tal-Komunità

10.

L-Artikolu 236 tal-Kodiċi Doganali tal-Komunità kien jistipula:

11.

Skont it-tieni paragrafu tal-Artikolu 253 dan il-kodiċi kien applikabbli b’effett mill‑1 ta’ Jannar 1994.

12.

Dan il-kodiċi tħassar permezz tal-Artikolu 186 tar‑Regolament (KE) Nru 450/2008 tal-Parlament Ewropew u tal-Kunsill tat‑23 ta’ April 2008 li jistabbilixxi l-Kodiċi Doganali Komunitarju (Kodiċi Doganali Modernizzat) (ĠU 2008, L 145, p. 1), li huwa stess tħassar permezz tal-Artikolu 286 tar-Regolament (UE) Nru 952/2013 tal‑Parlament Ewropew u tal-Kunsill tad‑9 ta’ Ottubru 2013 li jistabbilixxi l-Kodiċi Doganali tal-Unjoni (ĠU 2013, L 269, p. 1, u rettifiki fil-ĠU 2013, L 287, p. 90 u ĠU 2016, L 267, p. 2, iktar ’il quddiem il-“Kodiċi Doganali tal-Unjoni”).

C.

Il-Kodiċi Doganali tal-Unjoni

13.

L-Artikolu 116 tal-Kodiċi Doganali tal-Unjoni jistipula:

14.

L-Artikolu 117(1) ta’ dan il-Kodiċi jistipula:

15.

L-Artikolu 121 tal-imsemmi Kodiċi, intitolat “Proċedura għal ħlas lura u maħfra”, jistipula, fil-paragrafu 1 tiegħu:

16.

Skont l-Artikolu 288(2) tiegħu, id-dispożizzjonijiet tal-Kodiċi Doganali tal-Unjoni imsemmija fit-tliet punti preċedenti ta’ dawn il-konklużjonijiet japplikaw b’effett mill‑1 ta’ Mejju 2016.

III.

Il‑fatti li wasslu għall‑kawża, il‑kawża prinċipali u d‑domandi preliminari

17.

Bejn is-snin 1988 u 1991, xi importaturi Andorrani importaw f’Andorra, permezz tal-kumpannija Ysal, aġent tad-dwana stabbilita fi Franza, merkanzija li kienet ġejja, b’mod partikolari, minn pajjiż terz. Dawn l-importazzjonijiet taw lok għall-ħlas ta’ dazji fi Franza. Fil-fatt, f’dan il-perijodu, l-awtoritajiet doganali Franċiżi kienu jirrikjedu li l‑merkanzija ġejja minn pajjiż terz lejn l-Andorra għandha tiġi rrilaxxata għal ċirkulazzjoni ħielsa meta tidħol fit-territorju Franċiż.

18.

Fit‑23 ta’ Jannar 1991, il-Kummissjoni Ewropea ppubblikat l‑Opinjoni motivata COM(90) 2042 final, li permezz tagħha, minn naħa waħda, hija kkonstatat li r-Repubblika Franċiża, meta stipulat tali rekwiżit ta’ rilaxx għal ċirkulazzjoni ħielsa  ( 5 ), kienet naqset mill-obbligi tagħha skont ċerti dispożizzjonijiet tad-dritt (dakinhar) Komunitarju u, min-naħa l-oħra, stiednet lil dan l-Istat Membru jikkonforma ruħu ma’ din l-opinjoni motivata f’terminu ta’ 30 jum.

19.

Mill-proċess li għandha quddiemha l-Qorti tal-Ġustizzja jirriżulta li, fis‑6 ta’ Ġunju 1991, il-Ministeru għall-Ekonomija, il-Finanzi u l‑Baġit (Franza) ippubblika fil-Ġurnal Uffiċjali tar-Repubblika Franċiża avviż għall‑esportaturi li bih neħħa dan ir-rekwiżit ta’ rilaxx għal ċirkulazzjoni ħielsa.

20.

Fl‑20 ta’ Mejju 2008, Ysal ipproċediet kontra l-amministrazzjoni doganali Franċiża quddiem qorti tal-ewwel istanza sabiex tikseb ir‑rimbors ta’ dazji doganali li din l-amministrazzjoni kienet irċeviet indebitament minħabba dikjarazzjonijiet ta’ importazzjoni lejn l-Andorra magħmula bejn is-snin 1988 u 1991.

21.

Permezz ta’ sentenza tal‑15 ta’ Ġunju 2010, din il-qorti ddikjarat ir-rikors imressaq minn Ysal bħala inammissibbli minħabba nuqqas ta’ interess ġuridiku. Din is-sentenza ġiet ikkonfermata permezz ta’ sentenza ta’ qorti ta’ appell fit‑13 ta’ Diċembru 2011. Permezz ta’ sentenza tal‑21 ta’ Jannar 2014, il-Cour de cassation (il-Qorti tal-Kassazzjoni) ċaħdet l-appell ippreżentat minn Ysal.

22.

F’data mhux speċifikata, l-imsemmija importaturi Andorrani, li s‑suċċessuri fid-drittijiet tagħhom kienu Caves Andorranes u YX, rrimborsaw lil Ysal id-dazji doganali li din tal-aħħar kienet ħallset għan‑nom tagħhom.

23.

Fis‑16 ta’ Lulju 2015, Caves Andorranes u YX ipproċedew kontra l-amministrazzjoni doganali Franċiża quddiem it-tribunal de grande instance de Toulouse (France) (il-Qorti tal-Ewwel Istanza ta’ Toulouse, Franza) sabiex jiksbu il-ħlas ta’ somma korrispondenti għad-dazji doganali riċevuti indebitament minn din l-amministrazzjoni. Permezz ta’ sentenza tal‑4 ta’ Lulju 2017, din il-qorti ċaħdet it-talbiet ta’ Caves Andorranes u ta’ YX.

24.

Permezz ta’ sentenza tal‑10 ta’ Frar 2020, il-cour d’appel de Toulouse (il-Qorti tal-Appell ta’ Toulouse, Franza) ikkonfermat din is-sentenza. F’dan ir-rigward, hija qieset li l-amministrazzjoni doganali, sabiex tipproċedi bir-rimbors ex officio previst fl-Artikolu 2(2) tar-Regolament Nru 1430/79 u fit-tielet subparagrafu tal-Artikolu 236(2) tal-Kodiċi Doganali tal-Komunità, kellu jkollha elementi neċessarji sabiex tistabbilixxi kemm l-ammont tad‑dazji li għandhom jiġu rrimborsati kif ukoll l-identità ta’ kull debitur, u dan mingħajr ma jkollha bżonn tagħmel riċerki sporporzjonati.

25.

Caves Andorranes u YX ippreżentaw appell, quddiem il-Cour de cassation (il-Qorti tal‑Kassazzjoni), li hija l-qorti tar-rinviju, minn din is-sentenza li insostenn tiegħu huma jissottomettu, essenzjalment, li l-cour d’appel de Toulouse (il-Qorti tal-Appell ta’ Toulouse), permezz tas-sentenza tagħha tal‑10 ta’ Frar 2020, kisret l‑Artikolu 2(2) tar-Regolament Nru 1430/79. L-obbligu ta’ rimbors ex officio previst minn din id-dispożizzjoni huwa suġġett biss għall‑osservanza ta’ terminu ta’ tliet snin b’effett mid-data tal‑komunikazzjoni tad-dazji doganali lid-debitur. Min-naħa l-oħra, l‑imsemmija dispożizzjoni ma tipprevedix li l-awtoritajiet doganali għandu jkollhom dawn l-elementi relatati mal-ammont ta’ dawn id-dazji u l-identità ta’ kull debitur. Il-cour d’appel de Toulouse (il-Qorti tal-Appell ta’ Toulouse) għalhekk żiedet mal-imsemmija dispożizzjoni kundizzjoni li ma kinitx inkluża fiha.

26.

Il-qorti tar-rinviju tindika li l-amministrazzjoni doganali Franċiża ssostni li hija ma tistax tirrimborsa ex officio d-dazji fuq l-importazzjoni u fuq l-esportazzjoni ħlief jekk ikollha l-elementi kollha li jippermettulha tikkonstata li dawn kienu riċevuti indebitament u li għandhom jingħataw lura. Hija ma għandhiex tintalab tagħmel riċerki fil-fond sabiex tistabbilixxi l-ammont tad-dazji li għandhom jiġu rrimborsati lil kull operatur ikkonċernat.

27.

Din il-qorti tistaqsi b’hekk jekk id-dispożizzjonijiet tal‑Artikolu 2(2) tar-Regolament Nru 1430/79 u tal-Artikolu 236(2) tal‑Kodiċi Doganali tal-Komunità għandhomx jiġu interpretati fis-sens li l-awtorità kompetenti ma hijiex obbligata tipproċedi ex officio bir‑rimbors tad-dazji doganali li ma humiex legalment dovuti ħlief jekk, biex tagħmel dan, hija jkollha l-elementi kollha neċessarji, u jekk, fin‑nuqqas, hija ma għandhiex tagħmel riċerki sproporzjonati.

28.

Skont il-qorti tar-rinviju, tqum ukoll il-kwistjoni preliminari dwar jekk ir-rimbors ex officio minn awtorità doganali jistax isir lil hinn mit‑terminu ta’ tliet snin b’effett mid-data tal-komunikazzjoni tad-dazji lid-debitur. Fir-rigward tas-sentenza tal‑14 ta’ Ġunju 2012, CIVAD (C‑533/10, EU:C:2012:347, punt 21), li fiha l-Qorti tal-Ġustizzja ddeċidiet li l-ewwel subparagrafu tal-Artikolu 236(2) tal-Kodiċi Doganali tal-Komunità jillimita b’terminu ta’ tliet snin ir-rimbors tad-dazji mhux legalment dovuti, din il-qorti tistaqsi jekk l-Artikolu 2(2) tar-Regolament Nru 1430/79 għandux jiġi interpretat fis-sens li l-awtoritajiet kompetenti ma jkunux jistgħu iktar, wara li jkun skada t-terminu, jipproċedu b’rimbors ex officio, u dan, anki jekk jiġi stabbilit li huma kkonstataw matul l-imsemmi terminu li dawn id-dazji ma kinux legalment dovuti.

29.

F’dawn iċ-ċirkustanzi, il-Cour de cassation (il-Qorti tal-Kassazzjoni) ddeċidiet li tissospendi l-proċeduri quddiemha u li tagħmel lill-Qorti tal-Ġustizzja d‑domandi preliminari segwenti:

IV.

Il‑proċedura quddiem il‑Qorti tal‑Ġustizzja

30.

Id-deċiżjoni ta’ rinviju bid-data tat‑13 ta’ Marzu 2024 waslet fir‑Reġistru tal-Qorti tal-Ġustizzja fis‑17 ta’ Marzu 2024.

31.

Il-Gvern Franċiż u l-Kummissjoni ppreżentaw sottomissjonijiet bil-miktub fit-terminu mogħti mill-Artikolu 23 tal-Istatut tal-Qorti tal‑Ġustizzja tal-Unjoni Ewropea.

32.

Waqt is-seduta ġenerali tal‑5 ta’ Novembru 2024, il-Qorti tal‑Ġustizzja ddeċidiet li ma torganizzax seduta għas-sottomissjonijiet orali.

V.

Analiżi legali

A.

Rimarki preliminari

33.

Minbarra l-introduzzjoni ta’ tariffa doganali komuni, il-ħolqien ta’ Unjoni Doganali skont l-Artikolu 28 TFUE tirrikjedi wkoll l‑istandardizzazzjoni tar-regoli doganali ġenerali u ta’ proċeduri doganali korrispondenti għall-ġbir, is-sospensjoni jew l-eżenzjoni tad-dazji fuq l‑importazzjoni. Inkella, id-differenzi bejn il-leġiżlazzjonijiet doganali nazzjonali jistgħu jostakolaw il-moviment tal-merkanzija fi ħdan suq uniku. L-għan inizjali kien għalhekk li jiġu armonizzati l-leġiżlazzjonijiet doganali tal-Istati Membri. Madankollu, l-armonizzazzjoni tad-dritt doganali permezz ta’ diversi leġiżlazzjonijiet individwali dwar suġġetti varji wassal għal fragmentazzjoni legali  ( 6 ). Kien biss fl-1 ta’ Jannar 1994 li dritt ta’ proċedura doganali uniformi sar applikabbli fil-livell supranazzjonali mal-Kodiċi Doganali tal-Komunità. Il-Kodiċi Doganali tal-Unjoni, fis-seħħ mid-9 ta’ Ottubru 2013, huwa applikabbli mill-1 ta’ Mejju 2016  ( 7 ). Min-naħa tagħha, il-leġiżlazzjoni nazzjonali, tirregola l‑organizzazzjoni tal-amministrazzjoni doganali, li hija responsabbli mill-applikazzjoni amministrattiva tad-dritt doganali tal-Unjoni.

34.

Għandu jitfakkar li l-Unjoni Ewropea, skont l-Artikolu 3(1)(a) TFUE, għandha kompetenza esklużiva f’dak li jirrigwarda l-Unjoni doganali u li, skont l‑Artikolu 1(1) tal-Kodiċi Doganali tal-Unjoni, dan tal-aħħar għandu jkun applikat b’mod uniformi fuq it-territorju doganali kollu tal-Unjoni. B’hekk, il-ġbir tad-dazji doganali mill-Istati Membri għan-nom tal‑Unjoni fuq il-merkanzija importata fit-territorju doganali tal-Unjoni huwa suġġett biss għal-leġiżlazzjoni Ewropea skont il-prinċipju ta’ supremazija tad-dritt tal-Unjoni  ( 8 ), u dan ifisser, f’dan il-każ, li l-Istat Membru kkonċernat, jiġifieri Franza, għandha tapplika d‑dispożizzjonijiet rilevanti tad-dritt tal-Unjoni, b’mod iktar preċiż dawk relatati mat-tranżitu u mar-rimbors tad-dazji doganali riċevuti indebitament, minflok kwalunkwe dispożizzjoni tal-leġiżlazzjoni nazzjonali tagħha li tista’ tidderoga mill-Kodiċi Doganali tal-Unjoni.

35.

Għandu jiġi nnotat li l-fatti li wasslu għall-kawża prinċipali seħħew ftit iktar minn 30 sena ilu u li tressqu diversi kawżi quddiem il‑qrati Franċiżi. Huwa għal din ir-raġuni li fid-domandi tagħha l-qorti tar-rinviju tirreferi kemm għall-Artikolu 2(2) tar-Regolament Nru 1430/79 kif ukoll għat-tielet subparagrafu tal-Artikolu 236(2) tal‑Kodiċi Doganali tal-Komunità. Dawn id-dispożizzjonijiet, li issa ġew riprodotti fl-Artikolu 116(4) moqri flimkien mal-Artikolu 121(1) tal‑Kodiċi Doganali tal-Unjoni, kienu applikabbli ratione temporis fil‑perijodi kkunsidrati rilevanti mill-qorti tar-rinviju. F’dan ir-rigward, nixtieq nirrileva li d-dispożizzjonijiet imsemmija huma differenti biss fil‑forma ta’ kif inkitbu, filwaqt li l-kontenut leġiżlattiv tagħhom ma nbidilx. Huwa għalhekk, sabiex niffaċilita l-qari ta’ dawn il-konklużjonijiet, nippreferi nirreferi għall-elementi komuni tal-leġiżlazzjoni relatata mal‑proċedura ta’ rimbors. Approċċ bħal dan jidhirli li huwa iktar għaqli peress li l-interpretazzjoni li nirrakkomanda hija maħsuba wkoll biex tapplika għal każijiet simili li għalihom japplikaw id-dispożizzjonijiet tal‑Kodiċi Doganali tal-Unjoni li bħalissa huma fis-seħħ  ( 9 ).

36.

Sabiex inkun eżawrjenti, nixtieq infakkar li, skont ġurisprudenza stabbilita, ir-regoli tal-proċedura huma ġeneralment meqjusa applikabbli għall-kawżi kollha li jkunu pendenti meta dawn jidħlu fis-seħħ, bil-kontra tar-regoli sostantivi li ġeneralment jiġu interpretati li ma japplikawx, bħala prinċipju, għal sitwazzjonijiet li ġraw qabel id-dħul fis-seħħ tagħhom  ( 10 ). Għall-finijiet ta’ din l-analiżi, għandha tiġi kkunsidrata bħala regola sostantiva d-dispożizzjoni li tistabbilixxi l-kundizzjonijiet li jirregolaw il-bażi u t-tnissil tad-dritt għar-rimbors, filwaqt li r-regoli proċedurali jinkludu d-dispożizzjonijiet li jirregolaw il-kundizzjonijiet għal eżerċizzju ta’ dan id-dritt, u b’mod partikolari t-terminu sabiex titressaq talba għal rimbors jew sabiex l-awtoritajiet jikkonstataw l-eżistenza ta’ xi waħda miċ-ċirkustanzi li jiġġustifikaw ir-rimbors.

37.

Din il-kawża tqajjem diversi kwistjonijiet legali li huma relatati intrinsikament. Huma jistgħu jinġabru b’mod ġenerali fi tliet temi distinti: (i) il-portata tal-obbligu tal-awtorità doganali li tirrimborsa ex officio dazji doganali mhux dovuti; (ii) il-proċedura li għandha tiġi segwita meta l-obbligu ta’ rimbors jitnissel mill-konstatazzjoni li ma hemm l-ebda bażi legali sabiex jintalab il-ħlas tad-dazji doganali mhux dovuti; (iii) l-għan leġiżlattiv tat-terminu ta’ tliet snin previst mil‑leġiżlazzjoni doganali. Għal iktar ċarezza u razzjonalità, nipproponi li d-domandi preliminari magħmula mill-qorti tar-rinviju jiġu trattati flimkien. Jiena ser nittrattahom fil-qafas tal-iżvilupp ta’ dawn it-temi.

B.

Fuq l-ammissibbiltà

38.

Qabel ma nipproċedi bl-eżami tal-kwistjonijiet fuq il-mertu, inħoss li huwa meħtieġ li nittratta fil-qosor l-ammissibbiltà tat-talba għal deċiżjoni preliminari. Anki jekk ħadd mill-partijiet ikkonċernati ma jqajjem din l-eċċezzjoni ta’ inammissibbiltà, tista’ tqum il-mistoqsija dwar jekk risposta għad-domandi magħmula mill-qorti tar-rinviju hijiex neċessarja sabiex tiġi deċiża l-kawża prinċipali. Peress li l-leġiżlazzjoni fil-qasam doganali tipprevedi terminu ta’ tliet snin sabiex isiru t-talbiet għar-rimbors ta’ dazji doganali riċevuti indebitament u li l-avvenimenti li taw lok għal din il-kawża seħħew iktar minn 30 sena ilu, dawn id‑domandi jidhru, mal-ewwel daqqa ta’ għajn, irrilevanti.

39.

Skont ġurisprudenza stabbilita, id-domandi dwar l‑interpretazzjoni tad-dritt tal-Unjoni magħmula mill-qorti nazzjonali fil‑kuntest leġiżlattiv u fattwali li hija tiddefinixxi taħt ir-responsabbiltà tagħha, u li ma huwiex il-kompitu tal-Qorti tal-Ġustizzja li tivverifika l‑eżattezza tiegħu, igawdu minn preżunzjoni ta’ rilevanza. Il-Qorti tal‑Ġustizzja tista’ tirrifjuta li tiddeċiedi fuq talba għal deċiżjoni preliminari mressqa minn qorti nazzjonali biss jekk jidher b’mod ċar li l‑interpretazzjoni tad-dritt tal-Unjoni mitluba m’għandha l-ebda rabta mal-fatti jew mas-suġġett tal-kawża prinċipali, meta l-problema tkun ta’ natura ipotetika jew meta l-Qorti tal-Ġustizzja ma jkollhiex il-punti ta’ fatt u ta’ dritt neċessarji sabiex tirrispondi b’mod utli għad-domandi li jsirulha  ( 11 ).

40.

Jiena ma nqisx d-domandi magħmula mill-qorti tar-rinviju bħala ipotetiċi għaliex, fl-opinjoni tiegħi, interpretazzjoni tad-dispożizzjonijiet relatati mal-obbligi tal-awtoritajiet doganali fil-qafas tal-proċedura ta’ rimbors jistgħu jkunu utili wkoll sabiex jitfgħu dawl dwar jekk Caves Andorranes għandhiex dritt għal kumpens minħabba ksur tad-dritt tal‑Unjoni skont il-prinċipji stabbilita fil-ġurisprudenza tal-Qorti tal‑Ġustizzja. Ċerti indizji jissuġġerixxu li Caves Andorranes setgħet tilħaq dan il-għan, tal-inqas b’mod sussidjarju  ( 12 ). Konsegwentament, l‑elementi ta’ interpretazzjoni fuq kwalunkwe kwistjoni relatata mar‑rimbors ex officio tad-dazji doganali riċevuti indebitament li jirriżultaw mill-eventwali sentenza tal-Qorti tal-Ġustizzja jistgħu jkunu utli sabiex tiġi deċiża l-kwistjoni fil-każ fejn ir-rikorrenti fil-kawża prinċipali tikkontesta r-responsabbiltà tal-amministrazzjoni doganali Franċiża għal eventwali ksur tad-dritt tal-Unjoni  ( 13 ).

41.

Għar-raġunijiet spjegati fil-punti preċedenti ta’ dawn il-konklużjonijiet, għandna nitilqu mill‑premessa li din it-talba għal deċiżjoni preliminari hija ammissibbli.

C.

Fuq il‑mertu

1.

L‑obbligu tal‑awtorità doganali li tirrimborsa ex officio dazji doganali mhux dovuti

42.

Il-leġiżlazzjoni tal-Unjoni fil-qasam doganali tipprevedi żewġ modalitajiet distinti ta’ rimbors tad-dazji fuq l-importazzjoni mhux dovuti. L-ewwel waħda minn dawn il-modalitajiet tirrikjedi talba minn qabel għal dan il-għan imressqa quddiem l-Uffiċju tad-Dwana kkonċernat qabel l-iskadenza ta’ tliet snin mid-dħul fil-kontijiet tad-dazji doganali mhux dovuti, filwaqt li t-tieni waħda tirriżulta minn azzjoni spontanja tal-amministrazzjoni doganali li tipproċedi ex officio għar‑rimbors, meta hija tikkonstata, matul dan l-istess terminu, l‑eżistenza ta’ sitwazzjoni jew oħra li tiġġustifikah.

43.

Din il-kawża tirrigwarda t-tieni modalità. F’dan ir-rigward, qabelxejn għandu jiġi nnotat li l-leġiżlazzjoni doganali tistipula obbligu ġenerali ta’ rimbors meta ċerti kundizzjonijiet, li ser nittratta iktar ’il quddiem, huma ssodisfatti. B’mod iktar preċiż, kemm mill-Artikolu 2(1) tar-Regolament Nru 1430/79 kif ukoll mill-Artikolu 236(1) tal-Kodiċi Doganali tal-Komunità jirriżulta li “ikun hemm rimbors”, filwaqt li l‑Artikolu 116(1) tal-Kodiċi Doganali tal-Unjoni jistipula li l-ammont tad-dazji fuq l-importazzjoni “għand[u] jitħall[as] lura” għal waħda mir‑raġunijiet speċifikati mil-leġiżlazzjoni.

44.

Fost il-kundizzjonijiet li jagħtu lok għal dritt tar-rimbors u li, bla preġudizzju għall-evalwazzjoni li għandha ssir mill-qorti tar-rinviju, jistgħu jiġu applikati fil-każ inkwistjoni hemm il-fatt li “ma tnissel l-ebda dejn doganali”, imsemmi fl-Artikolu 2(1) tar-Regolament Nru 1430/79, jew li “meta kien tħallas l-ammont ta’ dawk id-dazji[,] ma kienx legalment dovut”, skont l-Artikolu 236(1) tal-Kodiċi Doganali tal‑Komunità. L-Artikolu 116(1)(a) tal-Kodiċi Doganali tal-Unjoni jipprevedi, min-naħa tiegħu, ir-rimbors għall-“ammonti ta’ dazju tal‑importazzjoni […] mitluba żejda”. Minkejja l-formulazzjoni kemxejn diverġenti ta’ dawn id-dispożizzjonijiet, punt komuni bejniethom huwa li essenzjalment ikopru sitwazzjoni li fiha dazju doganali nġabar mill‑amministrazzjoni mingħajr ġustifikazzjoni legali. Peress li dawn id‑dispożizzjonijiet jipprevedu l-kundizzjonijiet li jirregolaw il-bażi u t‑tnissil tad-dritt għar-rimbors, huma jikkostitwixxu regoli sostantivi.

45.

Dawn ir-regoli sostantivi għandhom jiġu distinti mir-regoli proċedurali, li għandhom rwol determinanti f’din il-kawża. Dawn huma d-dispożizzjonijiet iċċitati fil-punt 35 ta’ dawn il-konklużjonijiet, li, kif diġà rrilevajt, ma nbidlux fir-rigward tal-kontenut leġiżlattiv tagħhom, inkwantu jistipulaw, essenzjalment, li “l-awtoritajiet kompetenti jipproċedu ex officio għar-rimbors […] meta jikkonstataw huma stess, matul dan it-terminu, [li l-kundizzjonijiet għal tali inizjattiva huma ssodisfatti]”. Din il-leġiżlazzjoni titlob xi osservazzjonijiet min-naħa tiegħi għall-finijiet tal-interpretazzjoni tagħha. Meta nkun qed nagħmel dan, ser nuża l-metodi ta’ interpretazzjoni rrikonoxxuti fil-ġurisprudenza tal-Qorti tal-Ġustizzja. F’dan ir-rigward, għandu jitfakkar li, skont ġurisprudenza stabbilita tal-Qorti tal-Ġustizzja, l-interpretazzjoni ta’ dispożizzjoni tad-dritt tal-Unjoni teħtieġ li jittieħdu inkunsiderazzjoni mhux biss il-kliem tagħha, iżda wkoll il-kuntest tagħha kif ukoll l‑għanjiet u l-iskop li jfittex li jilħaq l-att li minnu hija tagħmel parti. L‑oriġini ta’ dispożizzjoni tad-dritt tal-Unjoni tista’ wkoll tiżvela elementi rilevanti għall-interpretazzjoni tagħha  ( 14 ).

46.

Abbażi ta’ dawn il-kunsiderazzjonijiet, jidhirli li l-kliem stess ta’ dawn id-dispożizzjonijiet (“fuq l-inizjattiva tagħhom stess”) jikkonferma, l-ewwel nett, li hija l-amministrazzjoni doganali li għandha taġixxi fuq l-inizjattiva tagħha stess u, it-tieni nett, li l-avveniment li jkun wassal għall-attenzjoni tagħha l-fatt li d-dazji doganali ġew riċevuti indebitament għandu jkun seħħ fit-terminu ta’ tlett snin (“matul dan il‑perjodu”). Fl-opinjoni tiegħi, huwa ċar li din il-leġiżlazzjoni ma tistax tinftiehem fis-sens li r-rimbors stess għandu jsir matul dan it-terminu.

47.

Mill-perspettiva kuntestwali, din l-interpretazzjoni, relatata mar‑rimbors ex officio, tidher li hija sostnuta minn qari tad‑dispożizzjonijiet li jirrigwardaw l-ewwel modalità ta’ rimbors tad‑dazji fuq l-importazzjoni mhux dovuti, jiġifieri l-proċedura fuq talba. Skont din il-leġiżlazzjoni, “ir-rimbors […] għandu jingħata fuq talba mressqa quddiem l-Uffiċju tad-Dwana kkonċernat qabel l-iskadenza tat-terminu ta’ tliet snin”  ( 15 ) b’effett minn data li, skont il-verżjoni użata, hija d-data tad‑“dħul fil-kontijiet tal-imsemmija dazji mill-awtorità inkarigata mill‑ġbir tagħhom”, dik li fiha “l-ammont ta’ dawk id-dazji kien ġie kkomunikat lid-debitur” jew dik “tan-notifika tad dejn doganali”. B’mod eċċezzjonali, dan it-terminu huwa estiż jekk il-persuna kkonċernata tressaq prova li hija ma setgħetx tressaq it-talba tagħha fl-imsemmi terminu minħabba ċirkustanza imprevidibbli jew force majeure.

48.

Wara d-diverġenzi marbuta mal-formulazzjoni tad‑dispożizzjonijiet inkwistjoni, huwa evidenti li l-leġiżlatur tal-Unjoni ried ukoll, billi jirregola din il-modalità ta’ rimbors, jistabbilixxi terminu ta’ tliet snin li fih l-awtoritajiet għandhom jistabbilixxu li d-dazji doganali inġabru b’mod skorrett. Fi kliem ieħor, fil-qafas ta’ din il-modalità, it‑talba mressqa mid-debitur hija l-mezz li bih l-awtoritajiet jieħdu konoxxenza taċ-ċirkustanzi li jnisslu d-dritt għal rimbors u jobbligahom jaġixxu. Min-naħa l-oħra, il-qari tal-imsemmija dispożizzjonijiet juri li din il-modalità ma tipprevedi l-ebda terminu preċiż sabiex isir ir-rimbors. Il-loġika li fuqha hija bbażata l-leġiżlazzjoni taż‑żewġ modalitajiet esposti fil-punti preċedenti ta’ dawn il-konklużjonijiet hija għalhekk simili ferm.

49.

Konsegwentement, jekk tali talba tkun tressqet preċiżament qabel l‑iskadenza tat-terminu ta’ tliet snin, l-amministrazzjoni tista’ sempliċement tipproċedi ulterjorment, jiġifieri wara l-iskadenza ta’ dan it-terminu, għar-rimbors mingħajr ma tikser id-dritt tal-Unjoni fil-qasam doganali. Il-ġurisprudenza tal-Qorti tal-Ġustizzja taqbel ma’ din l‑interpretazzjoni, għaliex il-Qorti tal-Ġustizzja fis-sentenza C & J Clark International iddeċidiet li mill-Artikolu 236 tal-Kodiċi Doganali tal‑Komunità jirriżulta li, “bħala regola u ħlief f’ċirkustanza imprevedibbli jew ta’ force majeure, ir-rimbors tad-dazji li ma kinux legalment dovuti fil-mument tal-ħlas tagħhom ma jistax isir, wara l‑iskadenza tat-terminu ta’ tliet snin mill-komunikazzjoni tal-ammont ta’ dawn id-dazji lid-debitur, ħlief jekk dan tal-aħħar ikun ressaq b’mod validu, f’dan it-terminu, talba f’dan is-sens lill-awtoritajiet doganali nazzjonali”  ( 16 ).

50.

Barra minn hekk, il-Qorti tal-Ġustizzja ddeċidiet fis-sentenza CIVAD, iktar qabel, li kienet tirrigwarda sitwazzjoni li fiha t-talba għal rimbors kienet tressqet wara l-iskadenza ta’ dan it-terminu, jiġifieri tardivament, li “operatur ekonomiku, bħala prinċipju, ma jistax iktar jippretendi r-rimbors tad-dazji antidumping li huwa jkun ħallas […] u li fir-rigward tagħhom ikun skada t-terminu ta’ tliet snin previst fl‑Artikolu 236(2) tal-Kodiċi Doganali [tal-Komunità]”  ( 17 ). Fid-dawl ta’ dawn l‑ispjegazzjonijiet, jidher li l-leġiżlazzjoni inkwistjoni tippresupponi li l‑awtoritajiet għandhom jieħdu konoxxenza, fl-imsemmi terminu, tan‑nuqqas ta’ bażi legali għall-ġbir tad-dazji fuq l-importazzjoni, li jgħodd kemm għar-rimbors ex officio, kif ukoll għar-rimbors fuq talba. L-interpretazzjoni kuntrarja, li r-rimbors stess għandu jsir fit-terminu ta’ tliet snin, ikollha bħala riżultat l-iskadenza tad-dritt għar-rimbors skont il‑ħeffa li biha l-awtoritajiet amministrattivi jaġixxu, u dan imur kontra ċ‑ċertezza legali.

51.

F’dan il-każ, huwa stabbilit li ma tressqet l-ebda talba għar‑rimbors fit-terminu ta’ tliet snin. Dan iqajjem il-kwistjoni dwar liema rekwiżiti legali għandhom jiġu ssodisfatti sabiex l-awtoritajiet doganali jintervjenu. B’mod partikolari għandu jiġi kkjarifikat liema grad ta’ ċertezza dawn għandu jkollhom f’dak li jirrigwarda d-dritt ta’ ċittadin għar-rimbors ta’ dazji doganali riċevuti indebitament. Ser nittratta din il‑kwistjoni f’iktar dettall wara li nispjega fil-qosor il-funzjoni tal‑perijodu ta’ tlett snin previst fil-leġiżlazzjoni inkwistjoni.

2.

Il‑funzjoni tat‑terminu ta’ dekadenza ta’ tlett snin

52.

Kif il-Qorti tal-Ġustizzja indikat fis-sentenza CIVAD, il-perijodu ta’ tlett snin imsemmi hawn fuq huwa terminu ta’ dekadenza, jiġifieri terminu mogħti legalment li matulu l-kreditur jista’ jsostni d-dritt tiegħu għar-rimbors. L-iskadenza ta’ dan it-terminu iġġib magħha, bħala regola, it-telf ta’ dan id-dritt. Skont il-Qorti tal-Ġustizzja, tali terminu ta’ dekadenza ta’ tliet snin huwa raġonevoli, peress li ma huwiex ta’ natura li tirrendi prattikament impossibbli jew eċċessivament diffiċli, l‑eżerċizzju tad-drittijiet mogħtija mill-ordinament ġuridiku tal‑Unjoni  ( 18 ).

53.

Il-Qorti tal-Ġustizzja qieset li tali terminu ta’ dekadenza huwa fl‑interess taċ-ċertezza legali li tipproteġi kemm lill-parti fil-kawża kif ukoll lill-amministrazzjoni kkonċernata u ma tipprekludix madankollu, l‑eżerċizzju, mill-parti fil-kawża, tad-drittijiet mogħtija mill-ordinament ġuridiku tal-Unjoni. Fl-aħħar nett, il-Qorti tal-Ġustizzja ddeċidiet li minkejja li l-leġiżlazzjoni doganali tistipula ċerti eċċezzjonijiet għat‑terminu ta’ tliet snin, pereżempju, f’każ ta’ force majeure, hija fakkret li r-rimbors tad‑dazji fuq l-importazzjoni jew fuq l-esportazzjoni mħallsa, jistgħu jingħataw biss taħt ċerti kundizzjonijiet u f’ċerti każijiet previsti. Konsegwentament, sa fejn tali rimbors jikkostitwixxi eċċezzjoni għas‑sistema normali ta’ importazzjonijiet u ta’ esportazzjonijiet, id-dispożizzjonijiet li jippreveduh għandhom jiġu interpretati b’mod strett  ( 19 ).

54.

Il-ġurisprudenza ċċitata fil-punti preċedenti ta’ dawn il-konklużjonijiet tirrigwarda d‑dispożizzjonijiet li jirregolaw ir-rimbors tad-dazji doganali fuq talba mressqa minn operatur ekonomiku. Madankollu, l-istess raġunament ibbażat fuq iċ-ċertezza legali ma jidhirx applikabbli għat-terminu ta’ tliet snin għall-modalità tar-rimbors ex officio, li b’estensjoni jagħmel applikabbli l-prinċipji kollha ta’ interpretazzjoni li jirriżultaw mill‑ġurisprudenza msemmija.

3.

Il‑grad ta’ ċertezza li l‑awtoritajiet doganali għandu jkollhom u l‑proċedura li għandha tiġi segwita għall‑finijiet tar‑rimbors

55.

Il-leġiżlazzjoni ċċitata fil-punt 35 ta’ dawn il-konklużjonijiet li tirregola l-aspetti proċedurali tar-rimbors tad-dazji doganali riċevuti indebitament tistipula li “l-awtoritajiet kompetenti jipproċedu ex officio għar-rimbors […] meta jikkonstataw huma stess, […], l‑eżistenza ta’ waħda mis-sitwazzjonijiet [li tagħti lok għal tali dritt]”  ( 20 ), li tqajjem il-kwistjoni dwar għal x’hiex tirreferi eżattament din il‑“konstatazzjoni” u liema grad ta’ ċertezza huwa rikjest fir-rigward tal‑eżistenza ta’ dritt għar-rimbors.

56.

Fl-opinjoni tiegħi, il-kliem tad-dispożizzjonijiet sostantivi rilevanti, iċċitati fil-punt 44 ta’ dawn il-konklużjonijiet, ma jħallu l-ebda dubju dwar il-fatt li l-konoxxenza tal-awtoritajiet doganali għandha testendi għaċ-ċirkustanzi li jagħtu dritt għar-rimbors. Dan jimplika konkretament il-konoxxenza tal-elementi essenzjali, jiġifieri t‑tranżazzjonijiet doganali magħmula, l-identità tal-impriżi kkonċernati minn dawn it-tranżazzjonijiet, l-ammonti mħallsa u, ovvjament, l-assenza ta’ dejn doganali  ( 21 ).

57.

Fil-preżenza ta’ dawn l-elementi, l-awtoritajiet doganali huma obbligati jipproċedu bir-rimbors u ma għandhom l-ebda marġni diskrezzjonali. F’dan ir-rigward, u kuntrarjament għal dak li tissuġġerixxi l-Kummissjoni, ma huwiex possibbli ssir distinzjoni ċara bejn il‑konstatazzjoni effettiva li l-kundizzjonijiet għar-rimbors huma ssodisfatti u l-obbligu li tikkonstata dan, sakemm il-kunċett ta’ “rimbors ex officio” ma jitlifx it‑tifsira kollha tiegħu. Meta l-amministrazzjoni doganali jkollha konoxxenza tal-elementi msemmija fil-punt preċedenti ta’ dawn il-konklużjonijiet, il-konklużjoni hija li għandha l-obbligu li tipproċedi ex officio għall-konstatazzjoni u għar-rimbors. Il-kundizzjoni għal konstatazzjoni fis-sens ristrett tikkoinċidi, fl-opinjoni tiegħi, mal-obbligu li tikkonstata taħt ċerti kundizzjonijiet. L‑interpretazzjoni kuntrarja, li hija bbażata fuq l-assenza ta’ kwalunkwe obbligu min-naħa ta’ awtorità doganali li tikkonstata ex officio li ammont jista’ jiġi rrimborsat, twassal sabiex jiġi eskluż kull stħarriġ ġudizzjarju u, konsegwentament, kull kundanna għal ksur ta’ dan l-obbligu, għaliex ksur ta’ obbligu ineżistenti huwa, fih innifsu, impossibbli. Tali riżultat huwa kuntrarju għall-għan ta’ rimbors ex officio ibbażat fuq l-obbligu ġenerali ta’ rimbors tat-taxxi riċevuti bi ksur tar-regoli tad-dritt tal‑Unjoni.

58.

Madankollu, kwistjoni essenzjali hija dik dwar kif l-awtoritajiet doganali għandhom jiksbu l-informazzjoni neċessarja għal dan il-għan, b’mod partikolari jekk hux biżżejjed li dawn tal-aħħar jiġu kkomunikati lilhom, pereżempju, mill-impriżi kkonċernati, jew inkella jekk għandhomx ikunu proattivi u jagħmlu riċerki sabiex jiksbu iktar ċarezza. Huwa ċar li l-konstatazzjoni ex officio mill-awtoritajiet doganali li l‑kundizzjonijiet għal rimbors huma ssodisfatti bla dubju ma kinitx b’koinċidenza u tirrikjedi dejjem ċertu aġir attiv min-naħa tagħhom. Il-modalitajiet ta’ azzjoni tal-awtoritajiet doganali u kif għandhom ikunu proattivi ser ikunu s-suġġett ta’ analiżi iktar tard. Dak li jista’ jiġi kkonfermat b’ċertezza f’dan l-istadju huwa li l-obbligu li jiġi żgurat li l-amministrazzjoni jkollha konoxxenza tal-assenza ta’ dejn doganali ma għandux ikun biss fuq l‑impriża kkonċernata, inkella jfisser li din ikollha tressaq talba għal rimbors fil-każijiet kollha. Fi kliem ieħor, de facto jkun hemm biss modalità waħda ta’ rimbors ta’ dazji doganali riċevuti indebitament, minkejja li l‑leġiżlazzjoni doganali tipprevedi b’mod ċar żewġ modalitajiet distinti.

59.

Għalhekk, sabiex il-leġiżlazzjoni dwar ir-rimbors ex officio ma titlifx il-kontenut tagħha, jidhirli li huwa raġonevoli li jiġi impost fuq l‑awtoritajiet doganali l-obbligu li jwettqu huma stess riċerki intiżi sabiex jistabbilixxu l-elementi essenzjali msemmija hawn fuq sabiex jagħmlu r‑rimbors possibbli. Din l-interpretazzjoni hija bbażata wkoll fuq analiżi tal-verżjonijiet lingwistiċi differenti tal-espressjoni “l-awtoritajiet doganali jikkonstataw huma stess”  ( 22 ) użata mil-leġiżlazzjoni inkwistjoni, li tissuġġerixxi inizjattiva min-naħa tal-amministrazzjoni, jiġifieri miżura ta’ investigazzjoni maħsuba sabiex tinkiseb informazzjoni. Fil-verżjoni Spanjola u dik Ingliża, tista’ anki taqra b’mod espliċitu l-verb “tiskopri”.

60.

L-awtoritajiet nazzjonali għandhom is-setgħa li jwettqu kontrolli doganali bis-saħħa tal-leġiżlazzjoni fil-qasam doganali  ( 23 ). Minkejja dan, għandu jiġi spjegat li l-obbligu li jiġu stabbiliti l-fatti u li tittieħed azzjoni korrispondenti għandu jiddependi mis-sitwazzjoni inkwistjoni. Jiena naqbel mal-perspettiva tal-Gvern Franċiż u tal-Kummissjoni li, bħala regola, l-awtoritajiet doganali ma għandhomx ikunu obbligati jieħdu miżuri sproporzjonati sabiex jistabbilixxu l-identità tal-operaturi ekonomiċi u l-ammonti li għandhom jiġu rrimborsati. Madankollu, għandi nenfasizza li l-pożizzjoni tiegħi hija differenti f’dak li jirrigwarda l‑konklużjonijiet li għandhom jiġu misluta minn din il-konstatazzjoni. Ir‑rekwiżit ta’ proporzjonalità jirrigwarda l-eżistenza ta’ proporzjon raġonevoli bejn, minn naħa waħda, l-għan li jiġu rrimborsati d-dazji doganali riċevuti indebitament u, min-naħa l-oħra, l-isforz li l‑amministrazzjoni doganali jkollha twettaq sabiex jintlaħaq dan l-għan. Il-proporzjonalità tal-azzjonijiet ta’ awtorità doganali ma tistax tiġi evalwata in abstracto, iżda b’teħid inkunsiderazzjoni tas-sitwazzjoni speċifika li fiha jaqa’ r-rimbors ex officio. B’hekk, sitwazzjoni iktar serja li tinvolvi iktar operaturi ekonomiċi tista’ tirrikjedi miżuri iktar fil-fond mill-awtorità doganali, mingħajr ma dawn jidhru neċessarjament li huma sproporzjonati.

61.

F’sitwazzjoni normali li tinvolvi importatur wieħed, il-verifika tal‑identità tiegħu u tal-ammont li għandu jiġi rrimborsat sabiex isir ir‑rimbors ex officio tidher bħala miżura raġonevoli u proporzjonata. Għaliex ma għandux ikun l-istess f’sitwazzjoni partikolari li tinvolvi diversi operaturi ekonomiċi affettwati minn applikazzjoni żbaljata tal‑leġiżlazzjoni doganali minn amministrazzjoni? F’dan l-aħħar każ, il‑fatt li konstatazzjoni li l-kundizzjonijiet għar-rimbors huma ssodisfatti tirrikjedi sforzi u riżorsi addizzjonali min-naħa tal-amministrazzjoni doganali hija konsegwenza naturali tal-gravità tas-sitwazzjoni li għaliha din l‑amministrazzjoni għandha tirrimedja u minħabba f’dan ma għandhiex, għal din ir-raġuni biss, tkun ikkunsidrata bħala miżura sproporzjonata.

62.

Ir-raġunijiet li wasslu għall-ġbir ta’ ammonti żejda jistgħu wkoll ikunu fost il-fatturi li għandhom jiġu kkunsidrati fl-evalwazzjoni tal‑proporzjonalità ta’ riċerki supplimentari li għandhom isiru minn amministrazzjoni tad-dwana. B’hekk, il-fatt li hija kkontribwixxiet għall‑ħlas żejjed billi applikat b’mod żbaljat il-leġiżlazzjoni doganali jitlob li din l-amministrazzjoni tieħu approċċ iktar proattiv sabiex tirrimborsa l-ħlas żejjed lill-operatur ekonomiku iktar milli approċċ ta’ stennija fejn il-ħlas żejjed jiġi rkuprat biss jekk dan l-operatur jieħu l‑inizjattiva. Barra minn hekk, nixtieq nenfasizza li, kuntrarjament għal dak li jissuġġerixxi l-Gvern Franċiż, nuqqas ta’ rimbors ex officio mhux dejjem jista’ jiġi kkumpensat bil-possibbiltà għal operatur ekonomiku li jsostni d-dritt tiegħu għar-rimbors. Fil-fatt, dan l-operatur mhux neċessarjament ikun jaf biċ-ċirkustanzi li jwasslu għar-rimbors u mhux dejjem ikun f’pożizzjoni li jressaq talba f’dan is-sens.

63.

Fid-dawl ta’ dawn l-elementi kollha u filwaqt li diliġenza ordinarja hija adegwata fi tranżazzjonijiet amministrattivi ta’ kuljum, b’tali mod li l-amministrazzjoni ma tistax tiġi kkritikata li naqset mid-dover ta’ diliġenza tagħha jekk żbalji fl-applikazzjoni tad-dritt doganali jkunu ġew skoperti biss fil-qafas ta’ kontrolli regolari  ( 24 ), inqis li l-ksur l-iktar gravi jeħtieġ miżuri addizzjonali min-naħa tal-amministrazzjoni sabiex tiġi stabbilita l-portata eżatta tal-obbligu ta’ rimbors. Fi kliem ieħor, il-miżuri li għandha tieħu l-amministrazzjoni doganali għandhom ikunu porporzjonali għall-gravità tas-sitwazzjoni.

64.

Minkejja li l-evalwazzjoni tal-proporzjonalità tal-miżuri meħuda in concreto taqa’ fuq il-qorti tar-rinviju, xorta jibqa’ l-fatt li l-Qorti tal‑Ġustizzja tista’ tagħtiha indikazzjonijiet sabiex tippermettilha twettaq dan il-kompitu. F’dak li jirrigwarda dan il-każ, jiena nqis, kuntrarjament għall-opinjoni tal-partijiet ikkonċernati, li l-awtoritajiet Franċiżi ma wettqux dak kollu li kien neċessarju għall-applikazzjoni tal-leġiżlazzjoni doganali. Fl-opinjoni tiegħi, il-fatt li applikawha b’mod inkorrett matul diversi snin konsekuttivi  ( 25 ), li wassal għal konsegwenzi finanzjarji għal numru sinjifikattiv ta’ impriżi, hija ċirkustanza li kellha ġġiegħel lill‑awtoritajiet Franċiżi jieħdu miżuri addizzjonali sabiex jirrimborsaw ex officio dazji doganali riċevuti indebitament. Ser nesponi l-perspettiva tiegħi fid-dettall iktar ’il quddiem.

65.

Qabelxejn, għandu jiġi nnotat li, fit‑23 ta’ Jannar 1991, il‑Kummissjoni ppubblikat l-Opinjoni motivata COM(90) 2042 final, li permezz tagħha, minn naħa waħda, hija kkonstatat li r-Repubblika Franċiża, billi talbet rekwiżit ta’ rilaxx għal ċirkulazzjoni ħielsa għal merkanzija ġejja minn pajjiż terz u indirizzata lejn l-Andorra meta din taqsam it-territorju Franċiż, naqset mill-obbligi tagħha skont diversi dispożizzjonijiet tad-dritt Komunitarju u, min-naħa l-oħra, stiednet lill-awtoritajiet Franċiżi jikkonformaw ruħhom ma’ din l-opinjoni motivata f’terminu ta’ 30 jum. Barra minn hekk, mill-proċess li għandha quddiemha l-Qorti tal‑Ġustizzja jirriżulta li, fis-6 ta’ Ġunju 1991, il-ministère de l’Économie, des Finances et du Budget (il-Ministeru għall‑Ekonomija, għall‑Finanzi u għall-Baġit, Franza) ippubblika, fil-Ġurnal Uffiċjali tar-Repubblika Franċiża, avviż għall-importaturi u għall‑esportaturi li bih neħħa l-imsemmi rekwiżit ta’ rilaxx għal ċirkulazzjoni ħielsa. Fl-opinjoni tiegħi, din ir-reazzjoni min-naħa tal‑awtoritajiet Franċiżi għandha tinftiehem bħala ammissjoni effettiva ta’ ksur tal-leġiżlazzjoni fil-qasam doganali u ta’ xewqa li jikkonformaw ruħhom mar-rekwiżiti tad-dritt Komunitarju.

66.

L-opinjoni motivata tal-Kummissjoni ma tħalli lok għal ebda dubju. Id-dazji riċevuti skont is-sistema għal ċirkulazzjoni ħielsa kienu kuntrarji għal-leġiżlazzjoni applikabbli u għalhekk ma kinux legalment dovuti. Għalhekk, jista’ jiġi stabbilit li l-awtoritajiet doganali kienu informati b’mod ġenerali dwar dan, jew tal-inqas kienu jafu b’dan. Bl‑istess mod, jista’ jiġi preżunt li l-awtoritajiet doganali ddiskutew il‑kwistjoni dwar l-eventwali rimbors, ex officio jew fuq talba, tad-dazji doganali riċevuti indebitament, iktar u iktar hekk kif il-leġiżlazzjoni doganali kienet tistipula obbligu ġenerali ta’ rimbors meta l‑kundizzjonijiet jkunu ssodisfatti, kif diġà indikajt f’dawn il‑konklużjonijiet  ( 26 ).

67.

Mill-komunikazzjoni uffiċjali tal-awtoritajiet Franċiżi dwar il‑bidla fil-prassi amministrattiva tagħhom jirriżulta li dawn kienu konxji mill-ħtieġa li jipproteġu l-interessi ta’ operaturi ekonomiċi kkonċernati billi jinformawhom espressament. F’dan il-kuntest, għandha tinġibed l‑attenzjoni fuq il-fatt li l-awtoritajiet doganali huma suġġetti għal obbligu ta’ komunikazzjoni, peress li, skont l-Artikolu 14(2) tal-Kodiċi Doganali tal-Unjoni, “għandhom iżommu djalogu regolari mal-operaturi ekonomiċi u ma’ awtoritajiet oħra involuti fil-kummerċ internazzjonali tal-merkanzija”. Din id-dispożizzjoni tipprevedi wkoll li l-awtoritajiet doganali “għandhom jippromwovu t-trasparenza billi jagħmlu l-leġislazzjoni doganali, id-deċiżjonijiet amministrattivi ġenerali u l-formoli tal‑applikazzjoni disponibbli bla xkiel, fejn prattiku mingħajr ħlas, u permezz tal-Internet”  ( 27 ). Din id-dispożizzjoni tirrifletti rekwiżiti ta’ trasparenza u ta’ pubblikazzjoni proprju sabiex tiġi żgurata amministrazzjoni tajba. Għandu jiġi rrilevat li dawn kienu diġà fis-seħħ fil-livell tad-dritt internazzjonali ekonomiku meta seħħew il-fatti tal‑kawża prinċipali  ( 28 ). B’hekk, jista’ jiġi ddikjarat li, permezz ta’ din il‑komunikazzjoni uffiċjali, l-awtoritajiet doganali ssodisfaw l-obbligu minimu tagħhom li jagħtu informazzjoni relatata mal-leġiżlazzjoni applikabbli.

68.

Madankollu, tali approċċ ċertament ma kienx suffiċjenti sabiex tiġi rrimedjata l-illegalità tas-sitwazzjoni li damet diversi snin, jiġifieri sabiex jiġi żgurat li l-impriżi kkonċernati mill-ksur tad-dritt tal-Unjoni imputabbli għall-awtoritajiet Franċiżi setgħu jiksbu rimbors. Fil-fatt, għandu jiġi nnotat li l-avviż ppubblikat mill-awtoritajiet Franċiżi kien limitat sabiex iħabbar it-tneħħija tar-rekwiżit tar-rilaxx għal ċirkulazzjoni ħielsa għall-futur, iżda ma stipula xejn dwar it-trattament ta’ eventwali talbiet ta’ impriżi li sofrew dannu finanzjarju fil-passat  ( 29 ). Dan l-avviż lanqas ma jsemmi xejn dwar il-possibbiltà għal dawn l-impriżi li jitolbu direttament mingħand l-awtoritajiet doganali informazzjoni dwar il‑portata tal-ksur imwettaq minn dawn tal-aħħar, dwar il-possibbiltà li jikkontribwixxu għal kjarifika tal-fatti marbuta mat-tranżazzjonijiet doganali li jikkonċernawhom jew li jressqu, jekk ikun il-każ, talba għal rimbors.

69.

Din il-komunikazzjoni uffiċjali ma tispjegax li din il-bidla fil‑prassi amministrattiva tal-awtoritajiet doganali kienet fir-realtà dovuta għall-intervent tal-Kummissjoni li informathom dwar l-eżistenza ta’ ksur tad-dritt tal-Unjoni. L-operaturi ekonomiċi li ma kinux ġew informati b’dawn l-avvenimenti għalhekk ma kinux f’pożizzjoni li jidentifikaw il‑kawża ta’ din il-bidla tal-prassi amministrattiva. Tali informazzjoni kienet indispensabbli sabiex tippermetti lill-impriżi kkonċernati jsostnu effettivament id-drittijiet tagħhom. Fin-nuqqas ta’ miżuri addizzjonali, kien hemm riskju li uħud mill-impriżi jinjoraw l-opportunitajiet offruti lilhom.

4.

Ir‑rekwiżiti li jirriżultaw mill‑prinċipju ġenerali ta’ amministrazzjoni tajba

70.

Tali approċċ jidhirli li huwa inkompatibbli mar-rekwiżiti li jirriżultaw mill-prinċipju ġenerali ta’ amministrazzjoni tajba li l‑awtoritajiet doganali għandhom josservaw meta jimplimentaw id-dritt tal-Unjoni  ( 30 ). B’mod partikolari, fl-opinjoni tiegħi, l-awtoritajiet Franċiżi kisru żewġ obbligi essenzjali li l-osservanza tagħhom tikkaratterizza amministrazzjoni tajba, jiġifieri, minn naħa waħda, l-obbligu li tiġġustifika d-deċiżjonijiet amministrattivi u, min-naħa l-oħra, l-obbligu li tittratta b’mod ġust lill-amministrati  ( 31 ).

71.

Kif irrilevat il-Qorti tal-Ġustizzja fil-ġurisprudenza tagħha, l‑obbligu ta’ motivazzjoni tad-deċiżjonijiet adottati mill-awtoritajiet nazzjonali għandu importanza għal kollox partikolari, peress li jagħmel id-destinatarju tagħhom fil-pożizzjoni li jiddefendi d-drittijiet tiegħu fl‑aħjar kundizzjonijiet possibbli u li jiddeċiedi b’għarfien sħiħ tal‑kunsiderazzjonijiet kollha involuti jekk huwiex utli li jippreżenta rikors kontra tagħhom. Dan l-obbligu huwa wkoll neċessarju sabiex il‑qrati jkunu jistgħu jeżerċitaw l-istħarriġ tal-legalità ta’ dawn id‑deċiżjonijiet  ( 32 ). Fl-opinjoni tiegħi, dan l-obbligu ta’ motivazzjoni jidħol ukoll f’każ bħal dak inkwistjoni, fejn id-deċiżjoni tal‑amministrazzjoni li tibdel il-prassi amministrattiva tagħha, li permezz tagħha din tammetti impliċitament ksur tad-dritt tal-Unjoni, tiftaħ it-triq għal talbiet għal rimbors ta’ dazji doganali riċevuti indebitament. L‑osservanza ta’ dan ir-rekwiżit ta’ motivazzjoni hija tant importanti li l‑awtoritajiet doganali huma obbligati jwettqu tali rimbors u li japplika terminu ta’ tliet snin  ( 33 ).

72.

Fil-fatt, jidhirli li jekk ma tingħatax motivazzjoni preċiża u ddettaljata mill-amministrazzjoni stess, li għandha l-konoxxenza tal‑aspetti kollha fattwali u legali marbuta ma’ dan il-ksur, ikun diffiċli jekk mhux impossibbli għal persuna kkonċernata li teżerċita ċertu drittijiet mogħtija mid-dritt tal-Unjoni, bħad-dritt għar-rimbors. Barra minn hekk, f’dan il-kuntest għandu jitfakkar li, skont ġurisprudenza stabbilita, meta d-dritt tal-Unjoni joħloq drittijiet għall-individwi, għandu jkun żgurat li l-benefiċjarji jkunu f’pożizzjoni li jkunu jafu d-drittijiet kollha tagħhom u li jkunu jistgħu jiġu invokati, jekk ikun il-każ, quddiem il-qrati nazzjonali  ( 34 ). Dan ir-rekwiżit huwa rilevanti b’mod partikolari fir‑relazzjoni bejn iċ-ċittadin u l-amministrazzjoni inkwistjoni f’din il‑kawża  ( 35 ). Issa, it-twettiq ta’ tali għan jiġi kompromess b’mod serju jekk l-amministrazzjoni ma tagħtix informazzjoni essenzjali, bħall‑okkorrenza ta’ avveniment li jagħti lok għal dritt għal rimbors.

73.

Barra minn hekk, għandu jitfakkar li l-prinċipju ta’ amministrazzjoni tajba jimplika wkoll l-obbligu li taġixxi b’mod ekwu. Il-prinċipju ta’ ekwità huwa indispensabbli għall-ħolqien ta’ klima ta’ fiduċja u ta’ prevedibbiltà fir-relazzjonijiet bejn l-individwi u l‑amministrazzjoni  ( 36 ). Dan jinvolvi, b’mod partikolari, il-fiduċja fil‑legalità tal-atti tal-amministrazzjoni  ( 37 ). Dan il-prinċipju huwa meqjus bħala kunċett wiesa’ ħafna, li jikkostitwixxi l-bażi ta’ prinċipji oħra tad-dritt amministrattiv tal-Unjoni, bħall-prinċipji ta’ imparzjalità, ta’ legalità, ta’ aspettattivi leġittimi, ta’ nondiskriminazzjoni u ta’ ugwaljanza fit-trattament kif ukoll dak ta’ proporzjonalità  ( 38 ).

74.

F’dak li jirrigwarda dan il-każ, huwa evidenti li, minħabba l-fatt li l-amministrazzjoni ma tatx informazzjoni importanti dwar il-possibbiltà li titressaq talba għal rimbors, l-impriżi li kienu obbligati jħallsu indebitament dazji doganali qabel il-bidla fil-prattika tal-amministrazzjoni doganali kienu żvantaġġjati meta mqabbla mal-impriżi l-oħra. Min-naħa l-oħra, li kieku l-awtoritajiet Franċiżi kienu spjegaw pubblikament ir-raġunijiet li għaliha saret tali bidla fil-prattika amministrattiva, l-impriżi kollha kienu jiġu ttrattati b’mod ugwali. Għal din ir-raġuni, inqis li l-prinċipju ta’ ugwaljanza fit-trattament ma ġiex osservat f’dan il-każ.

75.

F’din il-perspettiva, jidhirli li ma kienx sproporzjonat li l‑awtoritajiet doganali jintalbu jagħtu informazzjoni addizzjonali u jistabbilixxu proċeduri adegwati li jippermettu r-rimbors ta’ dazji doganali riċevuti indebitament. Tali approċċ jidher neċessarju fid-dawl tal-gravità tal-ksur tal-leġiżlazzjoni doganali, kemm f’termini ta’ tul kif ukoll ta’ daqs. Fil-fatt, mill-proċess jirriżulta li l-ksur dam diversi snin u li l-kummerċ kollu bejn Andorra u l-pajjiżi terzi jidher li kien affettwat minnu.

5.

L‑istatus tad‑dritt għal rimbors fl‑ordinament ġuridiku tal‑Unjoni

76.

Tali rekwiżit huwa iktar imperattiv jekk jiġi kkunsidrat l-istatus tad-dritt għar-rimbors fl-ordinament ġuridiku tal-Unjoni. F’dan ir‑rigward, għandu jitfakkar li d-dispożizzjonijiet doganali relatati mar-rimbors tad-dazji riċevuti indebitament huma biss l-espressjoni ta’ prinċipju inerenti fid-dritt tal-Unjoni, jiġifieri l-prinċipju ġenerali ta’ rkupru ta’ ħlas indebitu  ( 39 ). Fil-fatt, skont ġurisprudenza stabbilita ferm, “id-dritt li jinkiseb ir-rimbors ta’ taxxi mħallsa fi Stat Membru bi ksur tar-regoli tad‑dritt [tal-Unjoni] jirriżulta minn u jikkomplimenta d-drittijiet mogħtija lill-individwi mid‑dispożizzjonijiet [tal-Unjoni] kif ġew interpretati mill-Qorti tal-Ġustizzja. Bħala prinċipju, għalhekk, l-Istat Membru huwa obbligat jirrimborsa t-taxxi mħallsa bi ksur tad-dritt [tal‑Unjoni]”  ( 40 ).

77.

Barra minn hekk, minn ġurisprudenza stabbilita tal-Qorti tal‑Ġustizzja jirriżulta li “kull persuna li tkun suġġetta għal miżuri amministrattivi li lilha awtorità nazzjonali tkun imponiet il-ħlas ta’ taxxa, ta’ dazju jew ta’ soprataxxa oħra bi ksur tad-dritt tal-Unjoni, ikollha, skont dan tal-aħħar, id-dritt li tikseb mill-Istat Membru kkonċernat ir‑rimbors tas-somma flus korrispondenti”. Skont il-Qorti tal-Ġustizzja, “tali persuna li tkun suġġetta għal miżuri amministrattivi għandha d-dritt, ukoll skont id-dritt tal-Unjoni, li tikseb mingħand dan l-Istat Membru mhux biss ir-rimbors tas-somma flus miġbura indebitament, iżda wkoll il-ħlas ta’ interessi sabiex tiġi kkumpensata l-indisponibbiltà ta’ din tal‑aħħar”. Il-Qorti tal-Ġustizzja tirrileva wkoll li “tali ksur jista’ jirrigwarda kwalunkwe regola tad-dritt tal-Unjoni, kemm jekk tirrigwarda dispożizzjoni tad-dritt primarju jew tad-dritt sekondarju […], kif ukoll ta’ prinċipju ġenerali tad-dritt tal-Unjoni”. Fl‑aħħar nett, il-Qorti tal-Ġustizzja ddeċidiet li id-drittijiet għar-rimbors ta’ ħlas mhux dovut u għall-ħlas tal-interessi jistgħu jiġu invokati fil-każ fejn il-ħlas ġie impost “b’applikazzjoni żbaljata ta’ att tal-Unjoni”  ( 41 ).

78.

Din il-ġurisprudenza ma hijiex ikkontestata minn ġurisprudenza oħra tal-Qorti tal-Ġustizzja li d-dispożizzjonijiet li jipprevedu r-rimbors għandhom jiġu interpretati b’mod ristrett sa fejn tali rimbors jikkostitwixxi eċċezzjoni għas-sistema normali tal-importazzjonijiet u tal-esportazzjonijiet  ( 42 ). Minbarra l-fatt li din il-ġurisprudenza għandha tinftiehem fis-sens veru tagħha, jiġifieri bħala tfakkira tal-prinċipju ta’ legalità, li jipprevedi li l-amministrazzjoni ma hijiex awtorizzata taġixxi ħlief fil-każijiet speċifiċi ddefiniti mid-dritt tal-Unjoni, b’mod partikolari meta l-applikazzjoni ta’ ċerti regoli doganali jġibu magħhom telf ta’ riżorsi proprji għad-detriment tal-baġit tal-Unjoni  ( 43 ), l-argumenti segwenti jmorru kontra interpretazzjoni ta’ din il-ġurisprudenza fis-sens li teskludi dritt għal rimbors.

79.

L-ewwel nett, għandu jiġi spjegat li l-interpretazzjoni sostnuta f’dawn il-konklużjonijiet ma hijiex intiża sabiex toħloq motiv addizzjonali għal rimbors applikabbli fil-każijiet kollha. Minflok, il‑kwistjoni hija li għandu jiġi stabbilit x’inhi l-portata tal-obbligi tal‑awtoritajiet doganali skont it-tieni modalità prevista mil-leġiżlazzjoni doganali, jiġifieri, meta dawn jipproċedu ex officio għar-rimbors wara li jkunu approvaw huma stess li ma jkun tnissel l-ebda dejn doganali.

80.

It-tieni nett, kif diġà ġie rrilevat f’dawn il-konklużjonijiet, hemm obbligu ta’ prinċipju għall-amministrazzjoni tar-rimbors tad-dazji doganali riċevuti indebitament. Interpretazzjoni stretta tar-regoli fir‑rigward tar-rimbors tad-dazji doganali riċevuti indebitament ma tistax għalhekk tintuża bħala argument sabiex jiġi rrifjutat tali rimbors fil-każ fejn l-kundizzjonijiet legali huma ssodisfatti. Id-dispożizzjonijiet speċifiċi tad-dritt doganali għandhom pjuttost jiġu interpretati b’mod konformi mal-prinċipju ġenerali ta’ rkurpu ta’ ħlas indebitu, imsemmi preċedentament.

6.

Konklużjonijiet intermedjarji

81.

F’dawn il-konklużjonijiet, eżaminajt diversi aspetti legali marbuta mad-dritt ta’ rimbors previst mid-dritt doganali, b’teħid inkunsiderazzjoni ta’ ċirkustanzi speċifiċi tal-kawża. Abbażi ta’ din l‑analiżi, għandhom jiġu misluta xi konklużjonijiet intermedjarji sabiex tingħata risposta lill-qorti tar-rinviju.

82.

L-ewwel nett, ġie stabbilit li r-rimbors tad-dazji doganali riċevuti indebitament jirrikjedi (i) li titressaq talba fit-terminu ta’ tliet snin previst mil-leġiżlazzjoni doganali jew (ii) li l-awtoritajiet jikkonstataw huma stess f’dan it-terminu li dawn id-dazji ma kinux legalment dovuti. Madankollu, ma huwiex neċessarju li dan ir-rimbors isir fl-imsemmi terminu. Jekk waħda minn dawn il-kundizzjonijiet hawn fuq tkun issodisfatta fi żmien utili, l-imsemmi rimbors jista’ jsir wara l-iskadenza tal-istess terminu  ( 44 ).

83.

It-tieni nett, ġie stabbilit li sabiex l-awtoritajiet doganali jkunu jistgħu jipproċedu b’rimborsi, huwa neċessarju li jistabbilixxu, fost l‑oħrajn, l-identità tal-impriżi kkonċernati kif ukoll l-ammonti li għandhom jiġu rrimborsati. Madankollu, l-awtoritajiet doganali ma għandhomx jibqgħu passivi, iżda għandhom jieħdu huma stess l‑inizjattiva f’każ ta’ ksur serju tal-leġiżlazzjoni doganali jew ta’ irregolaritajiet. Konsegwentement, l-awtoritajiet doganali għandhom ikunu f’pożizzjoni li jieħdu l-miżuri adattati għas-sitwazzjoni, inklużi investigazzjonijiet, u li jikkooperaw in bona fede mal-impriżi kkonċernati sabiex jiżguraw l-eżerċizzju tad-drittijiet tagħhom  ( 45 ).

84.

It-tielet nett, jekk, skont l-evalwazzjonijiet tal-qorti tar-rinviju, ir‑rimbors ta’ dazji doganali riċevuti indebitament ma huwiex iktar possibbli, pereżempju, minħabba l-iskadenza tat-terminu ta’ tliet snin previst mil-leġiżlazzjoni doganali, din il-qorti tista’ teżamina, fuq it-talba tar‑rikorrenti prinċipali, jekk il-kundizzjonijiet ta’ danni għall-ksur tad‑dritt tal-Unjoni humiex ssodisfatti f’dan il-każ.

VI.

Konklużjoni

85.

Fid-dawl tal-kunsiderazzjonijiet preċedenti, nipproponi lill-Qorti tal-Ġustizzja tirrispondi bil-mod segwenti għad-domandi preliminari mressqa mill-Cour de cassation (France) (il-Qorti tal-Kassazzjoni, Franza):