I.

Inleiding

1.

De onderhavige zaak biedt het Hof de gelegenheid om bepaalde aspecten van de gedecentraliseerde procedure voor het verlenen van vergunningen voor geneesmiddelen te verduidelijken. Deze procedure, die is geregeld in richtlijn 2001/83/EG ( 2 ), maakt het mogelijk een geneesmiddel in verschillende lidstaten in de handel te brengen en kan op een vereenvoudigde wijze worden uitgevoerd, zodat de aanvrager wordt vrijgesteld van de verplichting om preklinische en klinische proeven uit te voeren. Kort gezegd is dit mogelijk wanneer het betrokken product voldoet aan de voorwaarde dat het generiek is ten opzichte van een geneesmiddel waarvoor reeds een vergunning is verleend (het „referentiegeneesmiddel”).

2.

De door de Conseil d’État (hoogste bestuursrechter, Frankrijk) aan het Hof gestelde vragen betreffen twee aspecten van deze vergunningsprocedure.

3.

Het eerste aspect betreft de omvang van de rechterlijke toetsing die in een lidstaat kan worden verricht van een (bestuurlijk) besluit waarbij een vergunning voor het in de handel brengen (hierna: „VHB”) is verleend. Deze kwestie heeft een zekere complexiteit doordat, zoals ik nader zal toelichten, de gedecentraliseerde procedure vereist dat bestuurlijke instanties van verschillende lidstaten met elkaar samenwerken; de resulterende nationale VHB’s worden slechts verleend nadat al deze autoriteiten hebben ingestemd met de toelating van het betrokken geneesmiddel. Dit aspect van de gedecentraliseerde procedure heeft in het verleden de vragen doen rijzen welke rechterlijke instanties bevoegd waren om een bepaalde volgens die procedure afgegeven VHB te toetsen en welke omvang een dergelijke toetsing kan hebben. Het Hof heeft hierover gedeeltelijk opheldering gegeven in zijn arrest Astellas Pharma ( 3 ), en de onderhavige zaak nodigt het Hof uit om deze rechtspraak verder te ontwikkelen.

4.

De tweede kwestie die moet worden behandeld, betreft het begrip „generiek geneesmiddel”. De verwijzende rechter wenst in het bijzonder te vernemen of de verkorte procedure voor generieke geneesmiddelen (ook wel: „vereenvoudigde procedure”) kan worden toegepast voor de beoordeling van een product dat door chemische synthese is verkregen, terwijl het referentiegeneesmiddel waarop de aanvrager zich beroept, biologisch is verkregen.

II.

Toepasselijke bepalingen

5.

Volgens overweging 2 van richtlijn 2001/83 „[moet] elke regeling op het gebied van de productie, distributie en gebruik van geneesmiddelen [...] de bescherming van de volksgezondheid tot voornaamste doelstelling hebben”.

6.

Overweging 3 voegt hieraan toe dat „dit doel [evenwel moet] worden bereikt door maatregelen die de ontwikkeling van de farmaceutische industrie en de handel in geneesmiddelen binnen de Gemeenschap niet mogen afremmen”.

7.

Volgens overweging 9 van deze richtlijn „[is] het dienstig [...] nog duidelijker de gevallen te omschrijven waarin voor het verkrijgen van een vergunning voor een geneesmiddel dat in wezen gelijkwaardig is aan een geneesmiddel waarvoor reeds een vergunning is verleend, de resultaten van de toxicologische, farmacologische of klinische proeven niet behoeven te worden verschaft, waarbij ervoor moet worden gewaakt dat innoverende ondernemingen worden benadeeld”.

8.

In overweging 10 staat te lezen dat „redenen van openbare orde zich ertegen [verzetten] dat zonder dwingende noodzaak proeven op mens en dier worden herhaald”.

9.

Artikel 8, lid 3, onder i), van richtlijn 2001/83 bepaalt kort weergegeven dat aanvragen van VHB’s vergezeld moeten gaan van de resultaten van de farmaceutische (fysisch-chemische, biologische of microbiologische) proeven, de preklinische (toxicologische en farmacologische) proeven en de klinische onderzoeken.

10.

Artikel 10 van deze richtlijn bepaalt het volgende:

11.

Artikel 28, dat de procedure voor wederzijdse erkenning en de gedecentraliseerde procedure betreft, luidt als volgt:

12.

Artikel 29 voorziet in een procedure voor het geval dat een lidstaat het beoordelingsrapport, de samenvatting van de kenmerken van het product, de etikettering en de bijsluiter niet binnen de in artikel 28, lid 4, van richtlijn 2001/83 bedoelde termijn kan goedkeuren wegens een mogelijk ernstig risico voor de volksgezondheid.

13.

In bijlage I, deel II, punt 2, onder b), van richtlijn 2001/83 staat te lezen dat „[a]anvragen op basis van artikel 10, lid 1, onder a), punt iii) (in wezen gelijkwaardige geneesmiddelen d.w.z. generieke geneesmiddelen) [thans artikel 10, lid 1] [...] de in de modules 1, 2 en 3 van deel I van deze bijlage beschreven gegevens [bevatten] alsook gegevens die de biologische beschikbaarheid en de biologische equivalentie met het oorspronkelijke geneesmiddel aantonen, op voorwaarde dat het oorspronkelijke geneesmiddel geen biologisch geneesmiddel is (zie deel II, punt 4, gelijkwaardige biologische geneesmiddelen)”.

14.

In bijlage I, deel II, punt 4, staat het volgende: „De bepalingen van artikel 10, lid 1, onder a), punt iii), kunnen ontoereikend zijn in het geval van biologische geneesmiddelen. Indien op grond van de voor in wezen gelijkwaardige geneesmiddelen (generieke geneesmiddelen) vereiste informatie de gelijkwaardigheid van twee biologische geneesmiddelen niet kan worden aangetoond, worden hiervoor aanvullende gegevens, in het bijzonder het toxicologische en klinische profiel, verstrekt.

15.

Artikel 3, lid 3, van verordening (EG) nr. 726/2004 (zoals ratione temporis van toepassing) ( 4 ) bepaalt:

III.

Feiten, procedure en prejudiciële vragen

16.

Op 10 juni 2003 heeft de Europese Commissie aan Eli Lilly Nederland BV (hierna: „Lilly Nederland”) een VHB verleend voor Forsteo, een biologisch geneesmiddel dat de werkzame stof teriparatide bevat voor de behandeling van osteoporose, in de vorm van een oplossing voor injectie (20 microgram/80 microliter) in een voorgevulde pen.

17.

Bij besluiten van 11 januari 2017 en 27 augustus 2020 heeft de Commissie VHB’s verleend aan EG Labo Laboratoires Eurogenerics SAS (hierna: „Laboratoires Eurogenerics”) en Theramex France SAS (hierna: „Theramex”) voor twee biosimilaire versies van Forsteo, namelijk Movymia en Livogiva. Net als Forsteo bevatten deze twee geneesmiddelen de werkzame stof teriparatide, die wordt verkregen uit een biologische bron.

18.

Op 31 januari 2019 heeft Biogaran SAS (hierna: „Biogaran”) een aanvraag ingediend voor een VHB voor het geneesmiddel Tériparatide Biogaran (hierna: „in het hoofdgeding aan de orde zijnde geneesmiddel”), dat werd aangediend als een generieke versie van Forsteo in de zin van artikel 10, lid 1, van richtlijn 2001/83 (waarin de verkorte procedure is geregeld). Net als Forsteo bevat Tériparatide Biogaran de werkzame stof teriparatide in de vorm van een oplossing voor injectie (20 microgram/80 microliter) in een voorgevulde pen. In tegenstelling tot Forsteo is de in Biogaran gebruikte teriparatide echter door chemische synthese verkregen. Deze VHB-aanvraag heeft de gedecentraliseerde procedure van artikel 28 van richtlijn 2001/83 doorlopen.

19.

In het kader van die procedure heeft Biogaran de Bondsrepubliek Duitsland aangewezen als referentielidstaat en de Franse Republiek als een van de betrokken lidstaten.

20.

Op basis van de algehele instemming die in de procedure was bereikt, heeft de algemeen directeur van de Agence nationale de sécurité du medicament et des produits de santé (nationaal agentschap voor de veiligheid van geneesmiddelen en gezondheidsproducten, Frankrijk; hierna: „ANSM”) bij besluit van 1 september 2020 een VHB verleend voor Tériparatide Biogaran en heeft hij dit middel erkend als een generieke versie van Forsteo.

21.

Laboratoires Eurogenerics en Theramex hebben beroep tot nietigverklaring van dit besluit ingesteld bij de Conseil d’État.

22.

Verzoeksters in het hoofdgeding verzoeken de Conseil d’État na te gaan of met betrekking tot Tériparatide Biogaran is voldaan aan de voorwaarden van artikel 10, lid 1, van richtlijn 2001/83 om in aanmerking te komen voor de verkorte procedure, teneinde vast te stellen of de toepassing van die procedure een risico voor de volksgezondheid heeft opgeleverd. Zij betogen in wezen dat Tériparatide Biogaran door middel van chemische synthese is ontwikkeld en dus niet kan worden beschouwd als een generieke versie van Forsteo, dat op biologische wijze wordt verkregen.

23.

In dit verband vraagt de verwijzende rechter zich in de eerste plaats af of hij een dergelijke toets kan verrichten. Hij is zich bewust van de verduidelijking die het Hof in zijn arrest Astellas Pharma heeft gegeven met betrekking tot de omvang van de toetsing door een nationale rechter van een VHB die na een gedecentraliseerde procedure is verleend, maar zet uiteen dat de omstandigheden van de bij hem aanhangige zaak verschillen van die in de zaak die tot dat arrest heeft geleid. ( 5 )

24.

In de tweede plaats vraagt deze rechter zich af of de aan Tériparatide Biogaran verleende VHB een geldige grondslag heeft. Hij merkt op dat deze VHB is verleend in het kader van een verkorte procedure die bedoeld is voor generieke geneesmiddelen. Hij vraagt zich in dit verband af of deze procedure kan worden toegepast op een chemisch geneesmiddel waarvan het referentiegeneesmiddel biologisch wordt verkregen.

25.

In deze omstandigheden heeft de Conseil d’État de behandeling van de zaak geschorst en het Hof verzocht om een prejudiciële beslissing over de volgende vragen:

26.

Schriftelijke opmerkingen zijn ingediend door Laboratoires Eurogenerics, Biogaran, Lilly Nederland en Lilly France SAS (hierna samen: „Lilly”), de Franse, de Estse en de Nederlandse regering en de Commissie. Deze belanghebbenden waren, met uitzondering van de Estse regering, vertegenwoordigd ter terechtzitting van 7 mei 2025.

IV.

Beoordeling

27.

Ik leid mijn onderzoek in met enkele voorafgaande opmerkingen over het toepasselijke regelgevingskader en het arrest van het Hof in de zaak Astellas Pharma (A). Na deze overwegingen kom ik vervolgens tot de eerste prejudiciële vraag, die betrekking heeft op de omvang van de rechterlijke toetsing van de uitkomst van een gedecentraliseerde vergunningsprocedure. Ik zal uiteenzetten dat de toepasselijke regels van het Unierecht er niet aan in de weg staan dat nationale rechters, zoals in casu de verwijzende rechter, toetsen of een geneesmiddel waarvoor in het kader van een verkorte procedure een VHB is afgegeven, terecht is beschouwd als een generiek geneesmiddel in de zin van richtlijn 2001/83 (hetgeen een van de voorwaarden is voor de toepassing van de verkorte procedure) (B).

28.

Vervolgens zal ik ingaan op de tweede prejudiciële vraag en concluderen dat het feit dat het gekozen referentiegeneesmiddel biologisch is verkregen terwijl het geneesmiddel waarop de verkorte procedure wordt toegepast, door chemische synthese is verkregen, er op zich niet aan in de weg staat dat dit laatste geneesmiddel als een generieke versie van het eerste wordt beschouwd. Ten slotte zal ik mijn beoordeling van de onderhavige zaak afsluiten met enkele opmerkingen over artikel 3, lid 3, van verordening nr. 726/2004, die relevant zijn om, in wezen, te bepalen of de hierboven beschreven „gemengde” situatie terecht in het kader van een nationale (gedecentraliseerde) procedure is beoordeeld en niet in het kader van de gecentraliseerde procedure (C).

A.

Opmerkingen vooraf

29.

In dit onderdeel zal ik de relevante kenmerken beschrijven van het regelgevingskader van de gedecentraliseerde procedure die in het hoofdgeding aan de orde is (1) en zal ik ingaan op de omvang van de rechterlijke toetsing die de nationale rechterlijke instanties met betrekking tot de uitkomst van deze procedure kunnen verrichten, zoals deze door het Hof is gepreciseerd (2).

1.

Toepasselijk regelgevingskader

30.

Er zijn binnen de Europese Unie in wezen twee wegen waarlangs een VHB voor een geneesmiddel kan worden verkregen. De ene is een gecentraliseerde procedure, die voor de instellingen van de Unie wordt doorlopen en in wezen door verordening nr. 726/2004 wordt geregeld. Via deze procedure kan een product in de gehele Unie in de handel worden gebracht. Voor bepaalde categorieën geneesmiddelen is deze weg verplicht, bijvoorbeeld voor de meeste zogenoemde biologische geneesmiddelen. ( 6 ) Deze procedure is gevolgd voor Forsteo, het (biologische) geneesmiddel dat Biogaran bij haar aanvraag van de in het hoofdgeding aan de orde zijnde VHB (voor het geneesmiddel Tériparatide Biogaran) als „referentiegeneesmiddel” heeft aangewezen. Deze procedure is ook gevolgd voor de twee biosimilars van Forsteo die door verzoeksters in het hoofdgeding in de handel zijn gebracht.

31.

De andere belangrijke weg voor vergunningverlening is een „horizontaal” systeem, dat is geregeld in richtlijn 2001/83 en waarin de autoriteiten van de lidstaten de nodige besluiten nemen om het in de handel brengen van een specifiek geneesmiddel op hun grondgebied toe te staan. ( 7 ) Langs deze weg kan een geneesmiddel in een of meer lidstaten in de handel worden gebracht.

32.

Wanneer een aanvrager meer dan één nationale VHB wil aanvragen voor hetzelfde geneesmiddel, kan de horizontale weg met name de vorm aannemen van een gedecentraliseerde procedure (zoals in het hoofdgeding het geval is). Kort gezegd wordt deze procedure gebruikt om meer dan één nationale VHB te verkrijgen wanneer voor het betrokken geneesmiddel niet eerder een VHB is verleend in een van de lidstaten. ( 8 )

33.

De rechtsgrondslag voor de gedecentraliseerde procedure is te vinden in artikel 28 van richtlijn 2001/83. ( 9 ) De stappen van deze procedure zijn als volgt: de aanvrager dient bij de lidstaten waarin hij het geneesmiddel in de handel wil brengen, een aanvraag in op basis van een identiek dossier. Deze lidstaten zijn – in de bewoordingen van richtlijn 2001/83 – „betrokken lidstaten”. Bovendien kiest de aanvrager een van deze lidstaten als „referentielidstaat”.

34.

De bevoegde autoriteit van de referentielidstaat moet binnen een bepaalde termijn verschillende documenten opstellen die als basis dienen voor het latere besluitvormingsproces, te weten een ontwerpbeoordelingsrapport, een ontwerpsamenvatting van de kenmerken van het product, een ontwerpetikettering en een ontwerpbijsluiter (hierna: „productgerelateerde documenten”). Nadat deze documenten zijn opgesteld, worden zij aan de aanvrager en de autoriteiten van de betrokken lidstaten gezonden om binnen een bepaalde termijn hun goedkeuring te verkrijgen. Nadat die goedkeuring is verleend, stelt de referentielidstaat vast dat algehele instemming is bereikt, sluit hij de procedure en stelt hij de aanvrager hiervan in kennis. Vervolgens neemt iedere lidstaat waar een aanvraag in het kader van de gedecentraliseerde procedure is ingediend (dat wil zeggen de referentielidstaat en alle betrokken lidstaten) een beslissing die de daadwerkelijke VHB vormt op grond waarvan het betrokken geneesmiddel in de handel kan worden gebracht.

35.

De overeenstemming over de productgerelateerde documenten wordt echter niet meteen bereikt in het geval dat een van de betrokken lidstaten bezwaar maakt wegens een „mogelijk ernstig risico voor de volksgezondheid” in de zin van artikel 29 van richtlijn 2001/83. Deze stap zet de specifieke procedure in gang waarin deze bepaling voorziet. Het doel van deze procedure is de opgeworpen kwesties op te lossen, zodat de vergunningsprocedure kan worden afgerond.

36.

Kortom, een gedecentraliseerde procedure leidt tot de afgifte van een VHB voor een geneesmiddel indien tussen de bevoegde instanties van alle betrokken lidstaten algehele instemming over de productgerelateerde documenten is bereikt (waarbij eventuele op grond van artikel 29 van richtlijn 2001/83 opgeworpen bezwaren zijn weggenomen). Als tweede stap moet elk van de betrokken lidstaten een VHB goedkeuren die in overeenstemming is met de goedgekeurde documenten. ( 10 )

37.

Bovendien kan die procedure een verkorte vorm aannemen die de aanvrager van de VHB overeenkomstig artikel 10, lid 1, van richtlijn 2001/83 vrijstelt van de verplichting om twee van de drie categorieën proeven of onderzoeken uit te voeren die anders vereist zouden zijn. Volgens artikel 8, lid 3, onder i), van richtlijn 2001/83 moeten namelijk (in het algemeen) de testresultaten van farmaceutische, preklinische en klinische proeven bij VHB-aanvragen worden gevoegd. Op grond van artikel 10, lid 1, van richtlijn 2001/83 hoeven geen resultaten van preklinische en klinische proeven te worden overgelegd (maar blijven de resultaten van farmaceutische proeven vereist) wanneer het product waarvoor een VHB is aangevraagd, generiek is ten opzichte van een reeds bestaand geneesmiddel waarvoor in een of meer lidstaten van de Europese Unie al een vergunning is afgegeven (en dat vervolgens, zoals gezegd, als het referentiegeneesmiddel wordt beschouwd). De aanvrager van een VHB voor een generiek geneesmiddel kan echter pas na het verstrijken van de „periode van gegevensexclusiviteit” van in beginsel acht jaar verwijzen naar de gegevens (uit de preklinische en klinische proeven) van een dergelijk referentiegeneesmiddel. ( 11 ) Deze periode bestaat om innovatie in de farmaceutische industrie te belonen door ervoor te zorgen dat farmaceutische bedrijven gedurende een bepaalde periode marktexclusiviteit genieten voor het betrokken (nieuwe) geneesmiddel. ( 12 )

38.

Het samengestelde karakter van de gedecentraliseerde procedure (die, zoals hierboven beschreven, uit twee fasen bestaat) heeft aanleiding gegeven tot de vraag welke nationale rechterlijke instanties bevoegd zijn om de rechtmatigheid te toetsen van een op basis van die procedure afgegeven VHB, en wat de omvang van een dergelijke toetsing is. Het Hof heeft zich over deze vraag gebogen in het arrest Astellas Pharma, dat ik nu zal bespreken.

2.

Arrest Astellas Pharma

39.

Het Hof heeft het arrest Astellas Pharma gewezen in het kader van een nationale procedure tot nietigverklaring van een VHB voor een generiek geneesmiddel die door de houder van een VHB voor een referentiegeneesmiddel was ingeleid op grond dat de einddatum van de periode van gegevensexclusiviteit onjuist zou zijn bepaald. Het geschil ontstond nadat in Finland, een van de betrokken lidstaten in het kader van een gedecentraliseerde procedure, een nationale VHB voor een generiek geneesmiddel was afgegeven. In dat verband heeft de houder van een VHB voor een referentiegeneesmiddel, kort gezegd, aangevoerd dat de periode van gegevensexclusiviteit nog niet was verstreken. Een van de vragen die het Hof moest beantwoorden was of de VHB die aan het einde van die procedure was verleend, in een van de betrokken lidstaten aan rechterlijke toetsing kon worden onderworpen, waarbij het concreet ging om de vraag of de rechterlijke instanties van die lidstaat konden nagaan of de periode van gegevensexclusiviteit juist was bepaald.

40.

Het Hof heeft deze vraag bevestigend beantwoord en daarbij verduidelijkt dat richtlijn 2001/83 er niet in voorziet dat in het kader van een gedecentraliseerde procedure andere besluiten worden vastgesteld waartegen de houder van een VHB van een referentiegeneesmiddel beroep zou kunnen instellen dan de nationale VHB’s die voor het desbetreffende generieke geneesmiddel zijn afgegeven. Dit betekent dat indien de houder van een VHB van een referentiegeneesmiddel wil opkomen tegen de uitkomst van een gedecentraliseerde procedure en wil aanvoeren dat de periode van gegevensexclusiviteit onjuist is berekend, hij (enkel) kan opkomen tegen de nationale VHB die voor het betrokken generieke geneesmiddel is verleend en hij dit enkel kan doen bij de rechterlijke instanties van de lidstaat waarvan de autoriteiten deze VHB hebben afgegeven. ( 13 )

41.

Niettemin volgt uit dit arrest dat het op grond van het Unierecht mogelijk moet worden gemaakt om in rechte op te treden. Het Hof heeft namelijk opgemerkt dat de houder van een VHB voor een referentiegeneesmiddel het recht heeft om te waarborgen dat de periode van gegevensexclusiviteit wordt geëerbiedigd door een aanvrager (van een VHB voor een generiek geneesmiddel) die zich wenst te baseren op de voor dat referentiegeneesmiddel verzamelde gegevens. Het Hof heeft uiteengezet dat dit recht voortvloeit uit artikel 10, lid 1, van richtlijn 2001/83, waarin de modaliteiten van deze periode zijn vastgelegd. De Unierechtelijke verplichting om te voorzien in rechterlijke bescherming van dit recht vloeit vervolgens voort uit artikel 47 van het Handvest van de grondrechten van de Europese Unie (hierna: „Handvest”). ( 14 )

42.

Het Hof kwam tot deze slotsom op basis van zijn eerdere arrest in de zaak Olainfarm. ( 15 ) In dat arrest heeft het Hof, in een andere procedurele en feitelijke context, bevestigd dat de houder van een VHB voor een referentiegeneesmiddel het recht heeft om de voorwaarden te betwisten waaronder een VHB voor een generiek geneesmiddel is verleend (in die zaak hadden de nationale autoriteiten de houder dit recht, en bijgevolg zijn procesbevoegdheid, ontzegd).

43.

In de onderhavige zaak wordt met betrekking tot de omvang van de rechterlijke toetsing evenwel een andere vraag gesteld dan in voornoemde arresten.

44.

Het arrest Astellas Pharma had betrekking op de vraag of de nationale rechterlijke instanties de vaststelling van de periode van gegevensexclusiviteit kunnen toetsen. In de onderhavige zaak wenst de verwijzende rechter echter te vernemen of de omvang van rechterlijke toetsing in een lidstaat (die betrokken is bij een gedecentraliseerde procedure, maar niet de referentielidstaat is) zich uitstrekt tot de vraag of het geneesmiddel waarvoor een VHB is aangevraagd een „generiek geneesmiddel” in de zin van richtlijn 2001/83 is en, bijgevolg, of de verkorte procedure (die enkel van toepassing is op de verlening van vergunningen voor generieke geneesmiddelen) rechtmatig kon worden ingeroepen.

45.

Voor het antwoord op de eerste prejudiciële vraag moet dus worden nagegaan of de conclusie in het arrest Astellas Pharma – over de bevoegdheid van de nationale rechterlijke instanties om de vaststelling van de periode van gegevensexclusiviteit te toetsen – ook geldt voor gevallen waarin de rechterlijke toetsing betrekking heeft op een andere rechtsvraag.

B.

Rechterlijke toetsing in de omstandigheden van het hoofdgeding

46.

Om de zojuist samengevatte vraag te kunnen beantwoorden (2), moet eerst een voorafgaande kwestie worden opgehelderd die ter terechtzitting uitvoerig is besproken. Ter verduidelijking: de vaststellingen van het Hof in het arrest Astellas Pharma en, eerder, in het arrest Olainfarm, met betrekking tot de toegang tot de rechter, waren gebaseerd op het recht dat de verzoeksters in die zaken ontleenden aan richtlijn 2001/83 (het recht om de eerbiediging van de periode van gegevensexclusiviteit te waarborgen). Dit heeft in het kader van de onderhavige procedure tot een discussie geleid over de vraag of richtlijn 2001/83 daadwerkelijk toestaat dat de uitkomst van een gedecentraliseerde procedure door de rechter wordt getoetst wanneer de verzoekers geen enkel uit deze richtlijn voortvloeiend recht willen beschermen (ongeacht de materiële omvang van een dergelijke rechterlijke toetsing) (1).

1.

Voorvraag: is rechterlijke toetsing mogelijk wanneer er geen recht uit hoofde van richtlijn 2001/83 in het geding is?

47.

Ik stel vast dat verzoeksters in het hoofdgeding, anders dan in de situatie die tot het arrest Astellas Pharma heeft geleid, niet de houders zijn van de VHB voor het betrokken referentiegeneesmiddel. Zij zijn evenmin de houders van de VHB waarvan de rechtmatigheid in het hoofdgeding aan de orde is. Integendeel, zij zijn de houders van twee VHB’s voor geneesmiddelen die concurreren met het geneesmiddel dat in het hoofdgeding aan de orde is (aangezien deze VHB’s, zoals ik reeds heb uiteengezet, zijn afgegeven voor twee biosimilars van het referentiegeneesmiddel dat ook in het hoofdgeding aan de orde is). ( 16 )

48.

Een van de redenen waarom deze verzoeksters beroep hebben ingesteld, is dat zij economisch nadeel menen te hebben ondervonden door de afgifte van de betrokken VHB. Zij verwijzen met name naar de in het nationale recht gestelde voorwaarden voor de substitueerbaarheid van de betrokken geneesmiddelen, die volgens hen inhouden dat het in het hoofdgeding aan de orde zijnde geneesmiddel in apotheken als vervanger van zijn referentiegeneesmiddel kan worden verstrekt, terwijl dat niet het geval is voor de biosimilars die zij in de handel brengen. Dit leidt volgens hen tot oneerlijke mededinging.

49.

Tegen deze achtergrond valt inderdaad moeilijk in te zien welk Unierechtelijk recht, en meer bepaald welk recht uit hoofde van richtlijn 2001/83 – dat vergelijkbaar is met het recht uit hoofde van artikel 10, lid 1, van die richtlijn dat in de arresten Astellas Pharma en Olainfarm aan de orde was – verzoeksters in casu zouden (kunnen) doen gelden. De vergunningsprocedure in het hoofdgeding raakt immers vooral Biogaran (als de partij die deze procedure heeft ingeleid om een VHB voor het betrokken geneesmiddel te verkrijgen) en Lilly Nederland (als houder van de VHB voor het referentiegeneesmiddel waarop Biogaran zich in het kader van de verkorte procedure baseert).

50.

Biogaran en de Commissie betogen dat richtlijn 2001/83 de toegang tot de rechter voor verzoeksters in het hoofdgeding uitsluit, aangezien er geen (Unierechtelijk) recht is dat zij zouden kunnen doen gelden. Laboratoires Eurogenerics, Lilly en de Franse regering zijn overtuigd van het tegendeel en betogen in wezen dat het bestaan van een dergelijk recht geen voorwaarde is voor toegang tot de rechter.

51.

Ik onderschrijf het tweede standpunt.

52.

De nadruk die het Hof in zijn arresten Astellas Pharma en Olainfarm bij het trekken van zijn conclusie over de toegang tot de rechter heeft gelegd op het bestaan van een recht van de verzoeksters (op grond van artikel 10, lid 1, van richtlijn 2001/83), kan inderdaad de indruk wekken dat de toegang tot de rechter ook in casu afhankelijk is van het bestaan van een dergelijk (of ander, vergelijkbaar) recht uit hoofde van richtlijn 2001/83. Een dergelijke conclusie zou echter misplaatst zijn, aangezien de relevantie van het bestaan van een recht uit hoofde van deze richtlijn voor de in die arresten getrokken conclusie moet worden beoordeeld in het licht van de specifieke vragen die het Hof daarin behandelde.

53.

Ik herinner eraan dat het Hof in het arrest Olainfarm heeft verduidelijkt dat artikel 10, lid 1, van richtlijn 2001/83, gelezen in samenhang met artikel 47 van het Handvest, zich ertegen verzet dat de lidstaten de houder van een VHB voor een referentiegeneesmiddel de toegang tot de nationale rechterlijke instanties ontzeggen door hem geen procesbevoegdheid toe te kennen. Evenzo volgt uit het arrest Astellas Pharma dat het recht op rechterlijke bescherming niet kan worden uitgesloten om reden dat de gedecentraliseerde procedure in wezen ingewikkeld is (namelijk door het feit dat een bepaalde nationale VHB de tweede stap in die procedure vormt, waarvan de inhoud vooraf wordt bepaald door de algehele overeenstemming die de bevoegde instanties van de desbetreffende lidstaten hebben bereikt).

54.

Uit het bestaan van de Unierechtelijke verplichting om voor rechterlijke bescherming van het hierboven genoemde recht te zorgen, volgt echter niet dat de lidstaten in het kader van een gedecentraliseerde procedure bij gebreke van een uit het Unierecht voortvloeiend recht nooit toegang tot de rechter kunnen verlenen aan partijen zoals verzoeksters in het hoofdgeding. Deze conclusie zou enkel kunnen worden getrokken op basis van het bepaalde in richtlijn 2001/83 of van de gevolgtrekking dat een specifiek aspect van de rechterlijke toetsing waarin een bepaalde lidstaat voorziet, de doeltreffendheid van de gedecentraliseerde procedure als zodanig belemmert.

55.

Allereerst zwijgt richtlijn 2001/83 hierover. Zij bevat geen enkele bepaling over rechtsmiddelen, laat staan over de aard ervan, waarin de lidstaten zouden moeten (of slechts mogen) voorzien met betrekking tot de besluiten die worden vastgesteld als resultaat van de bij deze richtlijn geregelde procedures. Bij gebreke van Unierechtelijke regels ter zake is het derhalve aan de lidstaten om in het kader van hun procedurele autonomie de regels voor procesbevoegdheid bij beroepen tot nietigverklaring te bepalen, zoals de Franse regering in wezen heeft opgemerkt. ( 17 )

56.

Overigens kunnen er in dit verband verschillende legitieme belangen bestaan en worden erkend, variërend van economische belangen tot redenen van volksgezondheid. ( 18 ) De Franse regering heeft uiteengezet dat de ontvankelijkheid van de vordering in het hoofdgeding (die in dit geding niet lijkt te worden betwist) is gebaseerd op het feit dat de betrokken VHB de houders van de VHB voor de biosimilars, in hun hoedanigheid van concurrenten van de houder van de VHB voor het in het hoofdgeding aan de orde zijnde geneesmiddel, rechtstreeks en individueel raakt.

57.

Ik zie geen reden om aan te nemen dat een dergelijke procedurele oplossing een belemmering vormt voor de nuttige werking van het bij richtlijn 2001/83 ingevoerde vergunningstelsel, en met name van de gedecentraliseerde procedure. ( 19 )

58.

Aan deze conclusie wordt niet afgedaan door het argument van de Commissie dat, in wezen, de regels voor procesbevoegdheid die binnen de gecentraliseerde vergunningsprocedure, enerzijds, en binnen de „horizontale” vergunningsprocedures, anderzijds, bestaan, consistent moeten zijn. Meer in het bijzonder heeft de Commissie betoogd dat, indien het in het hoofdgeding aan de orde zijnde geneesmiddel was onderworpen aan een gecentraliseerde procedure in de zin van verordening nr. 726/2004, het daaruit voortvloeiende besluit (alleen) bij de rechterlijke instanties van de Unie had kunnen worden aangevochten in het kader van een beroep tot nietigverklaring krachtens artikel 263 VWEU. Voorts was de Commissie van mening dat het in dergelijke omstandigheden weinig waarschijnlijk zou zijn dat partijen als verzoeksters in het hoofdgeding voldoen aan het criterium van rechtstreekse en individuele geraaktheid, dat in deze context voor andere particuliere partijen dan de adressaten van de betwiste handeling geldt. ( 20 )

59.

Onverminderd de kwestie van de procesbevoegdheid op grond van artikel 263 VWEU erken ik zeker dat zich, naargelang van de betrokken nationale procedureregels, verschillen in de voorwaarden voor procesbevoegdheid kunnen voordoen tussen de twee belangrijkste vormen van vergunningsprocedures (gecentraliseerd en nationaal). Bij gebreke van Unieregels zijn, zoals reeds is opgemerkt, de regels voor procesbevoegdheid die de toegang tot de nationale rechterlijke instanties regelen, echter onderdeel van het nationale recht. Dit kan uiteraard tot verschillen leiden, maar deze verschillen zijn eenvoudigweg het gevolg van de huidige stand van het Unierecht en kunnen hooguit aanleiding geven tot een overweging de lege ferenda voor een eventueel toekomstig optreden van de Uniewetgever. Daarentegen vormt de doelstelling van consistentie, hoe lovenswaardig zij ook moge zijn, geen afdoende reden om de bevoegdheid van de lidstaten te beperken op gebieden waarop de Uniewetgever nog niet heeft opgetreden.

60.

Samenvattend zijn de lidstaten enerzijds op grond van het Unierecht verplicht om een aanvrager die in de onderhavige context een aan richtlijn 2001/83 ontleend recht wil doen gelden, toegang te bieden tot het toepasselijke rechtsmiddel bij de nationale rechter (het recht om nietigverklaring van de VHB te vorderen). Anderzijds staat het aan de lidstaten om te beslissen of een aanvrager die geen aan het Unierecht ontleende rechten wil doen gelden, het recht heeft om tegen een VHB op te komen.

61.

Na deze overwegingen kom ik nu tot de eerste prejudiciële vraag, die strekt tot verduidelijking van de mogelijke grenzen aan de materiële omvang van de rechterlijke toetsing van de uitkomst van een gedecentraliseerde procedure.

2.

Omvang van de rechterlijke toetsing

62.

Met de eerste prejudiciële vraag wenst de verwijzende rechter te vernemen of een rechterlijke instantie van een bij een gedecentraliseerde procedure in de zin van de artikelen 28 en 29 van richtlijn 2001/83 betrokken lidstaat, die niet de referentielidstaat is, kan toetsen of de gedecentraliseerde procedure in overeenstemming met het bepaalde van richtlijn 2001/83 is gevoerd en of het in de handel brengen van het betrokken geneesmiddel een mogelijk ernstig risico voor de volksgezondheid oplevert in de zin van artikel 29, lid 1, van die richtlijn.

63.

Partijen en andere belanghebbenden in de onderhavige procedure hebben hierover vrij uiteenlopende standpunten ingenomen.

64.

Aan de ene kant betoogt Biogaran in wezen dat de toetsing door een nationale rechter niet verder kan gaan dan de niet-wetenschappelijke elementen van de aangelegenheid, zoals het verstrijken van de periode van gegevensexclusiviteit (die in het arrest Astellas Pharma aan de orde was).

65.

Volgens de Franse regering moet de nationale rechter, naast deze formele aspecten, ook kunnen nagaan of het in de handel brengen van het betrokken geneesmiddel een mogelijk ernstig risico voor de volksgezondheid vormt in de zin van artikel 29 van richtlijn 2001/83.

66.

Aan de andere kant stellen Laboratoires Eurogenerics, Lilly, de Estse regering en de Commissie zich in wezen op het standpunt dat de nationale rechterlijke instanties kunnen toetsen of is voldaan aan de voorwaarden voor de toepassing van de gedecentraliseerde procedure (zoals die met name in artikel 10 van richtlijn 2001/83 zijn vervat). Laboratoires Eurogenerics voert bovendien aan dat de omvang van de rechterlijke toetsing zich uitstrekt tot alle aspecten van een gedecentraliseerde procedure die van invloed kunnen zijn op een mogelijk ernstig risico voor de volksgezondheid in de zin van artikel 29 van richtlijn 2001/83. Volgens de Commissie kan daarentegen worden gesteld dat rechterlijke toetsing van deze vraag uitgesloten is, aangezien artikel 29 in een specifiek mechanisme voor de oplossing van dergelijke kwesties voorziet.

67.

In verband met deze uiteenlopende standpunten wil ik de precieze kwestie waarover de verwijzende rechter opheldering wenst, toelichten.

68.

Hoewel de eerste vraag in algemene bewoordingen is geformuleerd (in die zin dat wordt gevraagd naar de mogelijkheid om na te gaan of de betrokken procedure in overeenstemming is met het bepaalde in richtlijn 2001/83) en met name verwijst naar de mogelijkheid om te toetsen of het in de handel brengen van het geneesmiddel een mogelijk ernstig risico voor de volksgezondheid oplevert, lijkt het mij duidelijk dat, zoals Lilly in wezen opmerkt, de kwestie die de verwijzende rechter moet oplossen beperkter en eenvoudiger is.

69.

Ten eerste blijkt uit de omstandigheden van de zaak dat de vraag moet worden beantwoord of de nationale rechter kan toetsen of het begrip „generiek geneesmiddel” in het kader van een gedecentraliseerde en verkorte procedure juist is toegepast, teneinde vast te stellen of aan deze voorwaarde voor de toepassing van de verkorte procedure is voldaan. Ten tweede volgt uit de verwijzingsbeslissing dat juist het feit dat dit eventueel niet het geval is geweest, volgens de verwijzende rechter tot een mogelijk ernstig risico voor de volksgezondheid leidt. Zoals hierboven uiteengezet, is een aanvrager die een generiek geneesmiddel in de handel wil brengen immers niet verplicht preklinische en klinische proeven uit te voeren, maar kan hij in plaats daarvan verwijzen naar de bestaande resultaten van dergelijke proeven en onderzoeken met betrekking tot het desbetreffende referentiegeneesmiddel. Mocht dus blijken dat een geneesmiddel ten onrechte als generiek is beschouwd, dan zou het (na een verkorte procedure) in de handel zijn gebracht terwijl er sprake was van onrechtmatige weglating van elementen die vereist waren om de werkzaamheid en de veiligheid ervan aan te tonen.

70.

Dit betekent dat de vraag moet worden beantwoord of richtlijn 2001/83 een nationale rechterlijke instantie van een betrokken lidstaat toestaat om de rechtmatigheid te toetsen van een VHB die na een gedecentraliseerde en verkorte procedure voor een geneesmiddel is afgegeven wanneer wordt gesteld dat niet is voldaan aan de voorwaarden om een geneesmiddel als generiek geneesmiddel in de zin van richtlijn 2001/83 te kunnen beschouwen.

71.

Evenals Laboratoires Eurogenerics, Lilly, de regeringen die hierover een standpunt hebben ingenomen, en de Commissie ben ik van mening dat deze vraag bevestigend moet worden beantwoord.

72.

Analoog aan mijn opmerkingen over de nationale regels inzake de bevoegdheid om een beroep tot nietigverklaring in te stellen, betekent het stilzwijgen van de toepasselijke regels van het Unierecht (in de onderhavige context: de artikelen 28 en 29 van richtlijn 2001/83) over de vraag of beroepsmogelijkheden moeten worden geboden ter toetsing van een VHB die na een gedecentraliseerde vergunningsprocedure is afgegeven, dat de strekking van deze beroepsmogelijkheden onder de procedurele autonomie valt die de lidstaten in dergelijke omstandigheden hebben. Deze conclusie geldt a fortiori in een zaak als de onderhavige, waarin verzoeksters geen specifieke aan het Unierecht ontleende rechten willen afdwingen (in welk geval toegang tot de rechter zou móeten worden geboden).

73.

De verschillende argumenten die in de onderhavige zaak naar voren zijn gebracht, doen geen afbreuk aan dit standpunt.

74.

In de eerste plaats wijst Biogaran in wezen op een risico van tegenstrijdige beslissingen.

75.

Om op dit argument in te gaan, moet ik eraan herinneren dat het Hof in het arrest Astellas Pharma duidelijk heeft gemaakt dat de aanvrager voor de rechterlijke instanties van een bepaalde lidstaat alleen de VHB’s (met succes) kan betwisten die door de autoriteiten van diezelfde lidstaat zijn vastgesteld. Hij kan echter niet opkomen tegen een VHB die door een andere lidstaat is afgegeven. ( 21 ) Dit betekent dat in elk van de bij een gedecentraliseerde procedure betrokken lidstaten (naargelang de omstandigheden) toegang moet of kan bestaan tot rechterlijke toetsing van de uitkomst van een gedecentraliseerde procedure, en enkel VHB’s kunnen worden getoetst die door de autoriteiten van de betrokken lidstaat zijn vastgesteld.

76.

Hierdoor ontstaat inderdaad een risico van uiteenlopende uitkomsten (met betrekking tot de vraag of de geldigheid van verschillende, op basis van dezelfde gedecentraliseerde procedure afgegeven nationale VHB’s door de rechterlijke instanties zullen worden bevestigd). ( 22 ) Ook is het juist dat dit risico groter is naarmate het nationale recht minder strenge voorwaarden voor procesbevoegdheid stelt. Dit risico is echter een onvermijdbare consequentie van de huidige opzet van het systeem. Bij gebreke van geharmoniseerde regels kan dit geen reden zijn voor een beperking van de bevoegdheid van de lidstaten om naar eigen goeddunken te voorzien in dergelijke regels voor de bevoegdheid tot het instellen van een beroep tot nietigverklaring (waarbij andere, algemenere regels van het Unierecht uiteraard moeten worden nageleefd).

77.

In de tweede plaats ben ik niet overtuigd door het betoog van de Franse regering, volgens hetwelk, kort gezegd, de omvang van de in de gedecentraliseerde procedure „ingebouwde” bestuurlijke toetsing „parallel moet lopen” met de daaropvolgende rechterlijke toetsing. Bestuurlijke toetsing is iets anders dan rechterlijke toetsing. Het feit dat in het kader van de gedecentraliseerde procedure elk bezwaar beperkt moet blijven tot een „mogelijk ernstig risico voor de volksgezondheid” in de zin van artikel 29 van richtlijn 2001/83, betekent niet dat rechterlijke toetsing diezelfde omvang moet hebben. ( 23 )

78.

Bovendien heeft het Hof, zoals Lilly in herinnering heeft gebracht, in het arrest Astellas Pharma gepreciseerd dat de bevoegdheid van de nationale autoriteiten in het kader van de gedecentraliseerde procedure niet beperkt is tot het in aanmerking nemen van een „mogelijk ernstig risico voor de volksgezondheid”, maar zich uitstrekt tot de verificatie of is voldaan aan de voorwaarden voor toepassing van de verkorte procedure. ( 24 )

79.

Zoals de Commissie naar voren brengt, zijn er in wezen twee van dit soort voorwaarden, die zijn neergelegd in artikel 10, lid 1, van richtlijn 2001/83: (i) het verstrijken van de periode van gegevensexclusiviteit, en (ii) het bestaan van een generiek geneesmiddel. Dus zelfs indien het argument dat de omvang van de bestuurlijke toetsing en die van de rechterlijke toetsing „parallel moeten lopen” (die een afspiegeling moet zijn van, maar niet groter mag zijn dan de omvang van de toetsing die de bestuurlijke autoriteiten in het kader van de gedecentraliseerde procedure verrichten) werd aanvaard, dan zou dat tot de conclusie leiden dat toegang tot de rechter moet worden verleend, aangezien in het hoofdgeding wordt verzocht om rechterlijke toetsing van de tweede van deze twee voorwaarden.

80.

In de derde plaats ben ik evenmin overtuigd door een ander argument van de Franse regering, namelijk dat de rechterlijke toetsing de uitkomst van de gedecentraliseerde procedure om redenen van wederzijdse erkenning en wederzijds vertrouwen moet eerbiedigen. Zonder te hoeven ingaan op de vraag in hoeverre het bestaande systeem van de gedecentraliseerde procedure in de bestuurlijke fase daadwerkelijk op deze twee beginselen berust ( 25 ), denk ik niet dat een dergelijk beginsel grenzen stelt aan de omvang van de toetsing van de uitkomst van die fase door een nationale rechter. Uiteraard kan het technische karakter van de onderwerpen waarover in het kader van de gedecentraliseerde procedure moet worden besloten, leiden tot een minder vergaande rechterlijke toetsing (die beperkt kan zijn tot kennelijke fouten, enzovoort). ( 26 ) Dit kan evenwel zeker niet tot de conclusie leiden dat bepaalde elementen van de bestuurlijke besluitvorming buiten de rechterlijke toetsing vallen.

81.

In de vierde plaats doet, zoals de Estse regering aanvoert, rechterlijke toetsing van de in casu aan de orde zijnde vraag geen afbreuk aan de nuttige werking van de gedecentraliseerde procedure, maar draagt zij bij aan de verwezenlijking van een van de doelstellingen van richtlijn 2001/83, namelijk de bescherming van de volksgezondheid. Volgens overweging 2 van deze richtlijn is dit de „voornaamste doelstelling” die „[e]lke regeling op het gebied van de productie, distributie en gebruik van geneesmiddelen moet [...] hebben”.

82.

Ik herinner eraan dat de toepassing van de verkorte procedure de aanvrager vrijstelt van de verplichting om de resultaten van preklinische en klinische proeven in te dienen. Indien echter, zoals hierboven is uiteengezet, ten onrechte zou zijn aangenomen dat het betrokken geneesmiddel generiek is ten opzichte van een referentiegeneesmiddel, dan ontstaat een situatie waarin een geneesmiddel in de handel is gebracht zonder dat voldoende preklinische en klinische studies zijn uitgevoerd. De mogelijkheid voor de nationale rechter om te toetsen of het begrip „generiek geneesmiddel” juist is toegepast, moet dan ook bijdragen aan de verwezenlijking van de doelstelling van bescherming van de volksgezondheid.

83.

Ten slotte merk ik op dat de verwijzende rechter met zijn eerste vraag ook wenst te vernemen of een dergelijke toetsing mag worden verricht door de rechterlijke instanties van een lidstaat die in het kader van een bepaalde gedecentraliseerde procedure niet als referentielidstaat is opgetreden. Ik begrijp, zoals de Nederlandse regering heeft opgemerkt, dat de verwijzende rechter in wezen wenst te vernemen of de rechterlijke toetsing in de hierboven beschreven context moet worden voorbehouden aan de rechterlijke instanties van de referentielidstaat (gelet op de specifieke rol die deze staat speelt bij de voorbereiding van de productgerelateerde documenten) of dat ook de rechterlijke instanties van de betrokken lidstaten daartoe kunnen worden aangezocht.

84.

Het antwoord op die vraag volgt mijns inziens uit het arrest Astellas Pharma.

85.

Zoals hierboven is opgemerkt, heeft het Hof in dat arrest geoordeeld dat in de betrokken lidstaat toegang tot rechterlijke toetsing (van de vaststelling van de periode van gegevensbescherming) moest worden geboden. Tegelijkertijd heeft het Hof uitgesloten dat de betrokken aanvrager voor de rechterlijke instanties van de betrokken lidstaat een VHB kan betwisten die door de autoriteiten van een andere lidstaat is afgegeven. ( 27 ) Wanneer een Unierechtelijk recht in het geding is, moet dus toegang tot de rechter bestaan in elk van de lidstaten die bij een bepaalde gedecentraliseerde procedure betrokken zijn. Sterker nog, wanneer een dergelijk recht niet in het geding is en de zaak onder de procedurele autonomie van de lidstaten valt, behoudt richtlijn 2001/83 de mogelijkheid van rechterlijke toetsing niet voor aan de rechterlijke instanties van de referentielidstaat.

86.

Dit onderzoek brengt mij tot de conclusie dat de artikelen 28 en 29 van richtlijn 2001/83 aldus moeten worden uitgelegd dat zij er niet aan in de weg staan dat een rechterlijke instantie van een lidstaat die bij een gedecentraliseerde procedure voor het verlenen van een vergunning voor het in de handel brengen is betrokken zonder de referentielidstaat te zijn, die bevoegd is om kennis te nemen van een beroep tegen het besluit waarbij door de bevoegde autoriteit van deze lidstaat een VHB is verleend, nagaat of het geneesmiddel waarvoor een vergunning voor het in de handel brengen is verleend kan worden beschouwd als een „generiek geneesmiddel” in de zin van artikel 10, lid 2, onder b), van richtlijn 2001/83.

87.

Ik kom nu tot de vraag of dit begrip ook een chemisch geneesmiddel kan omvatten wanneer de aanvrager van de verkorte procedure zich baseert op een biologisch ontwikkeld referentiegeneesmiddel.

C.

Kan een chemisch geneesmiddel generiek zijn ten opzichte van een biologisch geneesmiddel?

88.

Met zijn tweede vraag wenst de verwijzende rechter te vernemen of de verkorte procedure (die bedoeld is voor generieke geneesmiddelen) kan worden toegepast wanneer het geneesmiddel waarvoor een VHB is aangevraagd door chemische synthese is verkregen, terwijl het desbetreffende referentiegeneesmiddel biologisch is verkregen.

89.

Ik herinner eraan dat in het hoofdgeding wordt betoogd dat de voor het betrokken geneesmiddel afgegeven VHB op een onrechtmatige grondslag berust omdat niet is voldaan aan een van de voorwaarden voor de toepassing van de verkorte procedure, die tot de afgifte van deze VHB heeft geleid (aangezien dit geneesmiddel beweerdelijk niet kan worden beschouwd als generiek ten opzichte van het gekozen referentiegeneesmiddel). Derhalve moet worden uiteengezet wat in het algemeen het verschil is tussen chemische en biologische geneesmiddelen (1), alvorens te beoordelen of deze verschillen, in het licht van de regels van richtlijn 2001/83, eraan in de weg staan dat de verkorte procedure wordt toegepast op een „gemengde situatie” als die van het hoofdgeding (dat wil zeggen een situatie waarin een chemisch geneesmiddel wordt aangediend als generiek ten opzichte van een biologisch referentiegeneesmiddel) (2).

1.

Biologische versus chemische geneesmiddelen

90.

Er moet op worden gewezen dat, zoals Lilly ter terechtzitting heeft toegelicht, geneesmiddelen in het algemeen kunnen worden onderverdeeld in enerzijds geneesmiddelen die door chemische synthese worden verkregen (chemische geneesmiddelen) en anderzijds geneesmiddelen die uit biologische bronnen worden verkregen (biologische geneesmiddelen). ( 28 ) Evenwel wordt in richtlijn 2001/83 in beginsel de algemene term „geneesmiddel” ( 29 ) gebruikt, waarbij enkel de categorie „biologische geneesmiddelen” wordt onderscheiden (en gedefinieerd) als producten „waarvan de werkzame stof een biologische substantie is” ( 30 ).

91.

Uit de discussie in de onderhavige procedure blijkt dat biologische werkzame stoffen, in vergelijking met producten die chemisch geproduceerde werkzame stoffen bevatten (soms „klein-moleculaire” geneesmiddelen genoemd ( 31 )), doorgaans uit grotere, complexere moleculaire structuren bestaan. Om – in het kader van een vergunningsaanvraag voor geneesmiddelen die deze stoffen bevatten – hun eigenschappen te kunnen bestuderen, moeten geavanceerdere methoden worden gebruikt. ( 32 ) Bovendien worden biologische stoffen vervaardigd met behulp van levende organismen, die per definitie variabel zijn. De resulterende biologische werkzame stof wordt bijgevolg vaak gekenmerkt door een bepaalde mate van inherente variabiliteit, die „microheterogeniteit” wordt genoemd. ( 33 )

92.

Dit begrip beschrijft, eenvoudig gezegd, kleine wijzigingen in de moleculaire structuur, waardoor biologische geneesmiddelen niet exact kunnen worden gereproduceerd. ( 34 ) Deze kleine verschillen kunnen zowel binnen één partij als tussen verschillende partijen van eenzelfde biologisch geneesmiddel bestaan. ( 35 ) Naar ik begrijp zijn dit „onzuiverheden”, die echter – op voorwaarde dat zij binnen een aanvaardbare marge blijven om een constante veiligheid en werkzaamheid van het betrokken geneesmiddel te waarborgen – kunnen worden aanvaard en dus „klinisch niet relevant” zijn. ( 36 )

93.

Niettemin heeft Lilly ter terechtzitting opgemerkt dat deze microheterogeniteit, die inherent is aan biologische geneesmiddelen, ervoor kan zorgen dat geneesmiddelen bij toediening beter worden verdragen. Uiteraard moet dit in elk concreet geval door deskundigen worden vastgesteld, maar bij chemische geneesmiddelen lijkt er in beginsel geen sprake te zijn van microheterogeniteit, omdat bij chemische synthese moleculen kunnen worden gereproduceerd die zowel qua samenstelling als qua ruimtelijke structuur identiek zijn. ( 37 )

94.

Uit de discussie ter terechtzitting blijkt echter dat het hierboven genoemde (typische) verschil tussen biologische en chemische geneesmiddelen in het hoofdgeding mogelijk niet relevant is. De Nederlandse regering heeft zelfs opgemerkt dat het teriparatide-molecuul (de werkzame stof van de betrokken geneesmiddelen) homogeen is. Volgens deze regering is er dus geen sprake van microheterogeniteit en is de moleculaire structuur altijd dezelfde, ongeacht of teriparatide door chemische synthese of door een biologisch proces wordt verkregen. Dit lijkt in overeenstemming te zijn met de opmerking van Biogaran dat teriparatide een „eenvoudig biologisch molecuul” is dat door middel van een chemisch proces kan worden gesynthetiseerd. Deze elementen van de discussie wijzen er dus op dat teriparatide een vrij uitzonderlijk geval is (wat de reden kan zijn waarom de chemische synthese ervan überhaupt mogelijk was). ( 38 )

95.

Het staat uiteraard aan de verwijzende rechter om na te gaan of deze beschrijving en dit inzicht juist zijn. Opgemerkt zij dat dit niet in de verwijzingsbeslissing staat en dat de bedenkingen van de verwijzende rechter in algemene bewoordingen zijn geformuleerd, terwijl naar de inherente variabiliteit van biologische geneesmiddelen (in het algemeen) wordt verwezen om het argument te beschrijven dat verzoeksters in het hoofdgeding voor die rechter hebben aangevoerd.

96.

De tweede prejudiciële vraag zal ik in dit licht bespreken, waarbij ik ervan zal uitgaan dat wordt gevraagd naar de gevolgen van het verschil in vervaardigingsproces voor de mogelijkheid om de verkorte procedure toe te passen op een aanvraag van een VHB voor een geneesmiddel dat als een generiek geneesmiddel wordt aangediend en dat chemisch is geproduceerd, terwijl het gekozen referentiegeneesmiddel biologisch is (ongeacht of er een concrete microheterogeniteit is waargenomen).

2.

Vervaardigingsproces van de betrokken geneesmiddelen en toepasselijkheid van de verkorte procedure

97.

Om de hierboven samengevatte kwestie te onderzoeken, zal ik mij buigen over de tekst van de relevante bepalingen van richtlijn 2001/83 (a), de context ervan (b) en de doelstellingen van richtlijn 2001/83 (c).

a)

Tekstuele analyse

98.

Zoals Biogaran, de Franse, de Nederlandse en de Estse regering en de Commissie in wezen opmerken, leggen de relevante bepalingen van richtlijn 2001/83 geen eisen op met betrekking tot het vervaardigingsproces van de geneesmiddelen en dus niet met betrekking tot de aard van de werkzame stof – chemisch of biologisch – die het referentiegeneesmiddel en het generieke geneesmiddel moeten bevatten om de verkorte procedure te kunnen toepassen.

99.

Ten eerste herinner ik eraan dat volgens artikel 10, lid 1, van richtlijn 2001/83 de aanvrager van de verkorte procedure moet „aantonen dat het geneesmiddel generiek is ten opzichte van een referentiegeneesmiddel”, zonder dat wordt verwezen naar het vervaardigingsproces van de betrokken producten.

100.

Ten tweede moet dezelfde opmerking worden gemaakt met betrekking tot de definitie van het begrip „referentiegeneesmiddel” in artikel 10, lid 2, onder a), van richtlijn 2001/83, volgens welke dit een geneesmiddel is waarvoor overeenkomstig artikel 8 van richtlijn 2001/83 een vergunning in de zin van artikel 6 van die richtlijn is verleend. ( 39 )

101.

Ten slotte geldt hetzelfde voor de definitie van een „generiek geneesmiddel” in artikel 10, lid 2, onder b), van richtlijn 2001/83, volgens welke het gaat om „een geneesmiddel met dezelfde kwalitatieve en kwantitatieve samenstelling aan werkzame stoffen en dezelfde farmaceutische vorm, waarvan de biologische equivalentie met het referentiegeneesmiddel is aangetoond in relevante studies inzake biologische beschikbaarheid”. ( 40 )

102.

Ik zal deze drie elementen behandelen in volgorde van de ingewikkeldheid die zij met zich meebrengen voor de onderhavige procedure, te beginnen met het minst ingewikkelde element.

103.

Wat, ten eerste, de voorwaarde inzake de farmaceutische vorm betreft, heeft het Hof geoordeeld dat bij de beantwoording van de vraag of de verkorte procedure van toepassing is, rekening moet worden gehouden met de vorm waarin het geneesmiddel wordt aangeboden en de vorm waarin het wordt toegediend, met inbegrip van de fysieke vorm. ( 41 ) Mijns inziens wijst niets in deze opvatting erop dat in een „gemengde situatie” als de onderhavige niet aan deze voorwaarde zou kunnen worden voldaan. Opgemerkt zij ook dat in casu het tegendeel niet wordt beweerd.

104.

Wat, ten tweede, de voorwaarde inzake biologische equivalentie betreft, merk ik op dat in het algemeen aan deze voorwaarde wordt geacht te zijn voldaan wanneer „het generieke geneesmiddel en het referentiegeneesmiddel de werkzame stof in dezelfde mate en op dezelfde wijze in het lichaam afgeven onder gelijke omstandigheden”. ( 42 )

105.

Gelet op het voorgaande en op de algemene bewoordingen waarin de betrokken voorwaarde is geformuleerd („waarvan de biologische equivalentie met het referentiegeneesmiddel is aangetoond in relevante studies inzake biologische beschikbaarheid”), zie ik in de wetgeving geen reden waarom de biologische equivalentie in een „gemengde” situatie als de onderhavige per definitie niet kan worden aangetoond.

106.

Ik wijs erop dat Lilly heeft opgemerkt dat Biogaran geen studies over de biologische equivalentie van het in het hoofdgeding aan de orde zijnde geneesmiddel heeft overgelegd. Biogaran merkt hierover op dat in het kader van de betrokken gedecentraliseerde procedure inderdaad is geconcludeerd dat kon worden afgezien van het vereiste om een dergelijke studie over te leggen, aangezien het betrokken geneesmiddel parenteraal wordt toegediend. ( 43 )

107.

In dit verband bepaalt de laatste volzin van artikel 10, lid 2, onder b), van richtlijn 2001/83 immers dat onderzoek naar de biologische beschikbaarheid niet hoeft te worden geëist indien de aanvrager „kan aantonen dat het generieke geneesmiddel aan de in de passende gedetailleerde richtsnoeren omschreven relevante criteria voldoet”.

108.

Voorts lees ik in de relevante richtsnoeren van het Europees Geneesmiddelenbureau (hierna: „EMA”) dat bio-equivalentiestudies doorgaans niet vereist zijn voor geneesmiddelen die worden geïnjecteerd ( 44 ), hetgeen voor het betrokken geneesmiddel lijkt te gelden. Niettemin lijken de bestaande richtsnoeren van het EMA betrekking te hebben op hetzij de biologische equivalentie van twee chemische producten, hetzij, in het geval van biosimilars, de gelijkwaardigheid van twee biologische geneesmiddelen. ( 45 ) Een gemengd scenario als het onderhavige lijkt niet uitdrukkelijk te zijn overwogen, zoals ook Biogaran heeft opgemerkt.

109.

Niettemin heb ik reeds uiteengezet dat de in casu door de verwijzende rechter aan de orde gestelde vraag – afgezien van het verschil in het vervaardigingsproces van de betrokken geneesmiddelen – geen betrekking heeft op omstandigheden die specifiek zijn voor de betrokken vergunningsprocedure. Aangezien de verwijzende rechter geen twijfels heeft over de verenigbaarheid van de voorwaarden waaronder is (of lijkt te zijn) afgezien van het vereiste om die studies te verstrekken, is het mijns inziens niet zinvol om dit aspect van de zaak nader te onderzoeken.

110.

Wat ten slotte de voorwaarde van dezelfde kwalitatieve en kwantitatieve samenstelling aan werkzame stoffen betreft, zijn Laboratoires Eurogenerics en Lilly in wezen van opvatting dat het hierbij gaat om het vereiste dat de werkzame stoffen moleculair identiek zijn, hetgeen volgens hen in een gemengde situatie zoals die in casu onmogelijk is vanwege de verschillen in het vervaardigingsproces en de inherente variabiliteit van biologische geneesmiddelen.

111.

Ten eerste is inherente variabiliteit, zoals reeds is opgemerkt, weliswaar een typisch kenmerk van biologische geneesmiddelen, maar heeft zij zich in casu wellicht niet voorgedaan (ook dit moet door de verwijzende rechter worden nagegaan).

112.

Ten tweede begrijp ik dat de genoemde microheterogeniteit, voor zover deze bestaat, betrekking heeft op de moleculaire structuur van het biologische geneesmiddel. Aangezien er bij chemische producten in beginsel geen sprake is van microheterogeniteit, zal de moleculaire structuur van de te vergelijken producten verschillen.

113.

Ten derde denk ik niet dat een dergelijk verschil het onmogelijk maakt om te voldoen aan de voorwaarde van „dezelfde kwalitatieve en kwantitatieve samenstelling aan werkzame stoffen”.

114.

Ik merk in dit verband op dat het Hof in het arrest in de zaak SmithKline ( 46 ) heeft geoordeeld dat de mogelijkheid om de verkorte procedure toe te passen niet afhankelijk is van volledige moleculaire overeenstemming tussen de werkzame stoffen van de betrokken producten, maar dat bij de vergelijking van de twee geneesmiddelen veeleer moet worden uitgegaan van de therapeutische werking ervan.

115.

In dat arrest is het Hof tot de slotsom gekomen dat aan bovengenoemde voorwaarde was voldaan, ondanks het feit dat de werkzame stoffen van de twee betrokken producten van samenstelling verschilden wat de gebruikte zouten betreft. Het Hof baseerde zich op het feit dat slechts het negatieve deel van het zout verschilde en dit een inert element is dat irrelevant is voor de therapeutische werking. ( 47 )

116.

Opgemerkt zij ook dat de definitie in artikel 10, lid 2, onder b), van richtlijn 2001/83 (sinds het arrest in die zaak) de precisering bevat dat „[d]e verschillende zouten, esters, ethers, isomeren, mengsels van isomeren, complexen en derivaten van een werkzame stof worden beschouwd als dezelfde werkzame stof, tenzij de eigenschappen daarvan aanzienlijk afwijken wat betreft veiligheid of werkzaamheid”. In dat geval „moet de aanvrager aanvullende gegevens verstrekken om aan te tonen dat de verschillende zouten, esters of derivaten van een toegelaten werkzame stof wel degelijk veilig en/of effectief zijn”.

117.

Naar ik begrijp zal een verschil in zouten, esters, ethers, en isomeren, dat in feite relevant lijkt, met name voor chemisch vervaardigde geneesmiddelen ( 48 ), leiden tot verschillen in de precieze moleculaire structuur. Volgens de wetgever maken deze verschillen het in beginsel echter niet onmogelijk om te voldoen aan de voorwaarde van „dezelfde kwalitatieve en kwantitatieve samenstelling aan werkzame stoffen”. Integendeel, dit aspect kan ertoe kan leiden dat de veiligheid en de werkzaamheid van het geneesmiddel met aanvullend bewijs moeten worden gestaafd, maar het staat er niet aan in de weg dat een bepaald geneesmiddel als generiek wordt beschouwd.

118.

Ook dit element wijst er mijns inziens op dat de wetgever niet vereist dat de moleculaire structuur van het generieke geneesmiddel waarvoor een VHB is aangevraagd, identiek is met die van het referentiegeneesmiddel. In een situatie als de onderhavige betekent de eventuele vaststelling van een mogelijk verschil door de microheterogeniteit van het als referentiegeneesmiddel gekozen biologische product dan ook niet automatisch dat toepassing van de verkorte procedure uitgesloten is.

119.

Aan deze conclusie wordt niet afgedaan door bepaalde elementen van de relevante normatieve context. In casu zijn namelijk twee specifieke bepalingen van richtlijn 2001/83 ingeroepen, waarop ik thans zal ingaan.

b)

Context

120.

Een van de belangrijkste redenen voor de tweede prejudiciële vraag betreft artikel 10, lid 4, van richtlijn 2001/83. Deze bepaling betreft de categorie „biosimilaire geneesmiddelen”, dat wil zeggen biologische producten die gelijkwaardig zijn met een biologisch geneesmiddel waarvoor reeds een vergunning is verleend. ( 49 )

121.

Ik herinner eraan dat volgens deze bepaling „[i]ndien een biologisch geneesmiddel dat gelijkwaardig is met een referentie-biologisch product, niet voldoet aan de voorwaarden in de definitie van generieke geneesmiddelen, onder meer omdat er andere grondstoffen zijn gebruikt of omdat het biologische geneesmiddel en het referentie-biologisch geneesmiddel niet op dezelfde manier worden vervaardigd, [...] de resultaten van passende preklinische of klinische proeven met betrekking tot deze voorwaarden [moeten] worden overgelegd” ( 50 ) (met het oog op het verkrijgen van een vergunning voor het in de handel brengen van een geneesmiddel).

122.

Deze bepaling ziet dus op een vergunningsregeling die specifiek van toepassing is op een biologisch geneesmiddel – waarvoor een VHB is aangevraagd – dat vergelijkbaar is met een ander, referentie-biologisch geneesmiddel. Laboratoires Eurogenerics en Lilly vatten deze bepaling echter aldus op dat de verkorte procedure van artikel 10, lid 1, van richtlijn 2001/83 alleen van toepassing is op chemische geneesmiddelen (als referentiegeneesmiddelen dan wel als voorgestelde generieke geneesmiddelen). Hieruit volgt volgens hen dat een gemengd scenario als het onderhavige van de werkingssfeer van deze bepaling is uitgesloten, aangezien de twee procedures – artikel 10, lid 1, en artikel 10, lid 4, van richtlijn 2001/83 – elkaar uitsluiten (zodat de eerste procedure nooit van toepassing kan zijn wanneer een voorgesteld generiek geneesmiddel gebaseerd is op een biologisch referentiegeneesmiddel).

123.

Net als de Franse en de Nederlandse regering en de Commissie ben ik het niet met dit argument eens.

124.

De tekst van artikel 10, lid 4, van richtlijn 2001/83 gaat in feite in tegen hetgeen Laboratoires Eurogenerics en Lilly suggereren, omdat hij impliceert dat biologische geneesmiddelen kunnen voldoen aan de voorwaarden voor het verlenen van een vergunning als generieke geneesmiddelen van een referentie-biologisch geneesmiddel. Artikel 10, lid 4, is er immers heel duidelijk over dat de daarin bedoelde aanvullende proeven en onderzoeken vereist zijn wanneer het voorgestelde biologische product „niet voldoet aan de voorwaarden in de definitie van generieke geneesmiddelen”.

125.

Artikel 10, lid 4, van richtlijn 2001/83 erkent dus dat een biologisch product een ander biologisch product vrijwel nooit – op identieke wijze – kan „kopiëren”, zonder die mogelijkheid in absolute termen uit te sluiten, eerder dan de uitlegging uit te sluiten dat de verkorte procedure van artikel 10, lid 1, van richtlijn 2001/83 is voorbehouden aan chemische producten. ( 51 )

126.

Bijlage I, deel II, punt 2, onder b), van richtlijn 2001/83, waarnaar Laboratoires Eurogenerics verwijst, doet aan dit standpunt niet af. Deze bepaling somt de gegevens op die in het kader van een verkorte procedure moeten worden overgelegd „op voorwaarde dat het oorspronkelijke geneesmiddel geen biologisch geneesmiddel is”.

127.

Zoals ik ook met betrekking tot artikel 10, lid 4, van richtlijn 2001/83 heb opgemerkt, kan deze bepaling van bijlage I zeker niet aldus worden opgevat dat biologische geneesmiddelen niet als referentiegeneesmiddelen kunnen worden beschouwd. Zij verwijst immers enkel naar een ander deel van dezelfde bijlage, dat specifiek betrekking heeft op biosimilars, waarin staat dat „[i]ndien op grond van de voor in wezen gelijkwaardige geneesmiddelen (generieke geneesmiddelen) vereiste informatie de gelijkwaardigheid van twee biologische geneesmiddelen niet kan worden aangetoond, [...] hiervoor aanvullende gegevens, in het bijzonder het toxicologische en klinische profiel, [worden] verstrekt”.

128.

Kort gezegd is de bijzondere procedure voor biosimilars vastgesteld om rekening te houden met de specifieke aard van biologische geneesmiddelen, waarbij het voorgestelde geneesmiddel gewoonlijk niet voldoet aan de voorwaarden van artikel 10, lid 1, van richtlijn 2001/83 vanwege de inherente variabiliteit van de moleculaire structuren. Hiermee werd echter niet beoogd om volledig uit te sluiten dat een biologisch geneesmiddel in het kader van de verkorte procedure het referentiegeneesmiddel kan zijn.

129.

Deze conclusie kan ook worden opgevat als een bevestiging van mijn eerdere vaststelling dat de verkorte procedure niet veronderstelt dat de betrokken geneesmiddelen moleculair identiek zijn. Ik heb immers reeds uiteengezet dat biologische producten doorgaans worden gekenmerkt door kleine verschillen in hun moleculaire structuur, die zich tussen verschillende partijen en zelfs binnen één partij van een bepaald geneesmiddel kunnen voordoen, en dus, naar ik begrijp, tussen een bepaald biologisch geneesmiddel en zijn biosimilar. Dit feit heeft er echter niet toe geleid dat een vergunning voor deze producten uitsluitend kan worden verleend op basis van de procedure van artikel 10, lid 4, van richtlijn 2001/83. Indien zelfs de mogelijkheid van dergelijke moleculaire variaties niet in de weg staat aan de toepasselijkheid van de verkorte procedure van artikel 10, lid 1, van deze richtlijn, valt moeilijk in te zien waarom dit in een gemengde situatie als de onderhavige anders zou zijn.

130.

Ongeacht dit laatste punt vindt de conclusie dat de verkorte procedure van toepassing kan zijn op een gemengde situatie als de onderhavige, steun in de doelstellingen van richtlijn 2001/83.

c)

Analyse van de doelstellingen van richtlijn 2001/83

131.

In de eerste plaats heeft richtlijn 2001/83, door de vaststelling van een geharmoniseerd kader voor het verlenen van vergunningen voor geneesmiddelen voor menselijk gebruik op de Europese markt, tot voornaamste doelstelling om de volksgezondheid te beschermen (zie overweging 2 van deze richtlijn).

132.

In die geest heeft het Hof in zijn arrest in de zaak Generics geoordeeld dat de (toen geldende) voorwaarden voor de toepassing van de verkorte procedure tot doel hadden te waarborgen dat er tussen het referentiegeneesmiddel en het voorgestelde generieke geneesmiddel (destijds aangeduid als een „in wezen gelijkwaardig product”) op het gebied van veiligheid en doeltreffendheid geen aanzienlijk verschil zou bestaan. ( 52 ) Deze algemene doelstelling heeft het Hof in dat arrest ook tot de slotsom gebracht dat, in wezen, de vraag of een significant verschil in veiligheid en doeltreffendheid ontbrak, moest worden onderzocht aan de hand van de criteria van eenzelfde samenstelling aan werkzame stoffen, dezelfde farmaceutische vorm en biologische equivalentie (die vervolgens door de wetgever zijn vastgelegd in het huidige artikel 10, lid 2, onder b), van richtlijn 2001/83). ( 53 )

133.

Anders dan Laboratoires Eurogenerics en Lilly in wezen betogen, vormt de conclusie dat de verkorte procedure in omstandigheden als de onderhavige kan worden toegepast, dus geen belemmering voor de verwezenlijking van de doelstelling van bescherming van de volksgezondheid, aangezien de voorwaarde inzake de veiligheid en werkzaamheid van het voorgestelde product zal worden onderzocht op basis van de drie hierboven genoemde criteria, ongeacht het gekozen vervaardigingsproces en de chemische of biologische aard van de betrokken producten.

134.

Ik heb reeds uiteengezet dat deze criteria geen betrekking hebben op het vervaardigingsproces of de (chemische of biologische) aard van de resulterende geneesmiddelen. Deze aspecten zijn op zich dus niet doorslaggevend als het gaat om de vraag of een geneesmiddel kan worden beschouwd als generiek ten opzichte van een bepaald referentiegeneesmiddel. Volgens mij kunnen alleen de kenmerken van het voorgestelde geneesmiddel, nadat dit op basis van bovengenoemde criteria is getoetst, tot de conclusie leiden dat de veiligheid en de werkzaamheid ervan niet gelijkwaardig zijn aan de veiligheid en de werkzaamheid van het referentiegeneesmiddel, in welk geval de aanvrager zich niet kan baseren op de resultaten van preklinische en klinische proeven die voor het referentiegeneesmiddel zijn verkregen.

135.

In de tweede plaats beoogt richtlijn 2001/83 daarbij elke belemmering van de ontwikkeling van de farmaceutische industrie en de handel in geneesmiddelen binnen de Unie te voorkomen. ( 54 )

136.

Laboratoires Eurogenerics en Lilly voeren aan dat het toestaan van de verkorte procedure voor een gemengde situatie als de onderhavige in strijd zou zijn met deze doelstelling.

137.

Ik ben het daar niet mee eens.

138.

Ontegenzeglijk neemt de ontwikkeling van nieuwe geneesmiddelen vele jaren in beslag en vergt zij veel wetenschappelijk onderzoek en investeringen. Richtlijn 2011/83 beloont deze innovatie-inspanningen met de periode van gegevensexclusiviteit, die ik in het kader van de eerste prejudiciële vraag heb besproken. De toepassing van de verkorte procedure en de mogelijkheid voor de aanvrager van een VHB voor een generiek geneesmiddel om zich te baseren op de relevante gegevens die voor een eerder toegelaten product zijn verzameld, zijn immers pas mogelijk nadat die termijn is verstreken (onverminderd het recht inzake de bescherming van de industriële en commerciële eigendom).

139.

In de derde plaats komt in de mogelijkheid om de verkorte procedure toe te passen tot uitdrukking dat de Uniewetgever een evenwicht heeft willen vinden tussen de bescherming van innoverende ondernemingen en hun investeringen, het algemene belang van een open markt en de wens om onnodige proeven op mens en/of dier te voorkomen ( 55 ) – doelstellingen die ook het regelgevingskader van richtlijn 2001/83 heeft. Om deze doelstellingen op een evenwichtige wijze te verwezenlijken, verschuift de grondgedachte achter de daartoe vastgestelde, toepasselijke regels na het verstrijken van de periode van gegevensbescherming in beginsel van de doelstelling om onderzoek te belonen naar de twee andere bovengenoemde doelstellingen (namelijk het waarborgen van een open markt en het voorkomen van onnodige proeven op mens en/of dier).

140.

Wanneer een chemisch geneesmiddel dat generiek is ten opzichte van een biologisch geneesmiddel na een verkorte procedure in de handel kan worden gebracht, bevordert dit (mits aan alle toepasselijke voorwaarden is voldaan) beide doelstellingen. Indien de relevante gegevens kunnen worden gebruikt om de nodige conclusies te trekken over de veiligheid en de werkzaamheid van het voorgestelde product, ontslaat dit de aanvragers immers van de verplichting om proeven uit te voeren. Bovendien krijgen patiënten (en nationale socialezekerheidsstelsels) een goedkoper alternatief. Daarentegen zou de verwezenlijking van bovengenoemde doelstellingen worden belemmerd wanneer voor een chemisch generiek geneesmiddel geen VHB zou kunnen worden verleend terwijl aan alle toepasselijke voorwaarden is voldaan. De aanvrager zal namelijk opnieuw preklinische en klinische proeven moeten uitvoeren, wat ertoe kan leiden dat een alternatief product niet op de markt komt of de prijs van het product negatief wordt beïnvloed.

141.

De laatste vraag die moet worden onderzocht, is of het gemengde scenario dat in casu aan de orde is, rechtmatig in het kader van de nationale (gedecentraliseerde) procedure kon worden beoordeeld, of dat de gecentraliseerde procedure had moeten worden doorlopen. Daartoe zal ik nu ingaan op artikel 3, lid 3, van verordening nr. 726/2004.

D.

Artikel 3, lid 3, van verordening nr. 726/2004

142.

Ik herinner eraan dat Forsteo, het referentiegeneesmiddel van Biogaran Tériparatide, is toegelaten volgens de gecentraliseerde vergunningsprocedure. Dit brengt artikel 3, lid 3, van verordening nr. 726/2004 in het spel, waarop door de verwijzende rechter wordt gewezen en op grond waarvan de bevoegde instanties van de lidstaten overeenkomstig richtlijn 2001/83 een vergunning kunnen verlenen voor een geneesmiddel dat generiek is ten opzichte van een dergelijk product. Dit kan echter uitsluitend indien, met name, de aanvraag voor een vergunning wordt ingediend op grond van artikel 10 van deze richtlijn en indien, overeenkomstig artikel 3, lid 3, onder b), van verordening nr. 726/2004, „de samenvatting van de productkenmerken [...] op alle relevante punten consistent [is] met die van het geneesmiddel waarvoor de [Unie] een vergunning heeft verleend” ( 56 ).

143.

Lilly beroept zich op artikel 3, lid 3, onder b), van deze verordening om in wezen te betogen dat niet aan de tweede voorwaarde is voldaan omdat dergelijke samenvattingen identiek moeten zijn, ook wat het vervaardigingsproces betreft. Aangezien niet aan deze voorwaarde is voldaan (en ook niet kon worden voldaan), voert deze partij aan dat de VHB voor het in het hoofdgeding aan de orde zijnde geneesmiddel ten onrechte in het kader van een gedecentraliseerde procedure is afgegeven en aan een gecentraliseerde procedure had moeten worden onderworpen.

144.

Om te beginnen merk ik op dat de samenvatting van de productkenmerken (ook „SPK” genoemd) „een document [is] waarin de eigenschappen en de officieel goedgekeurde gebruiksomstandigheden van het geneesmiddel worden beschreven”. ( 57 ) Zij biedt „basisinformatie voor gezondheidswerkers over de wijze waarop het geneesmiddel veilig en doeltreffend kan worden gebruikt”. ( 58 ) De SPK moet bij de aanvraag van de VHB worden ingediend ( 59 ) en de bevoegde autoriteit neemt er een standpunt over in. Dit document maakt dus „integrerend deel uit van de [VHB]”. ( 60 )

145.

De verplichte elementen ervan zijn omschreven in artikel 11 van richtlijn 2001/83 en omvatten volgens punt 2 van die bepaling met name de „[k]walitatieve en kwantitatieve samenstelling aan werkzame stoffen en bestanddelen van de hulpstof, waarvan de kennis onmisbaar is voor een juiste toediening van het geneesmiddel”.

146.

Volgens de relevante richtsnoeren moet de SPK in het geval van biologische geneesmiddelen inderdaad de biologische oorsprong van de werkzame stof vermelden, namelijk „de aard van eventuele celsystemen die voor de productie zijn gebruikt en, indien relevant, moet het gebruik van recombinant-DNA-technologie worden aangegeven”. ( 61 ) Dit is informatie die voor de desbetreffende chemische „kopie” van een dergelijk product per definitie niet kan worden verstrekt.

147.

Artikel 3, lid 3, onder b), van verordening nr. 726/2004 schrijft echter voor dat de SPK „op alle relevante punten consistent” moet zijn, en niet dat zij identiek moet zijn. Wanneer tijdens het beoordelingsproces blijkt dat het verschil in vervaardigingsproces en dus het daaruit voortvloeiende verschil in de aard van het product (chemisch versus biologisch) geen invloed heeft op de doeltreffendheid en de veiligheid van het voorgestelde generieke geneesmiddel, zie ik niet in hoe dit verschil tot de conclusie kan leiden dat de SPK van een dergelijk generiek geneesmiddel niet „op alle relevante punten consistent” is met de SPK van het referentie-biologisch geneesmiddel. Bijgevolg ben ik van mening dat artikel 3, lid 3, onder b), van verordening nr. 726/2004 geen afbreuk doet aan mijn eerdere conclusie.

148.

Gelet op een en ander ben ik van mening dat artikel 10, lid 2, onder b), van richtlijn 2001/83 aldus moet worden uitgelegd dat het zich er niet tegen verzet dat voor een chemisch geneesmiddel een VHB wordt verleend volgens de verkorte procedure van artikel 10, lid 1, van deze richtlijn wanneer het referentiegeneesmiddel een biologisch geneesmiddel is, voor zover is voldaan aan de in artikel 10, lid 2, onder b), van richtlijn 2001/83 neergelegde voorwaarden waaronder het eerstgenoemde geneesmiddel kan worden beschouwd als een generieke versie van het laatstgenoemde geneesmiddel.

V.

Conclusie

149.

Gelet op een en ander geef ik het Hof in overweging de prejudiciële vragen van de Conseil d’État te beantwoorden als volgt: