Verdrag betreffende de Europese Unie (
Verdrag tot oprichting van de Europese Gemeenschap (geconsolideerde versie Amsterdam) (
Verdrag van
Verordening van de Raad van
Verordening van de Raad van
Zie met betrekking tot de geldigheid ervan punt 27 van deze conclusie.
Bijvoorbeeld in verband met de dubbele nationaliteit van een echtgenoot. Arrest van
Zie op het gebied van erfopvolging arrest van
Ter zake van echtscheiding, scheiding van tafel en bed of nietigverklaring van het huwelijk zijn bevoegd de gerechten van de lidstaat: de echtgenoten hun gewone verblijfplaats hebben; of zich de laatste gewone verblijfplaats van de echtgenoten bevindt, indien een van hen daar nog verblijft; of de verweerder zijn gewone verblijfplaats heeft; of in geval van een gemeenschappelijk verzoek, zich de gewone verblijfplaats van een van de echtgenoten bevindt; of zich de gewone verblijfplaats van de verzoeker bevindt, indien hij daar sedert ten minste een jaar onmiddellijk voorafgaand aan de indiening van het verzoek verblijft; of zich de gewone verblijfplaats van de verzoeker bevindt, indien hij daar sedert ten minste zes maanden onmiddellijk voorafgaand aan de indiening van het verzoek verblijft en hetzij onderdaan van de betrokken lidstaat is, hetzij, in het geval van het Verenigd Koninkrijk en Ierland, daar zijn ,domicile’ (woonplaats) heeft; […]
De gezinswoning bevond zich in Ierland, waar het gezin zich in 1999 had gevestigd en een pand had gekocht dat de echtelijke woning vormde; ook hun kinderen woonden in Ierland en volgden er onderwijs. Er was voorheen geen sprake van dat de echtgenoten uit elkaar zouden gaan en er was geen enkele aanwijzing voor een gemeenschappelijke wens van de echtgenoten om hun woonplaats naar Frankrijk te verplaatsen. Uit tal van gegevens bleken daarentegen de persoonlijke en gezinsbanden van IB met Ierland, waarheen hij elk weekend terugkeerde om zich bij zijn echtgenote en kinderen te voegen en om op regelmatige basis sport- en andere vrijetijdsactiviteiten te verrichten. In de zes maanden voorafgaand aan de indiening van het verzoek (dus na Die banden van IB met Ierland sluiten echter niet uit dat hij tevens banden had met Frankrijk, het land waarheen hij sinds 2017 elke week terugkeerde voor zijn werk. IB had feitelijk twee verblijfplaatsen: terwijl hij doordeweeks in Parijs verbleef voor zijn werk, bracht hij de rest van zijn tijd bij zijn echtgenote en kinderen in Ierland door.
Een sociologisch onderzoek zou waarschijnlijk aan het licht brengen dat er tegenwoordig steeds meer personen (of beide echtgenoten) in dezelfde situatie verkeren.
Toelichtend verslag over het verdrag, opgesteld op grond van artikel K.3 van het Verdrag betreffende de Europese Unie, betreffende de bevoegdheid en de erkenning en tenuitvoerlegging van beslissingen in huwelijkszaken (
Verordening van de Raad betreffende de bevoegdheid, de erkenning en tenuitvoerlegging van beslissingen in huwelijkszaken en inzake de ouderlijke verantwoordelijkheid, en betreffende internationale kinderontvoering (herschikking) (
Zie overweging 6 van verordening nr. 1347/2000 en overweging 3 van verordening nr. 2201/2003. In het arrest van
Arrest van
Overweging 4 van verordening nr. 1347/2000.
Bijvoorbeeld het Verdrag betreffende de bevoegdheid der autoriteiten en de toepasselijke wet inzake de bescherming van minderjarigen, gedaan te ’s-Gravenhage op
Traditionele criteria zoals nationaliteit of woonplaats, die vroeger de voorkeur genoten als uitdrukking van de band tussen de betrokkene en een rechtsstelsel, worden niet meer gebruikt of worden van ondergeschikt belang.
Zie bijvoorbeeld verordening (EG) nr. 883/2004 van het Europees Parlement en de Raad van
Zie bijvoorbeeld het Verdrag van de Raad van Europa inzake het voorkomen en bestrijden van geweld tegen vrouwen en huiselijk geweld, gedaan te Istanbul op
Het ontbreken van een dergelijke definitie of verwijzing is ingegeven door de wens om geen invloed uit te oefenen op andere teksten waarin hetzelfde begrip wordt gebruikt; zie in dit verband Lagarde, P.,
Zie in die zin de conclusie van advocaat-generaal Kokott in de zaak
Een dergelijke toetsing per geval is logischerwijs een zaak van de nationale rechter. Vanwege het specifieke karakter van deze toetsing
Ibidem, punt 40:
Derhalve ben ik het niet eens met de stelling van Frankrijk dat onder het
worden geselecteerd vanwege hun geschiktheid of hun overeenstemming met de context van de regel waarin het criterium Relevant zijn de regels waarin de gewone verblijfplaats wordt aangevoerd als bevoegdheidscriterium, alsook artikel 11 van verordening nr. 2201/2003 met betrekking tot ongeoorloofde overbrengingen. Zie arrest HR in verband met de eerstgenoemde regels, en arrest van Overweging 12 van verordening nr. 2201/2003 en onder meer arrest van worden gehanteerd (en gewogen) met inachtneming van alle omstandigheden die eigen zijn aan elke zaak. Onder meer arrest A, punten 37 e.v.; arrest van
Arrest A, punt 36.
De laatste gewone verblijfplaats van de erflater is het algemene aanknopingspunt voor het bepalen van de internationale rechterlijke bevoegdheid en het toepasselijke recht.
Overwegingen 23 en 24. Zie ook mijn conclusie in de zaak
Verordening van het Europees Parlement en de Raad van
Overweging 28 van verordening 2015/848, en arrest van
er in dit verband discussie is geweest naar aanleiding van de opneming van het (huidige) zesde streepje van artikel 3, lid 1, onder a) Het equivalent in het verdrag van 1998 was artikel 2, lid 1, onder a), zesde streepje. Verslag-Borrás, punt 32. Ibidem. Deze definitie is toegepast in zaken op het gebied van het ambtenarenrecht en van de sociale zekerheid. andere voorstellen werden verworpen Ibidem.
Punten 38 en 39 van deze conclusie.
Overeenkomstig artikel 6 kunnen de krachtens het recht van elke lidstaat geldende regels inzake rechterlijke bevoegdheid niet worden toegepast in geschillen waarin de verweerder zijn gewone verblijfplaats in een van de lidstaten heeft of de verweerder onderdaan van een van deze lidstaten is – of, in het geval van Ierland, zijn
Cursivering van mij.
Arrest Hadadi, punt 48. Er bestaat geen formele hiërarchie tussen de bevoegdheden, ondanks de stemmen die opgaan om die in te voeren ter gelegenheid van de herschikking van de verordening. Zie bijvoorbeeld de Groupe européen de droit international privé, tijdens haar vergadering in Antwerpen (België) in september 2018: https://www.gedip-egpil.eu/documents/Anvers %202018/DivorceCompletV5.7.2.19.pdf. Het nieuwe artikel 3 behoudt dezelfde bevoegdheidsregels en handhaaft ze allemaal op hetzelfde niveau. Anders ligt het met betrekking tot de mate van aanvaarding van elk van deze regels: in dit verband wordt in de punten 30 en 32 van het verslag-Borrás benadrukt dat sommige van de opgenomen criteria in de lidstaten algemeen aanvaard waren, terwijl voor andere een politiek compromis nodig was. Laatstbedoelde criteria komen thans overeen met het vijfde en het zesde streepje van artikel 3, lid 1, onder a).
de gewone verblijfplaats In dit tweede geval moet een van de echtgenoten nog steeds in die lidstaat wonen. Het tijdstip waarop dat moet worden vastgesteld, is niet nader bepaald. Het vijfde en het zesde streepje vermelden het tijdstip van indiening van het verzoek, en het lijkt redelijk om aan te nemen dat hetzelfde geldt voor de andere bevoegdheidsgronden. de gewone verblijfplaats van na overleg met de andere partij, indien het een gemeenschappelijk verzoek betreft; in dat geval kunnen de rechterlijke instanties van de lidstaat waar de gewone verblijfplaats van de verzoeker of van de verweerder zich bevindt, bevoegd zijn; indien het de gewone verblijfplaats van de verweerder is; indien het de gewone verblijfplaats van de verzoeker is, mits hij daar sedert ten minste een jaar voorafgaand aan de indiening van het verzoek verblijft, of zes maanden indien hij zich bevindt in de lidstaat waarvan hij de nationaliteit bezit – of, in het geval van het Verenigd Koninkrijk en Ierland, indien hij daar zijn
Verslag-Borrás, punten 27, 28 en 30. In verordening nr. 1347/2000 werd in overweging 12 verwezen naar het bestaan van een reëel aanknopingspunt tussen de belanghebbende en de lidstaat die de bevoegdheid uitoefent, zonder dat daarbij een onderscheid werd gemaakt tussen geschillen betreffende huwelijkscrisissen en geschillen betreffende de ouderlijke verantwoordelijkheid.
Arrest Sundelind Lopez, punt 26; arrest Hadadi, punt 48, en arrest van
Voetnoot 40 van deze conclusie.
Punt 51 van deze conclusie.
komt overeen met het centrum van de veronderstelt in beginsel dat de betrokkene op een plaats
De toevoeging van deze voorwaarden is gewoonlijk te verklaren door de wens om het in de laatste twee streepjes van artikel 3, lid 1, onder a), neergelegde forum actoris te beperken. Deze verklaring is weliswaar juist, maar doet niets af aan de gevolgen van dergelijke voorwaarden voor het begrip gewone verblijfplaats.
Als er geen intentie is om de vorige verblijfplaats op te geven, wordt die als de gewone verblijfplaats gehandhaafd.
Arrest HR, punt 46 en aldaar aangehaalde rechtspraak.
Zie in die zin met betrekking tot de gewone verblijfplaats van de erflater arrest E. E. (Rechterlijke bevoegdheid en op erfopvolging toepasselijk recht), punt 38, en mijn conclusie in die zaak (
De plaats ligt in de staat van herkomst. Het betreft de plaats waar familie en vrienden zich bevinden. De betrokkene woont regelmatig op die plaats, op grond van een huurovereenkomst of als eigenaar, of heeft stappen daartoe ondernomen. De plaats ligt in de staat waarvan de persoon de nationaliteit bezit. De betrokkene heeft of zoekt vast werk op die plaats. De betrokkene deelt de cultuur van die plaats.
Hieraan kunnen bijvoorbeeld worden toegevoegd: registratie bij de autoriteiten of, indien de volwassene samenleeft met schoolgaande kinderen, inschrijving van de kinderen in een kinderdagverblijf of school; zie in dit verband de conclusie van advocaat-generaal Kokott in de zaak
Arrest A, punt 40; arrest van
Cursivering van mij.
De uitdrukking
Punten 57 en 58 van deze conclusie.
de mobiliteit van personen binnen de Unie te bevorderen, ook wanneer na een huwelijkscrisis de verblijfplaats van een lidstaat naar een andere lidstaat wordt overgebracht, en voorts de rechtszekerheid en de nabijheid tussen de betrokken personen en de rechterlijke instantie te waarborgen.
De voorwaarden waaraan de gewone verblijfplaats als criterium voor de verlening van bevoegdheid is onderworpen, maken dat sommige bevoegdheidsgronden elkaar uitsluiten en dat andere elkaar kunnen overlappen. Het zal niet zelden voorkomen dat verschillende criteria in de richting van dezelfde lidstaat wijzen.
Volgens de Commissie (punt 14 van haar schriftelijke opmerkingen ter vervanging van de pleitzitting) wordt door het toestaan dat een persoon twee gewone verblijfplaatsen in de zin van artikel 3 van verordening nr. 2201/2003 heeft, een risico weggenomen en de rechtszekerheid vergroot, doordat een echtgenoot die zijn leven tussen twee staten verdeelt, de zekerheid wordt geboden dat hij zich tot de rechterlijke instanties van een van die staten kan wenden zonder het gevaar te lopen dat deze rechterlijke instanties zich onbevoegd verklaren en dat hij de kosten van een dergelijke procedure moet dragen. Dit standpunt kan mij niet overtuigen. De moeilijkheid om te bepalen welke verblijfplaats de gewone verblijfplaats is, verdwijnt niet door toe te staan dat er meerdere kunnen zijn; integendeel, meerdere gewone verblijfplaatsen zouden alleen maar leiden tot aanvullende vragen waarover de rechter die van het geschil kennis moet nemen, zich moet uitspreken. De toevoeging van een extra bevoegdheidsregel in artikel 3 van de verordening vergroot de onzekerheid over de plaats waar men kan worden opgeroepen, ook voor de echtgenoot die meer dan één gewone verblijfplaats heeft.
In verordening (EU) nr. 1259/2010 van de Raad van
Artikel 3, onder c), van verordening (EG) nr. 4/2009 van de Raad van
Artikel 5 van verordening (EU) 2016/1103 van de Raad van
Het is niet onredelijk om aan te nemen dat, wanneer meerdere gewone verblijfplaatsen op deze indirecte wijze worden aanvaard met het oog op de vaststelling van bevoegdheid, dit tevens moet worden aanvaard bij de uitlegging van het criterium
Overweging 9. Deze verordening moet ook
Anders dan in andere domeinen is het parallellisme tussen de internationale rechterlijke bevoegdheid en het toepasselijke recht in dit domein niet van primair belang: het kan van meet af aan ontbreken wanneer de partijen overeenkomstig artikel 5, lid 1, onder a), b) of c), van de verordening het toepasselijke recht kiezen. Voorts zij eraan herinnerd dat dit instrument, dat het resultaat is van een nauwere samenwerking, niet in alle lidstaten wordt toegepast.
als principieel richtsnoer, door de overeenstemming van verschillende bevoegdheidsgronden in artikel 3, lid 1, van verordening nr. 2201/2003 met de aanknopingspunten van artikel 8 van verordening nr. 1259/2010; rechtstreeks, als residuele oplossing: wanneer de partijen geen rechtskeuze hebben gemaakt en de criteria van artikel 8, onder a), b) en c), van verordening nr. 1259/2010 evenmin toepassing vinden, is het recht van de staat waar de zaak aanhangig is gemaakt van toepassing overeenkomstig artikel 8, onder d), van deze verordening.
De correlatie tussen forum en jus zou worden doorbroken indien de rechterlijke instantie optreedt als rechter van een van de gewone verblijfplaatsen van een echtgenoot, maar het recht van een andere lidstaat moet toepassen omdat de gemeenschappelijke gewone verblijfplaats van de echtgenoten zich aldaar bevindt. Een dergelijke combinatie zou zich in casu kunnen voordoen indien de Franse rechter zich bevoegd verklaart op grond van artikel 3, lid 1, onder a), zesde streepje, van verordening nr. 2201/2003, na te hebben erkend dat IB ook zijn gewone verblijfplaats in Ierland heeft. In dat geval is, bij gebreke van een geldige keuze van een ander recht door de partijen, het Ierse recht van toepassing overeenkomstig artikel 8, onder a), van verordening nr. 1259/2010. Twee (of meer) rechterlijke instanties zouden bevoegd zijn uit hoofde van de gewone verblijfplaatsen van een echtgenoot, welke zich in verschillende lidstaten bevinden, en zouden het recht
Naar dit arrest wordt verwezen in de schriftelijke opmerkingen van FA, punten 71 e.v., van de Portugese regering, punten 36 e.v., van de Commissie, punten 13 en 32, en van IB in zijn schriftelijke opmerkingen ter vervanging van de pleitzitting, punt 31.
Arrest Hadadi, punten 51 e.v.
In de eerste plaats komt de voorwaarde van de In de tweede plaats moet de nationaliteit uit hoofde waarvan bevoegdheid op grond van artikel 3, lid 1, onder b), van die verordening wordt verleend, altijd gemeenschappelijk zijn. Wanneer slechts één van de echtgenoten, en niet de andere, een dubbele nationaliteit heeft, telt voor de toepassing van de bepaling alleen de gemeenschappelijke nationaliteit mee: de echtgenoot met slechts één nationaliteit wordt daardoor benadeeld noch bevoordeeld. De echtgenoot met dubbele nationaliteit beschikt als verzoeker niet over een extra rechterlijke instantie op die grond, maar evenmin is er een extra rechterlijke instantie waar het verzoek tegen hem kan worden ingesteld. Het hebben van meerdere gewone verblijfplaatsen kan hetzij in het voordeel werken van de echtgenoot die in die situatie verkeert, wanneer deze de verzoeker is [ingevolge artikel 3, lid 1, onder a), vijfde en zesde streepje], hetzij in het nadeel van die echtgenoot werken, wanneer hij de verweerder is [ingevolge artikel 3, lid 1, onder a), derde streepje]. In de derde plaats is het aanknopingspunt Arrest Hadadi, punt 51. Ibidem, punt 55.
De waarschijnlijkheid dat twee situaties
Volgens de eerste uitweg, waaraan de Commissie de voorkeur geeft Punten 33 en 34 van haar schriftelijke opmerkingen en het door haar voorgestelde antwoord op de prejudiciële vraag. Volgens de tweede uitweg zou geen van deze levenscentra in verschillende lidstaten kunnen dienen om bevoegdheid te verlenen uit hoofde van de gewone verblijfplaats.
In casu ben ik, op basis van de feiten waarover ik beschik, van mening dat IB zijn verzoek zou kunnen indienen in Ierland als laatste gewone verblijfplaats van de echtgenoten waar een van hen nog verblijft, en als gewone verblijfplaats van verweerster.
In tegenstelling tot wat Ierland betoogt (punt 10 van zijn schriftelijke opmerkingen ter vervanging van de pleitzitting), voorzien niet alle lidstaten in residuele bevoegdheidsgronden. En ook al is er voorzien in residuele bevoegdheidsgronden, het is in bepaalde gevallen mogelijk dat deze bevoegdheidsgronden niet kunnen worden ingeroepen vanwege de beperking in artikel 6 van verordening nr. 2201/2003.
Wanneer een echtgenoot zijn leven zodanig over twee of meer lidstaten verdeelt dat het op geen enkele manier mogelijk is om een van die lidstaten aan te wijzen als de lidstaat van zijn gewone verblijfplaats in de zin van artikel 3, lid 1, onder a), van verordening nr. 2201/2003, moet de internationale rechterlijke bevoegdheid worden bepaald aan de hand van andere criteria van die verordening en, in voorkomend geval, aan de hand van de in de lidstaten geldende residuele criteria.
In dat geval kunnen de rechterlijke instanties van de lidstaat of lidstaten waar een echtgenoot niet zijn gewone verblijfplaats heeft, bij wijze van uitzondering bevoegd worden verklaard, wanneer de toepassing van verordening nr. 2201/2003 en de residuele bevoegdheidsgronden niet leidt tot de internationale rechterlijke bevoegdheid van een lidstaat.