Wydanie tymczasowe

OPINIA RZECZNICZKI GENERALNEJ

LAILI MEDINY

przedstawiona w dniu 4 czerwca 2026 r.(1)

Sprawa C‑229/25

GQ,

IF

przeciwko

MVCI Management, S.L.,

MVCI Holidays, S.L.,

MVCI Playa Andaluza Holidays, S.L.

[wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym złożony przez Juzgado de Primera Instancia No 2 de Marbella (sąd pierwszej instancji nr 2 w Marbelli, Hiszpania)]

Odesłanie prejudycjalne – Nabycie praw do korzystania z nieruchomości na zasadzie timeshare – Dyrektywa 94/47/WE – Umowy dotyczące korzystania z nieruchomości na zasadzie timeshare – Dyrektywa 2008/122/WE – Powództwo o stwierdzenie nieważności umów timeshare lub podobnych umów – Roszczenie o zwrot kwot zapłaconych na podstawie umowy, która została uznana za nieważną – Roszczenie o zwrot części ceny umownej z uwagi na naruszenie zakazu zaliczek – Zasada skuteczności – Termin przedawnienia – Data rozpoczęcia biegu terminu przedawnienia






I.      Wprowadzenie

1.        Zgodnie z dyrektywą 2008/122/WE(2) umowa timeshare oznacza „umowę zawartą na ponad rok, na podstawie której konsument odpłatnie nabywa prawo do korzystania z co najmniej jednego noclegowego miejsca zakwaterowania przez ponad jeden okres korzystania”. Umowy timeshare dotyczą głównie zakwaterowania wakacyjnego(3). Początkowo były one regulowane dyrektywą 94/47/WE(4), która została uchylona dyrektywą 2008/122/WE (obie dyrektywy są zwane dalej łącznie „dyrektywami w sprawie umów timeshare”). Ta ostatnia dyrektywa rozszerzyła ochronę konsumentów na produkty wakacyjne podobne do umów timeshare.

2.        Dyrektywy w sprawie umów timeshare mają na celu wzmocnienie ochrony konsumentów w odniesieniu do umów timeshare (lub podobnych umów), które zgodnie ze sprawozdaniem Komisji dotyczącym oceny dyrektywy 2008/122 wiążą się z długoterminowymi zobowiązaniami lub znacznym ryzykiem finansowym dla konsumentów(5). Zapewniają to przepisy dotyczące informacji udzielanych przed zawarciem umowy i przy zawieraniu umowy, prawo do odstąpienia od umowy oraz zakaz zaliczek.

3.        Niniejsza sprawa dotyczy wynikających z zasady skuteczności możliwych ograniczeń przepisów krajowych dotyczących terminu przedawnienia mającego zastosowanie do środków prawnych przewidzianych w prawie krajowym w przypadku naruszenia przepisów w zakresie informacji i zakazu zaliczek, zawartych w dyrektywach w sprawie umów timeshare. Umożliwia ona Trybunałowi zbadanie po raz pierwszy przepisów Unii w dziedzinie ochrony konsumentów w zakresie timesharingu pod kątem zasady autonomii proceduralnej, ograniczonej przez zasadę skuteczności.

II.    Ramy prawne

A.      Prawo Unii

1.      Dyrektywa 94/47

4.        Artykuł 3 dyrektywy 94/47 stanowił:

„1.      Państwa członkowskie ustanawiają przepisy w swoich ustawodawstwach nakładające na zbywcę obowiązek dostarczenia każdej osobie zwracającej się o informacje na temat nieruchomości odpowiednich dokumentów, które, poza ogólnym opisem tej nieruchomości, zawierać będą przynajmniej krótką informację o szczegółach określonych w lit. a)g), i) oraz l) Załącznika. Zbywca powinien też poinformować osoby zainteresowane, jak uzyskać dodatkowe informacje.

2.      Państwa członkowskie ustanawiają przepisy w swoich ustawodawstwach gwarantujące, że wszystkie informacje określone w ust. 1 i które muszą zostać zawarte w dokumentach, określonych w ust. 1, stanowią integralną część umowy.

[…]”

5.        Zgodnie z art. 4 dyrektywy 94/47:

„Państwa członkowskie ustanawiają przepisy w swoich ustawodawstwach gwarantujące, że:

–        umowa musi być zawarta na piśmie i zawierać co najmniej elementy zawarte w Załączniku;

[…]”

6.        Artykuł 6 dyrektywy 94/47 stanowił:

„Państwa członkowskie ustanawiają przepisy w swoich ustawodawstwach zabraniające wpłacania przez nabywcę jakichkolwiek zaliczek przed upływem okresu, w którym może on skorzystać z prawa odstąpienia od umowy”.

2.      Dyrektywa 2008/122

7.        Artykuł 4 dyrektywy 2008/122, zatytułowany „Informacje udzielane przed zawarciem umowy”, stanowi w ust. 1 lit. a):

„1.      W odpowiednim czasie, zanim konsument zostanie związany umową lub ofertą, przedsiębiorca w sposób jasny i zrozumiały dostarcza konsumentowi dokładne i wystarczające następujące informacje:

(a) w przypadku umowy timeshare: w postaci standardowego formularza informacyjnego określonego w załączniku I oraz informacje wymagane w części 3 tego formularza”.

8.        Artykuł 5 dyrektywy 2008/122, zatytułowany „Umowa timeshare, umowa o długoterminowym produkcie wakacyjnym, umowa odsprzedaży lub wymiany”, stanowi w ust. 2:

„Informacje, o których mowa w art. 4 ust. 1, stanowią integralną część umowy i nie podlegają zmianom, chyba że strony wyraźnie postanowią inaczej […]”.

9.        Artykuł 9 tej dyrektywy, zatytułowany „Zaliczka”, stanowi w ust. 1:

„Państwa członkowskie zapewniają, aby w odniesieniu do umów timeshare, umów o długoterminowy produkt wakacyjny i umów wymiany zakazane były wszelkie zaliczki, udzielanie gwarancji, blokada środków pieniężnych na rachunku, wyraźne uznanie długu lub wszelkie inne świadczenia konsumenta na rzecz przedsiębiorcy lub osoby trzeciej przed upływem terminu do odstąpienia od umowy zgodnie z art. 6 ust. 1–4”.

B.      Prawo hiszpańskie

1.      Ustawa 42/1998

10.      Artykuł 1 ust. 7 Ley 42/1998 sobre derechos de aprovechamiento por turno de uso turístico y normas tributarias (ustawy 42/1998 o prawach z umów timeshare i o regulacjach podatkowych w tym zakresie) z dnia 15 grudnia 1998 r. (BOE nr 300 z dnia 16 grudnia 1998 r., s. 42076) stanowił:

„Umowa, na podstawie której jakiekolwiek inne prawo, rzeczowe lub obligacyjne, zostaje ustanowione lub przeniesione na okres dłuższy niż trzy lata i która dotyczy korzystania z jednej lub kilku nieruchomości przez określony lub możliwy do określenia okres w ciągu roku, z pominięciem niniejszej ustawy, jest nieważna z mocy prawa, a wszelkie uiszczone czynsze lub świadczenia wzajemne muszą zostać zwrócone nabywcy lub cesjonariuszowi, a także musi zostać wypłacone odszkodowanie za wszelkie poniesione szkody”.

11.      Artykuł 11 tej ustawy stanowił:

„1.      Zapłata jakiejkolwiek zaliczki przez nabywającego na rzecz zbywającego przed upływem terminu na wykonanie uprawnienia do odstąpienia od umowy lub dopóty, dopóki przysługuje uprawnienie do rozwiązania umowy, o którym mowa w poprzednim artykule, jest zakazana. […]

2.      Jeżeli nabywający wpłacił na rzecz zbywającego zaliczkę w jakiejkolwiek kwocie, ma on prawo zażądać w dowolnej chwili zwrotu dwukrotności tej kwoty oraz może zdecydować, czy rozwiązać umowę w ciągu trzech miesięcy od jej zawarcia, czy też zażądać pełnego wykonania umowy”.

2.      Ustawa 4/2012

12.      Ustawa 42/1998 została zastąpiona Ley 4/2012 de contratos de aprovechamiento por turno de bienes de uso turístico, de adquisición de productos vacacionales de larga duración, de reventa y de intercambio y normas tributarias (ustawą 4/2012 o umowach timeshare, umowach dotyczących długoterminowych produktów wakacyjnych, umowach odsprzedaży i wymiany oraz o środkach podatkowych) z dnia 6 lipca 2012 r. (BOE nr 162 z dnia 7 lipca 2012 r., s. 49192).

13.      Artykuł 13 ustawy 4/2012 stanowi:

„1.      W odniesieniu do umów timeshare, umów o długoterminowy produkt wakacyjny i umów wymiany zakazuje się wpłacania zaliczek, udzielania gwarancji, blokady środków pieniężnych na rachunku, wyraźnego uznania długu lub wszelkich świadczeń wzajemnych konsumenta na rzecz przedsiębiorcy lub osoby trzeciej przed upływem terminu do odstąpienia od umowy.

[…]

3.      Czynności dokonane wbrew temu zakazowi są nieważne z mocy prawa, a konsument może żądać dwukrotności kwot zapłaconych lub zabezpieczonych z tego tytułu”.

14.      Zgodnie z art. 23 ust. 7 ustawy 4/2012:

„Umowa, na podstawie której jakiekolwiek inne prawo, rzeczowe lub obligacyjne, zostaje ustanowione lub przeniesione na okres dłuższy niż jeden rok i która dotyczy korzystania z jednej lub kilku nieruchomości przez określony lub możliwy do określenia okres w ciągu roku, z pominięciem przepisów niniejszego tytułu, z wyjątkiem przepisów kolejnego ustępu, jest nieważna z mocy prawa, a wszelkie uiszczone czynsze lub świadczenia wzajemne muszą zostać zwrócone nabywcy lub cesjonariuszowi, a także musi zostać wypłacone odszkodowanie za wszelkie poniesione szkody”.

3.      Kodeks cywilny

15.      Artykuł 1964 ust. 2 Código Civil (kodeksu cywilnego) przewidywał piętnastoletni termin przedawnienia roszczeń obligacyjnych niemających szczególnego terminu przedawnienia. W następstwie zmiany tego artykułu(6) ma on następujące brzmienie:

„Roszczenia obligacyjne, dla których nie przewidziano szczególnego terminu, przedawniają się z upływem lat pięciu od dnia, w którym zobowiązanie stało się wymagalne”.

16.      Artykuł 1969 kodeksu cywilnego stanowi ponadto, że w przypadku braku przepisów szczególnych, które stanowią inaczej, bieg terminu przedawnienia dla wszystkich rodzajów roszczeń rozpoczyna się w dniu, w którym powództwo mogło zostać wytoczone.

III. Okoliczności faktyczne, postępowanie przed sądem odsyłającym i pytania prejudycjalne

17.      GQ i IF, dwoje konsumentów, zawarło z MVCI Management S.L., MVCI Holidays S.L. i MVCI Playa Andaluza Holidays S.L. (spółkami zwanymi dalej łącznie „MVCI Holidays”) dwie umowy timeshare lub podobne, z czego pierwsza została zawarta w dniu 23 maja 2007 r. a druga w dniu 21 marca 2016 r.

18.      GQ i IF wnieśli do sądu odsyłającego powództwo o stwierdzenie nieważności tych umów ze względu na czas ich trwania i brak jasnego określenia ich przedmiotu. Zażądali oni również zwrotu kwoty odpowiadającej cenie każdej umowy, pomniejszonej o rzeczywiste użytkowanie („roszczenie o zwrot ceny”), oraz zwrotu części ceny umowy z tytułu naruszenia zakazu zaliczek („roszczenie z tytułu zapłaty zaliczki”).

19.      MVCI Holidays podniosły, że nie ma podstaw do stwierdzenia nieważności i że nie wpłacono żadnych zaliczek. Tytułem ewentualnym podniosły one, że roszczenie o zwrot ceny i roszczenie z tytułu zapłaty zaliczki uległy przedawnieniu zgodnie z art. 1964 ust. 2 kodeksu cywilnego.

20.      W odniesieniu do roszczenia o zwrot ceny sąd odsyłający wskazuje, że zastosowanie mają ogólne przepisy prawa cywilnego. Zgodnie z prawem i orzecznictwem krajowym, o ile powództwo o stwierdzenie nieważności umowy nie może ulec przedawnieniu, o tyle roszczenie o zwrot płatności dokonanych na podstawie nieważnej umowy podlega przepisom dotyczącym terminu przedawnienia roszczeń obligacyjnych.

21.      W odniesieniu do roszczenia z tytułu zapłaty zaliczki Tribunal Supremo (sąd najwyższy, Hiszpania) stwierdził nieważność zaliczek wpłaconych z tytułu umów timeshare lub podobnych, a także, że zapłata przez przedsiębiorcę dwukrotności części ceny umowy stanowi sankcję cywilną, a jej dochodzenie jest niezależne od odstąpienia od umowy lub jej rozwiązania.

22.      Sąd odsyłający wskazuje, że ani Trybunał, ani Tribunal Supremo (sąd najwyższy) nie wydały rozstrzygnięcia w przedmiocie rozpoczęcia biegu (dies a quo) terminu przedawnienia roszczenia o zwrot ceny lub z tytułu zaliczek.

23.      Sądy krajowe niższej instancji stosowały jednak orzecznictwo Trybunału dotyczące przedawnienia roszczeń restytucyjnych wynikających ze stwierdzenia nieważności nieuczciwych warunków umownych na podstawie dyrektywy 93/13/EWG(7). Zgodnie z tym orzecznictwem ustalenie początku biegu terminu przedawnienia dla wytoczenia powództwa o zwrot płatności dokonanych na podstawie warunku umownego uznanego za nieuczciwy na dzień zawarcia umowy może być sprzeczne z zasadą skuteczności(8). Natomiast termin przedawnienia rozpoczynający bieg w dniu, w którym orzeczenie stwierdzające nieuczciwy charakter warunku umownego staje się prawomocne, jest zgodny z zasadą skuteczności.

24.      Zgodnie z tym orzecznictwem sądy krajowe uznawały, że rozpoczęcie biegu terminu przedawnienia roszczenia o zwrot ceny i roszczenia z tytułu zapłaty zaliczki należy ustalić na dzień, w którym ustalono nieważność umowy nabycia timeshare lub podobnej umowy.

25.      Zdaniem sądu odsyłającego taka wykładnia przepisów dotyczących przedawnienia nie jest prawidłowa w świetle istotnych różnic między, z jednej strony, roszczeniem o zwrot ceny w kontekście stwierdzenia nieważności umowy timeshare (lub podobnej) i roszczeniem z tytułu zapłaty zaliczki, a roszczeniem o zwrot kwot zapłaconych na podstawie nieuczciwego warunku z drugiej strony. W przypadku bowiem stwierdzenia nieuczciwego warunku umownego jest ono uzależnione od uznania przez sąd, że doszło do naruszenia przepisów o umowach konsumenckich zgodnie z kryterium nieuczciwego charakteru i przejrzystości. Natomiast w przypadkach, w których umowa zostaje uznana za nieważną, ponieważ została zawarta „z pominięciem ustawy” lub gdy zapłacono zakazaną zaliczkę, to nieprzestrzeganie wymogów ustawowych może zostać bezpośrednio stwierdzone od samej chwili zawarcia umowy lub zapłaty zaliczki.

26.      Sąd odsyłający wyjaśnia, że podejście to ma zastosowanie w sytuacji, gdy – tak jak w niniejszej sprawie – umowa timeshare lub podobna przekracza maksymalny okres przewidziany prawem lub gdy podniesiono, że taka umowa nie zawiera wskazania księgi wieczystej lokalu mieszkalnego i oznaczonego czasu, którego dotyczy nabyte prawo. Sytuacje te odpowiadają okolicznościom, które mogą zostać ustalone bezpośrednio przez strony umowy bez konieczności uprzedniego stwierdzenia ich wystąpienia przez sąd. To samo dotyczy sytuacji, w której zapłacono zakazane zaliczki.

27.      Sąd odsyłający uważa, że w takich sytuacjach dies a quo roszczenia o zwrot ceny można ustalić na moment zawarcia umowy, a dies a quo roszczenia z tytułu zapłaty zaliczki na moment zapłaty zakazanej zaliczki.

28.      Zdaniem sądu odsyłającego taka wykładnia jest zgodna z zasadą skuteczności z następujących powodów. Po pierwsze, hiszpański porządek prawny przewiduje bardzo długi termin przedawnienia roszczenia o zwrot, wynoszący 15 lat w brzmieniu kodeksu cywilnego obowiązującym do 2015 r. i 5 lat po tej dacie. Po drugie, zwykłe pozasądowe dochodzenie roszczenia jest wystarczające, aby przerwać bieg terminu przedawnienia. Po trzecie, nie istnieje ryzyko, że termin przedawnienia upłynie, zanim konsument mógłby dowiedzieć się, że zawarta umowa lub zapłacona zaliczka są bezwzględnie nieważne, ponieważ podstawa ewentualnej nieważności może zostać stwierdzona od chwili zawarcia umowy lub dokonania płatności.

29.      Zdaniem sądu odsyłającego taka wykładnia przyczynia się również do pewności prawa. Gdyby dies a quo terminu przedawnienia miał zostać ustalony na dzień sądowego stwierdzenia nieważności umowy lub stwierdzenia przez sąd, że doszło do zapłaty zakazanej zaliczki, odpowiednie roszczenia o zwrot ceny lub zwrot zaliczki właściwie nie podlegałyby przedawnieniu.

30.      Wreszcie odmienna wykładnia byłaby sprzeczna z zasadą pewności prawa. Stosunki prawne, o których mowa, mogą sięgać dekad wstecz. Istnieje ryzyko, że skłaniałoby to do strategicznego działania potencjalnych powodów, którzy staraliby się opóźnić występowanie ze swoimi roszczeniami i uzyskać wynikające z tego korzyści ekonomiczne, ponieważ odsetki za opóźnienie są naliczane od dnia zawarcia umowy lub od dnia zapłaty zaliczki.

31.      W tych okolicznościach Juzgado de Primera Instancia no 2 de Marbella (sąd pierwszej instancji nr 2 w Marbelli, Hiszpania) postanowił zawiesić postępowanie i zwrócić się do Trybunału z następującymi pytaniami prejudycjalnymi:

„1)       Czy dyrektywy [94/47] i [2008/122] oraz orzecznictwo [Trybunału] dotyczące zasady skuteczności prawa Unii Europejskiej należy interpretować w ten sposób, że nie stoją one na przeszkodzie przepisowi prawa krajowego lub orzecznictwu krajowemu, które ustalają rozpoczęcie biegu terminu przedawnienia roszczenia o zwrot na chwilę zawarcia umowy timeshare lub podobnej umowy w przypadkach, w których bezwzględna nieważność umowy wynika z okoliczności, które można zauważyć bezpośrednio od chwili zawarcia umowy, takich jak zbyt długi czas trwania lub brak określenia przedmiotu umowy?

2)       Czy dyrektywy [94/47] i [2008/122] oraz orzecznictwo [Trybunału] dotyczące zasady skuteczności prawa Unii Europejskiej należy interpretować w ten sposób, że nie stoją one na przeszkodzie przepisowi prawa krajowego lub orzecznictwu krajowemu, które ustalają rozpoczęcie biegu terminu przedawnienia roszczenia o zapłatę części ceny umownej z tytułu zaliczek na chwilę dokonania zakazanych płatności w ramach umowy timeshare lub podobnej umowy?”.

32.      Uwagi na piśmie przedstawili GQ, IF, MVCI Holidays, rząd hiszpański oraz Komisja Europejska.

IV.    Ocena

A.      Pytanie pierwsze

33.      Tytułem wstępu należy przypomnieć, że zgodnie z utrwalonym orzecznictwem w ramach ustanowionej w art. 267 TFUE procedury współpracy między sądami krajowymi a Trybunałem do tego ostatniego należy udzielenie sądowi krajowemu użytecznej odpowiedzi, która umożliwi mu rozstrzygnięcie zawisłego przed nim sporu. Mając to na uwadze, Trybunał powinien w razie potrzeby przeformułować przedłożone mu pytania. W tym względzie do Trybunału należy wskazanie na podstawie całości informacji przedstawionych przez sąd krajowy, a w szczególności na podstawie uzasadnienia postanowienia odsyłającego, elementów prawa Unii, które wymagają wykładni w świetle przedmiotu sporu(9).

34.      Sprawa w postępowaniu przed sądem odsyłającym dotyczy dwóch umów timeshare lub podobnych. Umowa zawarta w dniu 23 maja 2007 r. jest objęta czasowym zakresem stosowania dyrektywy 94/47, podczas gdy umowa zawarta w dniu 21 marca 2016 r. jest objęta czasowym zakresem stosowania dyrektywy 2008/122.

35.      Z informacji przedstawionych we wniosku o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym wynika, że w ramach powództwa o stwierdzenie nieważności umów timeshare (lub podobnych) będących przedmiotem postępowania przed sądem odsyłającym konsumenci powołują się na naruszenie wymogów prawnych w zakresie, w jakim umowy te przekraczały maksymalny okres dozwolony przez prawo hiszpańskie. Podnoszą oni również, że umowy nie zawierają wskazania księgi wieczystej lokalu mieszkalnego i oznaczonego czasu, którego dotyczy nabyte prawo, w związku z czym nie określają one wyraźnie przedmiotu umowy.

36.      Zgodnie z art. 3 ust. 1 dyrektywy 94/47 i art. 4 dyrektywy 2008/122 przedsiębiorca jest zobowiązany do dostarczenia konsumentowi określonych informacji przed zawarciem umowy(10). Z art. 3 ust. 2 i art. 4 dyrektywy 94/47 oraz z art. 5 ust. 2 dyrektywy 2008/122 wynika, że informacje te muszą zostać zawarte w umowie, stanowiąc jej integralną część(11).

37.      Zatem poprzez pytanie pierwsze sąd odsyłający dąży w istocie do ustalenia, czy art. 3 i 4 dyrektywy 94/47 oraz art. 4 i 5 dyrektywy 2008/122 w związku z zasadą skuteczności należy interpretować w ten sposób, że nie stoją one na przeszkodzie przepisom lub orzecznictwu krajowemu, zgodnie z którymi termin przedawnienia roszczenia o zwrot kwot zapłaconych przez konsumenta na podstawie nieważnej umowy timeshare (lub podobnej) rozpoczyna bieg z dniem zawarcia tej umowy, w sytuacji, w której nieważność tej umowy wynika z okoliczności, które mogą zostać bezpośrednio ustalone w chwili jej zawarcia, takich jak zbyt długi czas trwania umowy lub brak określenia jej przedmiotu.

1.      Dopuszczalność

38.      Komisja i rząd hiszpański wyrażają wątpliwości co do dopuszczalności pytania pierwszego. W szczególności obie te strony wskazują, że dyrektywy w sprawie umów timeshare nie zawierają przepisów dotyczących maksymalnego czasu trwania umowy timeshare (lub podobnej) ani ewentualnej nieważności umowy w przypadku przekroczenia tego okresu. Zasada maksymalnego czasu trwania umowy nie jest zatem objęta zakresem stosowania tych dyrektyw. Zdaniem Komisji to samo dotyczy identyfikacji nieruchomości w (hiszpańskich) księgach wieczystych. Rząd hiszpański podnosi, że chociaż dokładny opis przedmiotu umowy jest częściowo regulowany przez te dyrektywy, brak zapewnienia takiego opisu przez przedsiębiorcę nie wiąże się z żadnymi konkretnymi konsekwencjami.

39.      Należy pamiętać, że zgodnie z utrwalonym orzecznictwem, w ramach ustanowionej w art. 267 TFUE współpracy między Trybunałem i sądami krajowymi, wyłącznie do sądu krajowego, przed którym zawisł spór i który powinien przyjąć na siebie odpowiedzialność za mające zapaść orzeczenie sądowe, należy dokonanie oceny, w świetle szczególnych okoliczności sprawy, zarówno konieczności wydania orzeczenia w trybie prejudycjalnym po to, aby tenże sąd krajowy był w stanie wydać swoje orzeczenie, jak i znaczenia dla sprawy pytań zadanych Trybunałowi. W związku z tym, jeśli postawione pytania dotyczą wykładni prawa Unii, Trybunał jest co do zasady zobowiązany do wydania orzeczenia. Wynika stąd, że pytania dotyczące prawa Unii korzystają z domniemania posiadania znaczenia dla sprawy(12).

40.      Odrzucenie przez Trybunał wniosku sądu krajowego jest możliwe tylko wtedy, gdy jest oczywiste, że wykładnia prawa Unii, o którą wnioskowano, nie ma żadnego związku ze stanem faktycznym lub przedmiotem sporu przed sądem krajowym, gdy problem jest natury hipotetycznej bądź gdy Trybunał nie dysponuje elementami stanu faktycznego albo prawnego, które są konieczne do udzielenia użytecznej odpowiedzi na pytania, które zostały mu przedstawione(13).

41.      W niniejszej sprawie pierwsze pytanie prejudycjalne wymaga wyjaśnienia zakresu informacji, których przedsiębiorca jest zobowiązany udzielić konsumentowi przed zawarciem umowy i przy zawieraniu umowy. Dotyczy ono również konsekwencji, jakie państwa członkowskie przewidują w przypadku nieprzestrzegania przez przedsiębiorcę przepisów krajowych przyjętych na podstawie dyrektyw w sprawie umów timeshare, a także oceny mających zastosowanie przepisów krajowych dotyczących terminów przedawnienia w świetle zasady skuteczności.

42.      W tych okolicznościach uważam, że pierwsze pytanie prejudycjalne jest dopuszczalne.

2.      Istota sprawy

43.      W celu udzielenia odpowiedzi na pytanie pierwsze należy najpierw zbadać, czy przepisy prawa krajowego, które zdaniem GQ i IF zostały naruszone w niniejszej sprawie, są objęte zakresem stosowania dyrektyw w sprawie umów timeshare. Jedynie w przypadku spełnienia tego warunku krajowe przepisy regulujące termin przedawnienia roszczenia o zwrot ceny wynikającego z nieważności umowy timeshare (lub podobnej) musiałyby spełniać wymogi określone w tych dyrektywach(14).

a)      Wymogi informacyjne i zakres dyrektyw w sprawie umów timeshare

44.      W pierwszej kolejności, co się tyczy krajowego wymogu maksymalnego okresu obowiązywania umowy timeshare (lub podobnej)(15), należy zauważyć, co wskazywały rząd hiszpański i Komisja, że taki wymóg nie wynika z dyrektyw w sprawie umów timeshare. W dyrektywach w sprawie umów timeshare określono minimalny okres obowiązywania umowy timeshare (lub podobnej)(16), ale nie określono maksymalnego okresu obowiązywania.

45.      Dyrektywa 94/47 jest dyrektywą przewidującą minimalną harmonizację(17). W związku z tym państwa członkowskie zachowały uprawnienie do wprowadzenia wymogu maksymalnego okresu obowiązywania umowy, bardziej korzystnego dla konsumentów.

46.      Dyrektywa 2008/122 jest dyrektywą przewidującą maksymalną harmonizację. Jak wynika z motywu 3 tej dyrektywy, państwa członkowskie nie mają możliwości utrzymywania ani wprowadzania do ustawodawstwa krajowego przepisów odbiegających od tych, które ustanowiono w tej dyrektywie. Jednakże, jak wynika z tego motywu, w braku takich zharmonizowanych przepisów państwa członkowskie „powinny mieć możliwość utrzymania w mocy lub wprowadzenia przepisów krajowych zgodnych z prawem [Unii]”.

47.      Jak wspomniano, kwestia maksymalnego okresu obowiązywania umowy nie została zharmonizowana poprzez dyrektywę 2008/122. W związku z tym państwo członkowskie pozostaje uprawnione do utrzymania lub wprowadzenia takiego wymogu, w zakresie w jakim nie wydaje się, by mogło to mieć wpływ na jakikolwiek inny zharmonizowany przepis tej dyrektywy. Tak więc przepisy krajowe regulujące skutki naruszenia tego wymogu oraz termin przedawnienia, w którym można dochodzić roszczenia o zwrot ceny, należą do kompetencji zachowanej przez państwa członkowskie. W tych okolicznościach nie ma potrzeby dokonywania oceny tych przepisów krajowych w świetle zasady skuteczności(18).

48.      W drugiej kolejności, co do wymogu określenia przedmiotu umowy, sąd odsyłający odniósł się w szczególności do obowiązku poinformowania konsumenta o księdze wieczystej nieruchomości i o oznaczonym czasie, którego dotyczy nabyte prawo(19).

49.      Należy podkreślić, że dyrektywy w sprawie umów timeshare wymagają, aby umowa zawierała dokładny i szczegółowy opis nieruchomości i jej lokalizacji(20). W dyrektywach tych nie ma dalszych wskazówek co do konkretnych elementów, które spełniałyby ten wymóg. Należy przypomnieć w tym względzie, że z art. 288 TFUE wynika, iż państwa członkowskie są zobowiązane, dokonując transpozycji dyrektywy, zapewnić jej pełną skuteczność, przy czym dysponują szerokim zakresem uznania w kwestii wyboru formy i środków służących zapewnieniu jej wykonania(21).

50.      Implementacja wymogu dokładnego i szczegółowego opisu zgodnie z dyrektywami w sprawie umów timeshare należy do państw członkowskich. Państwo członkowskie może zatem ustanowić wskazanie księgi wieczystej prowadzonej dla danej nieruchomości jako konkretny środek zapewniający spełnienie tego wymogu. Informacje dotyczące identyfikacji nieruchomości należy zatem uznać za objęte zakresem stosowania dyrektyw w sprawie umów timeshare.

51.      Odnośnie do oznaczonego czasu, którego dotyczy nabyte prawo, to okres ten stanowi część informacji, których należy udzielić konsumentowi(22).

52.      Zatem krajowy wymóg jasnego określenia przedmiotu umowy, przynajmniej w odniesieniu do określenia okresu obowiązywania prawa do korzystania z nieruchomości(23), należy uznać za objęty zakresem stosowania dyrektywy 94/47 i dyrektywy 2008/122.

b)      Termin przedawnienia roszczenia o zwrot ceny

53.      Na wstępie należy przypomnieć, że jeżeli przed zawarciem umowy timeshare (lub podobnej) konsument nie otrzymał odpowiednich informacji, konsumentowi przysługuje przedłużony termin na odstąpienie od umowy(24). Dyrektywy w sprawie umów timeshare nie przewidują konkretnej sankcji, w szczególności gdy po upływie terminu odstąpienia od umowy przedsiębiorca nie dopełnił wymogów informacyjnych określonych w tych dyrektywach. W takiej sytuacji do państw członkowskich należy ustanowienie odpowiednich sankcji, oprócz prawa do odstąpienia od umowy(25). Zgodnie z art. 15 ust. 2 dyrektywy 2008/122 sankcje te muszą być skuteczne, proporcjonalne i odstraszające.

54.      Jak wynika z postanowienia odsyłającego, w prawie hiszpańskim naruszenie obowiązków informacyjnych przed zawarciem umowy i przy zawieraniu umowy skutkuje nieważnością umowy, powodującą powstanie uprawnienia do zwrotu wszelkich uiszczonych kwot(26). To uprawnienie do zwrotu ceny zostało zinterpretowane w orzecznictwie krajowym jako obejmujące kwoty wpłacone proporcjonalnie do pozostałego okresu obowiązywania umowy w celu uwzględnienia korzystania z rzeczy(27).

55.      Z postanowienia odsyłającego wynika również, że terminy przedawnienia powództwa o stwierdzenie nieważności umowy timeshare (lub podobnej) i roszczenia o zwrot ceny podlegają ogólnym przepisom prawa cywilnego dotyczącym przedawnienia. Zgodnie z tymi ogólnymi przepisami powództwo o stwierdzenie nieważności umowy nie podlega żadnemu terminowi przedawnienia. Natomiast roszczenie o zwrot kwot uiszczonych na podstawie nieważnej umowy podlega ogólnemu terminowi przedawnienia roszczeń obligacyjnych. W braku szczególnego przepisu stanowiącego inaczej początkiem biegu terminu przedawnienia (dies a quo) roszczenia o zwrot ceny jest moment, w którym powództwo może zostać wytoczone(28). W przypadku umów timeshare (lub podobnych) zdaniem sądu odsyłającego za moment ten należy uznać zawarcie umowy.

56.      Sąd odsyłający powziął wątpliwości co do tego, czy w odniesieniu do umów timeshare (lub podobnych) uznanych za nieważne mają zastosowanie ogólne przepisy dotyczące przedawnienia, czy też powinien on zastosować do umów timeshare (lub podobnych) orzecznictwo Trybunału dotyczące nieuczciwych warunków(29). Jeżeli orzecznictwo to ma zastosowanie, bieg terminu przedawnienia powinien raczej rozpocząć się w chwili wydania prawomocnego wyroku stwierdzającego nieważność umowy.

57.      W tym względzie należy zauważyć, że dyrektywy w sprawie umów timeshare nie przewidują szczególnych przepisów dotyczących terminu przedawnienia mającego zastosowanie do krajowych środków prawnych przewidzianych w razie nieprzestrzegania przez przedsiębiorcę obowiązków informacyjnych.

58.      Zgodnie z utrwalonym orzecznictwem w braku uregulowań unijnych w danej dziedzinie do wewnętrznego porządku prawnego każdego państwa członkowskiego należy, zgodnie z zasadą autonomii proceduralnej, określenie zasad proceduralnych dotyczących środków prawnych mających na celu zapewnienie ochrony uprawnień podmiotów prawa wynikających z prawa Unii, pod warunkiem jednak, że nie są one mniej korzystne niż przepisy regulujące podobne sytuacje podlegające prawu wewnętrznemu (zasada równoważności) i że nie czynią one w praktyce niemożliwym lub nadmiernie utrudnionym wykonywania uprawnień wynikających z prawa Unii (zasada skuteczności)(30).

59.      Zasada skuteczności znajduje również odzwierciedlenie w art. 13 dyrektywy 2008/122, który przewiduje ogólną regułę co do dochodzenia praw na drodze sądowej lub administracyjnej, zgodnie z którą państwa członkowskie zapewniają w interesie konsumentów odpowiednie i skuteczne środki służące zagwarantowaniu przestrzegania przez przedsiębiorców tej dyrektywy.

60.      Jeśli chodzi o zasadę skuteczności, jedyną będącą przedmiotem niniejszej sprawy, to należy zauważyć, że każdy przypadek, w którym powstaje pytanie, czy krajowe przepisy proceduralne czynią niemożliwym lub nadmiernie utrudnionym stosowanie prawa Unii, należy rozpatrywać z uwzględnieniem miejsca danego przepisu w całości procedury, jej przebiegu i jej cech szczególnych, przed poszczególnymi sądami krajowymi. Z tej perspektywy należy rozważyć w razie potrzeby zasady leżące u podstaw krajowego systemu sądownictwa, takie jak ochrona prawa do obrony, zasada pewności prawa i prawidłowy przebieg postępowania(31).

61.      Co się tyczy analizy cech terminu przedawnienia rozpatrywanego w postępowaniu przed sądem odsyłającym, analiza ta musi dotyczyć długości tego terminu oraz zasad jego stosowania, w tym sposobu, w jaki następuje rozpoczęcie biegu przez ten termin(32).

62.      Po pierwsze, co się tyczy długości terminu przedawnienia roszczenia o zwrot ceny umowy timeshare (lub podobnej), która została uznana za nieważną, z orzecznictwa Trybunału wynika, że wyznaczenie rozsądnych terminów do wniesienia środków zaskarżenia pod rygorem prekluzji w interesie pewności prawa nie uniemożliwia lub nie czyni nadmiernie utrudnionym wykonywania praw przyznanych w porządku prawnym Unii, jeśli terminy te są rzeczywiście wystarczające na przygotowanie i wniesienie przez konsumenta skutecznego środka odwoławczego(33).

63.      Trybunał przyznał bowiem, że ochrona konsumenta nie jest bezwarunkowa i że wyznaczenie rozsądnych terminów zaskarżenia pod rygorem prekluzji w interesie pewności prawa jest zgodne z prawem Unii(34).

64.      W niniejszej sprawie termin przedawnienia roszczenia o zwrot ceny wynosił wcześniej 15 lat, a następnie został skrócony do 5 lat. Jeżeli terminy te są ustalone i znane z wyprzedzeniem, co do zasady są one wystarczające na przygotowanie i wniesienie przez konsumenta skutecznego pozwu(35). Jest tak tym bardziej, że – jak wyjaśnił sąd odsyłający – przepisy krajowe pozwalają na przerwanie biegu terminu przedawnienia poprzez zwykłe pozasądowe dochodzenie roszczenia(36).

65.      Po drugie, co się tyczy rozpoczęcia biegu terminu przedawnienia, Trybunał orzekł w kontekście dyrektywy 93/13, że data zawarcia umowy zawierającej nieuczciwy warunek nie może jako taka stanowić początku biegu terminu przedawnienia(37).

66.      To stwierdzenie Trybunału opiera się na pewnych istotnych kwestiach dotyczących zasadniczo gorszej pozycji konsumenta wobec przedsiębiorcy, braku świadomości konsumenta co do nieuczciwych warunków lub braku świadomości co do zakresu jego praw oraz, w stosownym przypadku, długiego okresu obowiązywania umowy zawierającej nieuczciwy warunek(38).

67.      W tym kontekście Trybunał orzekł, że stosowanie terminu przedawnienia, który rozpoczyna bieg z chwilą zawarcia umowy, w zakresie, w jakim oznacza to, że konsument może dochodzić zwrotu opłat uiszczonych na podstawie warunku umownego uznanego za nieuczciwy jedynie przez pewien okres od podpisania umowy, niezależnie od tego, czy miał lub mógł mieć, rozsądnie rzecz ujmując, świadomość nieuczciwego charakteru tego warunku, może czynić nadmiernie utrudnionym korzystanie z praw przyznanych konsumentowi przez dyrektywę 93/13, a w konsekwencji naruszać zasadę skuteczności w związku z zasadą pewności prawa(39).

68.      Natomiast w dniu, w którym orzeczenie stwierdzające nieuczciwy charakter danego warunku umownego i stwierdzające jego nieważność z tego powodu staje się prawomocne, zasadniczo należy uznać, że konsument ma niewątpliwą wiedzę o nieprawidłowości tego warunku. To zatem co do zasady od tej daty konsument jest w stanie skutecznie dochodzić praw przyznanych mu przez dyrektywę 93/13(40).

69.      Trybunał wyjaśnił jednak, że dyrektywa 93/13 nie stoi na przeszkodzie temu, by przedsiębiorca miał możliwość wykazania, że konsument wiedział lub mógł racjonalnie wiedzieć o tym fakcie przed wydaniem wyroku stwierdzającego nieważność tego warunku(41).

70.      W tym względzie należy zauważyć, że podobnie jak w wypadku dyrektywy 93/13 oraz innych dyrektyw Unii w dziedzinie ochrony konsumentów reżim ochronny ustanowiony przez dyrektywy w sprawie umów timeshare opiera się na założeniu, iż konsument znajduje się w gorszym położeniu niż przedsiębiorca, zarówno pod względem możliwości negocjacyjnych, jak i ze względu na stopień poinformowania, i w związku z tym godzi się on na postanowienia umowne sporządzone uprzednio przez przedsiębiorcę, nie mając wpływu na ich treść(42).

71.      Umowy timeshare (lub podobne) mają często charakter transgraniczny, to znaczy są zawierane w innym państwie niż państwo pochodzenia konsumenta, a nieruchomości będące przedmiotem umowy znajdują się w obcych państwach(43). Ponadto, jak już wskazano powyżej, umowy te są zawierane na długie okresy i wiążą się z długoterminowymi zobowiązaniami lub znacznym ryzykiem finansowym dla konsumentów(44).

72.      Podstawowe znaczenie dla konsumenta ma poinformowanie go przed zawarciem umowy timeshare (lub podobnej) i w chwili jej zawierania o warunkach umowy i konsekwencjach jej zawarcia. To w szczególności na podstawie tych właśnie informacji konsument podejmuje decyzję, czy zamierza związać się warunkami sporządzonymi uprzednio przez przedsiębiorcę(45).

73.      W związku z tym obowiązek informacyjny jest niezbędny do umożliwienia konsumentom poznania ich praw i obowiązków. Mówiąc dokładniej, zaznajomienie się przez konsumenta z elementami, jakie powinna obowiązkowo zawierać umowa timeshare, i ich dobre zrozumienie przez niego są konieczne do prawidłowego wykonania tej umowy, w szczególności do korzystania z przysługujących mu praw(46).

74.      Biorąc pod uwagę fundamentalne znaczenie obowiązków informacyjnych i świadomości konsumenta co do jego praw, należy rozważyć, czy istnieje ryzyko, że uprawnienie do zwrotu na podstawie nieważnej umowy timeshare (lub podobnej) może wygasnąć, zanim konsument będzie w stanie stwierdzić, że te informacje nie zostały mu udzielone.

75.      Co się tyczy pewnych bardziej opisowych informacji, takich jak tożsamość przedsiębiorcy, opis nieruchomości lub informacje dotyczące wyposażenia i obsługi, na pierwszy rzut oka wydaje się, że właściwie poinformowany oraz dostatecznie uważny i rozsądny przeciętny konsument może zorientować się co do braku tych informacji w chwili zaznajomienia się z nieruchomością.

76.      Jednakże ostateczna ocena rzeczywistej możliwości dowiedzenia się przez konsumenta o odpowiednich brakujących informacjach zależy od dokładnego sformułowania i okoliczności umowy. O ile stwierdzenie braku informacji na temat nieruchomości wydaje się łatwiejsze w przypadku, gdy prawa do korzystania w oznaczonym czasie dotyczą określonej indywidualnie nieruchomości, o tyle może tak nie być w przypadku, gdy prawa te dotyczą różnych możliwych miejsc zakwaterowania(47).

77.      Ryzyko braku świadomości jest większe w odniesieniu do informacji dotyczących wykonywania praw wynikających z umowy timeshare (lub podobnej). Chodzi w szczególności o informacje mające wpływ na zobowiązania finansowe konsumenta w dłuższej perspektywie, o których braku konsument może dowiedzieć się dopiero w trakcie wykonywania umowy, po znacznym upływie czasu.

78.      Informacje o kosztach, prawie do rozwiązania umowy oraz prawie do odsprzedaży praw wynikających z umowy szczególnie dobrze ilustrują tę kwestię(48). Najprawdopodobniej konsument dowie się o brakujących informacjach na temat metody obliczania ewentualnego wzrostu kosztów i opłat za utrzymanie w momencie, gdy przedsiębiorca będzie usiłował dochodzić tych kosztów od konsumenta. To samo dotyczy na przykład informacji o rozwiązaniu umowy lub o możliwości przystąpienia do systemu odsprzedaży praw wynikających z umowy. Konsument może nie wiedzieć o ewentualnych ograniczeniach i kosztach związanych z prawem rozwiązania umowy lub prawem odsprzedaży praw wynikających z umowy do czasu, gdy faktycznie będzie próbował skorzystać z tych praw(49).

79.      Należy również mieć na uwadze, że art. 4 ust. 1 dyrektywy 2008/122 wyraźnie stanowi, że przedsiębiorca dostarcza konsumentowi „w sposób jasny i zrozumiały […] dokładne i wystarczające” informacje. Niejasny lub niekompletny charakter informacji może wpłynąć na możliwość oceny przez konsumenta zakresu jego praw i obowiązków i pozbawić go możliwości wykonywania jego praw(50).

80.      We wszystkich tych sytuacjach, gdyby konsument był uprawniony do dochodzenia zwrotu płatności dokonanych na podstawie nieważnej umowy jedynie w ciągu pierwszych pięciu lat (zgodnie z terminem przedawnienia mającym obecnie zastosowanie w prawie cywilnym) po podpisaniu umowy timeshare (lub podobnej), istniałoby ryzyko, że termin przedawnienia upłynie przed zakończeniem umowy timeshare, nawet jeśli znaczenie brakujących informacji zostałoby dostrzeżone dopiero na późniejszym etapie wykonywania umowy.

81.      Taki system przedawnienia może systematycznie pozbawiać konsumentów możliwości żądania zwrotu dokonanych płatności z powodu nieważności umowy, przewidzianej w prawie krajowym jako konsekwencja naruszenia obowiązków informacyjnych przed zawarciem umowy.

82.      Może on również podważać skuteczny i odstraszający charakter nieważności umowy, stanowiącej skutek naruszenia wymogów informacyjnych. Gdyby konsumenci mieli prawo domagać się stwierdzenia nieważności umowy, ale nie mieli uprawnienia do zwrotu dokonanych płatności, wiązałoby się to z ryzykiem uzyskania przez jedną ze stron nienależnej korzyści ze szkodą dla drugiej strony. Jak podnieśli w istocie GQ i IF, przedsiębiorca po uzyskaniu pełnego prawa do korzystania z nieruchomości mógłby ponownie umieścić ją na rynku timeshare (lub rynku najmu/obrotu nieruchomościami), podczas gdy konsument utraciłby przyszłe korzystanie z nieruchomości i kwoty już zapłacone za takie korzystanie.

83.      W związku z tym, jeśli chodzi o początek biegu terminu przedawnienia rozpatrywanego w postępowaniu przed sądem odsyłającym, istnieje znaczne ryzyko, że biorąc pod uwagę sposób, w jaki termin ten jest ustalany, skorzystanie przez konsumenta z przysługujących mu praw w sytuacji naruszenia obowiązków informacyjnych będzie w praktyce niemożliwe lub nadmiernie utrudnione.

84.      Z kolei w momencie wydania prawomocnego orzeczenia stwierdzającego nieważność umowy konsument będzie co do zasady w pełni wiedział o swoich prawach i będzie mógł wszcząć postępowanie w przedmiocie zwrotu.

85.      Wreszcie w zakresie, w jakim sąd odsyłający zwraca się o wyjaśnienie, czy ustalenie początku biegu terminu przedawnienia na dzień późniejszy niż zawarcie umowy mogłoby być sprzeczne z zasadą pewności prawa i zachęcać konsumentów do strategicznego planowania sporów sądowych, należy zauważyć, że nie dostarczając obowiązkowych informacji przed zawarciem umowy lub przy jej zawieraniu i nie podając takich informacji na jakimkolwiek późniejszym etapie wykonywania umowy, przedsiębiorca sam stwarza sytuację, której zakazują dyrektywy w sprawie timeshare(51). Ponadto, jak wyjaśnił sąd odsyłający, roszczenie o zwrot ceny nie dotyczy wszystkich zapłaconych kwot, ponieważ wyłączony jest okres, w którym nieruchomość była użytkowana (lub przynajmniej była dostępna do użytkowania).

86.      Jednakże zasada skuteczności nie stoi na przeszkodzie temu, by przedsiębiorca miał prawo wykazać, że konsument wiedział lub mógł racjonalnie wiedzieć o naruszeniu obowiązku informacyjnego przed wydaniem orzeczenia stwierdzającego nieważność umowy (z powodu tego naruszenia). W takiej sytuacji bieg terminu przedawnienia rozpoczyna się z chwilą dowiedzenia się o tym przez konsumenta(52).

87.      W świetle powyższych rozważań uważam, że art. 3 i 4 dyrektywy 97/47 oraz art. 4 i 5 dyrektywy 2008/122 w związku z zasadą skuteczności należy interpretować w ten sposób, że stoją one na przeszkodzie przepisom lub orzecznictwu krajowemu, zgodnie z którymi termin przedawnienia roszczenia o zwrot kwot zapłaconych przez konsumenta na podstawie nieważnej umowy timeshare (lub podobnej) rozpoczyna bieg z dniem zawarcia tej umowy, niezależnie od tego, czy konsument wiedział lub mógł się dowiedzieć o informacjach, których przedsiębiorca mu nie dostarczył lub które dostarczył w sposób niejasny. Co do zasady konsument ma pełną wiedzę o swoich prawach w momencie wydania prawomocnego orzeczenia stwierdzającego nieważność umowy. Jednakże zasada skuteczności nie stoi na przeszkodzie temu, by przedsiębiorca miał prawo wykazać, że konsument wiedział lub mógł racjonalnie wiedzieć o przyczynach nieważności umowy przed tą datą.

B.      Pytanie drugie

88.      Artykuł 6 dyrektywy 94/47 i art. 9 dyrektywy 2008/122 zakazują konsumentowi wpłacania zaliczek przed upływem okresu, w którym może on skorzystać z prawa odstąpienia od umowy.

89.      Poprzez pytanie drugie, w świetle orzecznictwa przytoczonego w pkt 33 niniejszej opinii, sąd odsyłający dąży w istocie do ustalenia, czy art. 6 dyrektywy 94/47 i art. 9 dyrektywy 2008/122 w związku z zasadą skuteczności należy interpretować w ten sposób, że nie stoją one na przeszkodzie ustawodawstwu lub orzecznictwu krajowemu, zgodnie z którymi termin przedawnienia roszczenia o zwrot (części ceny umownej z tytułu zapłaty) zaliczki, rozpoczynał bieg z dniem, w którym te zakazane zaliczki zostały wpłacone na podstawie umowy timeshare lub podobnej umowy.

90.      Z motywów 11 i 12 dyrektywy 94/47 oraz z motywu 11 dyrektywy 2008/122 wynika, że zakaz zaliczek ma na celu wzmocnienie ochrony konsumentów wynikającej z prawa do odstąpienia od umowy. Prawo do odstąpienia od umowy ustanawia się w celu umożliwienia konsumentom pełnego zrozumienia ich praw i obowiązków wynikających z umowy. Gdyby przedsiębiorca mógł żądać zaliczki w okresie, w którym można skorzystać z prawa do odstąpienia od umowy, mogłoby to zniechęcić konsumenta do korzystania z tego prawa.

91.      Z art. 10 dyrektywy 94/47 i z art. 15 dyrektywy 2008/122 wynika również, że za wprowadzenie systemu sankcji za naruszenie zakazu zaliczek odpowiadają państwa członkowskie.

92.      Z postanowienia odsyłającego wynika, że zgodnie z prawem hiszpańskim zaliczki są zakazane, a naruszenie tego zakazu pociąga za sobą obowiązek zwrotu przez przedsiębiorcę dwukrotności kwot otrzymanych z tytułu zaliczki.

93.      Powstało pytanie, czy zasada skuteczności(53) stoi na przeszkodzie temu, aby początek biegu terminu przedawnienia roszczenia z tytułu zapłaty zaliczki został ustalony na dzień, w którym zaliczki te zostały wpłacone (zgodnie z ogólnymi przepisami prawa cywilnego). Podobnie jak w przypadku pytania pierwszego, sąd odsyłający ma wątpliwości w szczególności co do tego, czy orzecznictwo Trybunału wypracowane w kontekście nieuczciwych warunków należy stosować na gruncie dyrektyw w sprawie umów timeshare.

94.      W tym względzie, jak już wskazano powyżej(54), należy mieć na uwadze, że orzecznictwo Trybunału w zakresie przepisów krajowych dotyczących terminu przedawnienia co do zwrotu kwot zapłaconych na podstawie nieuczciwych warunków odwołuje się do szeregu okoliczności, w tym gorszej pozycji konsumenta oraz faktu, że konsument może nie wiedzieć o nieuczciwym charakterze warunku zawartego w umowie lub nie być świadomym zakresu swoich praw.

95.      Jak również wskazano powyżej(55), w kontekście umów timeshare konsument znajduje się w gorszej pozycji względem przedsiębiorcy. Właśnie z tego powodu ustawodawca unijny zakazuje zaliczek, tak aby konsument nie był zniechęcany do korzystania z przysługującego mu prawa do odstąpienia od umowy.

96.      Jednakże w przeciwieństwie do nieuczciwych warunków, o których mowa w dyrektywie 93/13 i wymogów informacyjnych przewidzianych w dyrektywach w sprawie umów timeshare poziom narażenia konsumentów na ryzyko, że termin przedawnienia upłynie zanim dowiedzą się oni o przysługujących im prawach, nie jest taki sam w odniesieniu do zakazu zaliczek.

97.      W przypadku umów zawieranych na dłuższy okres konsument może dowiedzieć się o nieuczciwym charakterze warunku na późniejszym etapie, jeżeli warunek ten ma wpływ na jego zobowiązanie umowne lub jest wobec niego wykonywany. Podobnie z powodów, które już wymieniłam(56), konsument może dowiedzieć się o brakujących lub niejasnych informacjach (które mogą mieć wpływ na ocenę jego własnych praw) dopiero na późniejszym etapie wykonywania umowy timeshare (lub podobnej). Skutki naruszenia przez przedsiębiorcę jego obowiązków mogą wystąpić dopiero w trakcie trwania stosunku umownego. Dopóki przedsiębiorca nie dostarczy informacji, dopóty trwa naruszanie odpowiednich wymogów prawnych.

98.      Natomiast zakaz zaliczek dotyczy pojedynczego naruszenia, którego skutki mogą wystąpić na wcześniejszym etapie stosunku umownego. Nie istnieje rzeczywiste ryzyko, że konsument dowie się o zakazie dopiero kilka lat po dokonaniu płatności, na przykład przy okazji nałożenia na niego opłaty lub w chwili, w której zamierzałby skorzystać z określonych praw.

99.      Należy również zauważyć, że cel ochronny zakazu zaliczek ma duże znaczenie na początku stosunku umownego. Zakaz jest ustanowiony po to, aby nie zniechęcać konsumenta do odstąpienia od umowy. Jednakże cel ten traci na znaczeniu wraz z upływem kolejnych lat wykonywania umowy. Wydaje się, że jest tak tym bardziej w sytuacji takiej, jak rozpatrywana w postępowaniu przed sądem odsyłającym, w której konsument nie tylko nie odstąpił od umowy, lecz zawarł nową umowę timeshare (lub podobną) dziewięć lat po zawarciu pierwszej umowy.

100. Ponadto, jak zasadniczo podniosła Komisja, faktyczna możliwość dowiedzenia się przez konsumenta o jego prawach nie jest taka sama w przypadku nieuczciwego warunku, jak w przypadku prawnego zakazu zaliczek. Mimo że nieuczciwy warunek umowny jest uważany za nieistniejący, to stwierdzenie jego nieuczciwego charakteru wymaga co do zasady sądowej oceny klauzuli umownej, czego nie można oczekiwać od konsumenta. Kwestia zgodności z wymogami informacyjnymi określonymi w dyrektywach w sprawie umów timeshare również może wymagać wykładni sądowej.

101. Zakaz zaliczek nie wymaga jednak wykładni. Takie zaliczki są zakazane i jest to wyraźnie określone w dyrektywach w sprawie umów timeshare i w krajowych przepisach implementujących. Istnienie tego zakazu może zostać ustalone przez właściwie poinformowanego oraz dostatecznie uważnego i rozsądnego przeciętnego konsumenta. Wystarczy, aby konsument obliczył, czy zaliczki zostały wpłacone w okresie na odstąpienie od umowy.

102. Nie sądzę, aby można było wyciągnąć inny wniosek z orzecznictwa Trybunału, zgodnie z którym nie można oczekiwać, że konsument będzie dokonywał czynności związanych z analizą prawną(57). Orzecznictwo to dotyczyło sytuacji, w której nie można było domniemywać, że konsument mógł racjonalnie wiedzieć, iż warunek zawarty w jego umowie ma zakres równoważny ze standardowym warunkiem uznanym za nieuczciwy przez krajowy sąd najwyższy państwa członkowskiego. Jest to sytuacja oczywiście odmienna od sytuacji, w której zakaz ustanawia prawodawca.

103. Ustanowienie rozsądnego terminu przedawnienia po wpłaceniu zaliczki również zapewnia pewność prawa w sytuacji wyraźnego zakazu. Żądanie zapłaty kary pieniężnej za zaliczkę wpłaconą wiele lat wstecz może powodować problemy dowodowe i naruszać prawo strony przeciwnej do obrony(58). Ponadto, jak wyjaśnił sąd odsyłający, stwarza to ryzyko, że strona żądająca zapłaty sankcji będzie żądać nałożenia tej sankcji najpóźniej, jak to możliwe, w celu otrzymania odsetek od zwracanej kwoty, mimo że okoliczności zakazu są jasne na początku stosunku umownego.

104. W postępowaniu przed sądem odsyłającym, zgodnie z przepisami ogólnymi prawa cywilnego, termin przedawnienia roszczenia z tytułu zapłaty zaliczki dla konsumenta wynosi 5 lat (i 15 lat zgodnie z poprzednio obowiązującą wersją kodeksu cywilnego) od momentu dokonania płatności. Okres ten wydaje się wystarczająco długi, aby umożliwić konsumentowi wystąpienie z roszczeniem dotyczącym sankcji. Jest tak tym bardziej, jak zauważył sąd odsyłający, że pozasądowe dochodzenie roszczenia wystarcza do przerwania biegu tego terminu.

105. Z tego względu uważam, że zasada skuteczności nie stoi na przeszkodzie przepisowi dotyczącemu przedawnienia roszczenia o zwrot ceny umowy w przypadku naruszenia zakazu zaliczek opartemu na ogólnym prawie cywilnym.

106. W świetle powyższego uważam, że art. 6 dyrektywy 94/47 i art. 9 dyrektywy 2008/122 w związku z zasadą skuteczności prawa Unii należy interpretować w ten sposób, że nie stoją one na przeszkodzie ustawodawstwu lub orzecznictwu krajowemu, zgodnie z którymi termin przedawnienia roszczenia o zwrot (części ceny umowy z tytułu) zaliczki rozpoczynał bieg z dniem, w którym zakazane zaliczki zostały wpłacone w ramach umowy timeshare (lub podobnej).

V.      Wnioski

107. W świetle całości powyższych rozważań proponuję, aby Trybunał odpowiedział na pytania prejudycjalne zadane przez Juzgado de Primera Instancia No 2 de Marbella (sąd pierwszej instancji nr 2 w Marbelli, Hiszpania) w następujący sposób:

1)       Artykuł 3 i 4 dyrektywy 94/47/WE Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 26 października 1994 r. w sprawie ochrony nabywców w odniesieniu do niektórych aspektów umów odnoszących się do nabywania praw do korzystania z nieruchomości w oznaczonym czasie i art. 4 i 5 dyrektywy Parlamentu Europejskiego i Rady 2008/122/WE z dnia 14 stycznia 2009 r. w sprawie ochrony konsumentów w odniesieniu do niektórych aspektów umów timeshare, umów o długoterminowe produkty wakacyjne, umów odsprzedaży oraz wymiany, w związku z zasadą skuteczności

należy interpretować w ten sposób, że stoją one na przeszkodzie przepisom lub orzecznictwu krajowemu, zgodnie z którymi termin przedawnienia roszczenia o zwrot kwot zapłaconych przez konsumenta na podstawie nieważnej umowy timeshare (lub podobnej) rozpoczyna bieg z dniem zawarcia tej umowy, niezależnie od tego, czy konsument wiedział lub mógł się dowiedzieć o informacjach, których przedsiębiorca mu nie dostarczył lub dostarczył w sposób niejasny. Co do zasady konsument ma pełną wiedzę o swoich prawach w momencie wydania prawomocnego orzeczenia stwierdzającego nieważność umowy. Jednakże zasada skuteczności nie stoi na przeszkodzie temu, aby przedsiębiorca miał prawo wykazać, że konsument wiedział lub mógł racjonalnie wiedzieć o przyczynach nieważności umowy przed tą datą.

2)       Artykuł 6 dyrektywy 94/47 i art. 9 dyrektywy 2008/122 w związku z zasadą skuteczności

należy interpretować w ten sposób, że nie stoją one na przeszkodzie przepisom lub orzecznictwu krajowemu, zgodnie z którymi termin przedawnienia roszczenia o zwrot części ceny umowy z tytułu zapłaty zaliczki rozpoczynał bieg z dniem, w którym zakazane płatności zostały dokonane w ramach umowy timeshare (lub podobnej).


1      Język oryginału: angielski.


2      Dyrektywa Parlamentu Europejskiego i Rady 2008/122/WE z dnia 14 stycznia 2009 r. w sprawie ochrony konsumentów w odniesieniu do niektórych aspektów umów timeshare, umów o długoterminowe produkty wakacyjne, umów odsprzedaży oraz wymiany (Dz.U. L 33 z 3.2.2009, s. 10).


3      A. Staudinger, Timeshare Contracts, w: Max-Planck Encyclopaedia of European Private Law , Max-EuP, 2012. W przedmiocie początków przemysłu timeshare zobacz J. Edmonds, International Timesharing, wyd. 3, London, Longman 1991, s. 1.


4      Dyrektywa Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 26 października 1994 r. w sprawie ochrony nabywców w odniesieniu do niektórych aspektów umów odnoszących się do nabywania praw do korzystania z nieruchomości w oznaczonym czasie (Dz.U. 1994, L 280, s. 83).


5      Sprawozdanie Komisji dla Parlamentu Europejskiego i Rady, Sprawozdanie dotyczące oceny [dyrektywy 2008/122], COM(2015) 644 final z dnia 16 grudnia 2015 r. (zwane dalej „sprawozdaniem Komisji dotyczącym oceny dyrektywy 2008/122”).


6      Zmiana została wprowadzona poprzez Ley 42/2015 de reforma de la Ley 1/2000, de 7 de enero, de Enjuiciamiento Civil (ustawę 42/2015 zmieniającą ustawę 1/2000, z dnia7 stycznia, o postępowaniu cywilnym) z dnia 5 października 2015 r. (BOE nr 239 z dnia 6 października 2015 r., s. 90240).


7      Dyrektywa Rady z dnia 5 kwietnia 1993 r. w sprawie nieuczciwych warunków w umowach konsumenckich (Dz.U. 1993, L 95, s. 29).


8      Wyrok z dnia 25 kwietnia 2024 r., Banco Santander (Rozpoczęcie biegu terminu przedawnienia) (C‑561/21, EU:C:2024:362, pkt 34).


9      Wyrok z dnia 16 kwietnia 2026 r., Nitrogénművek (C‑519/24, EU:C:2026:297, pkt 19, 20 i przytoczone tam orzecznictwo).


10      Informacje te są dostarczane za pomocą dokumentu, który w dyrektywie 2008/122 nazwano „standardowym formularzem informacyjnym” Zobacz pkt 4 i 7 niniejszej opinii.


11      Zobacz pkt 5 i 8 niniejszej opinii.


12      Wyrok z dnia 2 grudnia 2025 r., Stichting Right to Consumer Justice i Stichting App Stores Claims (C‑34/24, EU:C:2025:936, pkt 39 i przytoczone tam orzecznictwo).


13      Ibidem.


14      Zobacz podobnie wyrok z dnia 9 marca 2023 r., Sogefinancement (C‑50/22, EU:C:2023:177, pkt 26).


15      W postanowieniu odsyłającym nie przywołano przepisów krajowych, które ustanawiają wymóg maksymalnego okresu trwania umowy. Jednakże z uwag rządu hiszpańskiego i Komisji wynika, że taki wymóg jest przewidziany w art. 3 ustawy 42/1998 i w art. 24 ustawy 4/2012.


16      Zgodnie z art. 2 tiret pierwsze dyrektywy 94/47 umowa korzystania z nieruchomości w oznaczonym czasie jest zawierana „na przynajmniej trzy lata”. Okres ten skrócono do jednego roku zgodnie z definicją „umowy timeshare” zawartą w art. 2 ust. 1 lit. a) dyrektywy 2008/122.


17      Zgodnie z art. 11 dyrektywy 94/47 państwa członkowskie mogły przyjąć lub utrzymać w mocy korzystniejsze przepisy dla ochrony nabywców.


18      Zobacz podobnie wyrok z dnia 9 marca 2023 r., Sogefinancement (C‑50/22, EU:C:2023:177, pkt 32 i przytoczone tam orzecznictwo).


19      W postanowieniu odsyłającym nie przywołano przepisów krajowych, które ustanawiają te wymogi. Jednakże z uwag rządu hiszpańskiego i Komisji wynika, że wymogi te są przewidziane w art. 9 ust. 1 pkt 1 ustawy 42/1998 i w art. 30 ust. 1 pkt 3 ustawy 4/2012.


20      Zobacz lit. c) załącznika do dyrektywy 94/47 i tiret pierwsze pkt 2 części 3 załącznika I do dyrektywy 2008/122.


21      Wyrok z dnia 11 czerwca 2020 r., Prezident Slovenskej republiky (C‑378/19, EU:C:2020:462, pkt 37 i przytoczone tam orzecznictwo).


22      Załącznik do dyrektywy 94/47 odnosi się szerzej w lit. b) do „warunków regulujących korzystanie” z prawa będącego przedmiotem umowy. Okres, w którym można wykonywać prawo, może zostać uznany za część tych warunków. Część 1 załącznika I do dyrektywy 2008/122 zawiera wśród informacji dotyczących umów timeshare „[d]okładny okres korzystania z prawa będącego przedmiotem umowy oraz, jeśli to konieczne, czas trwania umowy”.


23      Wyrażam to zastrzeżenie na wypadek, gdyby Trybunał uznał, że obowiązek wskazania księgi wieczystej nie jest objęty zakresem stosowania dyrektyw w sprawie umów timeshare.


24      W takim przypadku termin na odstąpienie od umowy upływa po terminie przewidzianym w art. 5 ust. 1 tiret trzecie dyrektywy 94/47 i w art. 6 ust. 3 lit. b) dyrektywy 2008/122.


25      Odpowiedzialność krajowa za ustanowienie sankcji wynika z art. 10 dyrektywy 94/47 i art. 15 dyrektywy 2008/122. Zgodnie z art. 6 ust. 3 akapit drugi dyrektywy 2008/122 oprócz prawa do odstąpienia od umowy państwa członkowskie przewidują odpowiednie sankcje zgodnie z art. 15, w szczególności w przypadku gdy po upływie terminu do odstąpienia od umowy przedsiębiorca nie spełnia wymogów informacyjnych określonych w tej dyrektywie.


26      Zobacz pkt 10 i 14 niniejszej opinii. Nieważność umowy jest konsekwencją naruszenia któregokolwiek z wymogów określonych w odpowiednich przepisach krajowych, w tym obowiązku określenia przedmiotu umowy.


27      GQ i IF powołują się w tym względzie na wyrok Tribunal Supremo (sądu najwyższego) nr 192/2016 z dnia 29 marca 2016 r. (ES:TS:2016:1298).


28      Zobacz pkt 15 i 16 niniejszej opinii.


29      Zobacz pkt 23 niniejszej opinii.


30      Wyrok z dnia 19 marca 2026 r., UniCredit Bank i Momentum Credit (C‑679/24, EU:C:2026:223, pkt 62 i przytoczone tam orzecznictwo).


31      Ibidem, pkt 63 i przytoczone tam orzecznictwo.


32      Zobacz analogicznie wyrok z dnia 10 czerwca 2021 r., BNP Paribas Personal Finance (C‑776/19 do C‑782/19, EU:C:2021:470, pkt 30).


33      Wyrok z dnia 9 lipca 2020 r., Raiffeisen Bank i BRD Groupe Societé Générale (C‑698/18 i C‑699/18, EU:C:2020:537, pkt 62 i przytoczone tam orzecznictwo).


34      Wyrok z dnia 10 czerwca 2021 r., BNP Paribas Personal Finance (C‑776/19 do C‑782/19, EU:C:2021:470, pkt 32).


35      Wyrok z dnia 10 czerwca 2021 r., BNP Paribas Personal Finance (C‑776/19 do C‑782/19, EU:C:2021:470, pkt 41).


36      Zobacz pkt 28 niniejszej opinii.


37      Wyrok z dnia 19 marca 2026 r., UniCredit Bank i Momentum Credit (C‑679/24, EU:C:2026:223, pkt 69 i przytoczone tam orzecznictwo).


38      Zobacz uzasadnienie Trybunału przedstawione w wyroku z dnia 19 marca 2026 r., UniCredit Bank i Momentum Credit (C‑679/24, EU:C:2026:223, pkt 70, 71 i przytoczone tam orzecznictwo).


39      Wyrok z dnia 25 kwietnia 2024 r., Banco Santander (Rozpoczęcie biegu terminu przedawnienia) (C‑561/21, EU:C:2024:362, pkt 34 i przytoczone tam orzecznictwo).


40      Wyrok z dnia 25 kwietnia 2024 r., Banco Santander (Rozpoczęcie biegu terminu przedawnienia) (C‑561/21, EU:C:2024:362, pkt 35).


41      Wyrok z dnia 25 kwietnia 2024 r., Banco Santander (Rozpoczęcie biegu terminu przedawnienia) (C‑561/21, EU:C:2024:362, pkt 38).


42      Zobacz analogicznie wyrok z dnia 21 grudnia 2023 r., BMW Bank i in. (C‑38/21, C‑47/21 i C‑232/21, EU:C:2023:1014, pkt 259 i przytoczone tam orzecznictwo).


43      Zobacz motyw 11 dyrektywy 94/47 i sprawozdanie Komisji dotyczące oceny dyrektywy 2008/122, przypis 5, op.cit., s. 2.


44      Zobacz pkt 2 niniejszej opinii.


45      Zobacz analogicznie wyrok z dnia 30 października 2025 r., Mercedes-Benz Bank i Volkswagen Bank (C‑143/23, EU:C:2025:837, pkt 66 i przytoczone tam orzecznictwo).


46      Zobacz analogicznie wyrok z dnia 30 października 2025 r., Mercedes-Benz Bank i Volkswagen Bank  (C‑143/23, EU:C:2025:837, pkt 68 i przytoczone tam orzecznictwo).


47      Jeżeli takie miejsca zakwaterowania są dostępne na przykład w różnych hotelach należących do tej samej grupy.


48      Zobacz odpowiednie informacje w pkt j), k) i l) załącznika do dyrektywy 94/47 i pkt 4–6 części 3 załącznika I do dyrektywy 2008/122.


49      Sprawozdanie Komisji dotyczące oceny dyrektywy 2008/122, przypis 54, op.cit., s. 7 i następne, wskazuje, że problemy związane z ochroną konsumentów pojawiają się w szczególności w odniesieniu do kosztów utrzymania lub obsługi, gdy koszty te są podwyższone bez obiektywnego powodu, a także w odniesieniu do procedur i warunków rozwiązywania umowy oraz wymiany praw w ramach timeshare. Zobacz też L. Conway, Timeshares: Common problems faced by UK owners – Research briefing, House of Commons Library, 25 lipca 2025 r., gdzie wskazano, wśród powszechnych problemów z własnością w ramach timeshare, nadmierny wzrost opłat rocznych, problemy z odsprzedażą, problemy związane z wyjściem ze stosunku prawnego i klauzule wprowadzające zobowiązania bezterminowe (które znacząco utrudniają konsumentowi rozwiązanie umowy).


50      W przypadku nieuczciwego charakteru i braku przejrzystości warunku zawierającego te informacje konsument dysponowałby dodatkowymi środkami ochrony konsumenta wynikającymi z dyrektywy 93/13. W razie gdyby stosowano techniki polegające na wywieraniu presji konsument może powołać się również na dyrektywę 2005/29/WE Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 11 maja 2005 r. dotyczącą nieuczciwych praktyk handlowych stosowanych przez przedsiębiorstwa wobec konsumentów na rynku wewnętrznym oraz zmieniającą dyrektywę Rady 84/450/EWG, dyrektywy 97/7/WE, 98/27/WE i 2002/65/WE Parlamentu Europejskiego i Rady oraz rozporządzenie (WE) nr 2006/2004 Parlamentu Europejskiego i Rady (Dyrektywę o nieuczciwych praktykach handlowych) (Dz.U. L 149 z 11.6.2005, s. 22). Zobacz sprawozdanie Komisji dotyczące oceny dyrektywy 2008/122, przypis 5, op.cit., s. 10; N. Downes, More about timeshare: A revised directive or a regulation? Incidence of other instruments of consumer protection, w: European Review of Private Law, Vol. 16, nr 4, 2008, s. 607–625.


51      Zobacz analogicznie wyrok z dnia 25 kwietnia 2024 r., Banco Santander (Rozpoczęcie biegu terminu przedawnienia) (C‑561/21, EU:C:2024:362, pkt 40).


52      Byłoby tak na przykład w przypadku, gdyby istniały dowody na wcześniejszą komunikację między przedsiębiorcą a konsumentem, w której przedsiębiorca dostarcza konsumentowi brakujących informacji. W takiej sytuacji bieg terminu przedawnienia rozpoczyna się od momentu otrzymania przez konsumenta tej informacji.


53      Zobacz orzecznictwo przytoczone w pkt 58 niniejszej opinii.


54      Zobacz pkt 66 niniejszej opinii.


55      Zobacz pkt 70 niniejszej opinii.


56      Punkty 75 i 76 niniejszej opinii.


57      Wyrok z dnia 25 kwietnia 2024 r., Banco Santander (Rozpoczęcie biegu terminu przedawnienia) (C‑561/21, EU:C:2024:362, pkt 49 i przytoczone tam orzecznictwo).


58      Z postanowienia odsyłającego wynika, że strony są w sporze co do tego, czy wpłacono jakiekolwiek zakazane zaliczki. Świadczy to o trudnościach związanych z obowiązkiem orzekania przez sądy w przedmiocie nałożenia sankcji ponad 15 lat po wpłaceniu tych zaliczek (jak ma to miejsce w przypadku umowy timeshare będącej przedmiotem postępowania przed sądem odsyłającym, która została zawarta w 2007 r.).