Voorlopige editie
CONCLUSIE VAN ADVOCAAT-GENERAAL
L. MEDINA
van 4 juni 2026 (1)
Zaak C‑229/25
GQ,
IF
tegen
MVCI Management, S.L.,
MVCI Holidays, S.L.,
MVCI Playa Andaluza Holidays, S.L.
[verzoek van de Juzgado de Primera Instancia n.o 2 de Marbella (rechter in eerste aanleg nr. 2 Marbella, Spanje) om een prejudiciële beslissing]
„ Prejudiciële verwijzing – Verkrijging van een recht van deeltijds gebruik van onroerende goederen – Richtlijn 94/47/EG – Overeenkomsten betreffende het gebruik in deeltijd van onroerende goederen – Richtlijn 2008/122/EG – Vordering tot nietigverklaring van overeenkomsten betreffende gebruik in deeltijd of soortgelijke overeenkomsten – Vordering tot terugbetaling van op grond van de nietig verklaarde overeenkomst betaalde bedragen – Vordering tot terugvordering van het gedeelte van de contractprijs dat is betaald als sanctie voor de schending van het verbod op vooruitbetalingen – Doeltreffendheidsbeginsel – Verjaringstermijn – Aanvang van de verjaringstermijn ”
I. Inleiding
1. Een overeenkomst betreffende gebruik in deeltijd wordt in richtlijn 2008/122/EG(2) gedefinieerd als „een overeenkomst met een looptijd van meer dan een jaar uit hoofde waarvan een consument tegen vergoeding het recht verkrijgt om één of meer overnachtingsaccommodaties voor meer dan één verblijfsperiode te gebruiken”. Overeenkomsten betreffende gebruik in deeltijd betreffen meestal toeristische accommodatie.(3) Zij werden aanvankelijk geregeld door richtlijn 94/47/EG(4), die werd ingetrokken bij richtlijn 2008/122 (hierna samen: „timesharingrichtlijnen”). Die laatste richtlijn heeft de consumentenbescherming uitgebreid tot vakantieproducten die vergelijkbaar zijn met overeenkomsten voor gebruik in deeltijd.
2. De timesharingrichtlijnen beogen de consumentenbescherming op het gebied van overeenkomsten betreffende gebruik in deeltijd (of soortgelijke overeenkomsten) te versterken die, volgens het verslag van de Europese Commissie over de evaluatie van richtlijn 2008/122, worden gekenmerkt door langetermijnverplichtingen of aanzienlijke financiële risico’s voor consumenten.(5) Dit wordt gewaarborgd door de regels inzake precontractuele en contractuele informatie, het herroepingsrecht en het verbod op vooruitbetalingen.
3. De onderhavige zaak betreft de mogelijke beperkingen die het doeltreffendheidsbeginsel oplegt aan de nationale regels inzake de verjaringstermijn die van toepassing is op de rechtsmiddelen waarin het nationale recht voorziet voor schending van de regels van de timesharingrichtlijnen inzake informatie en het verbod op vooruitbetalingen. De zaak biedt het Hof de gelegenheid om voor het eerst de EU-regels inzake consumentenbescherming op het gebied van gebruik in deeltijd te onderzoeken vanuit het perspectief van het beginsel van procedurele autonomie, zoals begrensd door het doeltreffendheidsbeginsel.
II. Toepasselijke bepalingen
A. Unierecht
1. Richtlijn 94/47
4. Artikel 3 van richtlijn 94/47 bepaalde:
„1. De lidstaten nemen in hun wetgeving maatregelen op waarbij de vervreemder wordt verplicht om aan eenieder die informatie wenst over het onroerend goed of de onroerende goederen, een document te overhandigen dat, naast een algemene beschrijving van dit goed of deze goederen, ten minste beknopte en exacte informatie bevat over de in de bijlage onder a) tot en met g), i) en l) genoemde aspecten alsmede gegevens over de wijze waarop nadere inlichtingen kunnen worden verkregen.
2. De lidstaten bepalen in hun wetgeving dat alle in lid 1 bedoelde informatie een integrerend deel uitmaakt van de overeenkomst.
[...]”
5. Artikel 4 van richtlijn 94/47 bepaalt:
„De lidstaten bepalen in hun wetgeving:
– dat de overeenkomst, die schriftelijk moet zijn, ten minste de in de bijlage genoemde gegevens moet bevatten;
[...]”
6. Artikel 6 van richtlijn 94/47 bepaalde:
„De lidstaten voorzien in hun wetgeving in maatregelen die verbieden dat vóór het einde van de terugtredingstermijn door de verkrijger voorschotten worden betaald.”
2. Richtlijn 2008/122
7. Artikel 4 van richtlijn 2008/122 met als opschrift „Precontractuele informatie” bepaalt in lid 1, onder a):
„1. Geruime tijd voordat de consument door een overeenkomst of een aanbod wordt gebonden, verstrekt de handelaar hem, op een duidelijke en voor hem begrijpelijke wijze, de volgende nauwkeurige en toereikende informatie:
a) indien het gaat om een overeenkomst betreffende gebruik in deeltijd: via het standaardinformatieformulier in bijlage I, alsook de informatie die is opgesomd in deel 3 van dat formulier.”
8. Artikel 5 van richtlijn 2008/122 met als opschrift „De overeenkomst betreffende gebruik in deeltijd, overeenkomst betreffende een vakantieproduct van lange duur, uitwisselingsovereenkomst of doorverkoopovereenkomst” bepaalt in lid 2:
„De in artikel 4, lid 1, bedoelde informatie vormt een integrerend deel van de overeenkomst en wordt niet gewijzigd, tenzij de partijen uitdrukkelijk anders overeenkomen [...].”
9. Artikel 9 van die richtlijn met als opschrift „Vooruitbetalingen” bepaalt in lid 1:
„De lidstaten stellen, ten aanzien van overeenkomsten betreffende gebruik in deeltijd, overeenkomsten betreffende vakantieproducten van lange duur en uitwisselingsovereenkomsten, een verbod in op vooruitbetalingen, de verstrekking van garanties, de reservering van geld op rekeningen, de uitdrukkelijke erkenning van schuld of op elke andere vergoeding aan de handelaar of aan derden door de consument vóór het eind van de herroepingstermijn krachtens artikel 6.”
B. Spaans recht
1. Wet 42/1998
10. Artikel 1, lid 7, van Ley 42/1998 sobre derechos de aprovechamiento por turno de bienes inmuebles de uso turístico y normas tributarias (wet 42/1998 inzake het recht van gebruik in deeltijd van onroerende goederen voor toeristische doeleinden en de desbetreffende belastingregels) van 15 december 1998 (BOE nr. 300 van 16 december 1998, blz. 42076) bepaalde:
„Een overeenkomst op grond waarvan enig ander recht, zakelijk of persoonlijk, buiten de onderhavige wet om wordt gevestigd of overgedragen voor een periode van meer dan drie jaar en met betrekking tot het gebruik van een of meer onroerende goederen gedurende een bepaalde of bepaalbare periode van het jaar, is nietig en alle betaalde huurgelden of vergoedingen moeten aan de verkrijger of de overnemer worden terugbetaald en de geleden schade moet worden vergoed.”
11. Artikel 11 van die wet bepaalde:
„1. De verkrijger mag aan de overdrager geen voorschotten betalen vóór het einde van de herroepingstermijn of zolang hij het in voorgaand artikel bedoelde recht heeft om de overeenkomst te verbreken. [...]
2. Indien de verkrijger enig voorschot aan de overdrager heeft betaald, heeft hij te allen tijde het recht om de terugbetaling van het dubbele bedrag te vorderen en kan hij naar keuze de overeenkomst binnen drie maanden na de sluiting ervan verbreken of de volledige nakoming ervan vorderen.”
2. Wet 4/2012
12. Wet 42/1998 werd vervangen door de Ley 4/2012 de contratos de aprovechamiento por turno de bienes de uso turístico, de adquisición de productos vacacionales de larga duración, de reventa y de intercambio y normas tributarias (wet 4/2012 inzake overeenkomsten betreffende het gebruik in deeltijd van voor toeristische doeleinden bestemde onroerende goederen, overeenkomsten betreffende vakantieproducten van lange duur en overeenkomsten betreffende doorverkoop en uitwisseling, en de desbetreffende belastingregels) van 6 juli 2012 (BOE nr. 162 van 7 juli 2012, blz. 49192).
13. Artikel 13 van wet 4/2012 bepaalt:
„1. In overeenkomsten betreffende gebruik in deeltijd, overeenkomsten betreffende vakantieproducten van lange duur en uitwisselingsovereenkomsten zijn vooruitbetalingen, de verstrekking van garanties, de reservering van geld op rekeningen, de uitdrukkelijke erkenning van schuld of enige andere vergoeding ten behoeve van de handelaar of een derde door de consument vóór het einde van de herroepingstermijn verboden.
[...]
3. Handelingen die in strijd met dit verbod zijn verricht, zijn van rechtswege nietig en de consument kan het dubbele van de met het oog daarop betaalde of gegarandeerde bedragen vorderen.”
14. Artikel 23, lid 7, van wet 4/2012 bepaalt:
„Een overeenkomst op grond waarvan enig ander recht, zakelijk of persoonlijk, buiten de onderhavige titel om wordt gevestigd of overgedragen voor een periode van meer dan één jaar en met betrekking tot het gebruik van een of meer onroerende goederen gedurende een bepaalde of bepaalbare periode van het jaar, is, behoudens de uitzondering waarin het volgende lid voorziet, nietig en alle betaalde huurgelden of vergoedingen moeten aan de verkrijger of de overnemer worden terugbetaald en de geleden schade moet worden vergoed.”
3. Burgerlijk wetboek
15. Artikel 1964, lid 2, van het Código Civil (burgerlijk wetboek) voorzag in een verjaringstermijn van 15 jaar voor persoonlijke rechtsvorderingen waarvoor geen bijzondere verjaringstermijn geldt. Na de wijziging van dat artikel(6) luidt het als volgt:
„Persoonlijke rechtsvorderingen waarvoor geen bijzondere verjaringstermijn geldt, verjaren na vijf jaar te rekenen vanaf de datum waarop de nakoming van de verbintenis opeisbaar is geworden.”
16. Artikel 1969 van het burgerlijk wetboek bepaalt voorts dat, bij gebreke van een bijzondere andersluidende bepaling, de verjaringstermijn voor alle soorten rechtsvorderingen begint te lopen op de datum waarop de vordering kan worden ingesteld.
III. Feiten, nationale procedure en prejudiciële vragen
17. GQ en IF, twee consumenten, hebben met MVCI Management SL, MVCI Holidays S.L. en MVCI Playa Andaluza Holidays SL (hierna: „MVCI Holidays”) twee overeenkomsten betreffende gebruik in deeltijd of soortgelijke overeenkomsten gesloten, waarvan de eerste op 23 mei 2007 en de tweede op 21 maart 2016.
18. GQ en IF hebben bij de verwijzende rechter een vordering ingesteld tot nietigverklaring van die overeenkomsten op grond van de looptijd en het ontbreken van een duidelijke omschrijving van het voorwerp ervan. Zij vorderden tevens de betaling van een bedrag als terugbetaling van de prijs van elke overeenkomst, verminderd met het gebruik dat van de accommodatie is gemaakt („vordering tot terugbetaling”), en de terugvordering van het gedeelte van de contractprijs dat is betaald als sanctie voor de schending van het verbod op vooruitbetalingen („terugvordering van een gedeelte van de contractprijs”).
19. MVCI Holidays heeft betwist dat er gronden zijn voor nietigverklaring en dat er vooruitbetalingen zijn gedaan. Subsidiair heeft zij betoogd dat de vordering tot terugbetaling en de terugvordering van de vooruitbetalingen zijn verjaard op grond van artikel 1964, lid 2, van het burgerlijk wetboek.
20. Wat de vordering tot terugbetaling betreft, stelt de verwijzende rechter dat de algemene regels van burgerlijk recht van toepassing zijn. Naar nationaal recht en nationale rechtspraak is de vordering tot nietigverklaring van een overeenkomst weliswaar niet vatbaar voor verjaring, maar is de vordering tot terugbetaling van betalingen die op grond van een ongeldige overeenkomst zijn verricht, onderworpen aan de regels inzake de verjaringstermijn voor persoonlijke rechtsvorderingen.
21. Wat de terugvordering van de vooruitbetalingen betreft, heeft de Tribunal Supremo (hoogste rechterlijke instantie, Spanje) geoordeeld dat vooruitbetalingen in het kader van overeenkomsten betreffende gebruik in deeltijd of soortgelijke overeenkomsten nietig zijn, dat de betaling door de handelaar van het dubbele van een gedeelte van de contractprijs een civielrechtelijke sanctie vormt en dat de terugvordering ervan losstaat van de herroeping of de ontbinding van de overeenkomst.
22. De verwijzende rechter stelt dat noch het Hof noch de Tribunal Supremo zich heeft uitgesproken over de specifieke kwestie van het beginpunt (dies a quo) van de verjaringstermijn voor een vordering tot terugbetaling of een vordering tot terugvordering van vooruitbetalingen.
23. De lagere nationale rechters hebben echter de rechtspraak van het Hof inzake de verjaring van vorderingen tot terugbetaling die voortvloeien uit een verklaring van ongeldigheid van oneerlijke bedingen op grond van richtlijn 93/13/EEG omgezet.(7) Volgens die rechtspraak kan het in strijd zijn met het doeltreffendheidsbeginsel om de verjaringstermijn voor het instellen van een vordering tot terugbetaling van bedragen die op grond van een als oneerlijk aangemerkt beding zijn betaald, te doen ingaan op de datum van sluiting van de overeenkomst.(8) Daarentegen is een verjaringstermijn die begint te lopen op de datum waarop de rechterlijke uitspraak waarbij een beding als oneerlijk wordt aangemerkt, definitief is geworden, verenigbaar met het doeltreffendheidsbeginsel.
24. Overeenkomstig die rechtspraak hebben die nationale rechters geoordeeld dat de verjaringstermijn voor een vordering tot terugbetaling en een terugvordering van de vooruitbetalingen dient in te gaan op het tijdstip waarop de overeenkomst betreffende gebruik in deeltijd of een soortgelijke overeenkomst nietig is verklaard.
25. De verwijzende rechter is van oordeel dat een dergelijke uitlegging van de verjaringsregels niet juist is in het licht van de wezenlijke verschillen tussen, enerzijds, een vordering tot terugbetaling in het kader van de nietigverklaring van een overeenkomst betreffende gebruik in deeltijd (of een soortgelijke overeenkomst) en een terugvordering van de vooruitbetalingen en anderzijds, een vordering tot terugbetaling van bedragen die zijn betaald op grond van een oneerlijk beding. Om een beding van een overeenkomst oneerlijk te verklaren is namelijk vereist dat een rechter op basis van de oneerlijkheids‑ en transparantietoets vaststelt dat de regels inzake consumentenovereenkomsten zijn geschonden. Wanneer een overeenkomst echter nietig wordt verklaard omdat zij buiten de wet om is gesloten of wanneer er verboden vooruitbetalingen werden verricht, is die schending van de wettelijke vereisten rechtstreeks vast te stellen vanaf het tijdstip waarop de overeenkomst werd gesloten of de vooruitbetalingen werden verricht.
26. De verwijzende rechter legt uit dat deze benadering van toepassing is in de situatie waar, zoals in het onderhavige geval, de overeenkomst betreffende gebruik in deeltijd of een soortgelijke overeenkomst de bij de wet toegestane maximale looptijd overschrijdt, dan wel wanneer is aangevoerd dat de kadastrale informatie of de periode van gebruik in deeltijd waarop het verworven recht betrekking heeft, niet in de overeenkomst zijn opgenomen. Die situaties komen overeen met omstandigheden die de contractpartijen rechtstreeks kunnen vaststellen zonder dat daartoe een voorafgaande rechterlijke uitspraak nodig is. Hetzelfde geldt wanneer verboden vooruitbetalingen zijn gedaan.
27. In dergelijke situaties is de verwijzende rechter van oordeel dat de dies a quo voor een vordering tot terugbetaling kan worden vastgesteld op het tijdstip waarop de overeenkomst werd gesloten, en de dies a quo voor een terugvordering van de contractprijs op het tijdstip waarop de verboden vooruitbetalingen werden gedaan.
28. Een dergelijke uitlegging is, aldus de verwijzende rechter, om de volgende redenen verenigbaar met het doeltreffendheidsbeginsel. In de eerste plaats kent het Spaanse rechtsstelsel een zeer lange verjaringstermijn voor vorderingen tot terugbetaling, namelijk 15 jaar in de tot 2015 geldende versie van het burgerlijk wetboek, en daarna 5 jaar. In de tweede plaats volstaat een eenvoudige buitengerechtelijke vordering om de verjaringstermijn te stuiten. In de derde plaats bestaat er geen risico dat de verjaringstermijn verstrijkt voordat de consument er kennis van heeft dat de gesloten overeenkomst of de verrichte betaling nietig is, voor zover de grond voor de mogelijke nietigverklaring kan worden vastgesteld vanaf het tijdstip waarop de overeenkomst wordt gesloten of de betaling wordt verricht.
29. De verwijzende rechter is van oordeel dat een dergelijke uitlegging ook bijdraagt aan de rechtszekerheid. Indien de dies a quo van de verjaringstermijn zou worden vastgesteld op de datum van de rechterlijke nietigverklaring van de overeenkomst of de vaststelling door een rechter dat er vooruitbetalingen zijn verricht, zou de overeenkomstige vordering tot terugbetaling of tot terugvordering van de vooruitbetalingen in feite niet vatbaar zijn voor verjaring.
30. Ten slotte zou een andere uitlegging in strijd zijn met het rechtszekerheidsbeginsel. De betrokken rechtsbetrekkingen kunnen tientallen jaren oud zijn. Er bestaat het risico dat strategisch gedrag wordt aangemoedigd bij potentiële verzoekers die hun vorderingen zo lang mogelijk zouden uitstellen, met het daarmee gepaard gaande economische voordeel, aangezien er vertragingsrente wordt berekend vanaf de datum waarop de overeenkomst werd gesloten of de datum waarop de vooruitbetalingen werden gedaan.
31. In die omstandigheden heeft de Juzgado de Primera Instancia n.o 2 de Marbella (rechter in eerste aanleg nr. 2 Marbella, Spanje) de behandeling van de zaak geschorst en het Hof de volgende prejudiciële vragen gesteld:
„1) Moeten de richtlijnen [94/47] en [2008/122] en de rechtspraak van het [Hof] over het beginsel van doeltreffendheid van het Unierecht aldus worden uitgelegd dat zij zich niet verzetten tegen een nationale regeling/rechtspraak op grond waarvan de verjaringstermijn voor een vordering tot restitutie begint te lopen op de dag van de totstandkoming van een overeenkomst betreffende het gebruik van een voor toeristische doeleinden bestemd onroerend goed of een soortgelijke overeenkomst, wanneer de overeenkomst absoluut nietig is wegens omstandigheden die rechtstreeks kunnen worden vastgesteld vanaf de sluiting van die overeenkomst, zoals de te lange looptijd of de onbepaaldheid van het voorwerp ervan?
2) Moeten de richtlijnen [94/47] en [2008/122] en de rechtspraak van het [Hof] over het beginsel van doeltreffendheid van het Unierecht aldus worden uitgelegd dat zij zich niet verzetten tegen een nationale regeling/rechtspraak op grond waarvan de verjaringstermijn voor de terugvordering [van een gedeelte van de contractprijs dat is betaald in de vorm] van vooruitbetalingen, begint te lopen op de dag waarop de verboden betalingen zijn verricht in het kader van een overeenkomst betreffende het gebruik van een voor toeristische doeleinden bestemd onroerend goed of een soortgelijke overeenkomst?”
32. GQ en IF, MVCI Holidays, de Spaanse regering en de Commissie hebben schriftelijke opmerkingen ingediend.
IV. Beoordeling
A. Eerste vraag
33. Vooraf moet eraan worden herinnerd dat het Hof in het kader van de in artikel 267 VWEU neergelegde procedure van samenwerking tussen de nationale rechterlijke instanties en het Hof tot taak heeft om de nationale rechter een antwoord te geven dat nuttig is voor de oplossing van het bij hem aanhangige geding. Daartoe dient het Hof de voorgelegde vragen in voorkomend geval te herformuleren. Het Hof dient uit alle door de nationale rechter verschafte gegevens, met name uit de motivering van de verwijzingsbeslissing, de gegevens van het Unierecht te putten die, gelet op het voorwerp van het geschil, uitlegging behoeven.(9)
34. Het hoofdgeding betreft twee overeenkomsten betreffende gebruik in deeltijd of soortgelijke overeenkomsten. De op 23 mei 2007 gesloten overeenkomst valt onder de temporele werkingssfeer van richtlijn 94/47, terwijl de op 21 maart 2016 gesloten overeenkomst onder de temporele werkingssfeer van richtlijn 2008/122 valt.
35. Uit de informatie die is verstrekt in het verzoek om een prejudiciële beslissing blijkt dat de consumenten in het kader van de vordering tot nietigverklaring van de betrokken overeenkomsten betreffende gebruik in deeltijd (of soortgelijke overeenkomsten) een schending van de wettelijke vereisten aanvoeren, voor zover de betrokken overeenkomsten de door het Spaanse recht toegestane maximale looptijd hebben overschreden. Zij betogen eveneens dat de overeenkomsten niet de kadastrale informatie betreffende het betrokken appartement en de periode van gebruik in deeltijd waarop het verworven recht betrekking heeft, vermelden, en derhalve het voorwerp van de overeenkomst niet duidelijk omschrijven.
36. Op grond van artikel 3, lid 1, van richtlijn 94/47 en artikel 4 van richtlijn 2008/122 is de handelaar verplicht om de consument voor het sluiten van de overeenkomst bepaalde informatie te verstrekken.(10) Uit artikel 3, lid 2, en artikel 4 van richtlijn 94/47 en artikel 5, lid 2 van richtlijn 2008/122 volgt dat die informatie in de overeenkomst moet worden opgenomen en een integrerend deel daarvan vormt.(11)
37. Met zijn eerste vraag wenst de verwijzende rechter dus in essentie te vernemen of de artikelen 3 en 4 van richtlijn 94/47 en de artikelen 4 en 5 van richtlijn 2008/122, gelezen in samenhang met het doeltreffendheidsbeginsel, aldus moeten worden uitgelegd dat zij zich niet verzetten tegen een nationale regeling/rechtspraak op grond waarvan de verjaringstermijn voor een vordering tot terugbetaling van door de consument betaalde bedragen op grond van een ongeldige overeenkomst betreffende gebruik in deeltijd (of een soortgelijke overeenkomst) begint te lopen op de datum van sluiting van de overeenkomst, in een situatie waarin de ongeldigheid van die overeenkomst kan worden afgeleid uit omstandigheden die rechtstreeks kunnen worden vastgesteld op het tijdstip van sluiting, zoals de buitensporige duur van de overeenkomst of het ontbreken van een omschrijving van het voorwerp ervan.
1. Ontvankelijkheid
38. De Commissie en de Spaanse regering uiten twijfels over de ontvankelijkheid van de eerste vraag. Meer in het bijzonder stellen beide belanghebbenden dat de timesharingrichtlijnen geen regels bevatten inzake de maximale looptijd van een overeenkomst betreffende gebruik in deeltijd (of een soortgelijke overeenkomst) en de mogelijke ongeldigheid van de overeenkomst bij overschrijding van die looptijd. De regel inzake de maximale looptijd valt dus buiten de werkingssfeer van die richtlijnen. Hetzelfde geldt, aldus de Commissie, met betrekking tot de aanduiding van het onroerende goed in het (Spaanse) eigendomsregister. De Spaanse regering stelt dat, hoewel de nauwkeurige omschrijving van het voorwerp van de overeenkomst gedeeltelijk door die richtlijnen wordt geregeld, er geen specifieke gevolgen zijn verbonden aan het nalaten van de handelaar om een dergelijke omschrijving te verstrekken.
39. Er zij aan herinnerd dat het volgens vaste rechtspraak, in het kader van de samenwerking tussen het Hof en de nationale rechterlijke instanties als bedoeld in artikel 267 VWEU, uitsluitend een zaak is van de nationale rechter aan wie het geschil is voorgelegd en die de verantwoordelijkheid draagt voor de te geven rechterlijke beslissing om, gelet op de bijzonderheden van het geval, zowel de noodzaak van een prejudiciële beslissing voor het wijzen van zijn vonnis, als de relevantie van de vragen die hij aan het Hof voorlegt, te beoordelen. Wanneer de door de nationale rechter gestelde vragen betrekking hebben op de uitlegging van het Unierecht, is het Hof dan ook in beginsel verplicht daarop te antwoorden. Derhalve worden vragen over het Unierecht vermoed relevant te zijn.(12)
40. Het Hof kan slechts weigeren uitspraak te doen op een prejudiciële vraag van een nationale rechter wanneer de gevraagde uitlegging van het Unierecht kennelijk geen verband houdt met een reëel geschil of met het voorwerp van het hoofdgeding, wanneer het vraagstuk van hypothetische aard is of wanneer het Hof niet beschikt over de feitelijke en juridische gegevens die noodzakelijk zijn om een nuttig antwoord te geven op de gestelde vragen.(13)
41. In de onderhavige zaak vereist de eerste prejudiciële vraag verduidelijking over de reikwijdte van de precontractuele en contractuele informatie die de handelaar verplicht is aan de consument te verstrekken. Zij heeft ook betrekking op de gevolgen waarin de lidstaten voorzien in geval van niet-nakoming door de handelaar van de nationale bepalingen die zijn vastgesteld ter uitvoering van de timesharingrichtlijnen, en op de beoordeling, in het licht van het doeltreffendheidsbeginsel, van de toepasselijke nationale verjaringsregels.
42. In die omstandigheden ben ik van mening dat de eerste prejudiciële vraag ontvankelijk is.
2. Ten gronde
43. Om de eerste vraag te beantwoorden, dient om te beginnen te worden nagegaan of de nationale bepalingen waarvan GQ en IF in de onderhavige zaak stellen dat deze zijn geschonden, binnen de werkingssfeer van de timesharingrichtlijnen vallen. Alleen wanneer aan deze voorwaarde is voldaan, moeten de nationale procedureregels betreffende de verjaringstermijn waarbinnen een vordering tot terugbetaling op grond van de ongeldigheid van een overeenkomst betreffende gebruik in deeltijd (of een soortgelijke overeenkomst) kan worden ingesteld, namelijk voldoen aan de vereisten van die richtlijnen.(14)
a) Informatievereisten en werkingssfeer van timesharingrichtlijnen
44. Wat in de eerste plaats het nationale vereiste inzake de maximale looptijd van een overeenkomst betreffende gebruik in deeltijd (of een soortgelijke overeenkomst) betreft,(15) zij erop gewezen, zoals de Spaanse regering en de Commissie hebben opgemerkt, dat een dergelijk vereiste niet in de timesharingrichtlijnen is opgenomen. De timesharingrichtlijnen voorzien in een minimale looptijd van de overeenkomst betreffende gebruik in deeltijd (of een soortgelijke overeenkomst)(16) maar niet in een maximale looptijd.
45. Richtlijn 94/47 is een richtlijn die minimale harmonisatie tot stand brengt.(17) De lidstaten konden derhalve een vereiste inzake de maximale looptijd van de overeenkomst invoeren die gunstiger is voor consumenten.
46. Richtlijn 2008/122 hanteert een benadering van maximale harmonisatie. Zoals blijkt uit overweging 3 van deze richtlijn, mogen de lidstaten in hun nationale wetgeving geen bepalingen handhaven of invoeren die afwijken van de bepalingen van de richtlijn. Zoals echter uit die overweging blijkt, moeten de lidstaten, bij ontstentenis van dergelijke geharmoniseerde bepalingen „de vrijheid houden om nationale wetgeving, mits die in overeenstemming is met het Gemeenschapsrecht, te handhaven of in te voeren.”
47. Zoals reeds is gezegd, is het aspect van een maximale looptijd van een overeenkomst betreffende gebruik in deeltijd niet geharmoniseerd bij richtlijn 2008/122. Een lidstaat blijft derhalve bevoegd om een dergelijke eis te handhaven of in te voeren, voor zover deze geen afbreuk lijkt te doen aan enige andere geharmoniseerde bepaling van die richtlijn. Derhalve vallen de nationale regels inzake de gevolgen van schending van dit vereiste en de verjaringstermijn waarbinnen de vordering tot terugbetaling kan worden ingesteld, binnen de door de lidstaten behouden bevoegdheid. In die omstandigheden hoeven die nationale regels niet te worden getoetst aan het doeltreffendheidsbeginsel.(18)
48. Wat in de tweede plaats het vereiste betreft dat het voorwerp van de overeenkomst wordt omschreven, heeft de verwijzende rechter meer in het bijzonder verwezen naar de verplichting om de consument te informeren over de aanduiding van het onroerende goed in het eigendomsregister en de periode van gebruik in deeltijd waarop het verworven recht betrekking heeft.(19)
49. Er zij op gewezen dat, krachtens de timesharingrichtlijnen, de overeenkomst een nauwkeurige en gedetailleerde beschrijving van het onroerende goed en de ligging ervan moet bevatten.(20) In die richtlijnen zijn geen nadere aanwijzingen opgenomen over de specifieke elementen waarmee aan dit vereiste wordt voldaan. In dat verband zij eraan herinnerd dat uit artikel 288 VWEU volgt dat de lidstaten verplicht zijn om bij de omzetting van een richtlijn in nationaal recht de volle werking ervan te verzekeren, maar daarbij over een ruime beoordelingsmarge beschikken met betrekking tot de keuze van de middelen en wegen voor de uitvoering ervan.(21)
50. De uitvoering van het vereiste van een nauwkeurige en gedetailleerde beschrijving op grond van de timesharingrichtlijnen wordt aan de lidstaten overgelaten. Een lidstaat kan derhalve de aanduiding van het onroerend goed in het eigendomsregister voorschrijven als een concrete manier om ervoor te zorgen dat aan dat vereiste wordt voldaan. De informatie over de aanduiding van het onroerend goed moet daarom worden geacht binnen de werkingssfeer van de timesharingrichtlijnen te vallen.
51. Wat betreft de periode van gebruik in deeltijd waarop het recht betrekking heeft, dit element maakt deel uit van de informatie die aan de consument moet worden verstrekt.(22)
52. Het nationale vereiste om het voorwerp van de overeenkomst duidelijk te omschrijven, ten minste wat betreft de duur van het recht van gebruik in deeltijd,(23) moet derhalve worden geacht binnen de werkingssfeer van richtlijn 94/47 en richtlijn 2008/122 te vallen.
b) Verjaringstermijn van de vordering tot terugbetaling
53. Er zij in de eerste plaats aan herinnerd dat de consument, wanneer hem de relevante informatie niet is verstrekt vóór het sluiten van de overeenkomst betreffende gebruik in deeltijd (of een soortgelijke overeenkomst), van een verlengde herroepingstermijn profiteert.(24) De timesharingrichtlijnen bevatten geen specifieke sanctie, met name niet voor het geval dat, na afloop van de herroepingstermijn, de handelaar de in die richtlijnen gestelde informatievereisten niet heeft nageleefd. In een dergelijk geval is het, naast het herroepingsrecht, de verantwoordelijkheid van de lidstaten om te voorzien in passende sancties.(25) Die sancties moeten overeenkomstig artikel 15, lid 2, van richtlijn 2008/122 doeltreffend, evenredig en afschrikkend zijn.
54. Zoals blijkt uit de verwijzingsbeslissing is de ongeldigheid van de overeenkomst naar Spaans recht het gevolg van de schending van de precontractuele en contractuele informatievereisten, hetgeen een recht op terugbetaling doet ontstaan van alle betaalde vergoedingen.(26) Dat recht op terugbetaling is door de nationale rechtspraak aldus uitgelegd dat het betrekking heeft op de betaalde geldbedragen in verhouding tot de resterende looptijd van de overeenkomst, teneinde rekening te houden met het gebruik dat van het onroerende goed is gemaakt.(27)
55. Uit de verwijzingsbeslissing blijkt ook dat de verjaringstermijnen voor de vordering tot nietigverklaring van de overeenkomst betreffende gebruik in deeltijd (of een soortgelijke overeenkomst) en voor de vordering tot terugbetaling worden beheerst door de algemene verjaringsregels van het burgerlijk recht. Volgens die algemene regels is de vordering tot nietigverklaring van de overeenkomst niet vatbaar voor verjaring. Daarentegen is de vordering tot terugbetaling van op grond van de ongeldige overeenkomst verrichte betalingen onderworpen aan de algemene verjaringstermijn voor persoonlijke rechtsvorderingen. Bij gebreke van een bijzondere andersluidende bepaling is het beginpunt (dies a quo) voor het instellen van de vordering tot terugbetaling het tijdstip waarop de vordering kan worden ingesteld.(28) In het geval van overeenkomsten betreffende gebruik in deeltijd (of soortgelijke overeenkomsten) dient dat tijdstip, aldus de verwijzende rechter, te worden beschouwd als het sluiten van de overeenkomst.
56. De verwijzende rechter twijfelt eraan of, bij overeenkomsten betreffende gebruik in deeltijd (of soortgelijke overeenkomsten) die nietig zijn verklaard, de algemene verjaringsregels van toepassing zijn, dan wel of hij de rechtspraak van het Hof inzake oneerlijke bedingen op overeenkomsten betreffende gebruik in deeltijd (of soortgelijke overeenkomsten) moet toepassen.(29) Indien die rechtspraak van toepassing is, dient de verjaringstermijn in te gaan op het tijdstip waarop het eindvonnis tot nietigverklaring van de overeenkomst wordt gewezen.
57. Dienaangaande zij erop gewezen dat de timesharingrichtlijnen geen specifieke regels bevatten inzake de verjaringstermijn die van toepassing is op de nationale rechtsmiddelen in geval van niet-nakoming door de handelaar van zijn informatieverplichtingen.
58. Volgens vaste rechtspraak is het bij ontbreken van een Unierechtelijke regeling ter zake een aangelegenheid van de interne rechtsorde van elke lidstaat om, overeenkomstig het beginsel van procedurele autonomie, de procedureregels vast te stellen voor vorderingen die ertoe strekken de rechten te beschermen die de justitiabelen aan het Unierecht ontlenen, op voorwaarde echter dat die regels niet ongunstiger zijn dan die welke gelden voor soortgelijke situaties die onder het nationale recht vallen (gelijkwaardigheidsbeginsel) en de uitoefening van de door het Unierecht verleende rechten in de praktijk niet onmogelijk of uiterst moeilijk maken (doeltreffendheidsbeginsel).(30)
59. Het doeltreffendheidsbeginsel komt ook tot uiting in artikel 13 van richtlijn 2008/122, dat een algemene regel inzake rechterlijk en bestuurlijk verhaalrecht bevat, op grond waarvan de lidstaten ervoor moeten zorgen dat er, in het belang van de consumenten, adequate en doeltreffende middelen bestaan om de naleving van die richtlijn door de handelaren te waarborgen.
60. Met betrekking tot dat beginsel, dat het enige beginsel is waarover in de onderhavige procedure een debat wordt gevoerd, zij erop gewezen dat bij het onderzoek van de vraag of een nationale procedurele bepaling het onmogelijk of uiterst moeilijk maakt om het Unierecht toe te passen, steeds rekening moet worden gehouden met de plaats van die bepaling in de gehele procedure bij de verschillende nationale instanties en met het verloop en de bijzondere kenmerken van die procedure. Daartoe moet zo nodig rekening worden gehouden met de beginselen die aan het nationale stelsel van rechtspleging ten grondslag liggen, zoals de bescherming van de rechten van de verdediging, het rechtszekerheidsbeginsel en het goede verloop van de procedure.(31)
61. Wat betreft het onderzoek van de kenmerken van de verjaringstermijn die aan de orde is in het hoofdgeding, dit moet betrekking hebben op de duur van een dergelijke termijn en de wijze waarop deze termijn wordt toegepast, waaronder ook de wijze waarop deze termijn ingaat.(32)
62. Wat in de eerste plaats de duur van de verjaringstermijn voor een vordering tot terugbetaling op grond van een nietig verklaarde overeenkomst betreffende gebruik in deeltijd (of een soortgelijke overeenkomst) betreft, volgt uit de rechtspraak van het Hof dat redelijke termijnen voor het instellen van vorderingen, die in het belang van de rechtszekerheid zijn vastgesteld, de uitoefening van de door het Unierechtelijk stelsel verleende rechten in de praktijk niet onmogelijk of uiterst moeilijk kunnen maken, indien die termijnen in de praktijk voldoende zijn om de consument in staat te stellen een doeltreffende voorziening in rechte voor te bereiden en in te stellen.(33)
63. Het Hof heeft namelijk erkend dat de bescherming van de consument niet absoluut is en dat in het belang van de rechtszekerheid vastgestelde redelijke beroepstermijnen, die gelden op straffe van verval van recht, verenigbaar zijn met het Unierecht.(34)
64. In de onderhavige zaak bedroeg de verjaringstermijn voor het instellen van een vordering tot terugbetaling aanvankelijk 15 jaar en is die vervolgens teruggebracht tot 5 jaar. Mits zij op voorhand zijn vastgesteld en bekend zijn, zijn die termijnen in beginsel voldoende om de betrokken consument in staat te stellen een doeltreffende voorziening in rechte voor te bereiden en in te stellen.(35) Dit geldt te meer daar, zoals de verwijzende rechter heeft uitgelegd, de nationale regels toestaan dat de verjaringstermijn wordt gestuit door een eenvoudige buitengerechtelijke vordering.(36)
65. Wat in de tweede plaats het beginpunt van de verjaringstermijn betreft, heeft het Hof in de context van richtlijn 93/13 geoordeeld dat de datum van sluiting van de overeenkomst die het oneerlijke beding bevat, als zodanig niet het beginpunt van de verjaringstermijn kan vormen.(37)
66. Die bevinding van het Hof berust op enkele belangrijke overwegingen die in essentie verband houden met de zwakke positie van de consument ten opzichte van de verkoper of leverancier, met het feit dat de consument zich niet bewust is van het oneerlijke karakter van de bedingen of de omvang van zijn rechten niet kent, en, in voorkomend geval, met de lange looptijd van de overeenkomst die het oneerlijke beding bevat.(38)
67. In deze context heeft het Hof geoordeeld dat wanneer een verjaringstermijn die ingaat bij de sluiting van de overeenkomst, voor zover dit inhoudt dat de consument slechts gedurende een bepaalde termijn na de ondertekening van deze overeenkomst terugbetaling kan vorderen van de bedragen die hij uit hoofde van een oneerlijk bevonden beding heeft betaald, ongeacht of hij kennis had of redelijkerwijs kon hebben van het oneerlijke karakter van dit beding, dit de uitoefening van de bij richtlijn 93/13 verleende rechten uiterst moeilijk kan maken voor de consument en derhalve in strijd kan zijn met het doeltreffendheidsbeginsel in samenhang met het rechtszekerheidsbeginsel.(39)
68. Daarentegen moet de consument, op de datum waarop de beslissing waarbij wordt vastgesteld dat het betrokken contractuele beding oneerlijk is en om die reden nietig wordt verklaard, definitief wordt, in beginsel worden geacht stellig kennis te hebben van de onrechtmatigheid van dat beding. Bijgevolg kan die consument in beginsel met ingang van die datum zijn bij richtlijn 93/13 verleende rechten daadwerkelijk doen gelden.(40)
69. Het Hof heeft echter verduidelijkt dat richtlijn 93/13 zich er niet tegen verzet dat de verkoper of leverancier de mogelijkheid heeft om te bewijzen dat de consument reeds voor de nietigverklaring van dat beding kennis had of redelijkerwijs kon hebben van het oneerlijke karakter ervan.(41)
70. In dat verband zij opgemerkt dat het door de timesharingrichtlijnen uitgewerkte beschermingsstelsel, in navolging van richtlijn 93/13 en andere richtlijnen van de Unie inzake consumentenbescherming, op de gedachte berust dat de consument zich tegenover de handelaar in een zwakkere onderhandelingspositie bevindt en over minder informatie dan de handelaar beschikt, wat ertoe leidt dat hij met de door de handelaar vooraf opgestelde voorwaarden instemt zonder op de inhoud daarvan invloed te kunnen uitoefenen.(42)
71. Overeenkomsten betreffende gebruik in deeltijd (of soortgelijke overeenkomsten) zijn vaak grensoverschrijdend van aard, en worden gesloten in een ander land dan het land van herkomst van de consument en de betrokken onroerende goederen bevinden zich in een vreemd land.(43) Bovendien worden die overeenkomsten, zoals hierboven reeds is opgemerkt, gesloten voor een lange periode en worden zij gekenmerkt door langetermijnverplichtingen en aanzienlijke financiële risico’s voor de consumenten.(44)
72. De informatie die vóór en bij de sluiting van een overeenkomst betreffende gebruik in deeltijd (of een soortgelijke overeenkomst) wordt verstrekt over de contractvoorwaarden en de gevolgen die aan die sluiting zijn verbonden, is voor de consument van wezenlijk belang. Met name op basis van die informatie zal de consument beslissen of hij gebonden wenst te zijn door de voorwaarden die de handelaar tevoren heeft vastgesteld.(45)
73. De informatieplicht is derhalve noodzakelijk zodat de consument kennis kan nemen van zijn verplichtingen. Kennis en een goed begrip door de consument van de informatie die de overeenkomst betreffende gebruik in deeltijd (of vergelijkbare overeenkomst) verplicht moet bevatten, zijn noodzakelijk voor de goede uitvoering van deze overeenkomst en met name voor de uitoefening van zijn rechten.(46)
74. Gelet op het fundamentele belang van de informatievereisten en de kennis van de consument van zijn rechten, is het van belang na te gaan of er een risico bestaat dat het recht op terugbetaling op grond van een ongeldige overeenkomst betreffende gebruik in deeltijd (of een soortgelijke overeenkomst) verjaart voordat de consumenten hebben kunnen vaststellen dat informatie ontbreekt.
75. Met betrekking tot sommige meer beschrijvende informatie, zoals de identiteit van de handelaar, de beschrijving van het onroerende goed of informatie over de voorzieningen en diensten, lijkt het op het eerste gezicht dat een gemiddelde consument die redelijk geïnformeerd en redelijk omzichtig en oplettend is, zich ervan bewust kan worden dat die informatie ontbreekt zodra hij het onroerende goed bezichtigt.
76. De definitieve beoordeling of de consument daadwerkelijk de mogelijkheid had om kennis te nemen van de relevante ontbrekende informatie hangt echter af van de precieze formulering en de omstandigheden van de overeenkomst. Hoewel het gemakkelijker lijkt vast te stellen dat informatie over het onroerende goed ontbreekt wanneer het recht van gebruik in deeltijd betrekking heeft op één specifieke wooneenheid, is dat wellicht niet het geval wanneer die rechten betrekking hebben op verschillende mogelijke verblijfsaccommodaties.(47)
77. Het risico van een gebrek aan kennis is groter met betrekking tot informatie die verband houdt met de uitoefening van rechten op grond van de overeenkomst betreffende gebruik in deeltijd (of een soortgelijke overeenkomst). Dit betreft met name de informatie die op lange termijn van invloed is op de financiële verplichting van de consument, waarvan het ontbreken waarschijnlijk de aandacht van de consument pas trekt tijdens de uitvoering van de overeenkomst, die zich over een lange periode uitstrekt.
78. De informatie over kosten, over het recht om de overeenkomst te beëindigen en over het recht om contractuele rechten door te verkopen is in dat verband bijzonder illustratief.(48) De consument zal waarschijnlijk pas kennisnemen van de ontbrekende informatie over de berekeningswijze van mogelijke kostenstijgingen en onderhoudskosten op het moment dat de handelaar die kosten tegen de consument wil afdwingen. Hetzelfde geldt, bijvoorbeeld, voor de informatie over de beëindiging van de overeenkomst of de mogelijkheid om toe te treden tot een stelsel voor de doorverkoop van contractuele rechten. De consument is wellicht onbekend met mogelijke beperkingen en kosten in verband met het recht om de contractuele rechten te beëindigen of door te verkopen totdat hij daadwerkelijk probeert die rechten uit te oefenen.(49)
79. Er zij ook op gewezen dat artikel 4, lid 1, van richtlijn 2008/122 uitdrukkelijk bepaalt dat „op een duidelijke en voor hem begrijpelijke wijze, de volgende nauwkeurige en toereikende informatie” moet worden verstrekt. Het onduidelijke of onvolledige karakter van de informatie kan de mogelijkheid van de consument om de omvang van zijn of haar rechten en verplichtingen te beoordelen aantasten en hem of haar de mogelijkheid ontnemen zijn of haar rechten uit te oefenen.(50)
80. In al die situaties bestaat, indien de consument slechts gedurende de eerste vijf jaar (overeenkomstig de krachtens het burgerlijk recht thans geldende verjaringstermijn) na de ondertekening van de overeenkomst betreffende gebruik in deeltijd (of een soortgelijke overeenkomst) de terugbetaling mag vorderen van op grond van de ongeldige overeenkomst betaalde bedragen, het risico dat de verjaringstermijn verstrijkt voordat de overeenkomst betreffende gebruik in deeltijd ten einde loopt, ook al wordt de relevantie van de ontbrekende informatie pas in een later stadium bij de uitvoering van de overeenkomst duidelijk.
81. Een dergelijke verjaringsregeling dreigt consumenten stelselmatig de mogelijkheid te ontnemen de terugbetaling te vorderen van op grond van de ongeldigheid van de overeenkomst betaalde bedragen, waarin naar nationaal recht is voorzien als gevolg van schending van de informatievereisten.
82. Een dergelijke regeling kan ook het doeltreffende en afschrikkende karakter ondermijnen van de contractuele ongeldigheid waarin als gevolg van schending van de informatievereisten is voorzien. Indien consumenten wel het recht hadden om de nietigverklaring van de overeenkomst te vorderen, maar niet het recht op terugbetaling van de betaalde bedragen, zou dat het risico meebrengen dat een partij een onverschuldigd voordeel verkrijgt ten nadele van de andere partij. Zoals GQ en IF in essentie hebben betoogd, zou de handelaar, na het volledige gebruik van het onroerende goed te hebben gehad, het onroerende goed weer op de markt voor gebruik in deeltijd (of de huur-/eigendomsmarkt) kunnen brengen, terwijl de consument het toekomstige gebruik van het onroerende goed en de reeds betaalde bedragen voor dat gebruik zou verliezen.
83. Wat het beginpunt van de in het hoofdgeding aan de orde zijnde verjaringstermijn betreft, bestaat er derhalve een niet-verwaarloosbaar risico dat de consument, gelet op de wijze waarop die termijn wordt bepaald, in de praktijk zijn of haar rechten niet of slechts uiterst moeilijk kan uitoefenen in een situatie waarin de informatievereisten zijn geschonden.
84. Daarentegen zal de consument in beginsel volledig op de hoogte zijn van zijn rechten op het moment van de definitieve uitspraak tot nietigverklaring van de overeenkomst en aldus in staat zijn een procedure tot terugbetaling in te stellen.
85. Ten slotte, voor zover de verwijzende rechter vraagt of het doen ingaan van de verjaringstermijn op een later tijdstip dan het sluiten van de overeenkomst in strijd zou kunnen zijn met het rechtszekerheidsbeginsel en strategisch procederen van de kant van consumenten in de hand zou kunnen werken, zij erop gewezen dat de handelaar die de verplichte informatie niet heeft verstrekt in de precontractuele/contractuele fase en die informatie ook in geen enkel later stadium van de uitvoering van de overeenkomst heeft verstrekt, zelf een situatie in het leven roept die de timesharingrichtlijnen verbieden.(51) Bovendien heeft, zoals de nationale rechter heeft uitgelegd, de vordering tot terugbetaling geen betrekking op alle betaalde bedragen, aangezien de periode gedurende welke het onroerende goed is gebruikt (of ten minste beschikbaar was voor gebruik) wordt uitgesloten.
86. Het doeltreffendheidsbeginsel staat echter niet in de weg aan het recht van de handelaar om te bewijzen dat de consument kennis had of redelijkerwijs kon hebben van de informatievereisten vóór de uitspraak van het vonnis houdende nietigverklaring van de overeenkomst (als gevolg van die schending). In een dergelijk geval begint de verjaringstermijn te lopen vanaf dat tijdstip waarop de consument zich daarvan bewust wordt.(52)
87. Gelet op het voorgaande ben ik van mening dat de artikelen 3 en 4 van richtlijn 94/47 en de artikelen 4 en 5 van richtlijn 2008/122, gelezen in samenhang met het doeltreffendheidsbeginsel, aldus moeten worden uitgelegd dat zij zich verzetten tegen een nationale regeling/rechtspraak op grond waarvan de verjaringstermijn voor een vordering tot terugbetaling van door de consument betaalde bedragen op grond van een ongeldige overeenkomst betreffende gebruik in deeltijd (of een soortgelijke overeenkomst) begint te lopen op de datum van sluiting van de overeenkomst, ongeacht of de consument op de hoogte was of in staat was kennis te nemen van de informatie die de handelaar niet of op onduidelijke wijze heeft verstrekt. De consument is in beginsel volledig op de hoogte van zijn rechten op het moment van de definitieve uitspraak tot nietigverklaring van de overeenkomst. Het doeltreffendheidsbeginsel staat echter niet in de weg aan het recht van de handelaar om te bewijzen dat de consument vóór die datum kennis had of redelijkerwijs kon hebben van de elementen die de ongeldigheid van de overeenkomst uitmaken.
B. Tweede vraag
88. Krachtens artikel 6 van richtlijn 94/47 en artikel 9 van richtlijn 2008/122 zijn vooruitbetalingen door de consument verboden vóór het einde van de periode waarbinnen hij het herroepingsrecht kan uitoefenen.
89. Met zijn tweede vraag, gelet op de in punt 33 van de onderhavige conclusie aangehaalde rechtspraak, wenst de verwijzende rechter in essentie te vernemen of artikel 6 van richtlijn 94/47 en artikel 9 van richtlijn 2008/122, gelezen in samenhang met het doeltreffendheidsbeginsel, aldus moeten worden uitgelegd dat zij niet verzetten tegen een nationale regeling/rechtspraak op grond waarvan de verjaringstermijn voor een terugvordering van (een gedeelte van de contractprijs dat is betaald in de vorm van) vooruitbetalingen begint te lopen op de datum waarop die betalingen zijn verricht in het kader van een overeenkomst betreffende gebruik in deeltijd of een soortgelijke overeenkomst.
90. Uit de overwegingen 11 en 12 van richtlijn 94/47 en overweging 11 van richtlijn 2008/122 volgt dat het verbod op vooruitbetalingen tot doel heeft de consumentenbescherming die door het herroepingsrecht wordt geboden, te versterken. Het herroepingsrecht is ingesteld om consumenten de mogelijkheid te bieden hun rechten en verplichtingen op grond van de overeenkomst volledig te begrijpen. Indien de handelaar gedurende de periode waarbinnen het herroepingsrecht kan worden uitgeoefend, vooruitbetalingen zou kunnen verlangen, zou dat de consument ervan kunnen weerhouden dat recht uit te oefenen.
91. Uit artikel 10 van richtlijn 94/47 en artikel 15 van richtlijn 2008/122 volgt ook dat het de verantwoordelijkheid van de lidstaten is om een sanctieregeling in te voeren voor gevallen waarin het verbod op vooruitbetalingen is geschonden.
92. Uit de verwijzingsbeslissing blijkt dat vooruitbetalingen naar Spaans recht verboden zijn en dat schending van dat verbod ertoe leidt dat de handelaar het dubbele van de als vooruitbetalingen betaalde bedragen moet terugbetalen.
93. De vraag die rijst is of het doeltreffendheidsbeginsel(53) eraan in de weg staat dat de verjaringstermijn voor een terugvordering van de vooruitbetalingen begint te lopen op de datum waarop die betalingen zijn verricht (overeenkomstig de algemene regels van het burgerlijk recht). Zoals bij de eerste vraag twijfelt de verwijzende rechter er met name aan of de door het Hof in de context van oneerlijke bedingen ontwikkelde rechtspraak op de timesharingrichtlijnen moet worden toegepast.
94. Zoals hierboven reeds is opgemerkt,(54) zij er dienaangaande op gewezen dat de rechtspraak van het Hof inzake de nationale verjaringsregels voor de terugvordering van op grond van oneerlijke bedingen betaalde bedragen berust op een aantal overwegingen, waaronder de zwakke positie van de consument en het feit dat consumenten zich mogelijk niet bewust zijn van het oneerlijke karakter van een beding dat in de overeenkomst is opgenomen, of de omvang van hun rechten niet kunnen inschatten.
95. Zoals ook eerder is opgemerkt,(55) bevindt de consument zich in de context van overeenkomsten betreffende gebruik in deeltijd in een zwakke positie ten opzichte van de handelaar. Precies om die reden verbiedt de Uniewetgever vooruitbetalingen teneinde te waarborgen dat de consument niet wordt ontmoedigd zijn herroepingsrecht uit te oefenen.
96. Anders dan bij de oneerlijke bedingen op grond van richtlijn 93/13 en de informatievereisten van de timesharingrichtlijnen is de mate van blootstelling van consumenten aan het risico dat de verjaringstermijn verstrijkt voordat zij zich bewust worden van hun rechten, echter niet dezelfde met betrekking tot het verbod op vooruitbetalingen.
97. Bij overeenkomsten die voor een lange periode zijn gesloten, kan een consument zich pas in een later stadium bewust worden van het oneerlijke karakter van een beding, wanneer dat beding van invloed is op zijn contractuele verplichting of jegens hem wordt afgedwongen. Evenzo kan die consument, om de redenen die ik reeds heb uiteengezet,(56) zich pas in een later stadium bij de uitvoering van de overeenkomst betreffende gebruik in deeltijd (of een soortgelijke overeenkomst) bewust worden van de ontbrekende of onduidelijke informatie (die de mogelijkheid van de consument om de omvang van zijn rechten in te schatten, kan aantasten). De gevolgen van de schending door de handelaar van zijn verplichtingen worden waarschijnlijk pas zichtbaar tijdens de contractuele verhouding. Zolang de handelaar de informatie niet verstrekt, blijft de schending van de desbetreffende wettelijke vereisten voortduren.
98. Daarentegen betreft het verbod op vooruitbetalingen een eenmalige schending waarvan de gevolgen waarschijnlijk in een vroeger stadium van de contractuele verhouding zichtbaar worden. Er bestaat geen reëel risico dat de consument zich pas jaren na de betaling bewust zal worden van het verbod, bijvoorbeeld wanneer hem een bedrag in rekening wordt gebracht of wanneer hij bepaalde rechten wil uitoefenen.
99. Er zij ook op gewezen dat het beschermende doel van het verbod op vooruitbetalingen sterk is aan het begin van de contractuele verhouding. Het verbod is ingesteld om ervoor te zorgen dat de consument niet wordt ontmoedigd om de overeenkomst te herroepen. Dat doel zwakt echter af met de jaren gedurende de uitvoering van de overeenkomst. Dit lijkt des te meer het geval te zijn in een situatie als die in het hoofdgeding, waarbij de consument niet alleen de overeenkomst niet heeft herroepen maar negen jaar na het sluiten van de eerste overeenkomst een nieuwe overeenkomst betreffende gebruik in deeltijd (of een soortgelijke overeenkomst) heeft gesloten.
100. Bovendien is, zoals de Commissie in essentie heeft betoogd, de daadwerkelijke mogelijkheid voor de consument om zijn rechten vast te stellen niet dezelfde bij een oneerlijk beding als bij een wettelijk verbod op vooruitbetalingen. Hoewel een oneerlijk beding wordt geacht nooit te hebben bestaan, vereist de vaststelling van het oneerlijke karakter ervan in beginsel een rechterlijke beoordeling van de contractuele bepaling, die niet van de consument kan worden verwacht. De vraag of de informatievereisten van de timesharingrichtlijnen zijn nageleefd, kan ook rechterlijke uitlegging vereisen.
101. Het verbod op vooruitbetalingen vereist echter geen uitlegging. De betaling is verboden en dit is duidelijk neergelegd in de timesharingrichtlijnen en de nationale uitvoeringsregels. Het verbod kan worden vastgesteld door een gemiddelde consument die redelijk geïnformeerd en redelijk omzichtig en oplettend is. Het volstaat dat de consument nagaat of de vooruitbetalingen zijn verricht binnen de (verlengde) herroepingstermijn.
102. Ik meen niet dat een andere conclusie kan worden getrokken uit de rechtspraak van het Hof, volgens welke van de consument niet kan worden verwacht dat hij stappen onderneemt die binnen de sfeer van juridisch onderzoek vallen.(57) Die rechtspraak had betrekking op een situatie waarin niet kon worden aangenomen dat een consument redelijkerwijs op de hoogte kon zijn van het feit dat een beding in zijn overeenkomst qua reikwijdte gelijk was aan een standaardbeding dat door een nationale hoogste rechterlijke instantie van een lidstaat als oneerlijk was aangemerkt. Dat verschilt duidelijk van de situatie waarin de wetgever een verbod oplegt.
103. Het stellen van een redelijke verjaringstermijn na de verrichte betalingen waarborgt ook de rechtszekerheid in een situatie van een duidelijk verbod. Het vorderen van een financiële sanctie voor een lang geleden verrichte vooruitbetaling kan bewijsproblemen veroorzaken en afbreuk doen aan de rechten van verdediging van de wederpartij.(58) Bovendien, zoals de verwijzende rechter heeft uiteengezet, bestaat het risico dat de partij die de sanctie vordert, de oplegging ervan zo lang mogelijk uitstelt om rente over het teruggevorderde bedrag te vorderen, ook al zijn de omstandigheden van het verbod duidelijk bij het begin van de contractuele verhouding.
104. In het hoofdgeding bedraagt, overeenkomstig de algemene regels van het burgerlijk recht, de verjaringstermijn voor de consument om een vordering tot terugbetaling van de vooruitbetalingen in te stellen 5 jaar (en 15 jaar overeenkomstig de eerder geldende versie van het burgerlijk wetboek) te rekenen vanaf het tijdstip waarop die betalingen zijn verricht. Die termijn lijkt voldoende lang om de consument in staat te stellen een sanctie te vorderen. Dit geldt te meer, zoals de verwijzende rechter heeft gesteld, aangezien een buitengerechtelijke vordering voldoende is om die termijn te stuiten.
105. Om die reden ben ik van mening dat het doeltreffendheidsbeginsel zich niet verzet tegen een nationale verjaringsregel voor een terugvordering van een gedeelte van de contractprijs waarin is voorzien in geval van schending van het verbod op vooruitbetalingen op grond van het algemeen burgerlijk recht.
106. Gelet op het voorgaande ben ik van mening dat artikel 6 van richtlijn 94/47 en artikel 9 van richtlijn 2008/122, gelezen in samenhang met het doeltreffendheidsbeginsel, aldus moeten worden uitgelegd dat zij zich niet verzetten tegen een nationale regeling/rechtspraak op grond waarvan de verjaringstermijn voor een terugvordering van (een gedeelte van de contractprijs dat is betaald in de vorm van) vooruitbetalingen begint te lopen op de datum waarop de verboden betalingen zijn verricht in het kader van een overeenkomst betreffende gebruik in deeltijd (of een soortgelijke overeenkomst).
V. Conclusie
107. Gelet op het voorgaande geef ik het Hof in overweging de prejudiciële vragen van de Juzgado de Primera Instancia n.o 2 de Marbella te beantwoorden als volgt:
„1) De artikelen 3 en 4 van richtlijn 94/47/EG van het Europees Parlement en van de Raad van 26 oktober 1994 betreffende de bescherming van de verkrijger voor wat bepaalde aspecten betreft van overeenkomsten inzake de verkrijging van een recht van deeltijds gebruik van onroerende goederen en de artikelen 4 en 5 van richtlijn 2008/122/EG van het Europees Parlement en de Raad van 14 januari 2009 betreffende de bescherming van de consumenten met betrekking tot bepaalde aspecten van overeenkomsten betreffende gebruik in deeltijd, vakantieproducten van lange duur, doorverkoop en uitwisseling, gelezen in samenhang met het doeltreffendheidsbeginsel
moeten aldus worden uitgelegd dat
zij zich verzetten tegen een nationale regeling/rechtspraak op grond waarvan de verjaringstermijn voor een vordering tot terugbetaling van door de consument betaalde bedragen op grond van een ongeldige overeenkomst betreffende gebruik in deeltijd (of een soortgelijke overeenkomst) begint te lopen op de datum van sluiting van de overeenkomst, ongeacht of de consument op de hoogte was of in staat was kennis te nemen van de informatie die de handelaar niet of op onduidelijke wijze heeft verstrekt. De consument is in beginsel volledig op de hoogte van zijn rechten op het moment van de definitieve uitspraak tot nietigverklaring van de overeenkomst. Het doeltreffendheidsbeginsel staat echter niet in de weg aan het recht van de handelaar om te bewijzen dat de consument vóór die datum kennis had of redelijkerwijs kon hebben van de elementen die de ongeldigheid van de overeenkomst uitmaken.
2) Artikel 6 van richtlijn 94/47 en artikel 9 van richtlijn 2008/122, gelezen in samenhang met het doeltreffendheidsbeginsel,
moeten aldus worden uitgelegd dat
zij zich niet verzetten tegen een nationale regeling/rechtspraak op grond waarvan de verjaringstermijn voor een terugvordering van het gedeelte van de contractprijs dat is betaald in de vorm van vooruitbetalingen begint te lopen op de datum waarop de verboden betalingen zijn verricht in het kader van een overeenkomst betreffende gebruik in deeltijd (of een soortgelijke overeenkomst).”
1 Oorspronkelijke taal: Engels.
2 Richtlijn van het Europees Parlement en de Raad van 14 januari 2009 betreffende de bescherming van de consumenten met betrekking tot bepaalde aspecten van overeenkomsten betreffende gebruik in deeltijd, vakantieproducten van lange duur, doorverkoop en uitwisseling (PB 2009, L 33, blz. 10).
3 Staudinger, A., „Timeshare Contracts” in Max-Planck Encyclopedia of European Private Law, Max-EuP, 2012. On the origins of the timeshare industry see Edmonds, J., International Timesharing, 3e druk, Longman, London, 1991, blz. 1.
4 Richtlijn van het Europees Parlement en van de Raad van 26 oktober 1994 betreffende de bescherming van de verkrijger voor wat bepaalde aspecten betreft van overeenkomsten inzake de verkrijging van een recht van deeltijds gebruik van onroerende goederen (PB 1994, L 280, blz. 83).
5 Verslag van de Commissie aan het Europees Parlement en de Raad, Verslag over de evaluatie van [richtlijn 2008/122], COM(2015) 644 final van 16 december 2015 („het verslag van de Commissie over de evaluatie van richtlijn 2008/122”).
6 De wijziging is aangebracht door middel van de Ley 42/2015 de reforma de la Ley 1/2000, de 7 de enero, de Enjuiciamiento Civil (wet 42/2015 tot wijziging van wet 1/2000 van 7 januari inzake burgerlijke rechtsvordering) van 5 oktober 2015 (BOE nr. 239 van 6 oktober 2015, blz. 90240).
7 Richtlijn van de Raad van 5 april 1993 betreffende oneerlijke bedingen in consumentenovereenkomsten (PB 1993, L 95, blz. 29).
8 Arrest van 25 april 2024, Banco Santander (Aanvang van de verjaringstermijn) (C‑561/21, EU:C:2024:362, punt 34).
9 Arrest van 16 april 2026, Nitrogénművek Vegyipari (C‑519/24, EU:C:2026:297, punten 19 en 20 en aldaar aangehaalde rechtspraak).
10 Zie punten 4 en 7 van de onderhavige conclusie.
11 Zie punten 5 en 8 van de onderhavige conclusie.
12 Arrest van 2 december 2025, Stichting Right to Consumer Justice en Stichting App Stores Claims (C‑34/24, EU:C:2025:936, punt 39 en aldaar aangehaalde rechtspraak).
13 Ibid.
14 Zie in die zin arrest van 9 maart 2023, Sogefinancement (C‑50/22, EU:C:2023:177, punt 26).
15 In de verwijzingsbeslissing worden de nationale bepalingen die de maximale looptijd voorschrijven niet vermeld. Uit de opmerkingen van de Spaanse regering en de Commissie blijkt echter dat dit vereiste is neergelegd in artikel 3 van wet 42/1998 en artikel 24 van wet 4/2012.
16 Krachtens het eerste streepje van artikel 2 van richtlijn 94/47 moet een overeenkomst betreffende gebruik in deeltijd worden gesloten „met een looptijd van ten minste drie jaar”. Die termijn is teruggebracht tot één jaar overeenkomstig de definitie van „overeenkomst betreffende gebruik in deeltijd” in artikel 2, lid 1, onder a), van richtlijn 2008/122.
17 Overeenkomstig artikel 11 van richtlijn 94/47 konden de lidstaten gunstigere bepalingen inzake de bescherming van de verkrijger vaststellen of handhaven.
18 Zie in dat verband arrest van 9 maart 2023, Sogefinancement (C‑50/22, EU:C:2023:177, punt 32 en aldaar aangehaalde rechtspraak).
19 In de verwijzingsbeslissing worden de nationale bepalingen die dergelijke vereisten voorschrijven niet vermeld. Uit de opmerkingen van de Spaanse regering en de Commissie blijkt echter dat die vereisten zijn neergelegd in artikel 9, lid 1, punt 1, van wet 42/1998 en artikel 30, lid 1, punt 3, van wet 4/2012.
20 Zie punt c) van de bijlage bij richtlijn 94/47 en deel 3, punt 2, eerste streepje van bijlage I bij richtlijn 2008/122.
21 Arrest van 11 juni 2020, Prezident Slovenskej republiky (C‑378/19, EU:C:2020:462, punt 37 en aldaar aangehaalde rechtspraak). Volgens die rechtspraak tast die keuzevrijheid niet de verplichting van alle lidstaten tot wie de richtlijn is gericht, aan om alle nodige maatregelen te treffen om de volledige werking van de betrokken richtlijn overeenkomstig het daarmee beoogde doel te waarborgen.
22 De bijlage bij richtlijn 94/47 verwijst in punt b) meer in het algemeen naar de „voorwaarden voor de uitoefening” van het recht dat het voorwerp is van de overeenkomst. De periode waarbinnen het recht kan worden uitgeoefend kan worden beschouwd als een onderdeel van die voorwaarden. Deel 1 van bijlage I bij richtlijn 2008/122 vermeldt bij de informatievereisten voor overeenkomsten betreffende gebruik in deeltijd de „precieze periode gedurende welke het in de overeenkomst bedoelde recht kan worden uitgeoefend en, indien nodig, de duur ervan”.
23 Ik formuleer dit voorbehoud voor het geval het Hof van oordeel is dat het vereiste inzake de aanduiding in het eigendomsregister buiten de werkingssfeer van de timesharingrichtlijnen valt.
24 In dat geval verstrijkt de herroepingstermijn na de in het derde streepje van artikel 5, lid 1, van richtlijn 94/47 en in artikel 6, lid 3, onder b), van richtlijn 2008/122 bedoelde termijn.
25 Overeenkomstig de tweede zin van artikel 6, lid 3, van richtlijn 2008/122 moeten de lidstaten naast het herroepingsrecht overeenkomstig artikel 15 voorzien in passende sancties, met name voor het geval dat, na afloop van de herroepingstermijn, de handelaar de in die richtlijn gestelde informatievereisten niet heeft nageleefd. De nationale verplichting om te voorzien in sancties vloeit voort uit artikel 10 van richtlijn 94/47 en artikel 15 van richtlijn 2008/122.
26 Zie punten 10 en 14 van de onderhavige conclusie. De nietigheid van de overeenkomst is het gevolg van schending van een van de in de desbetreffende nationale wetgeving gestelde vereisten, met inbegrip van het vereiste om het voorwerp van de overeenkomst te omschrijven.
27 GQ en IF verwijzen in dat verband naar het arrest van de Tribunal Supremo nr. 192/2016 van 29 maart 2016 (ES:TS:2016:1298).
28 Zie punten 15 en 16 van de onderhavige conclusie.
29 Zie punt 23 van de onderhavige conclusie.
30 Arrest van 19 maart 2026, UniCredit Bank en Momentum Credit (C‑679/24, EU:C:2026:223, punt 62 en aldaar aangehaalde rechtspraak).
31 Ibid., punt 63 en aldaar aangehaalde rechtspraak.
32 Zie naar analogie arrest van 10 juni 2021, BNP Paribas Personal Finance (C‑776/19–C‑782/19, EU:C:2021:470, punt 30).
33 Arrest van 9 juli 2020, Raiffeisen Bank en BRD Groupe Société Générale (C‑698/18 en C‑699/18, EU:C:2020:537, punt 62 en aldaar aangehaalde rechtspraak).
34 Arrest van 10 juni 2021, BNP Paribas Personal Finance (C‑776/19–C‑782/19, EU:C:2021:470, punt 32).
35 Arrest van 10 juni 2021, BNP Paribas Personal Finance (C‑776/19–C‑782/19, EU:C:2021:470, punt 41).
36 Zie punt 28 van de onderhavige conclusie.
37 Arrest van 19 maart 2026, UniCredit Bank en Momentum Credit (C‑679/24, EU:C:2026:223, punt 69 en aldaar aangehaalde rechtspraak).
38 Zie de gedetailleerde redenering van het Hof in het arrest van 19 maart 2026, UniCredit Bank en Momentum Credit (C‑679/24, EU:C:2026:223, punten 70 en 71 en aldaar aangehaalde rechtspraak).
39 Arrest van 25 april 2024, Banco Santander (Aanvang van de verjaringstermijn) (C‑561/21, EU:C:2024:362, punt 34 en aldaar aangehaalde rechtspraak).
40 Arrest van 25 april 2024, Banco Santander (Aanvang van de verjaringstermijn) (C‑561/21, EU:C:2024:362, punt 35).
41 Arrest van 25 april 2024, Banco Santander (Aanvang van de verjaringstermijn) (C‑561/21, EU:C:2024:362, punt 38).
42 Zie naar analogie arrest van 21 december 2023, BMW Bank e.a. (C‑38/21, C‑47/21 en C‑232/21, EU:C:2023:1014, punt 259 en aldaar aangehaalde rechtspraak).
43 Zie overweging 11 van richtlijn 94/47 en het verslag van de Commissie over de evaluatie van richtlijn 2008/122, op. cit. voetnoot 5, blz. 2.
44 Zie punt 2 van de onderhavige conclusie.
45 Zie naar analogie arrest van 30 oktober 2025, Mercedes-Benz Bank en Volkswagen Bank (C‑143/23, EU:C:2025:837, punt 66 en aldaar aangehaalde rechtspraak).
46 Zie naar analogie arrest van 30 oktober 2025, Mercedes-Benz Bank en Volkswagen Bank (C‑143/23, EU:C:2025:837, punt 68 en aldaar aangehaalde rechtspraak).
47 Wanneer die verblijfsaccommodaties bijvoorbeeld beschikbaar zijn in verschillende hotels die tot dezelfde groep behoren.
48 Zie de relevante informatie in de punten j), k) en l) van de bijlage bij richtlijn 94/47 en in de punten 4 tot en met 6 van deel 3 van bijlage I bij richtlijn 2008/122.
49 Het verslag van de Commissie over de evaluatie van richtlijn 2008/122, op. cit. voetnoot 5, blz. 7 e.v., onthult dat problemen met de consumentenbescherming met name rijzen met betrekking tot onderhouds‑ of servicekosten wanneer die zonder objectieve reden worden verhoogd en met betrekking tot de procedures en voorwaarden voor de beëindiging van de overeenkomst en de uitwisseling van rechten van gebruik in deeltijd. Zie ook House of Commons Library Research Briefing, Timeshares: common problems faced by UK owners, 25 juli 2025, dat onder de gemeenschappelijke problemen van gebruik in deeltijd wijst op de buitensporige stijging van de jaarlijkse kosten, problemen bij doorverkoop, moeilijkheden bij uittreding en eeuwigdurende clausules (die het voor de consument uiterst moeilijk maken de overeenkomst te beëindigen).
50 Indien het beding dat de informatie bevat oneerlijk en niet-transparant is, beschikt de consument over aanvullende wegen voor consumentenbescherming op grond van richtlijn 93/13. Indien er druk is gezet om de overeenkomst te ondertekenen, kan de consument zich ook beroepen op richtlijn 2005/29/EG van het Europees Parlement en de Raad van 11 mei 2005 betreffende oneerlijke handelspraktijken van ondernemingen jegens consumenten op de interne markt en tot wijziging van richtlijn 84/450/EEG van de Raad, richtlijnen 97/7/EG, 98/27/EG en 2002/65/EG van het Europees Parlement en de Raad en van verordening (EG) nr. 2006/2004 van het Europees Parlement en de Raad („richtlijn oneerlijke handelspraktijken”) (PB 2005, L 149, blz. 22). Zie het verslag van de Commissie, op. cit. voetnoot 5, blz. 10; Downes, N., „More about timeshare: A Revised Directive or a Regulation? Incidence of other instruments of consumer protection”, 2008, deel 16, nr. 4, European Review of Private Law, blz. 607‑625.
51 Zie naar analogie arrest van 25 april 2024, Banco Santander (Aanvang van de verjaringstermijn) (C‑561/21, EU:C:2024:362, punt 40).
52 Dat zou het geval zijn indien er bewijs is van eerdere communicatie tussen de handelaar en de consument waarbij de handelaar de consument de ontbrekende informatie verstrekt. In een dergelijk geval begint de verjaringstermijn te lopen vanaf het tijdstip waarop de consument die informatie heeft ontvangen.
53 Zie de hierboven in punt 59 van de onderhavige conclusie aangehaalde rechtspraak.
54 Zie punt 66 van de onderhavige conclusie.
55 Zie punt 70 van de onderhavige conclusie.
56 Punten 75 en 76 van de onderhavige conclusie.
57 Arrest van 25 april 2024, Banco Santander (Aanvang van de verjaringstermijn) (C‑561/21, EU:C:2024:362, punt 49 en aldaar aangehaalde rechtspraak).
58 Uit het verzoek om een prejudiciële beslissing blijkt dat de partijen van mening verschillen over de vraag of er al dan niet verboden vooruitbetalingen zijn verricht. Dit toont de moeilijkheden aan die gepaard gaan met rechterlijke uitspraken over het opleggen van een sanctie meer dan 15 jaar na die betalingen (zoals in het geval van de in het hoofdgeding aan de orde zijnde overeenkomst betreffende gebruik in deeltijd, die in 2007 is gesloten).