OPINIA RZECZNICZKI GENERALNEJ

TAMARY ĆAPETY

przedstawiona w dniu 17 września 2026 r.(1)

Sprawa C‑470/25

E. sp. z o.o.

przeciwko

Dyrektorowi Podkarpackiego Oddziału Regionalnego Agencji Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa w Rzeszowie,

przy udziale:

Rzecznika Praw Obywatelskich,

Prokuratury Krajowej

[wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym złożony przez Naczelny Sąd Administracyjny (Polska)]

Odesłanie prejudycjalne – Rolnictwo – Ochrona interesów finansowych Unii Europejskiej – Rozporządzenie Rady (WE, Euratom) nr 2988/95 – Artykuł 4 ust. 3 – Wspólna polityka rolna – Finansowanie, zarządzanie i monitorowanie – Rozporządzenie (UE) nr 1306/2013 – Artykuł 60 – Klauzula dotycząca przypadków obchodzenia prawa – Skutki ustalenia, że warunki uzyskania korzyści zostały sztucznie stworzone – Pojęcie „korzyści” – Odmowa wypłaty lub wycofanie całej kwoty wsparcia albo jedynie kwoty wynikającej ze sztucznie stworzonych warunków






I.      Wprowadzenie

1.        Czy w przypadku ustalenia, że rolnik stworzył sztuczne warunki w drodze podziału jednego gospodarstwa rolnego w celu uzyskania w ramach wspólnej polityki rolnej (zwanej dalej „WPR”) kwoty wsparcia wyższej niż kwota, do której uzyskania rolnik ten byłby uprawniony zgodnie z obowiązującymi przepisami Unii, należy odmówić wypłaty całej kwoty wsparcia, czy też jedynie kwoty, która wynika ze stworzenia sztucznych warunków?

2.        Zasadniczo takie właśnie pytanie prejudycjalne zadał w niniejszej sprawie Naczelny Sąd Administracyjny (Polska). Zwraca się on do Trybunału Sprawiedliwości o dokonanie wykładni pojęcia „korzyści” w rozumieniu art. 4 ust. 3 rozporządzenia (WE, Euratom) nr 2988/95(2) w sprawie ochrony interesów finansowych Unii i art. 60 rozporządzenia (UE) nr 1306/2013(3) w sprawie finansowania WPR, zarządzania nią i monitorowania jej.

II.    Ramy prawne

3.        Artykuł 4 rozporządzenia nr 2988/95 stanowi:

„1.      Każda nieprawidłowość będzie pociągała za sobą z reguły cofnięcie bezprawnie uzyskanej korzyści:

–      poprzez zobowiązanie do zapłaty lub zwrotu kwot pieniężnych należnych lub bezprawnie uzyskanych,

–      poprzez całkowitą lub częściową utratę zabezpieczenia złożonego dla wniosku o przyznanie korzyści lub w momencie otrzymania zaliczki.

2.      Stosowanie środków wymienionych w ust. 1 ogranicza się do wycofania uzyskanej korzyści łącznie – jeśli to zostało przewidziane – z odsetkami, które mogą być ustalane w oparciu o stawkę ryczałtową.

3.      Działania skierowane na pozyskanie korzyści w sposób sprzeczny z odpowiednimi celami prawa [Unii] mającymi zastosowanie w danym przypadku poprzez sztuczne stworzenie warunków w celu uzyskania tej korzyści, prowadzą do nieprzyznania lub wycofania korzyści.

4.      Środków przewidzianych w niniejszym artykule nie uznaje się za kary”.

4.        Artykuł 5 rozporządzenia nr 2988/95 przewiduje:

„1.      Nieprawidłowości dokonane celowo lub będące skutkiem zaniedbania mogą prowadzić do następujących kar administracyjnych:

a)      zapłaty kary pieniężnej;

b)      zapłaty kwoty większej od bezprawnie uzyskanej lub od zapłaty której uchyliła się dana osoba, gdzie sytuacja tego wymaga, łącznie z odsetkami; wysokość tej dodatkowej kwoty będzie ustalana zgodnie z oprocentowaniem do ustalenia w przepisach szczególnych i nie może przekraczać wysokości niezbędnej do stworzenia kary odstraszającej;

c)      całkowitego lub częściowego odebrania korzyści przyznanej zgodnie z zasadami [unijnymi], nawet jeżeli podmiot gospodarczy bezprawnie korzystał tylko z jej części;

d)      wyłączenia bądź wycofania korzyści za okres po dokonaniu nieprawidłowości;

e)      tymczasowego cofnięcia zezwolenia lub uznania, które jest niezbędne do udziału w programie pomocy [Unii];

f)      utraty zabezpieczenia lub depozytu złożonego w celu spełnienia warunków przewidzianych w szczególnych przepisach lub dostarczenia kwoty zabezpieczenia niesłusznie zwróconej;

g)      innych kar wyłącznie ekonomicznych, o równoważnym charakterze i zakresie, przewidzianych w szczególnych przepisach sektorowych przyjętych przez Radę w świetle szczególnych wymagań odpowiednich sektorów i w zgodzie z uprawnieniami wykonawczymi przyznanymi Komisji przez Radę.

2.      Bez uszczerbku dla przepisów określonych w zasadach sektorowych istniejących w dniu wejścia w życie niniejszego rozporządzenia, inne nieprawidłowości mogą skutkować nałożeniem jedynie tych kar przewidzianych w ust. 1, które nie są równoważne z sankcją karną, pod warunkiem że tego rodzaju sankcje są niezbędne dla zapewnienia prawidłowego stosowania tych zasad”.

5.        Artykuł 60 rozporządzenia nr 1306/2013, który jest zatytułowany „Klauzula dotycząca przypadków obchodzenia prawa”, ma następujące brzmienie:

„Bez uszczerbku dla przepisów szczególnych, osobom fizycznym ani prawnym nie przyznaje się jakichkolwiek korzyści wynikających z sektorowego prawodawstwa rolnego, jeżeli stwierdzono, że warunki wymagane do uzyskania takich korzyści zostały sztucznie stworzone, w sprzeczności z celami tego prawodawstwa”.

III. Spór w postępowaniu głównym, pytanie prejudycjalne i postępowanie przed Trybunałem

6.        E. (zwana dalej „spółką E.”) jest spółką prawa polskiego, która ma status producenta rolnego.

7.        Spółka E. wystąpiła o przyznanie w ramach unijnych systemów wsparcia rolnictwa na 2019 r. płatności do działek rolnych, mianowicie: po pierwsze, płatności bezpośrednich, tj. jednolitej płatności obszarowej, płatności za zazielenienie i płatności redystrybucyjnej, po drugie, płatności rolno-środowiskowo-klimatycznej, oraz po trzecie, płatności dla obszarów z ograniczeniami naturalnymi lub innymi szczególnymi ograniczeniami.

8.        Te płatności były objęte okresem finansowania WPR 2014–2020. Podlegały one regulacji ówcześnie obowiązujących aktów prawa Unii, w tym rozporządzenia (UE) nr 1307/2013(4) w sprawie płatności bezpośrednich i rozporządzenia (UE) nr 1305/2013(5) w sprawie rozwoju obszarów wiejskich. Wspólne zasady finansowania wsparcia w ramach WPR, zarządzania nim i monitorowania go były regulowane rozporządzeniem nr 1306/2013, podczas gdy rozporządzenie nr 2988/95 ustanawia zasady ogólne dotyczące kontroli, środków administracyjnych i kar dotyczących nieprawidłowości w celu ochrony interesów finansowych Unii we wszystkich obszarach prawa Unii, a tym samym obejmuje ono WPR(6).

9.        Podczas kontroli administracyjnej organ administracyjny pierwszej instancji(7) ustalił, że spółka E. ma tego samego reprezentanta co spółka prawa polskiego B. (zwana dalej „spółką B.”), która również ma status producenta rolnego i która wystąpiła z wnioskami o przyznanie płatności tożsamych z tymi, o które ubiega się spółka E. Jedynym wspólnikiem spółek E. i B. jest inna spółka prawa polskiego, mianowicie N. (zwana dalej „spółką N.”).

10.      W toku postępowania organ administracyjny pierwszej instancji stwierdził, że istnieją powiązania między tymi trzema spółkami oraz między osobami, które je utworzyły i które są ze sobą spokrewnione. W przypadku spółek E. i B. tego rodzaju powiązania zostały dodatkowo potwierdzone takimi okolicznościami jak identyczny sposób zarządzania i korzystanie z usług tych samych podmiotów (podmiotów wykonujących zabiegi agrotechniczne, doradców rolnych i prawników). Organ ten stwierdził, że owe dwie spółki są powiązane osobowo i kapitałowo. Zauważył on również w szczególności, że zostały one utworzone niemal w tym samym czasie i zawarły ze sobą umowy dzierżawy oraz że rozpoczęły realizację zobowiązania rolno-środowiskowo-klimatycznego w 2015 r. w ramach tego samego pakietu i wariantu. Dlatego też organ ten wydał decyzje w przedmiocie odmowy przyznania płatności spółce E.

11.      Zostały one utrzymane w mocy decyzjami, które w następstwie wniesionego odwołania wydał w dniu 30 listopada 2021 r. organ administracyjny drugiej instancji(8).

12.      Jako dodatkowy dowód organ ten przytoczył symulację wyliczeń dla każdej z płatności, jakie spółki E., B. i N. uzyskałyby, gdyby występowały jako jeden podmiot. Następnie porównał on otrzymane wyniki z kwotami płatności, które te trzy spółki uzyskałyby, gdyby wystąpiły o nie odrębnie. Różnica między tymi dwiema wartościami wynosiła 69 916,37 PLN (ok. 16 445 EUR). Organ ten uznał, że owe wyliczenia świadczą o istnieniu korzyści wynikającej ze stworzenia sztucznych warunków w celu uzyskania zawyżonej płatności.

13.      W związku z tym według tego organu spółki E., B. i N. ukształtowały swoją strukturę w sztuczny sposób w drodze podziału jednego gospodarstwa rolnego w celu uzyskania zawyżonych płatności otrzymywanych z unijnych systemów wsparcia rolnictwa, tak aby uniknąć opartej na powierzchni degresywności płatności.

14.      Spółka E. złożyła skargi na decyzje organu administracyjnego drugiej instancji do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Rzeszowie (Polska).

15.      Wyrokiem z dnia 7 kwietnia 2022 r. sąd ten oddalił jej skargi. Jego zdaniem spółka E. sztucznie stworzyła warunki dla uzyskania jak największych korzyści z dopłat Unii. Odniósł on to ustalenie do całości płatności objętych wnioskami spółki E.

16.      Spółka E. wniosła od tego wyroku skargę kasacyjną do Naczelnego Sądu Administracyjnego, który jest sądem odsyłającym w niniejszej sprawie.

17.      Na poparcie tej skargi kasacyjnej spółka E. podnosi w szczególności, że nie stworzyła ona sztucznych warunków, a posiłkowo, że dokonano błędnej wykładni mających zastosowanie przepisów prawa Unii w zakresie, w jakim stworzenie sztucznych warunków powinno było skutkować jedynie zmniejszeniem płatności o kwotę wynikającą ze sztucznych warunków, a nie odmową przyznania płatności w całości.

18.      Sąd odsyłający podsumowuje orzecznictwo Trybunału dotyczące stwierdzenia, że warunki zostały sztucznie stworzone(9), ale nie zwraca się do Trybunału o udzielenie wskazówek odnoszących się do tego aspektu sprawy. Zastanawia się on jedynie nad wykładnią prawa Unii w odniesieniu do skutków stwierdzenia, że wnioskodawca sztucznie stworzył warunki uzyskania korzyści. Artykuł 4 ust. 3 rozporządzenia nr 2988/95 stanowi, że skutkiem sztucznie stworzonych warunków jest „nieprzyznani[e] lub wycofani[e] korzyści”, podczas gdy zgodnie z art. 60 rozporządzenia nr 1306/2013 „nie przyznaje się jakichkolwiek korzyści” podmiotom, które sztucznie stworzyły warunki ich uzyskania. Strony nie zgadzają się co do sposobu wykładni tych przepisów, jeżeli chodzi o pojęcie „korzyści”.

19.      Sąd odsyłający zauważa, że o ile zastosowany w art. 60 rozporządzenia nr 1306/2013 zwrot „jakichkolwiek korzyści” może sugerować konieczność odmowy wypłaty środków w pełnej wysokości, o tyle zawarte w art. 4 ust. 4 rozporządzenia nr 2988/95 sformułowanie, iż środków nie uznaje się za kary, oznacza, że odmowa wypłaty środków powinna dotyczyć tylko kwot uzyskanych ze sztucznie stworzonych warunków, a nie całej kwoty wsparcia.

20.      Ponadto sąd ten wskazuje, że możliwe jest stosowanie podejścia polegającego na nieprzyznaniu korzyści, które powstały poprzez sztucznie stworzone warunki, albo podejścia polegającego na nieprzyznaniu żadnego (pełnego) wsparcia. Zwraca on uwagę na rozbieżne podejścia w orzecznictwie sądów państw członkowskich: niektóre z nich, na przykład sądy polskie, przyjmują to drugie podejście – określane mianem „wykładni sankcyjnej” – które prowadzi do całkowitego wykluczenia podmiotu z systemu dopłat w przypadku stwierdzenia, że warunki zostały sztucznie stworzone, natomiast inne, na przykład sądy niemieckie, opowiadają się za pierwszym podejściem – określanym mianem „wykładni korekcyjnej” – w myśl którego odmawia się wypłaty wyłącznie tej części płatności, która wynika ze stworzenia sztucznych warunków. Ta różnica w wykładni może nieść za sobą szkodliwe konsekwencje dla polskich rolników oraz zagrażać skuteczności i jednolitości prawa Unii.

21.      W tych okolicznościach Naczelny Sąd Administracyjny postanowił zawiesić postępowanie i zwrócić się do Trybunału z następującym pytaniem prejudycjalnym:

„Czy użyty w przepisach art. 4 ust. 3 [rozporządzenia nr 2988/95] oraz art. 60 [rozporządzenia nr 1306/2013] zwrot »korzyści« należy interpretować w ten sposób, że oznacza on nieprzyznanie lub wycofanie całej płatności wynikającej z sektorowego prawodawstwa rolnego, czy wyłącznie tej części płatności, która wynika ze stworzenia sztucznych warunków?”.

22.      Spółka E., Rzeczpospolita Polska, Republika Włoska, Republika Portugalska, Rumunia i Komisja Europejska przedstawiły Trybunałowi uwagi na piśmie.

23.      W dniu 4 czerwca 2026 r. odbyła się rozprawa, na której swoje uwagi przedstawili ustnie spółka E., Rzecznik Praw Obywatelskich (Polska), Polska, Królestwo Danii, Portugalia oraz Komisja.

IV.    Analiza

A.      W przedmiocie dopuszczalności

24.      Polska podnosi, że wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym w niniejszej sprawie jest niedopuszczalny, ponieważ sąd odsyłający nie został prawidłowo ukształtowany. Wniosek ten został złożony przez trzyosobowy skład orzekający Naczelnego Sądu Administracyjnego obejmujący jedną osobę, która została powołana na urząd sędziego tego sądu w procedurze, w której uczestniczyła KRS w nowym składzie(10). Polska powołuje się w szczególności na orzecznictwo Trybunału dotyczące niespełniania przez Sąd Najwyższy (Polska) wymogów unijnych wynikających z art. 19 ust. 1 akapit drugi TUE i art. 47 Karty praw podstawowych Unii Europejskiej (zwanej dalej „Kartą”)(11). Uważa ona, że ponieważ pozycja ustrojowa Naczelnego Sądu Administracyjnego jest analogiczna do pozycji ustrojowej Sądu Najwyższego, do oceny prawidłowości ukształtowania składów Naczelnego Sądu Administracyjnego należy stosować te same wymagania.

25.      Moim zdaniem podniesiony przez Polskę zarzut należy oddalić.

26.      Jak niedawno omówiłam w opinii w sprawie Naski(12), Trybunał orzekł, że sama okoliczność, iż sędzia został powołany na wniosek KRS w nowym składzie, nie wystarcza do stwierdzenia naruszenia wymogów wynikających z art. 19 ust. 1 akapit drugi TUE i art. 47 Karty. Pod uwagę należy natomiast wziąć wszystkie okoliczności towarzyszące powołaniu danego sędziego. Ponadto nie każde uchybienie w procedurze powołania prowadzi do sprzeczności składu z przepisami prawa; istotne są bowiem jedynie nieprawidłowości mające tak zasadniczy charakter, że przyczyniają się do powstania w przekonaniu jednostek poważnych i uzasadnionych wątpliwości co do niepodatności sędziego na naciski zewnętrzne, w szczególności ze strony innych władz.

27.      Jak również wyjaśniłam w opinii w sprawie Naski(13), niektóre przytoczone przez Polskę orzeczenia(14) dotyczą konkretnych okoliczności dotyczących osób powołanych do pełnienia urzędu sędziego w niektórych izbach Sądu Najwyższego, co skłoniło Trybunał do uznania, że domniemanie, iż sąd krajowy spełnia wymogi konstytutywne „sądu” w rozumieniu art. 267 TFUE, zostało obalone(15).

28.      W niniejszej sprawie Polska nie przedstawiła żadnych szczególnych ani konkretnych dowodów pozwalających na ustalenie, że którykolwiek z sędziów zasiadających w składzie orzekającym sądu odsyłającego w niniejszej sprawie został powołany w procedurze analogicznej do procedury przeprowadzonej w okolicznościach rozpatrywanych w tych orzeczeniach. Polska nie zwróciła też Trybunałowi uwagi na żadne konkretne okoliczności dotyczące sędzi, o której mowa, lecz ograniczyła się do wskazania, iż została ona powołana na podstawie wniosku KRS w nowym składzie.

29.      W związku z tym uważam, że w niniejszej sprawie nie zostało obalone domniemanie, iż pytanie prejudycjalne pochodzi od „sądu” w rozumieniu art. 267 TFUE, oraz że wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym jest dopuszczalny.

B.      Co do istoty

30.      Poprzez swoje pytanie sąd odsyłający zmierza do ustalenia, jak należy rozumieć pojęcie „korzyści”, którym posłużono się w art. 4 ust. 3 rozporządzenia nr 2988/95 i w art. 60 rozporządzenia nr 1306/2013. Ta wykładnia jest mu niezbędna do rozstrzygnięcia, czy w okolicznościach, w których zostanie stwierdzone, że dana osoba sztucznie stworzyła warunki wymagane do uzyskania płatności na podstawie unijnego prawodawstwa rolnego, odmowa wypłaty lub wycofanie powinny odnosić się do całej kwoty wsparcia, czy też jedynie do tej kwoty, która wynika ze sztucznie stworzonych warunków.

31.      Warto przypomnieć, że to pytanie dotyczy wyłącznie skutków ustalenia sztucznie stworzonych warunków, a nie oceny, czy w ogóle zaistniały sztucznie stworzone warunki, mimo że w postępowaniu przed sądem odsyłającym spółka E. kwestionuje także to ustalenie. W związku z tym zadane Trybunałowi pytanie opiera się na założeniu, że ustalono sztucznie stworzone warunki.

32.      Uczestnicy postępowania przed Trybunałem zapatrują się na tę kwestię dwojako. Zasadniczo spółka E., Rzecznik Praw Obywatelskich, Dania, Rumunia i Komisja twierdzą, że pojęcie „korzyści” odnosi się wyłącznie do kwoty wynikającej ze sztucznie stworzonych warunków. To podejście będę określać mianem „wykładni korekcyjnej”. Polska, Włochy i Portugalia uważają z kolei, że to pojęcie odnosi się do całej kwoty wsparcia, które to podejście będę określać mianem „wykładni sankcyjnej”.

33.      Zwolennicy zarówno wykładni korekcyjnej, jak i wykładni sankcyjnej powołują się na brzmienie, kontekst i cele tych samych przepisów, lecz dochodzą do odmiennych wniosków.

34.      W niniejszej opinii najpierw przedstawię te przeciwstawne argumenty i usystematyzuję je zgodnie ze zwykłymi metodami wykładni prawa Unii, aby wykazać, że dopuszczalne są obie interpretacje. Następnie dokonam wyboru i wyjaśnię, dlaczego uważam, że wykładnia korekcyjna jest lepszym rozwiązaniem, w szczególności ze względu na systematykę i cele omawianych przepisów Unii.

1.      Zwięzłe przedstawienie głównych argumentów stron

a)      Brzmienie

35.      Spółka E. podnosi, że użycie w art. 60 rozporządzenia nr 1306/2013 wyrażenia „takich korzyści”(16) świadczy o tym, iż musi istnieć bezpośredni związek między korzyścią a stworzeniem sztucznych warunków, w związku z czym odmowa wypłaty lub wycofanie powinny dotyczyć jedynie tej części płatności.

36.      Polska i Portugalia twierdzą natomiast, że posłużenie się w art. 60 rozporządzenia nr 1306/2013 sformułowaniem „jakichkolwiek korzyści”(17) wyklucza, iż może chodzić wyłącznie o część płatności wynikającą ze sztucznie stworzonych warunków. To brzmienie odnosi się do pojęcia „korzyści”, które jest objęte szerszą kategorią „korzyści wynikających z sektorowego prawodawstwa rolnego”. To prawodawstwo określa możliwą do otrzymania pomoc, co oznacza, że „korzyść” należy utożsamiać z kwotą pomocy, o jaką ubiega się osoba, która stworzyła sztuczne warunki.

37.      Polska twierdzi też, w oparciu o wykładnię językową art. 4 ust. 3 rozporządzenia nr 2988/95, że użycie słowa „korzyść” w liczbie pojedynczej wskazuje, iż dotyczy ono świadczenia jako całości, oraz że słowo „korzyść” jest terminem zbiorczym, obejmującym każdą płatność; tym samym próba zredukowania tego pojęcia do nadwyżki stanowiłaby wykładnię contra legem.

38.      Włochy utrzymują, że brzmienie art. 4 ust. 3 rozporządzenia nr 2988/95 nie wprowadza, tak jak inne jego przepisy, na przykład art. 5 ust. 1 lit. c) i art. 4 ust. 2(18), rozróżnienia między uzyskaną korzyścią częściową i całkowitą. Gdy zatem prawodawca Unii zamierza się odnieść jedynie do części bezprawnie uzyskanej korzyści, czyni to w sposób wyraźny. Ponadto Włochy twierdzą, dokonując wykładni systemowej brzmienia art. 4 rozporządzenia nr 2988/95, że o ograniczeniu wycofania korzyści do nienależnie uzyskanej części jest mowa tylko w ust. 2 tego artykułu, który z kolei odsyła wyłącznie do ust. 1, co oznacza, iż termin „korzyść”, którym posłużono się w ust. 3, odnosi się do pełnej kwoty uzyskanego wsparcia.

b)      Kontekst

39.      Jeżeli chodzi o bezpośredni kontekst, to znaczy inne przepisy aktów Unii zawierających przepisy, o których wykładnię wniesiono, uczestnicy, niezależnie od tego, czy opowiadają się za wykładnią korekcyjną czy sankcyjną, zwracają uwagę na rozróżnienie między środkami administracyjnymi a karami, ale wyciągają z tego rozróżnienia odmienne wnioski.

40.      Zwolennicy wykładni korekcyjnej podkreślają, że art. 4 ust. 3 rozporządzenia nr 2988/95, który dotyczy środków administracyjnych, oraz art. 60 rozporządzenia nr 1306/2013, który wdraża ten przepis w kontekście WPR, skutkują odebraniem kwot nienależnie wypłaconych oraz przywróceniem stanu, który istniałby w braku sztucznie stworzonych warunków. W związku z tym użyte w tych przepisach pojęcie „korzyści” odnosi się wyłącznie do części wsparcia, którą rolnik otrzymuje poprzez sztucznie stworzone warunki, a nie wsparcia, do którego otrzymania rolnik jest uprawniony w braku takich warunków, ponieważ byłoby to równoznaczne z jego ukaraniem.

41.      Jak na rozprawie podkreślili spółka E. i Rzecznik Praw Obywatelskich, te przepisy, które dotyczą środków administracyjnych, nie mogą same w sobie stanowić podstawy prawnej umożliwiającej państwom członkowskim nakładanie kar na rolników. Komisja uważa, że jeżeli w porządku prawnym państwa członkowskiego nie istnieje przepis regulujący kwestię kar, to brakowi temu nie można zaradzić w drodze wykładni rozszerzającej art. 60 rozporządzenia nr 1306/2013. Według Danii i Komisji rozpatrywane przepisy powinny być stosowane jednolicie we wszystkich państwach członkowskich, natomiast jeżeli państwa członkowskie zamierzają pójść dalej i nakładać kary, to na tym etapie mogą wystąpić między nimi różnice.

42.      Zwolennicy wykładni sankcyjnej nie traktują z kolei odmowy wypłaty lub wycofania całej kwoty wsparcia jako kary. W tym względzie termin „wykładnia sankcyjna” może w istocie nie być odpowiedni do opisania tego podejścia; ponieważ jednak jest on stosowany przez wszystkich uczestników niniejszego postępowania, będę się nim posługiwać w dalszej części opinii.

43.      Według Polski dokonane w rozporządzeniu nr 2988/95 rozróżnienie między środkami administracyjnymi a karami oznacza w istocie, że całkowite wyłączenie jest wobec beneficjenta nie aktem represji, lecz aktem przywrócenia legalności, prostym cofnięciem skutków ekonomicznych nienależnej wypłaty. Oprócz tego państwa członkowskie mogą jeszcze nakładać kary.

44.      Z kolei dla Włoch stworzenie sztucznych warunków jest działaniem celowym, które nosi znamiona nieuczciwości, a tym samym stanowi nieprawidłowość dokonaną celowo w rozumieniu art. 5 rozporządzenia nr 2988/95, który to przepis został wdrożony w art. 60 rozporządzenia nr 1306/2013. Niegodziwości zachowania skarżącej nie można wyrazić w kategoriach ilościowych, ponieważ sztucznie stworzone warunki naruszają stosunek zaufania między organem przyznającym korzyść a otrzymującą ją osobą. W związku z tym odmowa wypłaty lub wycofanie powinny dotyczyć całej kwoty wsparcia.

c)      Cele

45.      Spółka E., Dania, Rumunia i Komisja twierdzą, że zgodna z celami rozpatrywanych przepisów jest wykładnia korekcyjna, podczas gdy Polska i Portugalia utrzymują, iż zgodna z tymi celami jest wykładnia sankcyjna.

46.      W tym względzie spółka E. podnosi, że celem WPR jest wspieranie rolników prowadzących rzeczywistą działalność rolniczą. Zgodnie z tym celem w przypadku odmowy wypłaty lub wycofania jedynie części wsparcia dotyczącej sztucznych warunków rolnik otrzyma wsparcie, do którego jest uprawniony; w przeciwnym wypadku rolnik nie otrzymałby żadnego wsparcia mimo faktycznego prowadzenia działalności rolniczej. Ponadto spółka ta powołuje się na zasadę ne bis in idem i zasadę proporcjonalności, ponieważ wykładnia tych przepisów oparta o funkcję restytucyjną eliminuje ryzyko dwukrotnego zastosowania środka sankcyjnego wobec tego samego podmiotu, a wykluczenie z systemów płatności niezależnie od kwoty uzyskanej korzyści jest nieproporcjonalne i krzywdzące dla rolników.

47.      Komisja wskazuje, że celem przyświecającym rozpatrywanym przepisom jest ochrona interesów finansowych Unii. Te interesy są chronione poprzez obniżenie przyznanej kwoty w drodze odjęcia kwoty nienależnej.

48.      Według Danii odmowa wypłaty lub wycofanie jedynie wsparcia, które rolnik uzyskał ze względu na sztucznie stworzone warunki, stanowi rozwiązanie pozwalające osiągnąć właściwą równowagę między celami WPR a ochroną interesów finansowych Unii.

49.      Polska przyznaje z kolei, że celem rozpatrywanych przepisów jest zapewnienie skuteczności wdrażania WPR oraz ochrona interesów finansowych Unii. Cele te nie zostałyby jednak osiągnięte, gdyby przyjąć, że pomimo stworzenia sztucznych warunków można otrzymać część wsparcia, gdyż nie zachęcałoby to do prawidłowego i skutecznego korzystania z funduszy Unii. Pod uwagę należy wziąć art. 325 TFUE i art. 4 ust. 3 TUE, zgodnie z którymi państwa członkowskie są zobowiązane do wdrażania systemów wsparcia i podejmowania konkretnych działań z myślą o zwalczaniu nadużyć.

50.      Ponadto zdaniem Polski odmowa wypłaty lub wycofanie całej kwoty wsparcia nie mogą być rozumiane jako utrata prawa po stronie rolnika. Prawo do pomocy nigdy nie powstało, a to dlatego, że wnioskodawca, który otrzymał pomoc ze względu na sztucznie stworzone warunki, nie spełniał przesłanek materialnych, w związku z czym całość świadczenia była nienależna. Z tego punktu widzenia odmowa wypłaty lub wycofanie całej płatności jest proporcjonalne, gdyż w pełni neutralizuje skutki stworzenia sztucznych warunków – środek taki jest odpowiedni, ponieważ bezpośrednio eliminuje skutek stworzenia takich warunków, a ponadto nie istnieje środek mniej dolegliwy, który byłby równie skuteczny, skoro zwrot samej nadwyżki pozostawia część skutków obejścia nienaruszonymi.

51.      Według Portugalii całkowite wyłączenie jest zgodne z celami skuteczności i odstraszania, które muszą przyświecać środkom administracyjnym, tak aby mogły one zapewniać ochronę interesów finansowych Unii zgodnie z art. 2 ust. 1 zdanie drugie rozporządzenia nr 2988/95.

d)      Geneza

52.      Argumenty odnoszące się do genezy przytacza jedynie Polska. Zwraca ona uwagę, że klauzule dotyczące przypadków obchodzenia prawa podobne do art. 60 rozporządzenia nr 1306/2013 znajdowały się w poprzednich rozporządzeniach Unii dotyczących WPR, które przewidywały już, iż nie należy przyznawać korzyści osobom, w przypadku których ustalono, że sztucznie stworzyły warunki ich uzyskania. Chociaż w art. 60 rozporządzenia nr 1306/2013 nie odniesiono się bezpośrednio do nieprzyznania lub wycofania płatności, to geneza nie wskazuje na potrzebę wykluczenia tego rozwiązania. Wobec tego trudno jest uznać, że zamiarem prawodawcy Unii było ograniczenie stosowania rozwiązania polegającego na całkowitym wyłączeniu wsparcia w przypadku obchodzenia obowiązujących przepisów.

53.      Moim zdaniem przedstawione przez Polskę argumenty odnoszące się do genezy nie wspierają ani wykładni sankcyjnej, ani korekcyjnej, ponieważ nic nie wskazuje na to, by wcześniejsze przepisy podobne do art. 60 rozporządzenia nr 1306/2013 należało interpretować zgodnie z jednym bądź drugim rozwiązaniem(19). Inaczej rzecz ujmując, były one równie niejednoznaczne jak art. 60 rozporządzenia nr 1306/2013(20).

2.      Propozycja wykładni

54.      Wobec braku jakiegokolwiek wyjaśnienia pojęcia „korzyści” czy to w rozporządzeniu nr 2988/95, czy też w rozporządzeniu nr 1306/2013 wyłącznie na podstawie samego brzmienia nie można stwierdzić, czy pojęcie to odnosi się do całej kwoty wsparcia, czy też jedynie do kwoty, która wynika ze sztucznie stworzonych warunków.

55.      Gdy bowiem pod uwagę wziąć brzmienie tych przepisów w oderwaniu od kontekstu, można zaaprobować wykładnię zarówno korekcyjną, jak i sankcyjną. Jak wskazałam w poprzednich opiniach, w większości przypadków zrozumienie znaczenia przepisów prawa Unii nie jest możliwe jedynie na podstawie użytych słów. W takich sytuacjach nie można oddzielić brzmienia tych przepisów od ich kontekstu oraz celów(21).

56.      Przypominam, że niniejsza sprawa dotyczy wsparcia w ramach WPR. Zgodnie z przedstawionymi Trybunałowi informacjami punktem wyjścia jest fakt, że gospodarstwa rolne spółek E., B. i N. zostały sztucznie podzielone w celu uzyskania płatności wyższej niż ta, do której otrzymania byłyby one uprawnione, gdyby występowały jako jeden podmiot. Niemniej jednak wydaje się, co powinno zostać zweryfikowane przez sąd odsyłający, że w niniejszej sprawie nie jest kwestionowana okoliczność, iż spółka E. prowadziła działalność rolniczą w okresie, za który miało zostać przyznane wsparcie. Wydaje się zatem, że spółka E. byłaby uprawniona do otrzymania wsparcia, przy czym kwota tego wsparcia byłaby niższa ze względu na system płatności degresywnych wprowadzony w celu wspierania mniejszych gospodarstw.

57.      W takich okolicznościach przepisem, który ma bezpośrednie znaczenie i na podstawie którego sąd odsyłający powinien zdecydować, czy należy odmówić wypłaty całej kwoty, czy też jedynie nadwyżki, jest zawarta w art. 60 rozporządzenia nr 1306/2013 klauzula dotycząca przypadków obchodzenia prawa. Aby móc rozstrzygnąć zawisły przed nim spór, sąd odsyłający musi zrozumieć znaczenie pojęcia „korzyści” użytego w tym przepisie.

58.      Artykuł 60 rozporządzenia nr 1306/2013 znajduje się w jego tytule V, który jest zatytułowany „Systemy kontroli oraz kary”. Jak wynika z art. 58, który stanowi pierwszy przepis tego tytułu, owe systemy kontroli oraz kary, które muszą zostać wprowadzone przez państwa członkowskie, służą ochronie interesów finansowych Unii. W związku z tym właściwego kontekstu wykładni tych przepisów dostarcza rozporządzenie nr 2988/95, które jest aktem ogólnym mającym na celu ochronę interesów finansowych Unii we wszystkich dziedzinach objętych budżetem Unii, w tym w dziedzinie WPR.

59.      Potwierdza to motyw 39 rozporządzenia nr 1306/2013, w którym stwierdzono: „W celu ochrony interesów finansowych budżetu Unii państwa członkowskie powinny podejmować środki w celu upewnienia się, czy transakcje finansowane przez fundusze rzeczywiście mają miejsce i są poprawnie wykonywane. Państwa członkowskie powinny ponadto zapobiegać wszelkim nieprawidłowościom lub niewywiązywaniu się z obowiązków przez beneficjentów, wykrywać je i skutecznie zwalczać. W tym celu zastosowanie ma [rozporządzenie nr 2988/95]. […]”(22).

60.      Trybunał dokonał już wykładni art. 4 rozporządzenia nr 2988/95 jako zawierającego środki administracyjne, których celem jest ochrona dochodów budżetu Unii i wydatków z tego budżetu. W tym względzie Trybunał odróżnił środki administracyjne od kar. Taki wniosek wynika bowiem z art. 4 ust. 4 rozporządzenia nr 2988/95, zgodnie z którym „[ś]rodków przewidzianych w niniejszym artykule nie uznaje się za kary”.

61.      Zostało to potwierdzone w orzecznictwie, w którym Trybunał konsekwentnie wskazywał, że „obowiązek zwrotu nie jest karą, dla której niezbędna byłaby jasna i niedwuznaczna podstawa prawna, ale po prostu konsekwencją ustalenia, że warunki wymagane dla uzyskania korzyści czerpanej z przepisów [Unii] zostały stworzone sztucznie, co powoduje uznanie przyznanych refundacji za nienależne płatności i w konsekwencji uzasadnia obowiązek ich zwrotu”(23).

62.      Na tej podstawie Trybunał orzekł w wyroku Cimmino i in.(24), że podmiot gospodarczy, który w sposób sztuczny znalazł się w sytuacji umożliwiającej mu nienależne skorzystanie z preferencyjnych taryf na przywóz bananów, jest zobowiązany uiścić należności celne za dane produkty niezależnie od wszelkich sankcji przewidzianych w danym wypadku w przepisach prawa krajowego.

63.      Krótko mówiąc, w rozporządzeniu nr 2988/95 dokonano tym samym rozróżnienia między środkami administracyjnymi a karami, przy czym środki administracyjne zostały określone w jego art. 4, a kary – w art. 5, zaś z orzecznictwa jasno wynika, że środki administracyjne służą ochronie budżetu Unii, a nie karaniu osób, które obchodzą przepisy Unii. Jak zauważyła rzeczniczka generalna E. Sharpston, „środki te co do zasady służą odzyskaniu konkretnych środków pieniężnych, które powinny były zostać wpłacone do budżetu Unii, a nie zostały, lub które w sposób bezprawny zostały wypłacone z tego budżetu”(25), albo które, tak jak w niniejszej sprawie, nie powinny zostać wypłacone z budżetu Unii.

64.      Wszyscy uczestnicy niniejszego postępowania z wyjątkiem Włoch(26) zgadzają się, że art. 60 rozporządzenia nr 1306/2013 stanowi nie karę, lecz środek administracyjny, co oznacza, iż jest on przepisem wdrażającym art. 4 rozporządzenia nr 2988/95 w kontekście WPR.

65.      Jak zasadniczo wskazała Komisja, systematyka rozporządzenia nr 1306/2013, w którym normy dotyczące środków administracyjnych zostały zawarte w art. 60 i (częściowo) w art. 63, zaś normy dotyczące kar administracyjnych – (częściowo) w art. 63 i w art. 64, odzwierciedla istniejące na gruncie rozporządzenia nr 2988/95 rozróżnienie między jego art. 4 i 5.

66.      W przeciwieństwie do zwolenników wykładni korekcyjnej Polska, która przyznaje, że art. 60 rozporządzenia nr 1306/2013 dotyczy środków administracyjnych, a nie kar, nie uważa, by odmowa wypłaty lub wycofanie całej kwoty wsparcia stanowiło karę. To państwo członkowskie podnosi, podobnie jak Portugalia, że gdyby odmówiono wypłaty lub dokonano wycofania jedynie nadwyżki wsparcia, przepis ten byłby pozbawiony jakiegokolwiek skutku odstraszającego, co mogłoby osłabić system ochrony interesów finansowych Unii.

67.      Ten argument dotyczący odstraszania odnosi się jednak do kar, a nie do środków administracyjnych. Wbrew temu, co utrzymuje Portugalia, nie podważa tego fakt, że art. 2 ust. 1 rozporządzenia nr 2988/95 stanowi, iż „[k]ontrole administracyjne, środki i kary” muszą być „skuteczne, proporcjonalne i odstraszające”, ponieważ to sformułowanie wyraża ogólne zasady systemu wprowadzonego tym rozporządzeniem w tytule I, podczas gdy rozróżnienie między środkami i karami jest wprowadzone dalej w tytule II tego rozporządzenia.

68.      Można dodać, że art. 62 rozporządzenia 2021/2116, który zastąpił tymczasem art. 60 rozporządzenia nr 1306/2013, stanowi: „Bez uszczerbku dla szczególnych przepisów prawa Unii, państwa członkowskie podejmują skuteczne i proporcjonalne kroki w celu unikania obchodzenia przepisów prawa Unii i zapewniają, w szczególności, aby osobom fizycznym ani prawnym nie przyznawano żadnych korzyści wynikających z prawodawstwa rolnego, jeżeli stwierdzono, że warunki wymagane do uzyskania takich korzyści zostały sztucznie stworzone, w sprzeczności z celami tego prawodawstwa”(27).

69.      Fakt, że w tym nowym przepisie użyto spójnika „i”, wydaje się potwierdzać, iż środki zapobiegawcze są faktycznie niezbędne, ale różnią się od środków administracyjnych, które mają na celu usunięcie skutków nadużycia, jeżeli do takowego dojdzie.

70.      Ponadto, wbrew temu, co twierdzi Polska, do osiągnięcia celu przyświecającego środkom administracyjnym konieczna jest nie odmowa wypłaty lub wycofanie całej kwoty wsparcia, lecz jedynie kwoty, która nie powinna zostać wypłacona lub która została nienależnie wypłacona z budżetu Unii.

71.      Jeżeli państwo członkowskie zamierza pójść dalej i odebrać coś więcej, musi uczynić to na odrębnej podstawie prawnej i nie może opierać się na art. 4 ust. 3 rozporządzenia nr 2988/95 lub na art. 60 rozporządzenia nr 1306/2013.

72.      W braku takiej jasnej podstawy prawnej kary doszłoby do naruszenia zasady legalności. Trybunał uznał, że odmowa przyznania lub wycofanie nienależnej płatności, która została uzyskana w drodze nadużycia przepisów Unii, nie są sprzeczne z zasadą legalności(28). Odmowa wypłaty całej kwoty, mimo iż rolnik był uprawniony do pewnego wsparcia w ramach WPR, oznaczałaby jednak ukaranie tego rolnika.

73.      W tym względzie wydaje się, że między sytuacją w Portugalii a sytuacją w Polsce występuje istotna różnica. Na rozprawie Portugalia wskazała, że w tym państwie członkowskim zostały przyjęte przepisy krajowe, które wyraźnie stanowią, iż beneficjentom nie przyznaje się jakichkolwiek płatności, jeżeli sztucznie stworzyli oni warunki wymagane do uzyskania korzyści. Jak jednak podkreślił Rzecznik Praw Obywatelskich i jak potwierdziła Polska, w Polsce nie obowiązują żadne tego rodzaju przepisy.

74.      Dokonywanie wykładni art. 4 ust. 3 rozporządzenia nr 2988/95 i art. 60 rozporządzenia nr 1306/2013 w ten sposób, że te przepisy same w sobie umożliwiają państwu członkowskiemu odmowę wypłaty całej kwoty wsparcia, byłoby sprzeczne z zasadą nulla poena sine lege, ponieważ do nakładania kar konieczna jest jasna podstawa prawna, która z wyprzedzeniem informuje adresatów o tym, iż określone zachowanie prowadzi do nałożenia kary.

75.      Ponadto taka wykładnia nie jest konieczna do zapewnienia skuteczności środków administracyjnych, których celem jest ochrona interesów finansowych Unii, a nie karanie nadużyć. Interesy finansowe Unii są już chronione poprzez odmowę wypłaty lub wycofanie jedynie tej kwoty wsparcia, która jest związana ze sztucznie stworzonymi warunkami.

76.      Co więcej, jak zauważyła Dania, proponowane rozwiązanie jest również zgodne z celami WPR. Jednym z tych celów jest udzielanie wsparcia rolnikom prowadzącym rzeczywistą działalność rolniczą. Ocena, czy tak jest, zależy – jak wskazały spółka E., Dania i Rumunia – od okoliczności danego przypadku. Jeżeli rolnik, który otrzymał wsparcie, nie prowadził działalności rolniczej, uzasadniona byłaby odmowa wypłaty lub wycofanie całej kwoty wsparcia. Jeżeli jednak rolnik prowadził działalność, w związku z którą otrzymał wsparcie, pozbawienie go wsparcia na tę działalność byłoby sprzeczne z tym celem WPR.

77.      Uważam zatem, że Trybunał powinien dokonać wykładni pojęcia „korzyści” zawartego w art. 4 ust. 3 rozporządzenia nr 2988/95 i w art. 60 rozporządzenia nr 1306/2013 w taki sposób, iż wymaga ono jedynie odmowy wypłaty lub wycofania kwoty wsparcia, która nie była należna, ponieważ wynikała ze sztucznie stworzonych warunków, a nie całej kwoty wsparcia, pod warunkiem że prowadzona była działalność rolnicza. Taka wykładnia najlepiej godziłaby cele WPR z ochroną interesów finansowych Unii.

78.      Pozostaje mi zbadać pewne argumenty natury praktycznej, które zostały przytoczone przez zwolenników wykładni sankcyjnej.

79.      Polska twierdzi, że wykładnia, zgodnie z którą odmowa wypłaty lub wycofanie powinny dotyczyć jedynie nadwyżki, prowadziłaby do arbitralności i nieprzewidywalności, gdyż organy musiałyby konstruować hipotetyczne scenariusze w celu ustalenia, do jakiej kwoty rolnik byłby uprawniony oraz jaka kwota nie powinna zostać wypłacona lub powinna zostać wycofana. Na rozprawie to państwo członkowskie podkreśliło, że dokonywanie takich ocen wiąże się ze znacznymi trudnościami.

80.      Portugalia argumentuje, że identyfikowanie sytuacji sztucznie stworzonych warunków pociąga za sobą wysokie koszty administracyjne, ponieważ wymaga od organów zastąpienia nieprawidłowego wniosku o przyznanie wsparcia wnioskiem prawidłowym.

81.      Chociaż uważam te argumenty za trafne, tego rodzaju trudności praktyczne nie wydają się niemożliwe do przezwyciężenia. Niniejsza sprawa pokazuje, że dokonanie niezbędnych obliczeń jest możliwe (zob. pkt 12 niniejszej opinii).

82.      Ponadto, jak wskazała Komisja, ewentualny ciężar nałożony na organy nie byłby nadmierny, gdyby wymagano jedynie dołożenia rozsądnych starań. Co więcej, odpowiednie oceny są już zazwyczaj przeprowadzane w toku badania sztucznie stworzonych warunków.

83.      Niemniej jednak w sytuacjach, w których niemożliwe jest dokonanie niezbędnych obliczeń, orzecznictwo wydaje się potwierdzać pogląd, że uzasadniona jest odmowa wypłaty lub wycofanie całej kwoty wsparcia(29).

84.      Nie wydaje się zatem, aby argumenty dotyczące trudności praktycznych mogły stanowić wystarczające powody przemawiające przeciwko proponowanej wykładni.

V.      Wnioski

85.      W świetle powyższych rozważań proponuję Trybunałowi, by na pytanie przedstawione przez Naczelny Sąd Administracyjny (Polska) odpowiedział następująco:

Użyty w przepisach art. 4 ust. 3 rozporządzenia Rady (WE, Euratom) nr 2988/95 z dnia 18 grudnia 1995 r. w sprawie ochrony interesów finansowych Wspólnot Europejskich oraz art. 60 rozporządzenia Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) nr 1306/2013 z dnia 17 grudnia 2013 r. w sprawie finansowania wspólnej polityki rolnej, zarządzania nią i monitorowania jej oraz uchylającego rozporządzenia Rady (EWG) nr 352/78, (WE) nr 165/94, (WE) nr 2799/98, (WE) nr 814/2000, (WE) nr 1290/2005 i (WE) nr 485/2008 termin „korzyści” należy interpretować w ten sposób, że odmowa wypłaty lub wycofanie powinny dotyczyć wyłącznie tej kwoty wsparcia, która wynika ze stworzenia sztucznych warunków.


1      Język oryginału: angielski.


2      Rozporządzenie Rady z dnia 18 grudnia 1995 r. w sprawie ochrony interesów finansowych Wspólnot Europejskich (Dz.U. 1995, L 312, s. 1).


3      Rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 17 grudnia 2013 r. w sprawie finansowania wspólnej polityki rolnej, zarządzania nią i monitorowania jej oraz uchylające rozporządzenia Rady (EWG) nr 352/78, (WE) nr 165/94, (WE) nr 2799/98, (WE) nr 814/2000, (WE) nr 1290/2005 i (WE) nr 485/2008 (Dz.U. 2013, L 347, s. 549). Zostało ono zastąpione rozporządzeniem Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2021/2116 z dnia 2 grudnia 2021 r. w sprawie finansowania wspólnej polityki rolnej, zarządzania nią i monitorowania jej oraz uchylenia rozporządzenia (UE) nr 1306/2013 (Dz.U. 2021, L 435, s. 187).


4      Rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 17 grudnia 2013 r. ustanawiające przepisy dotyczące płatności bezpośrednich dla rolników na podstawie systemów wsparcia w ramach wspólnej polityki rolnej oraz uchylające rozporządzenie Rady (WE) nr 637/2008 i rozporządzenie Rady (WE) nr 73/2009 (Dz.U. 2013, L 347, s. 608). Zostało ono zastąpione rozporządzeniem Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2021/2115 z dnia 2 grudnia 2021 r. ustanawiającym przepisy dotyczące wsparcia planów strategicznych sporządzanych przez państwa członkowskie w ramach wspólnej polityki rolnej (planów strategicznych WPR) i finansowanych z Europejskiego Funduszu Rolniczego Gwarancji (EFRG) i z Europejskiego Funduszu Rolnego na rzecz Rozwoju Obszarów Wiejskich (EFRROW) oraz uchylającym rozporządzenia (UE) nr 1305/2013 i (UE) nr 1307/2013 (Dz.U. 2021, L 435, s. 1).


5      Rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 17 grudnia 2013 r. w sprawie wsparcia rozwoju obszarów wiejskich przez Europejski Fundusz Rolny na rzecz Rozwoju Obszarów Wiejskich (EFRROW) i uchylające rozporządzenie Rady (WE) nr 1698/2005 (Dz.U. 2013, L 347, s. 487). Ono również zostało zastąpione rozporządzeniem 2021/2115.


6      Zobacz w szczególności art. 1 ust. 1, art. 2 ust. 1 oraz motywy trzeci, dziewiąty i trzynasty rozporządzenia nr 2988/95.


7      Kierownik Biura Powiatowego Agencji Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa (Polska) (zwany dalej „organem administracyjnym pierwszej instancji”).


8      Dyrektor Podkarpackiego Oddziału Regionalnego Agencji Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa w Rzeszowie (Polska) (zwany dalej „organem administracyjnym drugiej instancji”).


9      Sąd odsyłający ma na uwadze orzecznictwo Trybunału, zgodnie z którym dowód istnienia praktyki stanowiącej nadużycie wymaga zaistnienia dwóch elementów konstytutywnych, mianowicie z jednej strony ogółu obiektywnych okoliczności, z których wynika, że pomimo formalnego poszanowania przesłanek przewidzianych w uregulowaniu Unii cel, jakiemu służy to uregulowanie, nie został osiągnięty, a z drugiej strony – wystąpienia subiektywnego elementu w postaci woli uzyskania korzyści wynikającej z uregulowania Unii poprzez sztuczne stworzenie warunków wymaganych dla jej uzyskania. Wspomina on w szczególności o wyrokach: z dnia 12 września 2013 r., Slancheva sila (C‑434/12, EU:C:2013:546); z dnia 7 kwietnia 2022 r., Avio Lucos (C‑176/20, EU:C:2022:274).


10      Krajowa Rada Sądownictwa (Polska) (zwana dalej „KRS”).


11      Polska powołuje się na wyroki: z dnia 21 grudnia 2023 r., Krajowa Rada Sądownictwa (Dalsze zajmowanie stanowiska sędziego) (C‑718/21, EU:C:2023:1015); z dnia 4 września 2025 r., AW „T” (C‑225/22, EU:C:2025:649). Ponadto powołuje się ona na wyrok Europejskiego Trybunału Praw Człowieka (zwanego dalej „ETPC”) z dnia 8 listopada 2021 r. w sprawie Dolińska-Ficek i Ozimek przeciwko Polsce (CE:ECHR:2021:1108JUD004986819).


12      Zobacz moja opinia w sprawie Naski (C‑273/24, EU:C:2026:609, w szczególności pkt 36–38), w której powołałam się na wyroki: z dnia 26 marca 2020 r., Simpson/Rada i HG/Komisja (C‑542/18 RX‑II i C‑543/18 RX‑II, EU:C:2020:232); z dnia 24 marca 2026 r., Rzecznik Praw Obywatelskich (Wyłączenie sędziego sądu powszechnego) (C‑521/21, EU:C:2026:242). Zobacz także niedawne wyroki: z dnia 16 lipca 2026 r., Gekus (C‑748/23, EU:C:2026:594, w szczególności pkt 35–37); z dnia 16 lipca 2026 r., Rzecznik Dyscyplinarny Sądu Najwyższego (C‑96/24, C‑103/24 i C‑112/24, EU:C:2026:595, w szczególności pkt 52–54).


13      Zobacz moja opinia w sprawie Naski (C‑273/24, EU:C:2026:609, w szczególności pkt 39–42).


14      Chodzi tu mianowicie o wyrok z dnia 21 grudnia 2023 r., Krajowa Rada Sądownictwa (Dalsze zajmowanie stanowiska sędziego) (C‑718/21, EU:C:2023:1015); a także o wyrok ETPC z dnia 8 listopada 2021 r. w sprawie Dolińska-Ficek i Ozimek przeciwko Polsce (CE:ECHR:2021:1108JUD004986819).


15      Okoliczności te obejmowały powołanie osób do pełnienia urzędu na stanowiskach sędziowskich w Sądzie Najwyższym przez Prezydenta Rzeczypospolitej mimo orzeczenia właściwego sądu polskiego wstrzymującego wykonanie odnośnych uchwał KRS oraz faktu, że ETPC i Naczelny Sąd Administracyjny uznały konkretne procedury powołania dotyczące określonych osób za sprzeczne z wymogami niezawisłości.


16      Wyróżnienie moje.


17      Wyróżnienie moje.


18      Należy jednak zauważyć, że wersja art. 4 ust. 2 rozporządzenia nr 2988/95 w języku włoskim różni się od innych wersji językowych w zakresie, w jakim jest w niej mowa o „bezprawnie uzyskanej korzyści”, podczas gdy w innych wersjach językowych jest mowa o „uzyskanej korzyści”.


19      W tym względzie Polska powołuje się zasadniczo: po pierwsze, na art. 193 rozporządzenia Rady (WE) nr 1234/2007 z dnia 22 października 2007 r. ustanawiającego wspólną organizację rynków rolnych oraz przepisy szczegółowe dotyczące niektórych produktów rolnych (rozporządzenia o jednolitej wspólnej organizacji rynku) (Dz.U. 2007, L 299, s. 1); po drugie, na art. 30 rozporządzenia Rady (WE) nr 73/2009 z dnia 19 stycznia 2009 r. ustanawiającego wspólne zasady dla systemów wsparcia bezpośredniego dla rolników w ramach wspólnej polityki rolnej i ustanawiającego określone systemy wsparcia dla rolników, zmieniającego rozporządzenia (WE) nr 1290/2005, (WE) nr 247/2006, (WE) nr 378/2007 oraz uchylającego rozporządzenie (WE) nr 1782/2003 (Dz.U. 2009, L 30, s. 16); po trzecie, na art. 4 ust. 8 rozporządzenia Komisji (UE) nr 65/2011 z dnia 27 stycznia 2011 r. ustanawiającego szczegółowe zasady wykonania rozporządzenia Rady (WE) nr 1698/2005 w odniesieniu do wprowadzenia procedur kontroli oraz do zasady wzajemnej zgodności w zakresie środków wsparcia rozwoju obszarów wiejskich (Dz.U. 2011, L 25, s. 8); oraz po czwarte, na art. 145 rozporządzenia wykonawczego Komisji (UE) nr 543/2011 z dnia 7 czerwca 2011 r. ustanawiającego szczegółowe zasady stosowania rozporządzenia Rady (WE) nr 1234/2007 w odniesieniu do sektora owoców i warzyw oraz sektora przetworzonych owoców i warzyw (Dz.U. 2011, L 157, s. 1).


20      Tak samo jest w przypadku innych aktów Unii. Zobacz na przykład: art. 7 rozporządzenia Rady (WE) nr 1259/1999 z dnia 17 maja 1999 r. ustanawiającego wspólne zasady dla systemów wsparcia bezpośredniego w ramach wspólnej polityki rolnej (Dz.U. 1999, L 160, s. 113); lub art. 29 rozporządzenia Rady (WE) nr 1782/2003 z dnia 29 września 2003 r. ustanawiającego wspólne zasady dla systemów wsparcia bezpośredniego w ramach wspólnej polityki rolnej i ustanawiającego określone systemy wsparcia dla rolników oraz zmieniającego rozporządzenia (EWG) nr 2019/93, (WE) nr 1452/2001, (WE) nr 1453/2001, (WE) nr 1454/2001, (WE) nr 1868/94, (WE) nr 1251/1999, (WE) nr 1254/1999, (WE) nr 1673/2000, (EWG) nr 2358/71 i (WE) nr 2529/2001 (Dz.U. 2003, L 270, s. 1).


21      Zobacz podobnie moje opinie w sprawach: Rigall Arteria Management (C‑64/21, EU:C:2022:453, pkt 43); G.K. i in. (Prokuratura Europejska) (C‑281/22, EU:C:2023:510, pkt 33).


22      W tym świetle Trybunał orzekł, że przepisy rozporządzenia nr 1306/2013 należy interpretować zgodnie z przepisami ogólnymi rozporządzenia nr 2988/95. Zobacz wyrok z dnia 29 lutego 2024 r., Eesti Vabariik (Põllumajanduse Registrite ja Informatsiooni Amet) (C‑437/22, EU:C:2024:176, pkt 51).


23      Trybunał stwierdził to po raz pierwszy w wyroku z dnia 14 grudnia 2000 r., Emsland-Stärke (C‑110/99, EU:C:2000:695, pkt 56) (wyróżnienie moje), wydanym w sprawie dotyczącej stanowiących nadużycie praktyk w zakresie refundacji wywozowych w ramach WPR, w której art. 4 ust. 3 rozporządzenia nr 2988/95 nie miał jednak zastosowania ratione temporis. Trybunał powtórzył to stwierdzenie w późniejszych sprawach, w których rozporządzenie to miało zastosowanie. Zobacz na przykład wyroki: z dnia 4 czerwca 2009 r., Pometon (C‑158/08, EU:C:2009:349, pkt 28); z dnia 9 lipca 2015 r., Cimmino i in. (C‑607/13, EU:C:2015:448, pkt 73); z dnia 4 października 2024 r., Komisja/PB (C‑721/22 P, EU:C:2024:836, pkt 46).


24      Wyrok z dnia 9 lipca 2015 r. (C‑607/13, EU:C:2015:448, pkt 75).


25      Opinia rzeczniczki generalnej E. Sharpston w sprawie Cimmino i in. (C‑607/13, EU:C:2015:67, pkt 112).


26      Włochy podnoszą, że art. 60 rozporządzenia nr 1306/2013 stanowi przepis wdrażający art. 5 rozporządzenia nr 2988/95. Zobacz pkt 44 niniejszej opinii.


27      Wyróżnienie moje.


28      Zobacz na przykład wyrok z dnia 4 czerwca 2009 r., Pometon (C‑158/08, EU:C:2009:349, pkt 28 i przytoczone tam orzecznictwo).


29      W tym względzie Komisja powołuje się na wyrok z dnia 13 grudnia 2012 r., FranceAgriMer (C‑670/11, EU:C:2012:807), który dotyczył art. 4 ust. 1 rozporządzenia nr 2988/95 i w którym Trybunał orzekł, że organy krajowe mogły zażądać zwrotu w całości, ponieważ nie można było oddzielnie określić części korzyści.