Προσωρινό κείμενο

ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ ΤΗΣ ΓΕΝΙΚΗΣ ΕΙΣΑΓΓΕΛΕΑ

TAMARA ĆAPETA

της 17ης Σεπτεμβρίου 2026 (1)

Υπόθεση C‑470/25

E. sp. z o.o.

κατά

Dyrektor Podkarpackiego Oddziału Regionalnego Agencji Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa w Rzeszowie,

παρισταμένων των:

Rzecznik Praw Obywatelskich,

Prokuratura Krajowa

[αίτηση του Naczelny Sąd Administracyjny
(Ανωτάτου Διοικητικού Δικαστηρίου, Πολωνία)
για την έκδοση προδικαστικής αποφάσεως]

« Προδικαστική παραπομπή – Γεωργία – Προστασία των οικονομικών συμφερόντων της Ευρωπαϊκής Ένωσης – Κανονισμός (ΕΚ, Ευρατόμ) 2988/95 του Συμβουλίου – Άρθρο 4, παράγραφος 3 – Κοινή γεωργική πολιτική – Χρηματοδότηση, διαχείριση και έλεγχος – Κανονισμός (ΕΕ) 1306/2013 – Άρθρο 60 – Ρήτρα καταστρατήγησης – Συνέπειες της διαπίστωσης τεχνητής δημιουργίας των προϋποθέσεων για την απόκτηση πλεονεκτήματος – Έννοια του “πλεονεκτήματος” – Απόρριψη ή ανάκληση του συνολικού ποσού της ενίσχυσης ή μόνον του ποσού που προκύπτει από τις προϋποθέσεις που δημιουργήθηκαν τεχνητά »






I.      Εισαγωγή

1.        Εάν διαπιστωθεί η τεχνητή δημιουργία προϋποθέσεων από γεωργό, μέσω του διαχωρισμού ενιαίας γεωργικής εκμετάλλευσης, προκειμένου να λάβει, στο πλαίσιο της κοινής γεωργικής πολιτικής (στο εξής: ΚΓΠ), υψηλότερο ποσό ενίσχυσης από αυτό που θα δικαιούτο ο γεωργός βάσει των εφαρμοστέων κανόνων της Ένωσης, πρέπει να απορριφθεί το σύνολο του ποσού της ενίσχυσης ή μόνον το ποσό που προκύπτει από την τεχνητή δημιουργία προϋποθέσεων;

2.        Αυτό είναι, κατ’ ουσίαν, το ερώτημα που θέτει το Naczelny Sąd Administracyjny (Ανώτατο Διοικητικό Δικαστήριο, Πολωνία· στο εξής: Ανώτατο Διοικητικό Δικαστήριο) στην υπό κρίση υπόθεση. Καλεί το Δικαστήριο να ερμηνεύσει την έννοια του «οφέλους», όπως χρησιμοποιείται στο άρθρο 4, παράγραφος 3, του κανονισμού (ΕΚ, Ευρατόμ) 2988/95 (2) σχετικά με την προστασία των οικονομικών συμφερόντων της Ένωσης, καθώς και του «πλεονεκτήματος», όπως χρησιμοποιείται στο άρθρο 60 του κανονισμού (ΕΕ) 1306/2013 (3) σχετικά με τη χρηματοδότηση, τη διαχείριση και την παρακολούθηση της ΚΓΠ.

II.    Το νομικό πλαίσιο

3.        Το άρθρο 4 του κανονισμού 2988/95 ορίζει τα εξής:

«1.      Κάθε παρατυπία συνεπάγεται, κατά γενικό κανόνα, την αφαίρεση του αδικαιολογήτως αποκτηθέντος οφέλους:

–      με την υποχρέωση καταβολής των οφειλομένων ή επιστροφής των αδικαιολογήτως εισπραχθέντων ποσών,

–      με την ολική ή μερική κατάπτωση της εγγύησης που έχει συσταθεί για την υποστήριξη της αίτησης παρασχεθέντος οφέλους ή για την είσπραξη προκαταβολής.

2.      Η εφαρμογή των μέτρων της παραγράφου 1 περιορίζεται στην αφαίρεση του εξασφαλισθέντος οφέλους προσαυξημένου, εφόσον προβλέπεται, με τόκους που δύνανται να καθοριστούν κατ’ αποκοπήν.

3.      Οι πράξεις οι οποίες αποδεδειγμένως αποσκοπούν στην εξασφάλιση οφέλους αντίθετου προς τους στόχους των εκάστοτε εφαρμοστέων διατάξεων του κοινοτικού δικαίου, με την τεχνητή δημιουργία των προϋποθέσεων κτήσης αυτού του οφέλους, έχουν ως συνέπεια, ανάλογα με την περίπτωση, είτε τη μη εξασφάλιση είτε την αφαίρεση του οφέλους.

4.      Τα μέτρα του παρόντος άρθρου δεν θεωρούνται κυρώσεις.»

4.        Το άρθρο 5 του κανονισμού 2988/95 ορίζει τα εξής:

«1.      Οι εκ προθέσεως ή εξ αμελείας παρατυπίες μπορούν να επισύρουν τις ακόλουθες διοικητικές κυρώσεις:

α)      πληρωμή διοικητικού προστίμου,

β)      πληρωμή ποσού το οποίο να υπερβαίνει τα αδικαιολογήτως εισπραχθέντα ή κακώς μη καταβληθέντα ποσά, προσαυξημένα ενδεχομένως με τόκους. Το επιπλέον αυτό ποσό, το οποίο καθορίζεται βάσει ποσοστού που θα οριστεί στις ειδικές διατάξεις, δεν μπορεί να υπερβαίνει το ύψος που είναι απολύτως αναγκαίο για να του προσδώσει αποτρεπτικό χαρακτήρα,

γ)      ολική ή μερική αφαίρεση του παρασχεθέντος από τη νομοθεσία [της Ένωσης] οφέλους, ακόμη και αν ο φορέας έχει λάβει αδικαιολογήτως μέρος μόνο αυτού του οφέλους,

δ)      απαγόρευση παροχής ή αφαίρεση του οφέλους για περίοδο μεταγενέστερη της περιόδου της παρατυπίας,

ε)      προσωρινή αφαίρεση έγκρισης ή αναγνώρισης που απαιτείται για τη συμμετοχή σε καθεστώς [ενωσιακής] ενίσχυσης,

στ)      κατάπτωση εγγύησης ή ασφάλειας που έχει συσταθεί προκειμένου να τηρηθούν οι όροι συγκεκριμένου κανόνα ή επανασύσταση του ποσού μιας αδικαιολογήτως αποσβεσθείσας εγγύησης,

ζ)      άλλες κυρώσεις, ισοδύναμης φύσεως και έκτασης, αποκλειστικά οικονομικού χαρακτήρα, εφόσον προβλέπονται από τους τομεακούς κανόνες που θεσπίζει το Συμβούλιο βάσει των ιδιαίτερων αναγκών του συγκεκριμένου τομέα και με την επιφύλαξη, πάντοτε, των εκτελεστικών αρμοδιοτήτων που έχει αναθέσει στην Επιτροπή το Συμβούλιο.

2.      Με την επιφύλαξη των τομεακών κανόνων που θα ισχύουν κατά την έναρξη ισχύος του παρόντος κανονισμού, οι άλλες παρατυπίες μπορούν να επισύρουν μόνο τις μη ποινικές κυρώσεις που προβλέπονται στην παράγραφο 1 και μόνον εφόσον οι κυρώσεις αυτές απαιτούνται για την ορθή εφαρμογή των κανόνων.»

5.        Κατά το άρθρο 60 του κανονισμού 1306/2013, το οποίο φέρει τον τίτλο «Ρήτρα καταστρατήγησης»:

«Με την επιφύλαξη ειδικών διατάξεων, τα πλεονεκτήματα που προβλέπονται δυνάμει της τομεακής γεωργικής νομοθεσίας δεν παρέχονται σε φυσικά ή νομικά πρόσωπα για τα οποία διαπιστώνεται ότι δημιούργησαν τεχνητά τις προϋποθέσεις για την απόκτηση των πλεονεκτημάτων αυτών, αντίθετα με τους σκοπούς της νομοθεσίας αυτής.»

III. Η διαφορά της κύριας δίκης, το προδικαστικό ερώτημα και η ενώπιον του Δικαστηρίου διαδικασία

6.        Η E. είναι πολωνική εταιρία (στο εξής: εταιρία E.), η οποία τυγχάνει γεωργική παραγωγός.

7.        Η εταιρία E. υπέβαλε αιτήσεις για τη χορήγηση ενισχύσεων για αγροτεμάχια βάσει καθεστώτων γεωργικής στήριξης της Ένωσης για το έτος 2019. Οι αιτήσεις αφορούσαν: 1) άμεση ενίσχυση, ήτοι άμεση στρεμματική ενίσχυση, ενίσχυση οικολογικού προσανατολισμού και αναδιανεμητική ενίσχυση, 2) γεωργοπεριβαλλοντική και κλιματική ενίσχυση και 3) ενίσχυση για περιοχές με φυσικούς ή άλλους ειδικούς περιορισμούς.

8.        Οι ενισχύσεις αυτές ενέπιπταν στη χρηματοδότηση της ΚΓΠ κατά το χρονικό διάστημα 2014-2020. Διέπονταν από την τότε ισχύουσα νομοθεσία της Ένωσης, η οποία περιελάμβανε τον κανονισμό (ΕΕ) 1307/2013 (4) για τις άμεσες ενισχύσεις, καθώς και τον κανονισμό (ΕΕ) 1305/2013 (5) για την αγροτική ανάπτυξη. Οι κοινοί κανόνες για τη χρηματοδότηση, τη διαχείριση και την παρακολούθηση της στήριξης της ΚΓΠ διέπονταν από τον κανονισμό 1306/2013, ενώ ο κανονισμός 2988/95 θεσπίζει γενικούς κανόνες σχετικά με τους ελέγχους, τα διοικητικά μέτρα και τις κυρώσεις για τις παρατυπίες, με σκοπό την προστασία των οικονομικών συμφερόντων της Ένωσης σε όλους τους τομείς του δικαίου της Ένωσης, καλύπτοντας έτσι και την ΚΓΠ (6).

9.        Στο πλαίσιο διοικητικού ελέγχου, η πρωτοβάθμια διοικητική αρχή (7) διαπίστωσε ότι η εταιρία Ε. έχει τον ίδιο νόμιμο εκπρόσωπο με τη B., πολωνική εταιρία (στο εξής: εταιρία Β.) η οποία επίσης τυγχάνει γεωργική παραγωγός και είχε υποβάλει αιτήσεις για τη χορήγηση ενισχύσεων ταυτόσημες με τις αιτήσεις της εταιρίας Ε. Μοναδική εταίρος των εταιριών Ε. και Β. ήταν η Ν., επίσης πολωνική εταιρία (στο εξής: εταιρία Ν.).

10.      Κατά τη διαδικασία του ελέγχου, η πρωτοβάθμια διοικητική αρχή διαπίστωσε την ύπαρξη δεσμών μεταξύ των τριών αυτών εταιριών, καθώς και μεταξύ των φυσικών προσώπων που τις είχαν συστήσει, τα οποία συνδέονται με συγγενική σχέση. Όσον αφορά τις εταιρίες Ε. και Β., οι δεσμοί αυτοί προέκυπταν περαιτέρω, μεταξύ άλλων, και από τον πανομοιότυπο τρόπο διοίκησής τους και από το γεγονός ότι χρησιμοποιούν τους ίδιους παρόχους υπηρεσιών (παρόχους αγροτεχνικών εργασιών, γεωργικούς συμβούλους και δικηγόρους). Η εν λόγω αρχή κατέληξε στο συμπέρασμα ότι οι ως άνω εταιρίες συνδέονται τόσο προσωπικά, όσο και κεφαλαιακά. Επισήμανε επίσης, μεταξύ άλλων, ότι οι δύο αυτές εταιρίες συστάθηκαν σχεδόν ταυτόχρονα και συνήψαν μεταξύ τους συμβάσεις μίσθωσης, καθώς και ότι άρχισαν αμφότερες να υλοποιούν γεωργοπεριβαλλοντικά και κλιματικά προγράμματα το 2015, στο πλαίσιο της ίδιας δέσμης και της ίδιας επιλογής προγράμματος. Κατά συνέπεια, η εν λόγω αρχή εξέδωσε αποφάσεις με τις οποίες αρνήθηκε τη χορήγηση των ενισχύσεων στην εταιρία E.

11.      Η κρίση αυτή επικυρώθηκε σε δεύτερο βαθμό με αποφάσεις που εξέδωσε η δευτεροβάθμια διοικητική αρχή στις 30 Νοεμβρίου 2021 (8).

12.      Ως πρόσθετο στοιχείο, η εν λόγω αρχή παρουσίασε προσομοίωση υπολογισμών του ποσού καθεμίας εκ των ενισχύσεων που θα λάμβαναν οι εταιρίες Ε., Β. και Ν., εάν είχαν υποβάλει μία ενιαία αίτηση. Στη συνέχεια, συνέκρινε το αποτέλεσμα των υπολογισμών της με το ποσό των ενισχύσεων που θα λάμβαναν οι τρεις εταιρίες υποβάλλοντας χωριστές αιτήσεις. Η διαφορά μεταξύ των δύο ποσών ανερχόταν σε 69 916,37 πολωνικά ζλότι (PLN) (κατά προσέγγιση, 16 445 ευρώ). Κατά την εν λόγω αρχή, οι υπολογισμοί καταδεικνύουν την ύπαρξη πλεονεκτήματος που προέκυψε από προϋποθέσεις που δημιουργήθηκαν τεχνητά με σκοπό την είσπραξη αχρεωστήτων ποσών.

13.      Ως εκ τούτου, κατά την εν λόγω αρχή, οι εταιρίες E., B. και N. σχεδίασαν τεχνητά τη δομή τους διαιρώντας μία ενιαία γεωργική εκμετάλλευση προκειμένου να μεγιστοποιήσουν τις ενισχύσεις που λάμβαναν στο πλαίσιο των καθεστώτων γεωργικής στήριξης της Ένωσης, ώστε να αποφύγουν την προοδευτική μείωση των στρεμματικών ενισχύσεων.

14.      Η εταιρία Ε. προσέφυγε κατά των αποφάσεων της δευτεροβάθμιας διοικητικής αρχής ενώπιον του Wojewódzki Sąd Administracyjny w Rzeszowie (διοικητικού πρωτοδικείου περιφέρειας Rzeszów, Πολωνία).

15.      Με απόφασή του της 7ης Απριλίου 2022, το εν λόγω δικαστήριο απέρριψε τις προσφυγές αυτές. Κατά την κρίση του, η εταιρία Ε. δημιούργησε τεχνητά τις προϋποθέσεις για να αποκομίσει όσο το δυνατόν μεγαλύτερα οφέλη από τις επιδοτήσεις της Ένωσης. Το δικαστήριο αυτό εφάρμοσε την ανωτέρω παραδοχή του ως προς το σύνολο των ενισχύσεων που είχε αιτηθεί η εταιρία Ε.

16.      Η εταιρία Ε. άσκησε αναίρεση κατά της απόφασης αυτής ενώπιον του Ανωτάτου Διοικητικού Δικαστηρίου, το οποίο είναι το αιτούν δικαστήριο στην υπό κρίση υπόθεση.

17.      Προς στήριξη της αίτησης αναίρεσης, η εταιρία E. υποστηρίζει, μεταξύ άλλων, ότι δεν είχε δημιουργήσει τεχνητά προϋποθέσεις και, επικουρικώς, ότι το εφαρμοστέο δίκαιο της Ένωσης ερμηνεύθηκε εσφαλμένα, καθόσον η τεχνητή δημιουργία προϋποθέσεων θα έπρεπε να συνεπάγεται μόνον τη μείωση των ενισχύσεων κατά το ποσό που απορρέει από τις τεχνητές προϋποθέσεις και όχι την απόρριψη των ενισχύσεων στο σύνολό τους.

18.      Το αιτούν δικαστήριο συνοψίζει τη νομολογία του Δικαστηρίου σχετικά με τον καθορισμό των προϋποθέσεων που δημιουργήθηκαν τεχνητά (9), πλην όμως δεν ζητεί από το Δικαστήριο να του παράσχει καθοδήγηση σχετικά με αυτή την πτυχή της υπόθεσης. Διερωτάται μόνον ως προς την ερμηνεία του δικαίου της Ένωσης όσον αφορά τις συνέπειες της διαπίστωσης ότι ο αιτών δημιούργησε τεχνητά προϋποθέσεις. Το άρθρο 4, παράγραφος 3, του κανονισμού 2988/95 ορίζει ότι η τεχνητή δημιουργία των προϋποθέσεων έχει ως συνέπεια «τη μη εξασφάλιση είτε την αφαίρεση του οφέλους», ενώ το άρθρο 60 του κανονισμού 1306/2013 διευκρινίζει ότι «τα πλεονεκτήματα […] δεν παρέχονται» σε οντότητες που δημιούργησαν τεχνητά προϋποθέσεις. Το επίμαχο ζήτημα μεταξύ των διαδίκων είναι ο τρόπος με τον οποίο οι διατάξεις αυτές πρέπει να ερμηνευθούν όσον αφορά την έννοια του «οφέλους» ή «πλεονεκτήματος».

19.      Το αιτούν δικαστήριο επισημαίνει ότι, μολονότι η συμπερίληψη της φράσης «τα πλεονεκτήματα […] δεν παρέχονται» στο άρθρο 60 του κανονισμού 1306/2013 θα μπορούσε να υποδηλώνει την υποχρέωση άρνησης καταβολής της ενίσχυσης στο σύνολό της, εντούτοις το άρθρο 4, παράγραφος 4, του κανονισμού 2988/95, το οποίο ορίζει ότι τα μέτρα δεν θεωρούνται κυρώσεις, υπονοεί ότι η απόρριψη πρέπει να περιορίζεται στα ποσά που θα χορηγούνταν λόγω της τεχνητής δημιουργίας προϋποθέσεων και να μην εκτείνεται στο σύνολο της ενίσχυσης.

20.      Επιπλέον, το αιτούν δικαστήριο επισημαίνει ότι είναι δυνατόν να υιοθετηθεί είτε μια προσέγγιση που συνίσταται στη μη χορήγηση των πλεονεκτημάτων που προκύπτουν από τις προϋποθέσεις που δημιουργήθηκαν τεχνητά, είτε μια προσέγγιση που συνίσταται στη μη χορήγηση της ενίσχυσης συνολικά. Υπογραμμίζει ότι υπάρχουν αποκλίνουσες προσεγγίσεις στη νομολογία των δικαστηρίων των κρατών μελών, ορισμένα εκ των οποίων, όπως τα πολωνικά δικαστήρια, υιοθετούν τη δεύτερη προσέγγιση –αναφερόμενη ως «ερμηνεία κυρωτικού χαρακτήρα»– η οποία οδηγεί στον πλήρη αποκλεισμό του αιτούντος από το οικείο καθεστώς στήριξης σε περίπτωση που διαπιστωθεί ότι αυτός έχει υποπέσει σε τεχνητή δημιουργία προϋποθέσεων, ενώ άλλα, όπως τα γερμανικά δικαστήρια, προτιμούν την πρώτη προσέγγιση –αναφερόμενη ως «διορθωτική ερμηνεία»– κατά την οποία η απόρριψη αφορά μόνον το τμήμα εκείνο της ενίσχυσης που απορρέει από τις προϋποθέσεις που δημιουργήθηκαν τεχνητά. Οι εν λόγω αποκλίνουσες ερμηνείες ενδέχεται να έχουν επιζήμιες συνέπειες για τους Πολωνούς γεωργούς και να θέσουν εν αμφιβόλω την αποτελεσματικότητα και την ομοιομορφία του δικαίου της Ένωσης.

21.      Υπό τις συνθήκες αυτές, το Naczelny Sąd Administracyjny (Ανώτατο Διοικητικό Δικαστήριο) αποφάσισε να αναστείλει την ενώπιόν του διαδικασία και να υποβάλει στο Δικαστήριο το ακόλουθο προδικαστικό ερώτημα:

«Έχουν ο όρος “όφελος” κατά το άρθρο 4, παράγραφος 3, του [κανονισμού 2988/95] καθώς και ο όρος “πλεονέκτημα” κατά το άρθρο 60 του [κανονισμού 1306/2013] την έννοια ότι αναφέρονται στη μη εξασφάλιση ή την αφαίρεση ολόκληρης της ενίσχυσης που προβλέπεται δυνάμει της τομεακής γεωργικής νομοθεσίας ή μόνο του τμήματος αυτής που εξασφαλίστηκε μέσω της τεχνητής δημιουργίας προϋποθέσεων για την απόκτηση αυτού του οφέλους/πλεονεκτήματος;»

22.      Γραπτές παρατηρήσεις υπέβαλαν στο Δικαστήριο η εταιρία Ε., η Δημοκρατία της Πολωνίας, η Ιταλική Δημοκρατία, η Πορτογαλική Δημοκρατία, η Ρουμανία και η Ευρωπαϊκή Επιτροπή.

23.      Στις 4 Ιουνίου 2026 διεξήχθη επ’ ακροατηρίου συζήτηση, κατά την οποία η εταιρία E., ο Rzecznik Praw Obywatelskich (Συνήγορος του Πολίτη, Πολωνία), η Πολωνία, το Βασίλειο της Δανίας, η Πορτογαλία και η Επιτροπή ανέπτυξαν προφορικώς τις παρατηρήσεις τους.

IV.    Ανάλυση

Α.      Επί του παραδεκτού

24.      Η Πολωνία υποστηρίζει ότι η αίτηση προδικαστικής αποφάσεως στην υπό κρίση υπόθεση είναι απαράδεκτη διότι το αιτούν δικαστήριο δεν έχει συγκροτηθεί ορθώς. Η αίτηση υποβλήθηκε από τριμελή δικαστικό σχηματισμό του Ανωτάτου Διοικητικού Δικαστηρίου, ένας εκ των δικαστών του οποίου διορίστηκε ως δικαστής στο εν λόγω δικαστήριο στο πλαίσιο διαδικασίας στην οποία ενεπλάκη το KRS υπό τη νέα του σύνθεση (10). Η Πολωνία επικαλείται, ιδίως, τη νομολογία του Δικαστηρίου σχετικά με τη μη τήρηση εκ μέρους του Sąd Najwyższy (Ανωτάτου Δικαστηρίου, Πολωνία· στο εξής: Ανώτατο Δικαστήριο) των απαιτήσεων του δικαίου της Ένωσης που απορρέουν από το άρθρο 19, παράγραφος 1, δεύτερο εδάφιο, ΣΕΕ και από το άρθρο 47 του Χάρτη των Θεμελιωδών Δικαιωμάτων της Ευρωπαϊκής Ένωσης (στο εξής: Χάρτης) (11). Θεωρεί ότι, δεδομένου ότι η θεσμική θέση του Ανωτάτου Διοικητικού Δικαστηρίου είναι ανάλογη με εκείνη του Ανωτάτου Δικαστηρίου, ισχύουν οι ίδιες απαιτήσεις για την αξιολόγηση της νομιμότητας της σύνθεσης του Ανωτάτου Διοικητικού Δικαστηρίου.

25.      Κατά τη γνώμη μου, η ένσταση της Πολωνίας πρέπει να απορριφθεί.

26.      Όπως εξέθεσα πρόσφατα στις προτάσεις μου στην υπόθεση Naski (12), το Δικαστήριο έκρινε ότι το γεγονός και μόνον ότι ένας δικαστής διορίστηκε βάσει πρότασης του KRS υπό τη νέα του σύνθεση δεν αρκεί για να γίνει δεκτό ότι συντρέχει παράβαση των απαιτήσεων που είναι σύμφυτες με το άρθρο 19, παράγραφος 1, δεύτερο εδάφιο, ΣΕΕ και το άρθρο 47 του Χάρτη. Αντιθέτως, πρέπει να λαμβάνονται υπόψη όλες οι περιστάσεις που περιβάλλουν τον διορισμό του οικείου δικαστή. Επιπλέον, δεν μπορεί κάθε ελάττωμα της διαδικασίας διορισμού να επιφέρει την ακυρότητα της σύνθεσης ενός δικαστηρίου· κρίσιμες είναι μόνον οι πλημμέλειες που είναι τόσο θεμελιώδους χαρακτήρα ώστε να δημιουργούν στους πολίτες σοβαρές και εύλογες αμφιβολίες ότι ο εν λόγω δικαστής δεν είναι απαλλαγμένος από εξωτερικές επιρροές, ιδίως από τους λοιπούς κλάδους της εξουσίας.

27.      Όπως επίσης εξέθεσα αναλυτικά στις προτάσεις μου στην υπόθεση Naski (13), τμήμα της νομολογίας στην οποία παραπέμπει η Πολωνία (14) αφορά ειδικές περιστάσεις που σχετίζονται με πρόσωπα τα οποία διορίστηκαν ως δικαστές σε ορισμένα τμήματα του Ανωτάτου Δικαστηρίου, γεγονός που οδήγησε το Δικαστήριο να κρίνει ότι ανατράπηκε το τεκμήριο ότι εθνικό δικαστήριο πληροί τις απαιτήσεις «δικαστηρίου», κατά την έννοια του άρθρου 267 ΣΛΕΕ (15).

28.      Εν προκειμένω, η Πολωνία δεν προέβαλε οποιοδήποτε συγκεκριμένο ή ουσιαστικό στοιχείο προκειμένου να αποδείξει ότι οποιοσδήποτε από τους δικαστές του δικαστικού σχηματισμού του αιτούντος δικαστηρίου διορίστηκε στο πλαίσιο διαδικασίας παρόμοιας με τις περιστάσεις που προκύπτουν από την εν λόγω νομολογία. Επίσης, η Πολωνία δεν προέβαλε ενώπιον του Δικαστηρίου συγκεκριμένες περιστάσεις σχετικά με τον οικείο δικαστή, αλλά επικαλέστηκε αποκλειστικά το γεγονός ότι ο τελευταίος διορίστηκε βάσει πρότασης του KRS υπό τη νέα του σύνθεση.

29.      Ως εκ τούτου, φρονώ ότι το τεκμήριο ότι το ερώτημα υποβάλλεται από «δικαστήριο» κατά την έννοια του άρθρου 267 ΣΛΕΕ δεν ανατρέπεται εν προκειμένω και ότι η αίτηση προδικαστικής αποφάσεως είναι παραδεκτή.

Β.      Επί της ουσίας

30.      Με το ερώτημά του, το αιτούν δικαστήριο ζητεί να διευκρινιστεί πώς πρέπει να ερμηνευθεί η έννοια του «οφέλους», όπως χρησιμοποιείται στο άρθρο 4, παράγραφος 3, του κανονισμού 2988/95 και του «πλεονεκτήματος», όπως χρησιμοποιείται στο άρθρο 60 του κανονισμού 1306/2013. Η ερμηνεία αυτή είναι αναγκαία προκειμένου το αιτούν δικαστήριο να μπορέσει να αποφανθεί εάν, υπό περιστάσεις στις οποίες διαπιστώνεται ότι ένα πρόσωπο δημιούργησε τεχνητά τις προϋποθέσεις για τη λήψη ενισχύσεων βάσει της γεωργικής νομοθεσίας της Ένωσης, πρέπει να απορριφθεί ή να ανακληθεί το σύνολο του ποσού της ενίσχυσης ή, αντιθέτως, μόνον το ποσό που προκύπτει από τις προϋποθέσεις που δημιουργήθηκαν τεχνητά.

31.      Αξίζει να υπομνησθεί ότι το ερώτημα αυτό αφορά μόνον τις συνέπειες της διαπίστωσης προϋποθέσεων που δημιουργήθηκαν τεχνητά και όχι την εκτίμηση κατά πόσο υφίστανται εξαρχής προϋποθέσεις που δημιουργήθηκαν τεχνητά, παρότι η εταιρία E. αμφισβητεί επίσης την τελευταία αυτή διαπίστωση ενώπιον του αιτούντος δικαστηρίου. Επομένως, το ερώτημα που τέθηκε ενώπιον του Δικαστηρίου βασίζεται στην παραδοχή ότι έχει διαπιστωθεί η ύπαρξη προϋποθέσεων που δημιουργήθηκαν τεχνητά.

32.      Οι μετέχοντες στη διαδικασία ενώπιον του Δικαστηρίου υποστηρίζουν δύο διαφορετικές απόψεις επί του ζητήματος αυτού. Κατ’ ουσίαν, η εταιρία E., ο Συνήγορος του Πολίτη, η Δανία, η Ρουμανία και η Επιτροπή υποστηρίζουν ότι η έννοια του «οφέλους» ή «πλεονεκτήματος» αφορά μόνον το ποσό το οποίο προκύπτει από τις προϋποθέσεις που δημιουργήθηκαν τεχνητά. Θα αναφέρομαι στην προσέγγιση αυτή ως «διορθωτική ερμηνεία». Αντιθέτως, η Πολωνία, η Ιταλία και η Πορτογαλία υποστηρίζουν ότι η έννοια αυτή αναφέρεται στο σύνολο του ποσού της ενίσχυσης, κάτι το οποίο θα αποκαλώ «ερμηνεία κυρωτικού χαρακτήρα».

33.      Οι υποστηρικτές τόσο της διορθωτικής ερμηνείας όσο και της ερμηνείας κυρωτικού χαρακτήρα επικαλούνται το γράμμα, το πλαίσιο και τους σκοπούς των ίδιων διατάξεων, αλλά καταλήγουν σε αντίθετα συμπεράσματα.

34.      Στις παρούσες προτάσεις, θα εκθέσω καταρχάς τα επιχειρήματα που προέβαλαν οι διάδικοι, συστηματοποιώντας τα σύμφωνα με τις συνήθεις μεθόδους ερμηνείας του δικαίου της Ένωσης, προκειμένου να καταδείξω ότι αμφότερες οι ερμηνείες είναι δυνατές. Στη συνέχεια, θα προβώ σε επιλογή και θα εξηγήσω γιατί, κατά τη γνώμη μου, η διορθωτική ερμηνεία είναι καταλληλότερη, λαμβανομένων υπόψη, ιδίως, της δομής και των σκοπών των επίμαχων κανόνων της Ένωσης.

1.      Σύνοψη των κύριων επιχειρημάτων των διαδίκων

α)      Επί του γράμματος

35.      Η εταιρία Ε. υποστηρίζει ότι η διατύπωση «των πλεονεκτημάτων αυτών» (16) στο άρθρο 60 του κανονισμού 1306/2013 υποδηλώνει ότι πρέπει να υφίσταται άμεσος σύνδεσμος μεταξύ του πλεονεκτήματος και της τεχνητής δημιουργίας προϋποθέσεων, συνεπώς μόνο το συγκεκριμένο τμήμα της ενίσχυσης πρέπει να απορρίπτεται ή να ανακαλείται.

36.      Αντιθέτως, η Πολωνία και η Πορτογαλία υποστηρίζουν ότι η διατύπωση «των πλεονεκτημάτων αυτών» (17) στο άρθρο 60 του κανονισμού 1306/2013 αποκλείει τη δυνατότητα να αναφέρεται μόνο στο μέρος της ενίσχυσης που προκύπτει από τις προϋποθέσεις που δημιουργήθηκαν τεχνητά. Η διατύπωση αυτή παραπέμπει στην έννοια του «πλεονεκτήματος», η οποία εμπίπτει στην ευρύτερη κατηγορία των «πλεονεκτημάτων που προβλέπονται δυνάμει της τομεακής γεωργικής νομοθεσίας». Ορίζει την ενίσχυση που μπορεί να χορηγηθεί και, ως εκ τούτου, το «πλεονέκτημα» πρέπει να ταυτίζεται με το ποσό της ενίσχυσης που διεκδικεί το πρόσωπο που δημιούργησε τεχνητά τις προϋποθέσεις.

37.      Η Πολωνία υποστηρίζει περαιτέρω ότι, βάσει γραμματικής ανάλυσης του άρθρου 4, παράγραφος 3, του κανονισμού 2988/95, η χρήση του όρους «όφελος» στον ενικό υποδηλώνει ότι αναφέρεται στην παροχή στο σύνολό της· ο όρος «όφελος» αποτελεί γενικό όρο που περιλαμβάνει κάθε ενίσχυση και, ως εκ τούτου, ο περιορισμός της έννοιας αυτής ώστε να σημαίνει το υπερβάλλον θα συνιστούσε contra legem ερμηνεία.

38.      Η Ιταλία υποστηρίζει ότι το γράμμα του άρθρου 4, παράγραφος 3, του κανονισμού 2988/95 δεν κάνει τη διάκριση μεταξύ του μερικού και του συνολικού οφέλους που αποκτήθηκε, την οποία κάνουν άλλες διατάξεις, όπως το άρθρο 5, παράγραφος 1, στοιχείο γʹ, και το άρθρο 4, παράγραφος 2, του εν λόγω κανονισμού (18). Επομένως, όταν ο νομοθέτης της Ένωσης προτίθεται να αναφερθεί αποκλειστικά σε τμήμα του οφέλους που αποκτήθηκε παράνομα, το κάνει ρητά. Επιπλέον, ερμηνεύοντας συστηματικά το γράμμα του άρθρου 4 του κανονισμού 2988/95, η Ιταλία καταλήγει στο συμπέρασμα ότι ο περιορισμός της ανάκλησης του οφέλους σε ό,τι έχει αποκτηθεί αδικαιολογήτως προβλέπεται μόνο στην παράγραφο 2 του άρθρου αυτού, η οποία με τη σειρά της παραπέμπει μόνο στην παράγραφο 1 και, ως εκ τούτου, ο όρος «όφελος» στην παράγραφο 3 υποδηλώνει το συνολικό ποσό της ληφθείσας ενίσχυσης.

β)      Επί του πλαισίου

39.      Όσον αφορά το άμεσο πλαίσιο, ήτοι τις λοιπές διατάξεις των πράξεων της Ένωσης στις οποίες εντάσσονται οι διατάξεις των οποίων ζητείται η ερμηνεία, οι διάδικοι, ανεξαρτήτως του εάν υποστηρίζουν τη διορθωτική ερμηνεία ή την ερμηνεία κυρωτικού χαρακτήρα, επικαλούνται τη διάκριση μεταξύ διοικητικών μέτρων και κυρώσεων, πλην όμως συνάγουν διαφορετικά συμπεράσματα από τη διάκριση αυτή.

40.      Οι υποστηρικτές της διορθωτικής ερμηνείας υπογραμμίζουν ότι το άρθρο 4, παράγραφος 3, του κανονισμού 2988/95, το οποίο αφορά τα διοικητικά μέτρα, καθώς και το άρθρο 60 του κανονισμού 1306/2013, το οποίο εφαρμόζει τη διάταξη αυτή στο πλαίσιο της ΚΓΠ, ανακαλούν τα αχρεωστήτως καταβληθέντα ποσά και αποκαθιστούν την κατάσταση που θα υφίστατο εάν δεν είχαν δημιουργηθεί τεχνητά οι προϋποθέσεις. Επομένως, η έννοια του «οφέλους» ή «πλεονεκτήματος» που περιλαμβάνεται στις διατάξεις αυτές καλύπτει μόνον το τμήμα της ενίσχυσης που λαμβάνει ένας γεωργός μέσω προϋποθέσεων που δημιουργήθηκαν τεχνητά και όχι την ενίσχυση την οποία δικαιούται ο γεωργός ελλείψει τέτοιων προϋποθέσεων, διότι τούτο θα ισοδυναμούσε με την επιβολή κυρώσεων στο εν λόγω πρόσωπο.

41.      Όπως υπογράμμισαν η εταιρία E. και ο Συνήγορος του Πολίτη κατά την επ’ ακροατηρίου συζήτηση, οι διατάξεις αυτές, οι οποίες αφορούν διοικητικά μέτρα, δεν μπορούν αφ’ εαυτών να χρησιμεύσουν ως νομική βάση για την επιβολή κυρώσεων στους γεωργούς από τα κράτη μέλη. Κατά την Επιτροπή, εάν στην έννομη τάξη κράτους μέλους δεν υπάρχει διάταξη που να ρυθμίζει το ζήτημα των κυρώσεων, η παράλειψη αυτή δεν μπορεί να θεραπευθεί με τη διεύρυνση της ερμηνείας του άρθρου 60 του κανονισμού 1306/2013. Κατά τη γνώμη της Δανίας και της Επιτροπής, οι επίμαχες διατάξεις πρέπει να εφαρμόζονται ομοιόμορφα σε όλα τα κράτη μέλη, ενώ, εάν τα κράτη μέλη επιθυμούν να προχωρήσουν περαιτέρω και να επιβάλουν κυρώσεις, ενδέχεται να υπάρχουν διαφορές μεταξύ τους στο παρόν στάδιο.

42.      Αντιθέτως, οι υποστηρικτές της ερμηνείας κυρωτικού χαρακτήρα δεν θεωρούν την απόρριψη ή την ανάκληση ολόκληρου του ποσού της ενίσχυσης ως κύρωση. Από την άποψη αυτή, ο όρος «ερμηνεία κυρωτικού χαρακτήρα» ενδέχεται στην πραγματικότητα να είναι ακατάλληλος για την εν λόγω προσέγγιση· εντούτοις, δεδομένου ότι χρησιμοποιείται από όλους τους μετέχοντες στην παρούσα διαδικασία, θα τον διατηρήσω.

43.      Κατά τη γνώμη της Πολωνίας, η διάκριση μεταξύ διοικητικών μέτρων και κυρώσεων στον κανονισμό 2988/95 υποδηλώνει στην πραγματικότητα ότι ο πλήρης αποκλεισμός δεν αποτελεί κυρωτικό μέτρο κατά του δικαιούχου, αλλά πράξη αποκατάστασης της νομιμότητας· πρόκειται απλώς για την ακύρωση των οικονομικών συνεπειών της αδικαιολόγητης ενίσχυσης. Τα κράτη μέλη δύνανται να επιβάλλουν κυρώσεις επιπλέον [του αποκλεισμού] αυτού.

44.      Κατά τη γνώμη της Ιταλίας, ωστόσο, η τεχνητή δημιουργία προϋποθέσεων συνιστά εσκεμμένη συμπεριφορά που χαρακτηρίζεται από παραπλάνηση και, ως εκ τούτου, αποτελεί εκ προθέσεως παρατυπία κατά την έννοια του άρθρου 5 του κανονισμού 2988/95, το οποίο εφαρμόζεται με το άρθρο 60 του κανονισμού 1306/2013. Η ανάρμοστη συμπεριφορά ενός αιτούντος δεν μπορεί να αναλυθεί σε ποσοτικούς όρους, διότι η τεχνητή δημιουργία προϋποθέσεων υπονομεύει τη σχέση εμπιστοσύνης μεταξύ της αρχής που χορηγεί το πλεονέκτημα και του προσώπου που το λαμβάνει. Ως εκ τούτου, το συνολικό ποσό της ενίσχυσης πρέπει να απορριφθεί ή να ανακληθεί.

γ)      Επί των σκοπών

45.      Η εταιρία E., η Δανία, η Ρουμανία και η Επιτροπή υποστηρίζουν ότι η διορθωτική ερμηνεία συνάδει με τους σκοπούς των επίμαχων διατάξεων, ενώ η Πολωνία και η Πορτογαλία υποστηρίζουν ότι η ερμηνεία κυρωτικού χαρακτήρα συνάδει με τους σκοπούς αυτούς.

46.      Συναφώς, η εταιρία E. υποστηρίζει ότι σκοπός της ΚΓΠ είναι η στήριξη των γεωργών που ασκούν πραγματική γεωργική δραστηριότητα. Σύμφωνα με τον σκοπό αυτό, εάν απορριφθεί ή ανακληθεί μόνο το μέρος της ενίσχυσης που αφορά τις τεχνητά δημιουργημένες προϋποθέσεις, οι γεωργοί θα λάβουν την ενίσχυση την οποία δικαιούνται· σε αντίθετη περίπτωση, ο γεωργός δεν θα λάμβανε καμία ενίσχυση παρά την πραγματική άσκηση γεωργικής δραστηριότητας. Επιπλέον, επικαλείται την αρχή ne bis in idem και την αρχή της αναλογικότητας, καθώς η ερμηνεία των διατάξεων με γνώμονα την αποκατάσταση εξαλείφει τον κίνδυνο διπλής επιβολής κυρωτικού μέτρου κατά της ίδιας οντότητας, ενώ ο αποκλεισμός από τα καθεστώτα ενισχύσεων, ανεξάρτητα από το ύψος του οφέλους που αποκτήθηκε, είναι δυσανάλογος και επιζήμιος για τους γεωργούς.

47.      Η Επιτροπή θεωρεί ως σκοπό των επίμαχων διατάξεων την προστασία των οικονομικών συμφερόντων της Ένωσης. Τα συμφέροντα αυτά προστατεύονται με τη μείωση του χορηγούμενου ποσού, κατόπιν αφαίρεσης των αδικαιολογήτως καταβληθέντων.

48.      Κατά τη γνώμη της Δανίας, η απόρριψη ή η ανάκληση μόνον της ενίσχυσης που έλαβε ο γεωργός λόγω προϋποθέσεων που δημιουργήθηκαν τεχνητά αποτελεί λύση που επιτυγχάνει την κατάλληλη ισορροπία μεταξύ των στόχων της ΚΓΠ και της προστασίας των οικονομικών συμφερόντων της Ένωσης.

49.      Από την πλευρά της, η Πολωνία συμφωνεί ότι οι σκοποί των επίμαχων διατάξεων είναι η διασφάλιση της αποτελεσματικής εφαρμογής της ΚΓΠ και η προστασία των οικονομικών συμφερόντων της Ένωσης. Εντούτοις, οι σκοποί αυτοί δεν θα επιτυγχάνονταν εάν γινόταν δεκτό ότι, παρά την τεχνητή δημιουργία προϋποθέσεων, θα μπορούσε να χορηγηθεί τμήμα της ενίσχυσης, καθώς τούτο δεν θα ενθάρρυνε την ορθή και αποτελεσματική χρήση των κονδυλίων της Ένωσης. Πρέπει να ληφθούν υπόψη το άρθρο 325 ΣΛΕΕ και το άρθρο 4, παράγραφος 3, ΣΕΕ, σύμφωνα με τα οποία τα κράτη μέλη υποχρεούνται να εφαρμόζουν καθεστώτα στήριξης και να λαμβάνουν συγκεκριμένα μέτρα για την καταπολέμηση των καταχρήσεων.

50.      Επιπλέον, κατά την Πολωνία, η απόρριψη ή η ανάκληση ολόκληρου του ποσού της ενίσχυσης δεν μπορεί να θεωρηθεί ότι αποστερεί δικαίωμα του γεωργού. Ουδέποτε υπήρξε δικαίωμα στη στήριξη, δεδομένου ότι ο αιτών που έλαβε στήριξη βάσει προϋποθέσεων που δημιουργήθηκαν τεχνητά δεν πληρούσε τις ουσιαστικές προϋποθέσεις και, ως εκ τούτου, το σύνολο της ενίσχυσης καταβλήθηκε αδικαιολογήτως. Υπό την έννοια αυτή, η απόρριψη ή η ανάκληση του συνόλου της ενίσχυσης είναι αναλογική, καθώς εξουδετερώνει πλήρως τις συνέπειες της τεχνητής δημιουργίας προϋποθέσεων· είναι κατάλληλη, διότι εξαλείφει άμεσα το αποτέλεσμα της δημιουργίας των προϋποθέσεων αυτών· ενώ δεν υφίστανται ηπιότερα μέτρα που θα ήταν εξίσου αποτελεσματικά, δεδομένου ότι η ανάκτηση μόνον του υπερβάλλοντος ποσού θα άφηνε ανέπαφο τμήμα των συνεπειών της καταστρατήγησης.

51.      Κατά την Πορτογαλία, ο πλήρης αποκλεισμός από τη στήριξη συνάδει με τους σκοπούς της αποτελεσματικότητας και της αποτροπής που πρέπει να επιδιώκουν τα διοικητικά μέτρα για τη διασφάλιση της προστασίας των οικονομικών συμφερόντων της Ένωσης, σύμφωνα με το άρθρο 2, παράγραφος 1, δεύτερο εδάφιο, του κανονισμού 2988/95.

δ)      Επί του ιστορικού θέσπισης

52.      Μόνον η Πολωνία προβάλλει επιχειρήματα σχετικά με το ιστορικό θέσπισης. Επισημαίνει ότι ρήτρες καταστρατήγησης παρόμοιες με το άρθρο 60 του κανονισμού 1306/2013 περιλαμβάνονταν σε προηγούμενους κανονισμούς της Ένωσης όσον αφορά την ΚΓΠ, οι οποίοι ήδη προέβλεπαν ότι δεν παρέχεται πλεονέκτημα σε πρόσωπα για τα οποία διαπιστώθηκε ότι δημιούργησαν τεχνητά τις προϋποθέσεις. Μολονότι το άρθρο 60 του κανονισμού 1306/2013 δεν αναφέρεται άμεσα στη μη λήψη ή την ανάκληση ενισχύσεων, εντούτοις από το ιστορικό θέσπισης δεν προκύπτει η ανάγκη να αποκλειστεί η λύση αυτή. Επομένως, δύσκολα μπορεί να γίνει δεκτό ότι πρόθεση του νομοθέτη της Ένωσης ήταν να περιορίσει την εφαρμογή του πλήρους αποκλεισμού από τη στήριξη σε περίπτωση καταστρατήγησης της εφαρμοστέας νομοθεσίας.

53.      Κατά τη γνώμη μου, η επιχειρηματολογία της Πολωνίας που βασίζεται στο ιστορικό θέσπισης δεν υποστηρίζει ούτε την κυρωτικού χαρακτήρα ερμηνεία ούτε τη διορθωτική ερμηνεία, δεδομένου ότι από κανένα στοιχείο δεν προκύπτει ότι προϊσχύσασες διατάξεις παρόμοιες με το άρθρο 60 του κανονισμού 1306/2013 θα έπρεπε να ερμηνευθούν σύμφωνα με τη μία ή την άλλη λύση (19). Με άλλα λόγια, [οι διατάξεις αυτές] ήταν εξίσου ασαφείς όπως και το άρθρο 60 του κανονισμού 1306/2013 (20).

2.      Προτεινόμενη ερμηνεία

54.      Ελλείψει οποιασδήποτε διευκρίνισης όσον αφορά την έννοια του «οφέλους» στον κανονισμό 2988/95 ή του «πλεονεκτήματος» στον κανονισμό 1306/2013, δεν είναι δυνατόν να συναχθεί, αποκλειστικά βάσει του γράμματος της διάταξης, εάν η έννοια αυτή αναφέρεται στο σύνολο του ποσού της ενίσχυσης ή, αντιθέτως, μόνον στο ποσό που προκύπτει από τις προϋποθέσεις που δημιουργήθηκαν τεχνητά.

55.      Πράγματι, εάν ληφθεί υπόψη το γράμμα των διατάξεων αυτών μεμονωμένα, θα μπορούσε να γίνει δεκτή είτε η διορθωτική ερμηνεία είτε η ερμηνεία κυρωτικού χαρακτήρα. Όπως επισήμανα σε προηγούμενες προτάσεις μου, στην πλειονότητα των περιπτώσεων, η έννοια των διατάξεων του δικαίου της Ένωσης δεν μπορεί να ερμηνευθεί υπό το πρίσμα απλώς και μόνον των χρησιμοποιούμενων όρων. Στις περιπτώσεις αυτές, το γράμμα των διατάξεων αυτών δεν μπορεί να αποσυνδεθεί από το πλαίσιο στο οποίο εντάσσονται και από τους σκοπούς τους (21).

56.      Υπενθυμίζεται ότι η υπόθεση αυτή αφορά στήριξη στο πλαίσιο της ΚΓΠ. Όπως υποβλήθηκε στο Δικαστήριο, εκκινεί από την παραδοχή ότι οι γεωργικές εκμεταλλεύσεις των εταιριών E., B. και N. διαχωρίστηκαν τεχνητά προκειμένου να λάβουν μεγαλύτερη ενίσχυση από εκείνη που θα δικαιούνταν εάν είχαν υποβάλει αίτηση ως ενιαία οντότητα. Εντούτοις, υπό την επιφύλαξη επαλήθευσης από το αιτούν δικαστήριο, δεν φαίνεται να αμφισβητείται εν προκειμένω ότι η εταιρία E. ασκούσε γεωργική δραστηριότητα κατά την περίοδο για την οποία επρόκειτο να χορηγηθεί η ενίσχυση. Επομένως, φαίνεται ότι η εταιρία E. θα ήταν δικαιούχος στήριξης, αλλά το ποσό της στήριξης θα ήταν χαμηλότερο λόγω του συστήματος προοδευτικά μειούμενης ενίσχυσης που θεσπίστηκε για να ευνοήσει τις μικρές εκμεταλλεύσεις.

57.      Υπό τις συνθήκες αυτές, η άμεσα κρίσιμη διάταξη, βάσει της οποίας το αιτούν δικαστήριο θα πρέπει να αποφασίσει εάν πρέπει να απορριφθεί το σύνολο του ποσού ή μόνον το υπερβάλλον ποσό, είναι η ρήτρα καταστρατήγησης του άρθρου 60 του κανονισμού 1306/2013. Για την επίλυση της διαφοράς που εκκρεμεί ενώπιόν του, το αιτούν δικαστήριο πρέπει να κατανοήσει την έννοια του όρου «πλεονέκτημα» που περιλαμβάνεται στη διάταξη αυτή.

58.      Το άρθρο 60 του κανονισμού 1306/2013 περιλαμβάνεται στον τίτλο V αυτού, ο οποίος φέρει τον τίτλο «Συστήματα ελέγχου και κυρώσεις». Όπως προκύπτει σαφώς από το άρθρο 58, την πρώτη διάταξη του εν λόγω τίτλου, τα εν λόγω συστήματα ελέγχου και οι κυρώσεις, τα οποία πρέπει να θεσπίσουν τα κράτη μέλη, εξυπηρετούν την προστασία των οικονομικών συμφερόντων της Ένωσης. Επομένως, το κρίσιμο πλαίσιο για την ερμηνεία των διατάξεων του τίτλου αυτού είναι ο κανονισμός 2988/95, ο οποίος αποτελεί γενική νομοθεσία, που αποσκοπεί στην προστασία των οικονομικών συμφερόντων της Ένωσης σε όλους τους τομείς που εμπίπτουν στον προϋπολογισμό της Ένωσης, συμπεριλαμβανομένης της ΚΓΠ.

59.      Τούτο επιβεβαιώνεται από την αιτιολογική σκέψη 39 του κανονισμού 1306/2013, στην οποία αναφέρονται τα εξής: «Για την προστασία των οικονομικών συμφερόντων του προϋπολογισμού της ΕΕ, τα κράτη μέλη λαμβάνουν μέτρα ώστε να βεβαιώνονται για την πραγματική και ορθή εκτέλεση των συναλλαγών που χρηματοδοτούνται από τα ταμεία. Τα κράτη μέλη θα πρέπει επίσης να προλαμβάνουν, να ανιχνεύουν και να αντιμετωπίζουν αποτελεσματικά κάθε παρατυπία ή μη συμμόρφωση προς τις υποχρεώσεις που διαπράττεται από τους δικαιούχους. Για τον σκοπό αυτό, θα πρέπει να εφαρμόζεται ο [κανονισμός 2988/95] […]» (22).

60.      Το Δικαστήριο έχει ερμηνεύσει το άρθρο 4 του κανονισμού 2988/95 υπό την έννοια ότι περιλαμβάνει διοικητικά μέτρα που αποσκοπούν στην προστασία των εσόδων και των δαπανών του προϋπολογισμού της Ένωσης. Συναφώς, το Δικαστήριο διέκρινε τα διοικητικά μέτρα από τις κυρώσεις. Πράγματι, το συμπέρασμα αυτό απορρέει από το άρθρο 4, παράγραφος 4, του κανονισμού 2988/95, κατά το οποίο «[τ]α μέτρα του παρόντος άρθρου δεν θεωρούνται κυρώσεις».

61.      Τούτο επιβεβαιώνεται από τη νομολογία, στην οποία το Δικαστήριο έχει κρίνει παγίως ότι «η υποχρέωση αποδόσεως δεν θα αποτελούσε κύρωση, για την επιβολή της οποίας θα ήταν αναγκαία η ύπαρξη σαφούς και μη διφορούμενης νομικής βάσεως, αλλά απλώς και μόνον τη συνέπεια της διαπιστώσεως ότι οι αναγκαίες προϋποθέσεις για την παροχή του οφέλους που απορρέει από τη ρύθμιση [της Ένωσης] δημιουργήθηκαν τεχνητά, πράγμα που σημαίνει ότι οι χορηγηθείσες επιστροφές καταβλήθηκαν αχρεωστήτως και ότι συνεπώς είναι δικαιολογημένη η επιβολή της υποχρεώσεως αποδόσεώς τους» (23).

62.      Βάσει τούτων, στην απόφαση Cimmino κ.λπ. (24), το Δικαστήριο έκρινε ότι ο εισαγωγέας ο οποίος δημιουργεί τεχνητά τις προϋποθέσεις που του επιτρέπουν να τύχει αδικαιολογήτως του προτιμησιακού δασμού για την εισαγωγή μπανανών υποχρεούται, πέραν των κυρώσεων που ενδεχομένως προβλέπει η εθνική νομοθεσία, να καταβάλει τους δασμούς επί των οικείων προϊόντων.

63.      Εν ολίγοις, επομένως, ο κανονισμός 2988/95 διακρίνει μεταξύ διοικητικών μέτρων και κυρώσεων, εκ των οποίων τα μεν προβλέπονται στο άρθρο 4 και τα δε στο άρθρο 5, ενώ από τη νομολογία προκύπτει ότι τα διοικητικά μέτρα αποσκοπούν στην προστασία του προϋπολογισμού της Ένωσης και όχι στην τιμωρία των προσώπων που καταστρατηγούν τη νομοθεσία της Ένωσης. Για να παραθέσω τα λόγια της γενικής εισαγγελέα E. Sharpston, «τα μέτρα αυτά αφορούν κατ’ ουσίαν την ανάκτηση συγκεκριμένων χρηματικών ποσών που θα έπρεπε να είχαν καταβληθεί στον προϋπολογισμό της Ένωσης, αλλά δεν καταβλήθηκαν· ή καταβλήθηκαν αχρεωστήτως από τον προϋπολογισμό αυτόν» (25) ή, όπως εν προκειμένω, τα οποία δεν θα έπρεπε να καταβληθούν από τον προϋπολογισμό της Ένωσης.

64.      Όλοι οι μετέχοντες στην παρούσα διαδικασία, πλην της Ιταλίας (26), συμφωνούν ότι το άρθρο 60 του κανονισμού 1306/2013 δεν συνιστά κύρωση, αλλά διοικητικό μέτρο, με το οποίο εφαρμόζεται το άρθρο 4 του κανονισμού 2988/95 στο πλαίσιο της ΚΓΠ.

65.      Όπως επισημαίνει κατ’ ουσίαν η Επιτροπή, η δομή του κανονισμού 1306/2013, ο οποίος περιέχει ρυθμίσεις σχετικά με τα διοικητικά μέτρα στο άρθρο 60 και στο άρθρο 63 (εν μέρει) και ρυθμίσεις σχετικά με τις διοικητικές κυρώσεις στο άρθρο 63 (εν μέρει) και στο άρθρο 64, αντικατοπτρίζει τη διάκριση που υφίσταται στον κανονισμό 2988/95 μεταξύ των άρθρων 4 και 5 αυτού.

66.      Σε αντίθεση με τους υποστηρικτές της διορθωτικής ερμηνείας, η Πολωνία, η οποία δέχεται ότι το άρθρο 60 του κανονισμού 1306/2013 αφορά διοικητικά μέτρα και όχι κυρώσεις, δεν θεωρεί ότι η απόρριψη ή η ανάκληση ολόκληρου του ποσού της ενίσχυσης συνιστά κύρωση. Το εν λόγω κράτος μέλος, από κοινού με την Πορτογαλία, υποστηρίζει ότι, εάν απορριφθεί ή ανακληθεί μόνον το υπερβάλλον ποσό της στήριξης, τούτο θα στερήσει τη διάταξη αυτή από κάθε αποτρεπτικό αποτέλεσμα, γεγονός που ενδέχεται να αποδυναμώσει το σύστημα προστασίας των οικονομικών συμφερόντων της Ένωσης.

67.      Ωστόσο, το εν λόγω επιχείρημα, το οποίο βασίζεται στην αποτρεπτική δράση, αφορά τις κυρώσεις και όχι τα διοικητικά μέτρα. Αντιθέτως με όσα υποστηρίζει η Πορτογαλία, τούτο δεν αναιρείται από το γεγονός ότι το άρθρο 2, παράγραφος 1, του κανονισμού 2988/95 ορίζει ότι «οι έλεγχοι και τα διοικητικά μέτρα και κυρώσεις» πρέπει «να εξασφαλίζουν αποτελεσματική, σύμμετρη και αποτρεπτική προστασία», δεδομένου ότι η διατύπωση αυτή εκφράζει τις γενικές αρχές του καθεστώτος που εισάγεται με τον εν λόγω κανονισμό στον τίτλο Ι, ενώ η διάκριση ανάμεσα σε μέτρα και κυρώσεις εισάγεται παρακάτω με τον τίτλο ΙΙ.

68.      Θα προσέθετα ότι το άρθρο 62 του κανονισμού 2021/2116, το οποίο έχει αντικαταστήσει έκτοτε το άρθρο 60 του κανονισμού 1306/2013, προβλέπει τα εξής: «Με την επιφύλαξη ειδικών διατάξεων του ενωσιακού δικαίου, τα κράτη μέλη λαμβάνουν αποτελεσματικά και αναλογικά μέτρα για να αποφευχθεί η καταστρατήγηση των διατάξεων του ενωσιακού δικαίου και ιδίως διασφαλίζουν ότι τα πλεονεκτήματα που προβλέπονται δυνάμει της γεωργικής νομοθεσίας δεν παρέχονται σε φυσικά ή νομικά πρόσωπα για τα οποία διαπιστώνεται ότι δημιούργησαν τεχνητά τις προϋποθέσεις για την απόκτηση των πλεονεκτημάτων αυτών, αντίθετα με τους σκοπούς της νομοθεσίας αυτής» (27).

69.      Δεδομένου ότι η νέα αυτή διάταξη χρησιμοποιεί τον σύνδεσμο «και», φαίνεται να επιβεβαιώνει ότι τα αποτρεπτικά μέτρα είναι πράγματι αναγκαία, πλην όμως διαφέρουν από τα διοικητικά μέτρα που αποσκοπούν στην εξάλειψη των συνεπειών της κατάχρησης, εφόσον αυτή συμβεί.

70.      Επιπλέον, αντιθέτως προς όσα υποστηρίζει η Πολωνία, για την επίτευξη του σκοπού των διοικητικών μέτρων δεν είναι αναγκαίο να απορριφθεί ή να ανακληθεί ολόκληρο το ποσό της στήριξης, αλλά μόνον το ποσό που δεν θα έπρεπε να καταβληθεί ή καταβλήθηκε αχρεωστήτως από τον προϋπολογισμό της Ένωσης.

71.      Εάν κράτος μέλος επιθυμεί να προχωρήσει περαιτέρω και να αφαιρέσει κάτι επιπλέον, πρέπει να το πράξει βάσει χωριστής νομικής βάσης, ενώ δεν μπορεί να επικαλεστεί το άρθρο 4, παράγραφος 3, του κανονισμού 2988/95 ή το άρθρο 60 του κανονισμού 1306/2013.

72.      Άνευ τόσο σαφούς νομικής βάσης για την επιβολή κυρώσεων, θα συνέτρεχε παραβίαση της αρχής της νομιμότητας. Το Δικαστήριο έκρινε ότι η απόρριψη ή η ανάκληση ενίσχυσης που καταβλήθηκε αχρεωστήτως, διότι εισπράχθηκε λόγω κατάχρησης της νομοθεσίας της Ένωσης, δεν αντιβαίνει στην αρχή της νομιμότητας (28). Ωστόσο, η άρνηση καταβολής ολόκληρου του ποσού, ακόμη και εάν ο γεωργός ήταν δικαιούχος ορισμένης ενίσχυσης στο πλαίσιο της ΚΓΠ, θα ισοδυναμούσε με επιβολή κυρώσεων στον εν λόγω γεωργό.

73.      Συναφώς, φαίνεται ότι υφίσταται σημαντική διαφορά μεταξύ της κατάστασης που επικρατεί στην Πορτογαλία και εκείνης στην Πολωνία. Κατά την επ’ ακροατηρίου συζήτηση, η Πορτογαλία ανέφερε ότι στο εν λόγω κράτος μέλος θεσπίστηκε εθνική νομοθεσία, η οποία προβλέπει ρητώς ότι ουδεμία ενίσχυση χορηγείται στους δικαιούχους εάν δημιούργησαν τεχνητά τις προϋποθέσεις για να αποκομίσουν πλεονεκτήματα. Ωστόσο, όπως επισήμανε ο Συνήγορος του Πολίτη και επιβεβαίωσε η Πολωνία, τέτοια νομοθεσία δεν υφίσταται στην Πολωνία.

74.      Μια ερμηνεία του άρθρου 4, παράγραφος 3, του κανονισμού 2988/95 και του άρθρου 60 του κανονισμού 1306/2013 υπό την έννοια ότι επιτρέπουν αφ’ εαυτών σε κράτος μέλος να απορρίψει το συνολικό ποσό της στήριξης θα αντέβαινε στην αρχή nulla poena sine lege, δεδομένου ότι η επιβολή κυρώσεων απαιτεί σαφή νομική βάση που να ενημερώνει εκ των προτέρων τους αποδέκτες ότι συγκεκριμένες συμπεριφορές επισύρουν κύρωση.

75.      Επιπλέον, η ερμηνεία αυτή δεν είναι αναγκαία για τη διασφάλιση της αποτελεσματικότητας των διοικητικών μέτρων, σκοπός των οποίων είναι η προστασία των οικονομικών συμφερόντων της Ένωσης, και όχι η επιβολή κυρώσεων για καταχρήσεις. Τα οικονομικά συμφέροντα της Ένωσης προστατεύονται ήδη με την απόρριψη ή την ανάκληση μόνον του ποσού της στήριξης που απορρέει από τις προϋποθέσεις που δημιουργήθηκαν τεχνητά.

76.      Επιπρόσθετα, όπως ανέφερε η Δανία, η προτεινόμενη λύση συνάδει επίσης με τους σκοπούς της ΚΓΠ. Ένας από τους σκοπούς αυτούς είναι η στήριξη των γεωργών που ασκούν πραγματική γεωργική δραστηριότητα. Η εκτίμηση του κατά πόσον αυτό ισχύει εξαρτάται, όπως επισημαίνουν η εταιρία Ε., η Δανία και η Ρουμανία, από τις περιστάσεις κάθε συγκεκριμένης υπόθεσης. Εάν γεωργός που έλαβε στήριξη δεν ασκούσε γεωργική δραστηριότητα, τούτο θα δικαιολογούσε την απόρριψη ή την ανάκληση ολόκληρου του ποσού της ενίσχυσης. Εντούτοις, εάν γεωργός ασκούσε τις δραστηριότητες για τις οποίες του χορηγήθηκε ενίσχυση, θα ήταν αντίθετο προς τον σκοπό της ΚΓΠ να στερηθεί της ενίσχυσης για τις δραστηριότητες αυτές.

77.      Ως εκ τούτου, κατά τη γνώμη μου, το Δικαστήριο θα πρέπει να ερμηνεύσει την έννοια του «οφέλους» του άρθρου 4, παράγραφος 3, του κανονισμού 2988/95 και του «πλεονεκτήματος» του άρθρου 60 του κανονισμού 1306/2013 υπό την έννοια ότι επιβάλλει την απόρριψη ή την ανάκληση μόνον του ποσού της ενίσχυσης που καταβλήθηκε αχρεωστήτως, διότι απέρρεε από τεχνητά δημιουργηθείσες προϋποθέσεις, και όχι του συνολικού ποσού της ενίσχυσης, εφόσον πράγματι ασκήθηκε η γεωργική δραστηριότητα. Με την ερμηνεία αυτή επιτυγχάνεται ο καλύτερος δυνατός συμβιβασμός μεταξύ των σκοπών της ΚΓΠ και της προστασίας των οικονομικών συμφερόντων της Ένωσης.

78.      Απομένει να εξετάσω ορισμένα πρακτικά επιχειρήματα που προέβαλαν οι υποστηρικτές της ερμηνείας κυρωτικού χαρακτήρα.

79.      Η Πολωνία υποστηρίζει ότι μια ερμηνεία σύμφωνα με την οποία μόνον το υπερβάλλον ποσό θα πρέπει να απορρίπτεται ή να ανακαλείται θα οδηγούσε σε αυθαιρεσία και έλλειψη προβλεψιμότητας, δεδομένου ότι οι αρχές θα έπρεπε να κατασκευάσουν υποθετικά σενάρια για τον υπολογισμό του ποσού στο οποίο θα είχε δικαίωμα ένας γεωργός και για το ποιο ποσό θα έπρεπε να απορριφθεί ή να ανακληθεί. Το εν λόγω κράτος μέλος υπογράμμισε, κατά την επ’ ακροατηρίου συζήτηση, ότι οι εκτιμήσεις αυτές παρουσιάζουν σημαντικές δυσχέρειες.

80.      Η Πορτογαλία υποστηρίζει ότι ο εντοπισμός περιπτώσεων προϋποθέσεων που δημιουργήθηκαν τεχνητά συνεπάγεται υψηλό διοικητικό κόστος, καθώς απαιτεί από τις αρχές να αντικαταστήσουν μια εσφαλμένη αίτηση ενίσχυσης με μια ορθή.

81.      Ακόμη και αν θεωρήσω τα εν λόγω επιχειρήματα λυσιτελή, τέτοιες πρακτικές δυσχέρειες δεν φαίνονται ανυπέρβλητες. Η υπό κρίση υπόθεση καταδεικνύει ότι είναι δυνατή η διενέργεια των αναγκαίων υπολογισμών (βλ. σημείο 12 των παρουσών προτάσεων).

82.      Επιπλέον, όπως επισήμανε η Επιτροπή, ο δυνητικός φόρτος για τις αρχές δεν θα ήταν υπερβολικός, εφόσον απαιτούνται μόνον εύλογες προσπάθειες. Επιπροσθέτως, οι σχετικές αξιολογήσεις συνήθως διενεργούνται ήδη στο πλαίσιο της έρευνας σχετικά με την τεχνητή δημιουργία προϋποθέσεων.

83.      Εντούτοις, σε περιπτώσεις κατά τις οποίες είναι αδύνατον να πραγματοποιηθούν οι αναγκαίοι υπολογισμοί, η νομολογία φαίνεται να υποστηρίζει την άποψη ότι η απόρριψη ή η ανάκληση ολόκληρου του ποσού της ενίσχυσης είναι δικαιολογημένη (29).

84.      Κατά συνέπεια, τα επιχειρήματα που βασίζονται στις πρακτικές δυσχέρειες δεν φαίνεται να αποτελούν επαρκείς λόγους που να αντιτίθενται στην προτεινόμενη ερμηνεία.

V.      Πρόταση

85.      Λαμβανομένων υπόψη των προεκτεθέντων, προτείνω στο Δικαστήριο να απαντήσει στο προδικαστικό ερώτημα που υπέβαλε το Naczelny Sąd Administracyjny (Ανώτατο Διοικητικό Δικαστήριο, Πολωνία) ως εξής:

Ο όρος «όφελος» κατά το άρθρο 4, παράγραφος 3, του κανονισμού (ΕΚ, Ευρατόμ) 2988/95 του Συμβουλίου, της 18ης Δεκεμβρίου 1995, σχετικά με την προστασία των οικονομικών συμφερόντων των Ευρωπαϊκών Κοινοτήτων, καθώς και ο όρος «πλεονέκτημα» κατά το άρθρο 60 του κανονισμού (ΕΕ) 1306/2013 του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 17ης Δεκεμβρίου 2013, σχετικά με τη χρηματοδότηση, τη διαχείριση και την παρακολούθηση της κοινής γεωργικής πολιτικής και την κατάργηση των κανονισμών (ΕΟΚ) αριθ. 352/78, (ΕΚ) αριθ. 165/94, (ΕΚ) αριθ. 2799/98, (ΕΚ) αριθ. 814/2000, (ΕΚ) αριθ. 1290/2005 και (ΕΚ) αριθ. 485/2008 του Συμβουλίου,

έχουν την έννοια ότι πρέπει να απορριφθεί ή να ανακληθεί μόνον το τμήμα της ενίσχυσης που προέκυψε από την τεχνητή δημιουργία προϋποθέσεων.


1      Γλώσσα του πρωτοτύπου: η αγγλική.


2      Κανονισμός του Συμβουλίου, της 18ης Δεκεμβρίου 1995, σχετικά με την προστασία των οικονομικών συμφερόντων των Ευρωπαϊκών Κοινοτήτων (ΕΕ 1995, L 312, σ. 1).


3      Κανονισμός του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 17ης Δεκεμβρίου 2013, σχετικά με τη χρηματοδότηση, τη διαχείριση και την παρακολούθηση της κοινής γεωργικής πολιτικής και την κατάργηση των κανονισμών (ΕΟΚ) αριθ. 352/78, (ΕΚ) αριθ. 165/94, (ΕΚ) αριθ. 2799/98, (ΕΚ) αριθ. 814/2000, (ΕΚ) αριθ. 1290/2005 και (ΕΚ) αριθ. 485/2008 του Συμβουλίου (ΕΕ 2013, L 347, σ. 549). Αντικαταστάθηκε από τον κανονισμό (ΕΕ) 2021/2116 του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 2ας Δεκεμβρίου 2021, σχετικά με τη χρηματοδότηση, τη διαχείριση και την παρακολούθηση της κοινής γεωργικής πολιτικής και την κατάργηση του κανονισμού (ΕΕ) αριθ. 1306/2013 (ΕΕ 2021, L 435, σ. 187).


4      Κανονισμός του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 17ης Δεκεμβρίου 2013, περί θεσπίσεως κανόνων για άμεσες ενισχύσεις στους γεωργούς βάσει καθεστώτων στήριξης στο πλαίσιο της Κοινής γεωργικής πολιτικής και για την κατάργηση του κανονισμού (ΕΚ) αριθ. 637/2008 και του κανονισμού (ΕΚ) αριθ. 73/2009 του Συμβουλίου (ΕΕ 2013, L 347, σ. 608). Αντικαταστάθηκε από τον κανονισμό (ΕΕ) 2021/2115 του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 2ας Δεκεμβρίου 2021, σχετικά με τη θέσπιση κανόνων για τη στήριξη των στρατηγικών σχεδίων που πρέπει να καταρτίζονται από τα κράτη μέλη στο πλαίσιο της κοινής γεωργικής πολιτικής (στρατηγικά σχέδια για την ΚΓΠ) και να χρηματοδοτούνται από το Ευρωπαϊκό Γεωργικό Ταμείο Εγγυήσεων (ΕΓΤΕ) και το Ευρωπαϊκό Γεωργικό Ταμείο Αγροτικής Ανάπτυξης (ΕΓΤΑΑ) και την κατάργηση των κανονισμών (ΕΕ) αριθ. 1305/2013 και (ΕΕ) αριθ. 1307/2013 (ΕΕ 2021, L 435, σ. 1).


5      Κανονισμός του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 17ης Δεκεμβρίου 2023, για τη στήριξη της αγροτικής ανάπτυξης από το Ευρωπαϊκό Γεωργικό Ταμείο Αγροτικής Ανάπτυξης (ΕΓΤΑΑ) και την κατάργηση του κανονισμού (ΕΚ) αριθ. 1698/2005 του Συμβουλίου (ΕΕ 2013, L 347, σ. 487). Και αυτός ο κανονισμός αντικαταστάθηκε από τον κανονισμό 2021/2115.


6      Βλ., ιδίως, άρθρο 1, παράγραφος 1, άρθρο 2, παράγραφος 1, καθώς και τρίτη, ένατη και δέκατη τρίτη αιτιολογική σκέψη του κανονισμού 2988/95.


7      Kierownik Biura Powiatowego Agencji Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa (προϊστάμενος του τοπικού γραφείου του οργανισμού για την αναδιάρθρωση και τον εκσυγχρονισμό της γεωργίας, Πολωνία· στο εξής: πρωτοβάθμια διοικητική αρχή).


8      Dyrektor Podkarpackiego Oddziału Regionalnego Agencji Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa w Rzeszowie (διευθυντής του περιφερειακού γραφείου της υποκαρπάθιας περιφέρειας του οργανισμού για την αναδιάρθρωση και τον εκσυγχρονισμό της γεωργίας, Rzeszów, Πολωνία· στο εξής: δευτεροβάθμια διοικητική αρχή).


9      Το αιτούν δικαστήριο λαμβάνει υπόψη τη νομολογία του Δικαστηρίου κατά την οποία για την κατάχρηση δικαιώματος απαιτούνται δύο συστατικά στοιχεία: αφενός, η συνδρομή ενός συνόλου αντικειμενικών περιστάσεων από τις οποίες να προκύπτει ότι, παρά την τυπική τήρηση των προϋποθέσεων που θέτει η εφαρμοστέα ρύθμιση, δεν έχει επιτευχθεί ο επιδιωκόμενος με τη ρύθμιση αυτή σκοπός και, αφετέρου, η ύπαρξη ενός υποκειμενικού στοιχείου, το οποίο συνίσταται στη βούληση του ενδιαφερομένου να αποκομίσει όφελος από τη ρύθμιση της Ένωσης δημιουργώντας τεχνητά τις προϋποθέσεις που είναι αναγκαίες προκειμένου να αποκομίσει το όφελος αυτό. Μνημονεύει, ιδίως, τις αποφάσεις της 12ης Σεπτεμβρίου 2013, Slancheva sila (C‑434/12, EU:C:2013:546), και της 7ης Απριλίου 2022, Avio Lucos (C‑176/20, EU:C:2022:274).


10      Krajowa Rada Sądownictwa (Εθνικό Δικαστικό Συμβούλιο, Πολωνία, στο εξής: KRS)


11      Η Πολωνία παραπέμπει στις αποφάσεις της 21ης Δεκεμβρίου 2023, Krajowa Rada Sądownictwa (Παραμονή δικαστή σε ενεργό υπηρεσία) (C‑718/21, EU:C:2023:1015), και της 4ης Σεπτεμβρίου 2025, AW «T» (C‑225/22, EU:C:2025:649), σε συνδυασμό με την απόφαση του Ευρωπαϊκού Δικαστηρίου των Δικαιωμάτων του Ανθρώπου (στο εξής: ΕΔΔΑ) της 8ης Νοεμβρίου 2021, Dolińska-Ficek και Ozimek κατά Πολωνίας (CE:ECHR:2021:1108JUD004986819).


12      Βλ. προτάσεις μου στην υπόθεση Naski (C‑273/24, EU:C:2026:609, ιδίως σημεία 36 έως 38), όπου μνημονεύονται οι αποφάσεις της 26ης Μαρτίου 2020, Επανεξέταση Simpson κατά Συμβουλίου και HG κατά Επιτροπής (C‑542/18 RX-II και C‑543/18 RX-II, EU:C:2020:232), και της 24ης Μαρτίου 2026, Rzecznik Praw Obywatelskich (Εξαίρεση δικαστή τακτικού δικαστηρίου) (C‑521/21, EU:C:2026:242). Βλ. επίσης, όλως προσφάτως, αποφάσεις της 16ης Ιουλίου 2026, Gekus (C‑748/23, EU:C:2026:594, ιδίως σκέψεις 35 έως 37), και της 16ης Ιουλίου 2026, Rzecznik Dyscyplinarny Sądu Najwyższego (C‑96/24, C‑103/24 και C‑112/24, EU:C:2026:595, ιδίως σκέψεις 52 έως 54).


13      Βλ. προτάσεις μου στην υπόθεση Naski (C‑273/24, EU:C:2026:609, ιδίως σημεία 39 έως 42).


14      Ήτοι, απόφαση της 21ης Δεκεμβρίου 2023, Krajowa Rada Sądownictwa (Παραμονή δικαστή σε ενεργό υπηρεσία)  (C‑718/21, EU:C:2023:1015), και απόφαση του ΕΔΔΑ της 8ης Νοεμβρίου 2021, Dolińska-Ficek και Ozimek κατά Πολωνίας (CE:ECHR:2021:1108JUD004986819).


15      Μεταξύ των περιστάσεων αυτών περιλαμβανόταν ο διορισμός προσώπων ως δικαστών στο Ανώτατο Δικαστήριο από τον Πρόεδρο της Δημοκρατίας παρά την απόφαση του αρμόδιου πολωνικού δικαστηρίου περί αναστολής των αποφάσεων του KRS, καθώς και το γεγονός ότι το ΕΔΔΑ και το Ανώτατο Διοικητικό Δικαστήριο έκριναν ότι οι συγκεκριμένες διαδικασίες διορισμού που αφορούσαν ορισμένα πρόσωπα ήταν αντίθετες προς τις απαιτήσεις της ανεξαρτησίας.


16      Η υπογράμμιση δική μου.


17      Η υπογράμμιση δική μου.


18      Εντούτοις, επισημαίνεται ότι η απόδοση στην ιταλική γλώσσα του άρθρου 4, παράγραφος 2, του κανονισμού 2988/95 διαφέρει από άλλες γλωσσικές αποδόσεις, καθόσον αναφέρεται στην ανάκληση «του οφέλους που αποκτήθηκε παρανόμως», ενώ άλλες γλωσσικές αποδόσεις αναφέρονται στο «όφελος που αποκτήθηκε».


19      Συναφώς, η Πολωνία παραπέμπει, κατ’ ουσίαν, στα εξής: 1) Άρθρο 193 του κανονισμού (ΕΚ) 1234/2007 του Συμβουλίου, της 22ας Οκτωβρίου 2007, για τη θέσπιση κοινής οργάνωσης των γεωργικών αγορών και ειδικών διατάξεων για ορισμένα γεωργικά προϊόντα (Ενιαίος κανονισμός ΚΟΑ) (ΕΕ 2007, L 299, σ. 1)· 2) Άρθρο 30 του κανονισμού (ΕΚ) 73/2009 του Συμβουλίου, της 19ης Ιανουαρίου 2009, σχετικά με τη θέσπιση κοινών κανόνων για τα καθεστώτα άμεσης στήριξης για τους γεωργούς στο πλαίσιο της κοινής γεωργικής πολιτικής και τη θέσπιση ορισμένων καθεστώτων στήριξης για τους γεωργούς, για την τροποποίηση των κανονισμών (ΕΚ) αριθ. 1290/2005, (ΕΚ) αριθ. 247/2006, (ΕΚ) αριθ. 378/2007 και για την κατάργηση του κανονισμού (ΕΚ) αριθ. 1782/2003 (ΕΕ 2009, L 30, σ. 16)· 3) Άρθρο 4, παράγραφος 8, του κανονισμού (ΕΕ) 65/2011 της Επιτροπής, της 27ης Ιανουαρίου 2011, για τη θέσπιση λεπτομερών κανόνων εφαρμογής του κανονισμού (ΕΚ) αριθ. 1698/2005 του Συμβουλίου όσον αφορά την εφαρμογή διαδικασιών ελέγχου καθώς και την πολλαπλή συμμόρφωση σε σχέση με μέτρα στήριξης της αγροτικής ανάπτυξης (ΕΕ 2011, L 25, σ. 8)· και 4) Άρθρο 145 του εκτελστικού κανονισμού (ΕΕ) 543/2011 της Επιτροπής, της 7ης Ιουνίου 2011, για τη θέσπιση λεπτομερών κανόνων εφαρμογής του κανονισμού (ΕΚ) αριθ. 1234/2007 του Συμβουλίου όσον αφορά τους τομείς των οπωροκηπευτικών και των μεταποιημένων οπωροκηπευτικών (ΕΕ 2011, L 157, σ. 1).


20      Τούτο ισχύει επίσης και για άλλες πράξεις της Ένωσης. Βλ., για παράδειγμα, άρθρο 7 του κανονισμού 1259/1999 του Συμβουλίου, της 17ης Μαΐου 1999, σχετικά με τη θέσπιση κοινών κανόνων για τα καθεστώτα άμεσης στήριξης στα πλαίσια της κοινής γεωργικής πολιτικής (ΕΕ 1999, L 160, σ. 113)· ή άρθρο 29 του κανονισμού (ΕΚ) 1782/2003 του Συμβουλίου, της 29ης Σεπτεμβρίου 2003, για τη θέσπιση κοινών κανόνων για τα καθεστώτα άμεσης στήριξης στα πλαίσια της κοινής γεωργικής πολιτικής και για τη θέσπιση ορισμένων καθεστώτων στήριξης για τους γεωργούς και για την τροποποίηση των κανονισμών (ΕΟΚ) αριθ. 2019/93, (ΕΚ) αριθ. 1452/2001, (ΕΚ) αριθ. 1453/2001, (ΕΚ) αριθ. 1454/2001, (ΕΚ) αριθ. 1868/94, (ΕΚ) αριθ. 1251/1999, (ΕΚ) αριθ. 1254/1999, (ΕΚ) αριθ. 1673/2000, (ΕΟΚ) αριθ. 2358/71 και (ΕΚ) αριθ. 2529/2001 (ΕΕ 2003, L 270, σ. 1).


21      Πρβλ. προτάσεις μου στην υπόθεση Rigall Arteria Management (C‑64/21, EU:C:2022:453, σημείο 43) και στην υπόθεση G.K. κ.λπ. (Ευρωπαϊκή Εισαγγελία) (C‑281/22, EU:C:2023:510, σημείο 33).


22      Υπό το πρίσμα αυτό, το Δικαστήριο έκρινε ότι οι διατάξεις του κανονισμού 1306/2013 πρέπει να ερμηνεύονται σύμφωνα με τους γενικούς κανόνες του κανονισμού 2988/95. Βλ. απόφαση της 29ης Φεβρουαρίου 2024, Eesti Vabariik (Põllumajanduse Registrite ja Informatsiooni Amet) (C‑437/22, EU:C:2024:176, σκέψη 51).


23      Αυτό διευκρινίστηκε για πρώτη φορά από το Δικαστήριο στην απόφαση της 14ης Δεκεμβρίου 2000, Emsland-Stärke (C‑110/99, EU:C:2000:695, σκέψη 56) (η υπογράμμιση δική μου), η οποία αφορούσε καταχρηστικές πρακτικές στον τομέα των επιστροφών κατά την εξαγωγή στο πλαίσιο της ΚΓΠ, αλλά στην οποία το άρθρο 4, παράγραφος 3, του κανονισμού 2988/95 δεν είχε εφαρμογή ratione temporis. Το Δικαστήριο επανέλαβε το ίδιο και σε μεταγενέστερες υποθέσεις στις οποίες ο εν λόγω κανονισμός είχε εφαρμογή. Βλ., για παράδειγμα, αποφάσεις της 4ης Ιουνίου 2009, Pometon (C‑158/08, EU:C:2009:349, σκέψη 28), της 9ης Ιουλίου 2015, Cimmino κ.λπ., C‑607/13, EU:C:2015:448, σκέψη 73), και της 4ης Οκτωβρίου 2024, Επιτροπή κατά PB (C‑721/22 P, EU:C:2024:836, σκέψη 46).


24      Απόφαση της 9ης Ιουλίου 2015 (C‑607/13, EU:C:2015:448, σκέψη 75).


25      Προτάσεις της γενικής εισαγγελέα E. Sharpston στην υπόθεση Cimmino κ.λπ. (C‑607/13, EU:C:2015:67, σημείο 112).


26      Η Ιταλία υποστηρίζει ότι το άρθρο 60 του κανονισμού 1306/2013 εφαρμόζει το άρθρο 5 του κανονισμού 2988/95. Βλ. σημείο 44 των παρουσών προτάσεων.


27      Η υπογράμμιση δική μου.


28      Βλ., για παράδειγμα, απόφαση της 4ης Ιουνίου 2009, Pometon (C‑158/08, EU:C:2009:349, σκέψη 28 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).


29      Συναφώς, η Επιτροπή παραπέμπει στην απόφαση της 13ης Δεκεμβρίου 2012, FranceAgriMer (C‑670/11, EU:C:2012:807), η οποία αφορούσε το άρθρο 4, παράγραφος 1, του κανονισμού 2988/95, στην οποία το Δικαστήριο έκρινε ότι οι εθνικές αρχές μπορούσαν να αξιώσουν την επιστροφή του συνόλου της ενίσχυσης, επειδή μέρος του οφέλους δεν μπορούσε να προσδιοριστεί χωριστά.