C-457/1762017CC0457EU:C:2018:69700011199

Konklużjonijiet Sharpston – Kawża C-457/17

Maniero

<TI><P><HT TYPE="UC">Konklużjonijiet tal-Avukat Ġenerali</HT></P><P><HT TYPE="UC">Sharpston</HT></P><P>ippreżentati fil-<DATE ISO="20180911">11 ta’ Settembru 2018</DATE><NOTE TYPE="FOOTNOTE" NUMBERING="ARAB" NUMBERING.CONTINUED="YES" NOTE.ID="E0001"><P>Lingwa oriġinali: l-Ingliż.</P></NOTE></P></TI><STI><P><HT TYPE="BOLD">Kawża C-457/17</HT></P><P>Heiko Jonny Maniero</P><P>vs</P><P>Studienstiftung des deutschen Volkes eV</P><P><HT TYPE="NORMAL">(Talba għal deċiżjoni preliminari mill-Bundesgerichtshof (il-Qorti Federali tal-Ġustizzja, il-Ġermanja))</HT></P></STI>Direttiva 2000/43/KEUgwaljanza fit-trattament tal-persuni irrispettivament mir-razza jew l-oriġini etnikaArtikolu 3(1)(g)EdukazzjoniBoroż ta’ studju mogħtija lil studenti li għaddew mill‑Ewwel Eżami tal-Istat ta’ Liġi1.Ħadd ma jikkontesta li l-edukazzjoni taż-żgħar teħtieġ l‑attenzjoni speċjali tal-leġiżlatur […] iżda għandha tittieħed inkunsiderazzjoni l-mistoqsija, x’inhi l-edukazzjoni […]

Ὅτι μὲν οὖν τῷ νομοθέτῃ μάλιστα πραγματευτέον περὶ τὴν τῶν νέων παιδείαν, οὐδεὶς ἂν ἀμφισβητήσειε […] τίς δ᾽ἔσται ἡ παιδεία […] δεῖ μὴ λανθάνειν. Aristotile, Politika, ktieb 8.

.2.Il-leġiżlatur Ewropew tassew adotta leġiżlazzjoni għal dan il-għan, li, inter alia tirrikonoxxi d-dritt għal edukazzjoni bħala dritt fundamentali

Artikolu 14 tal-Karta tad-Drittijiet Fundamentali tal-Unjoni Ewropea (ĠU 2000, C 364, p. 1) (iktar ’il quddiem, il-Karta).

. Madankollu, ma tax definizzjoni tal-kunċett ta’ edukazzjoni. Din it-talba għal deċiżjoni preliminari titlob lill-Qorti tal‑Ġustizzja tagħti risposta għal din id-domanda antika, issa mqajma fil‑kuntest tad-dritt tal-Unjoni, u b’mod iktar preċiż tad-Direttiva tal‑Kunsill 2000/43/KE

Direttiva tal-Kunsill tad-29 ta’ Ġunju 2000 li timplimenta l-prinċipju tat-trattament ugwali bejn il-persuni irrespettivament mill-oriġini tar-razza jew l-etniċità (ĠU Edizzjoni Speċjali bil-Malti, Kapitolu 20, Vol. 1, p. 23).

. X’inhi l-edukazzjoni?<TI><P><HT TYPE="BOLD">Il-kuntest ġuridiku</HT></P></TI><TI><P><HT TYPE="BOLD"><HT TYPE="ITALIC">Id-Direttiva 2000/43</HT></HT></P></TI>3.L-għan tad-Direttiva 2000/43 huwa li tistabbilixxi l-qafas għall‑ġlieda kontra d-diskriminazzjoni bbażata fuq ir-razza jew l-oriġini etnika

Artikolu 1.

.4.L-Artikolu 2(1) jipprojbixxi kemm id-diskriminazzjoni diretta kif ukoll dik indiretta bbażata fuq ir-razza jew l-oriġini etnika. L‑Artikolu 2(2) jiddefinixxi diskriminazzjoni diretta bħala li tiġri fejn persuna tiġi ttrattata inqas favorevolment minn oħra, kienet jew tkun sejra tiġi ttrattata f’sitwazzjoni komparabbli għal raġunijiet ta’ l-oriġini tar‑razza jew l-etniċità u diskriminazzjoni indiretta bħala li tiġri fejn dispożizzjonijiet, kriterju jew prattika apparentement newtrali, jitfgħu persuni ta’ oriġini, ta’ razza jew grupp etniku fi żvantaġġ partikolari pparagunati ma’ persuni oħra, għajr jekk din id-dispożizzjoniji, dan il‑kriterja jew din il-prattika jkunu ġġustifikati oġġettivament minn mira leġittima u jekk il-mezzi għall-kisba ta’ din il-mira jkunu sewwa u meħtieġa.5.L-Artikolu 3(1) jiddefinixxi l-portata tad-Direttiva bħala li tapplika [f]il-limiti tal-poteri mogħtija lill-Komunità, din id-Direttiva għandha tapplika għall-persuni kollha, f’dak li għandu x’jaqsam mas-setturi pubbliċi u privati, inklużi l-korpi pubbliċi, f’relazzjoni ma’: […] (g) l‑edukazzjoni […].<TI><P><HT TYPE="BOLD"><HT TYPE="ITALIC">Il-leġiżlazzjoni nazzjonali</HT></HT></P></TI>6.Id-Direttiva 2000/43 ġiet trasposta fil-Ġermanja permezz tal-Allgemeines Gleichbehandlungsgesetz (il-Liġi Ġenerali dwar l-Ugwaljanza fit‑Trattament, iktar ’il quddiem l-AGG).7.Il-paragrafu 1 tal-AGG jipprojbixxi kwalunkwe diskriminazzjoni bbażata fuq, inter alia, ir-razza jew l-oriġini etnika. Il‑paragrafu 2(1)(7), li jittrasponi l-Artikolu 3(1)(g) tad‑Direttiva 2000/43, jiddefinixxi l-portata tal-projbizzjoni bħala li tinkludi diskriminazzjoni fir-rigward ta’, inter alia, l-edukazzjoni. Il‑paragrafu 3(1) u (2) jiddefinixxi diskriminazzjoni diretta u indiretta pprojbita b’dik il-liġi.<TI><P><HT TYPE="BOLD">Il-fatti, il-proċedura u d-domandi preliminari</HT></P></TI>8.H. J. Maniero huwa ċittadin Taljan imwieled u residenti fil‑Ġermanja. Fl-2013, kiseb Baċellerat tal-Liġi minn università fl‑Armenja.9.Fil-11 ta’ Diċembru 2013, H. J. Maniero kkuntattja lill‑iStudienstiftung des deutschen Volkes eV (Fondazzjoni Ġermaniża ta’ Boroż ta’ Studju Akkademiċi, iktar ’il quddiem il-Fondazzjoni), assoċjazzjoni rreġistrata li tagħti boroż ta’ studju, bil-għan li japplika għal borża ta’ studju għall-Programm tal-Liġi Bucerius, relatat mal‑promozzjoni ta’ riċerka u studji legali f’pajjiżi barranin

Skont l-istatuti tagħha, l-għan tal-Fondazzjoni huwa li tippromwovi edukazzjoni ogħla għal żgħażagħ li t-talent xjentifiku jew artistiku għoli u l-personalità tagħhom jagħtu lok għal aspettattivi ta’ kisbiet partikolari għas-servizz tal-komunità. L-għan tal‑Programm ta’ Liġi Bucerius huwa li jipprovdi lil gradwati tal-liġi fil-Ġermanja li jkunu partikolarment ikkwalifikati l-għarfien ta’ sistemi legali u lingwi barranin kif ukoll l-esperjenza ta’ għixien barra mill-pajjiż.

.10.Il-Fondazzjoni wieġbet fis-17 ta’ Jannar 2014 billi indikat li l‑applikanti kellhom jgħaddu mill-Ewwel Eżami tal-Istat ta’ Liġi. H. J. Maniero wieġeb li l-lawrea wara kors ta’ ħames snin li kien kiseb fl-Armenja kienet paragunabbli għat-Tieni Eżami tal-Istat ta’ Liġi peress li kienet tikkwalifika lid-detentur tagħha għal rwol ġudizzjarju jew biex jaġixxi bħala avukat f’dan l-Istat. Huwa ssuġġerixxa li r-rekwiżit tal‑Fondazzjoni seta’ jikser l-AGG inkwantu jikkostitwixxi diskriminazzjoni bbażata fuq ir-razza jew l-oriġini etnika.11.H. J. Maniero ma applikax għall-borża ta’ studju. F’korrispondenza sussegwenti mal-Fondazzjoni, huwa sostna li l‑attitudni negattiva tal-Fondazzjoni kienet żammitu lura milli jagħmel dan.12.H. J. Maniero ippreżenta rikors quddiem il-Landgericht (il-Qorti Reġjonali, il-Ġermanja) li permezz tagħha talab li l-Fondazzjoni tiġi ordnata tieqaf u ma tkomplix tiddiskrimina abbażi tal-età jew l-oriġini tiegħu u li tħallsu EUR 18 734.60 bħala danni u kumpens għal spejjeż ta’ vjaġġar. Dak ir-rikors, kif ukoll l-appell minnu, ġew miċħuda.13.Sussegwentement H. J. Maniero ppreżenta appell fuq punt ta’ liġi quddiem il-Bundesgerichtshof (il-Qorti Federal tal-Ġustizzja, il-Ġermanja) (iktar ’il quddiem, il-qorti tar-rinviju).14.Din tal-aħħar osservat li l-appell jista’ jintlaqa’ biss jekk l‑għoti tal-boroż ta’ studju huwa kopert bil-kunċett ta’ edukazzjoni fil‑paragrafu 2(1)(7) tal-AGG, li jittrasponi l‑Artikolu 3(1)(g) tad‑Direttiva 2000/43. Jekk dan ikun l-każ, il‑kwistjoni sussegwenti hija dwar jekk ir-rekwiżit li student għandu jgħaddi mill-Ewwel Eżami tal-Istat ta’ Liġi jikkostitwixxix jew le diskriminazzjoni indiretta pprojbita mill‑paragrafu 3(2) tal-AGG, li jittrasponi l-Artikolu 2(2)(b) tad‑Direttiva 2000/43. F’dan l-isfond, il-qorti tar-rinviju tistaqsi d‑domandi segwenti lill-Qorti tal-Ġustizzja:1)L-għoti permezz ta’ assoċjazzjoni rreġistrata ta’ boroż ta’ studju, li huma intiżi li jippromwovu proġetti ta’ riċerka jew ta’ studji barra mill-pajjiż jaqa’ taħt il-kunċett ta’ edukazzjoni fis-sens tal‑Artikolu 3(1)(g) tad-Direttiva 2000/43?2)Fil-każ li l-ewwel domanda tiġi risposta fl-affermattiv:

Fil-każ tal-għoti tal-boroż ta’ studju msemmija fl-ewwel domanda preliminari, ir-rekwiżit ta’ parteċipazzjoni relatat mal-fatt li persuna tgħaddi mill-ewwel eżami tal-Istat ta’ liġi fil-Ġermanja jikkostitwixxi diskriminazzjoni indiretta fil-konfront ta’ kandidat fis-sens tal-Artikolu 2(2)(b) tad-Direttiva 2000/43/KE, meta l‑kandidat, li jkun ċittadin tal-Unjoni Ewropea, effettivament kiseb kwalifika paragunabbli fi Stat li ma huwiex membru tal-Unjoni Ewropea, fejn l-għażla ta’ dan il-post fejn kiseb il-kwalifika ma hijiex konnessa mal-oriġini etnika tal-kandidat, iżda abbażi tar‑residenza tiegħu ġewwa l-pajjiż u l-kapaċità tiegħu li jitkellem sewwa bil-Ġermaniż bħal ċittadin nazzjonali huwa kellu l‑possibbiltà li jagħmel l-ewwel eżami tal-Istat ta’ liġi wara li studja l-liġi fit-territorju nazzjonali?

F’dan ir-rigward, tagħmel differenza li l-għan imfittex mill‑programm ta’ boroż ta’ studji, mingħajr ma huwa marbut ma’ karatteristiċi diskriminatorji, huwa li jipprovdi lil persuni li ggradwaw fl-istudji tal-liġi fil-Ġermanja, billi jippromwovi proġett ta’ riċerka jew ta’ studji barra mill-pajjiż, l-għarfien ta’ sistemi ta’ liġi barranija, esperjenza barra mill-pajjiż u tagħlim ta’ lingwi?

15.Ġew sottomessi osservazzjonijiet bil-miktub mill-Fondazzjoni, mill‑Gvern Ġermaniż u mill-Kummissjoni Ewropea. Fis-seduta tat‑30 ta’ Mejju 2018 saru sottomissjonijiet orali minn H. J. Maniero, mill‑Fondazzjoni, mill-Gvern Ġermaniż u mill-Kummissjoni.16.Kif mitlub mill-Qorti tal-Ġustizzja, f’dawn il-konklużjonijiet ser nillimita ruħi sabiex neżamina l-ewwel domanda.<TI><P><HT TYPE="BOLD">Evalwazzjoni</HT></P></TI>17.Il-qorti tar-rinviju tistaqsi jekk l-għoti ta’ boroż ta’ studju bil-għan li jippromwovu proġetti ta’ riċerka u studji barra mill-pajjiż minn assoċjazzjoni rreġisitrata jaqax fil-portata tal-Artikolu 3(1)(g) tad-Direttiva 2000/43 inkwantu huwa relatat mal-edukazzjoni. Mill-bidu nett, ninnota li din il‑kawża tirrigwarda l-kunċett ta’ edukazzjoni fil-kuntest tad‑Direttiva 2000/43 u mhux l-implikazzjonijiet possibbli għar‑rikonoxximent tad-diplomi jew għall-moviment liberu tal-persuni.18.Il-Fondazzjoni u l-Gvern Ġermaniż jissottomettu li l-kunċett ta’ edukazzjoni għandu jiġi interpretat fis-sens li ma jinkludix l-għoti ta’ boroż ta’ studju. Huma jibbażaw l-argumenti tagħhom prinċipalment fuq l‑istorja leġiżlattiva u l-istruttura tad-Direttiva.19.Min-naħa l-oħra l-Kummissjoni targumenta li d‑Direttiva 2000/43 għandha tiġi interpretata b’mod wiesa’, argument li miegħu jaqbel H. J. Maniero. B’hekk l-għoti ta’ boroż ta’ studju għandu jiġi inkluż fil-kamp ta’ applikazzjoni tat-terminu edukazzjoni fl‑Artikolu 3(1)(g).20.Skont ġurisprudenza stabbilita, il-ħtieġa ta’ applikazzjoni uniformi tal-leġiżlazzjoni tal-Unjoni u l-prinċipju ta’ ugwaljanza fit‑trattament jirrikjedu li l-kliem ta’ dispożizzjoni tad-dritt tal-Unjoni li ma jagħmel ebda riferiment espliċitu għad-dritt tal-Istati Membri bl‑iskop li jiġu stabbiliti t-tifsira u l-portata tagħha għandhom normalment jingħataw interpretazzjoni awtonoma u uniformi fl-Unjoni Ewropea kollha. Filwaqt li l-formulazzjoni tad‑Direttiva 2000/43 ma jagħtix gwida speċifika dwar kif għandu jinftiehem it-terminu edukazzjoni, din lanqas ma tagħmel riferiment għal-liġijiet nazzjonali fir-rigward tat-tifsira ta’ dak it-terminu. Minn dan isegwi li t-terminu edukazzjoni għandu, għall-finijiet tad‑Direttiva, jitqies li jirreferi għal kunċett awtonomu tad‑dritt tal-Unjoni li għandu jiġi interpretat b’mod uniformi fl-Istati Membri

Ara, f’dan is-sens, is-sentenza tat-2 ta’ Marzu 2017, J. D. (C‑4/16, EU:C:2017:153, punti 23 u 24 u l-ġurisprudenza ċċitata).

.21.Kif iddeċidiet b’mod konsistenti l-Qorti tal-Ġustizzja, id‑determinazzjoni tat-tifsira u tal-portata ta’ terminu li għalih id-dritt tal‑Unjoni ma jagħti l-ebda definizzjoni għandha tiġi stabbilita skont is‑sens abitwali tagħha fil-lingwaġġ kurrenti, filwaqt li jittieħed inkunsiderazzjoni wkoll il-kuntest li fih jintuża u l-għanijiet segwiti mil‑leġiżlazzjoni li jifforma parti minnha

Sentenza tat-3 ta’ Settembru 2014, Deckmyn u Vrijheidsfonds (C-201/13, EU:C:2014:2132, punt 19 u l-ġurisprudenza ċċitata).

.22.L-edukazzjoni normalment hija pperċepita bħala the act or process of acquiring knowledge, especially systematically during childhood and adolescence

Din id-definizzjoni ta’ edukazzjoni tinsab fil-Collins English Dictionary. L-Oxford English Dictionary jgħid the process of giving or receiving systematic instruction, especially at a school or University. Meħuda flimkien, iż-żewġ definizzjonijiet jikkorrispondu ma’ dak li normalment tfisser edukazzjoni.

. Definizzjonijiet illustrattivi tal‑edukazzjoni ma humiex nieqsa

Bil-Franċiż, id-definizzjoni ta’ edukazzjoni mill-Petit Robert jidhirli li hija saħansitra usa’: mise en œuvre des moyens propres à assurer la formation et le développement d’un être humain. Bil-Ġermaniż, il-lingwa tal-proċedura f’din il-kawża, id-Duden — Deutsches Universalwörterbuch jagħti, taħt Bildung, a) das Bilden (5), Erziehung: die B. der Jugend; mehr für die B. tun; b) das Gebildetsein; das Ausgebildetsein; erworbenes Allgemeinwissen: eine wissenschaftliche, künstlerische, humanistische B.; seine B. vervollständigen, vertiefen; eine umfassende B. besitzen; eine vorzügliche B. erhalten; ein Mann von B. (ein gebildeter Mann); das gehört zur allgemeinen B. (das sollte jeder Gebildete wissen); c) (seltener) gutes Benehmen: sie hat keine B. (weiß nicht, was sich schickt).

Minn perspettiva etimoloġika, studju tal-verżjonijiet lingwistiċi differenti tad‑direttiva juru li sebgħa minnhom (l-Ingliż: education, il-Franċiż: éducation, il-Malti: edukazzjoni, il-Pollakk: edukacji, il-Portugiż: educação, ir-Rumen: educația, u l-Ispanjol: educación) jużaw kelma li etimoloġikament ġejja mill-verb Latin educaretkabbar, trabbi, teduka, relatat ma’ educeretoħroġ, tagħti direzzjoni.

; l-International Standard Classification of Edukazzjoni (2011) jipproponi: il-proċessi li bihom soċjetajiet deliberament jittrażmettu informazzjoni akkumulata, għarfien, ftehim, attitudnijiet, valuri, ħiliet, kompetenzi u mġieba mifruxa fuq ġenerazzjonijiet differenti. Tinvolvi komunikazzjoni intiża biex twassal għat-tagħlim

L-International Standard Classification of Education hija r-riferiment għall‑klassifikazzjoni internazzjonali għall-organizzazzjoni ta’ programmi edukattivi u kwalifiki relatati b’livelli u oqsma proposti mill-Organizzazzjoni Edukattiva, Xjentifika u Kulturali tan-Nazzjonijiet Uniti. Dik id-definizzjoni hija parzjalment riprodotta bħala d-definizzjoni ta’ edukazzjoni fl-Artikolu 2(d) tar‑Regolament (KE) Nru 452/2008 tal-Parlament Ewropew u tal-Kunsill tat‑23 ta’ April 2008 dwar il-produzzjoni u l-iżvilupp tal-istatistika dwar l‑edukazzjoni u t-tagħlim tul il-ħajja (ĠU 2008, L 145, p. 227).

. Minn dan isegwi li l-edukazzjoni hija proċess intelletwali. L-edukazzjoni għalhekk hija magħmula minn żewġ aspetti, l-ewwel wieħed sostanzjali (huwa intelletwali) u l-ieħor funzjonali (huwa proċess). Normalment, iżda mhux dejjem, l‑edukazzjoni sseħħ fi skola jew f’università. Nipproponi l-inklużjoni tar-riċerka fit-terminu, meta ssir fi stabbiliment edukattiv, peress li l-għan ta’ tali riċerka huwa l-akkwist u t-trażmissjoni ta’ għarfien iktar milli l-iżvilupp ta’ għanijiet kummerċjali. Minkejja li l-edukazzjoni normalment tirreferri għal persuni ta’ età żgħira, għandu jiġi enfasizzat li l-edukazzjoni tirrigwarda l-etajiet kollha. It-tagħlim tul il-ħajja llum għandu rwol importanti fl-evoluzzjoni professjonali u personali ta’ individwi

Ir-Regolament (UE) Nru 1288/2013 tal-Parlament Ewropew u tal-Kunsill tal‑11 ta’ Diċembru 2013 li jistabbilixxi Erasmus+: il-programm tal-Unjoni għall‑edukazzjoni, taħriġ, żgħażagħ u sport u li jħassar id-Deċiżjonijiet Nru 1719/2006/KE, Nru 1720/2006/KE u Nru 1298/2008/KE (ĠU 2013, L 347, p. 50) jiddefinixxi tagħlim tul il-ħajja bħala l-edukazzjoni ġenerali kollha, l‑edukazzjoni u t-taħriġ vokazzjonali, it-tagħlim informali u t-tagħlim mhux formali li jkun sar tul il-ħajja, li jwassal għal titjib fl-għarfien, fil-ħiliet u fil-kompetenzi jew il-parteċipazzjoni fis-soċjetà f’perspettiva personali, ċivika, kulturali, soċjali u/jew tkun relatata mal-impjieg, inkluż l-għoti ta’ servizzi ta’ konsulenza u gwida.

. Għalhekk, hemm inizjattivi bħall-università tat-terza età li tippermetti lil dawk li rtiraw mill-ħajja ekonomika attiva li jespandu l-għarfien tagħhom.23.Mit-tifsira li normalment tingħata lill-kelma edukazzjoni li, nosserva, hija wiesgħa ferm, ma huwiex evidenti li l-għoti ta’ boroż ta’ studju huwa neċessarjament inkluż fil-portata tagħha.24.Għalhekk ser indur fuq il-kuntest u l-għan tar-regoli li minnhom dan it-terminu jifforma parti.25.L-għan tad-Direttiva 2000/43 huwa li tipprovdi qafas għall-ġlieda kontra d-diskriminazzjoni abbażi tar-razza jew tal-oriġini etnika, sabiex timplimenta l-prinċipju ta’ ugwaljanza fit-trattament fl-Istati Membri

Artikolu 1.

. Hija tagħti espressjoni speċifika, fil-kamp tal-applikazzjoni tagħha, lill‑prinċipju ta’ nondiskriminazzjoni abbażi tar-razza u tal-oriġini etnika stabbilit fl-Artikolu 21 tal-Karta

Sentenza tas-16 ta’ Lulju 2015, CHEZ Razpredelenie Bulgaria (C‑83/14, EU:C:2015:480, punti 58 u 72 u l-ġurisprudenza ċċitata).

. Il-preambolu tad-Direttiva jiddeskrivi l-protezzjoni kontra d-diskriminazzjoni bħala dritt universali u f’dan is‑sens jirreferi għal diversi ftehimiet internazzjonali li jirrikonoxxu dan id‑dritt

Premessa 3.

.26.Barra minn hekk, fil-premessi 9, 12 u 13, il-leġiżlatur tal-Unjoni spjega li (i) id-diskriminazzjoni bbażata fuq ir-razza jew l-oriġini etnika tista’ tippreġudika l-kisba tal-għanijiet tat-Trattat, b’mod partikolari l-kisba ta’ livell għoli ta’ impjiegi u protezzjoni soċjali, it-titjib tal-livell ta’ għixien u tal-kwalità tal-ħajja, u l-promozzjoni tal-koeżjoni ekonomika u soċjali u s-solidarjetà, u tista’ tippreġudika wkoll l-għan li l-Unjoni Ewropea tiżviluppa f’żona ta’ libertà, sigurtà u ġustizzja u (ii) il-projbizzjoni ta’ kull diskriminazzjoni ta’ dan it-tip hija intiża, b’mod partikolari, sabiex tiżgura l-iżvilupp ta’ soċjetatjiet demokratiċi u tolleranti li jippermettu l‑parteċipazzjoni tal-persuni kollha irrispettivament mir-razza jew mill‑oriġini etnika tagħhom

Ara wkoll is-sentenza tas-16 ta’ Lulju 2015, CHEZ Razpredelenie Bulgaria, (C‑83/14, EU:C:2015:480, punt 74).

.27.Il-kamp ta’ applikazzjoni tad-Direttiva 2000/43 huwa wiesa’. Minn naħa, hija ratione personae, inkwantu tkopri l-persuni kollha u tipproteġihom minn diskriminazzjoni abbażi tar-razza jew tal-oriġini etnika

Artikolu 3(1) u l-premessa 16. Il-protezzjoni offruta tkopri, fejn ikun il-każ, lill‑persuni ġuridiċi meta jsofru diskriminazzjoni minħabba r-razza jew l-oriġini etnika tal-membri tagħhom.

. Din il-protezzjoni tapplika kemm għas-setturi pubbliċi kif ukoll għal dawk privati, inklużi l-organi pubbliċi

Artikolu 3(1).

. Min-naħa l-oħra, hija ratione materiae, inkwantu tmur lil hinn mill-aċċess għall-attivitajiet tal-ħaddiema u tal-persuni li jaħdmu għal rashom u tkopri l-oqsma kollha elenkati fl-Artikolu 3(1)

Ara l-premessa 12 tad-Direttiva u s-sentenza tat-12 ta’ Mejju 2011, Runevič-Vardyn u Wardyn (C‑391/09, EU:C:2011:291, punti 41 u 42). F’dan ir-rigward, il-kamp ta’ applikazzjoni tagħha huwa usa’ minn dak tad-Direttiva tal‑Kunsill 2000/78/KE tas-27 ta’ Novembru 2000 li tistabbilixxi qafas ġenerali għall-ugwaljanza fit-trattament fl-impjieg u fix-xogħol (ĠU Edizzjoni Speċjali bil‑Malti, Kapitolu 5, Vol. 4, p. 79).

.28.Kif il-Qorti tal-Ġustizzja ddikjarat b’mod konsistenti, fid-dawl tal‑għan tad-Direttiva 2000/43 u tan-natura tad-drittijiet li hija intiża li tipproteġi, il-kamp ta’ applikazzjoni tagħha ma jistax jiġi ddefinit b’mod restrittiv

Sentenza tas-16 ta’ Lulju 2015, CHEZ Razpredelenie Bulgaria (C‑83/14, EU:C:2015:480, punt 42 u l-ġurisprudenza ċċitata).

. Dik il-konklużjoni tapplika għat-termini tad-Direttiva li jiddefenixxu l-kamp ta’ applikazzjoni sostantiv tagħha, bħall-impjieg, il‑gwida vokazzjonali u t-taħriġ, il-kundizzjonijiet tax-xogħol, il‑protezzjoni u l-benefiċċji soċjali u, ovvjament l-edukazzjoni

Ara, f’dan is-sens, fir-rigward tal-aċċess għall-merkanzija u għall-provvista tagħha (Artikolu 3(1)(h) tad-Direttiva 2000/43), is-sentenza tas-16 ta’ Lulju 2015, CHEZ Razpredelenie Bulgaria (C‑83/14, EU:C:2015:480, punt 43).

.29.Din l-interpretazzjoni wiesgħa tat-terminu edukazzjoni tkopri wkoll l-għoti ta’ boroż ta’ studju?30.L-għoti ta’ boroż ta’ studju ma jikkorrispondix, bħala tali, għall‑proċess intelletwali li jikkostitwixxi edukazzjoni. Huwa jikkonċerna l‑aċċess għall-edukazzjoni.31.Madankollu, fl-opinjoni tiegħi, l-aċċess għall-edukazzjoni huwa komponent essenzjali tal-edukazzjoni fiha nnifisha, speċjalment fil‑kuntest ta’ strument legali li jiġġieled kontra d-diskriminazzjoni.32.Fil-fatt, għall-finijiet tal-ġlieda kontra d-diskriminazzjoni, jekk l‑aċċess għall-edukazzjoni kellu jitneħħa, x’jibqa’ fil-kunċett ta’ edukazzjoni? Fi klassi, (biex nieħdu l-idea klassika ta’ edukazzjoni), kulħadd jista’ jpoġġi fuq quddiem u kulħadd jista’ jistaqsi mistoqsijiet. Illum lanqas huwa konċepibbli li ċertu grupp etniku jkollu jpoġġi fuq wara u ma jitħalliex ikellem lill-għalliem. Ovvju bl-istess mod huwa l‑fatt li l-istudenti kollha għandhom jiġu eżaminati skont l-istess kriterji, abbażi tal-ħiliet tagħhom u mhux tar-razza jew tal-oriġini etnika tagħhom; u l‑istudeni kollha għandhom jiksbu l-istess diploma wara li jtemmu b’suċċess l-istess klassijiet

Nieqaf biex nosserva li s-segregazzjoni fl-edukazzjoni abbażi tar-razza jew tal-oriġini etnika kienet ir-regola taħt is-sistema ta’ apartheid tal-Afrika ta’ Isfel; u n-nisa, anke jekk kienu jagħmlu l-istess eżamijiet bħall-irġiel, ma kinux aċċettati għal lawriji fl‑Università ta’ Cambridge sa’ Diċembru 1947.

. Madankollu l-possibbiltà ta’ ammissjoni taħt l‑istess kundizzjonijiet fl-iskejjel kollha u fil-klassijiet kollha tikkorrispondi mal-aċċess għall-edukazzjoni. Mingħajr dak l-aċċess, ma jistax ikun hemm edukazzjoni. Biex inkun ċara, il-kelma edukazzjoni neċessarjament timplika l-kliem aċċess għall‑ edukazzjoni; huma koeżistenti u kodipendenti u s-separazzjoni tagħhom tiżnatura lid-Direttiva mill-għan tagħha li tiġġieled id-diskriminazzjoni relatata mal-edukazzjoni.33.Ovvjament, l-aċċess għall-edukazzjoni għandu ħafna komponenti. Jista’ jkun l-aċċess fiżiku għal binja; l-impożizzjoni ta’ sistema ta’ numerus clausus biex jiġi limitat in-numru ta’ studenti; l-abbiltà li tissellef jew tixtri kotba; l-abbiltà li tħallas għall-ispejjeż biex tgħix (fost ħafna oħrajn). B’hekk, skejjel, universitajiet u istituzzjonijiet oħra ta’ spiss jagħtu boroż ta’ studju biex ikopru l-ispejjeż ta’ programmi edukattivi, spejjeż ta’ safar meta tkun tistudja barra jew spejjeż ta’ manteniment (kemm fi flus jew in natura, bħal akkomodazzjoni jew ikel b’xejn).34.Il-finanzjament huwa aspett essenzjali tal-aċċess għall‑edukazzjoni. Li teskludi ċertu grupp etniku minn dak il‑finanzjament ifisser, speċjalment għall-programmi edukazzjonali li l‑ispejjeż tagħhom huma għoljin ferm, li qed teskludi lil dak il-grupp mill‑edukazzjoni. Dan iwettaq diskriminazzjoni kontra dan il-grupp inkwistjoni. Kif iddikjarat il-Kummissjoni fil-Proposta għal Direttiva tagħha, edukazzjoni ta’ livell għoli hija pre-rekwiżit għal integrazzjoni ta’ suċċess fis-soċjetà u l-ugwaljanza fit-trattament fil-proċeduri ta’ selezzjoni (jiġifieri, fl-aċċess għall-edukazzjoni) ma għandhiex tingħata l‑ġenb

Proposta għal Direttiva tal-Kunsill li timplimenta l-prinċipju tat-trattament ugwali bejn il-persuni irrespettivament mill-oriġini tar-razza jew l-etniċità, COM(1999) 566 finali (iktar ’il quddiem, il-Proposta tal-Kummissjoni), p. 5.

. Interpretazzjoni teleoloġika ta’ edukazzjoni timmilita b’mod ċar favur l-inklużjoni ta’ aspetti ta’ aċċess għall-edukazzjoni fil-kamp ta’ applikazzjoni tad-Direttiva.35.Analiżi tat-terminu edukazzjoni fil-kuntest iktar ġenerali tad‑dritt tal-Unjoni timmilita lejn l-istess konklużjoni. Id-dritt għall‑edukazzjoni (u aċċess għal taħriġ vokazzjonali) kif ukoll il‑protezzjoni minn diskriminazzjoni abbażi ta’ razza jew oriġini etnika huma drittijiet fundamentali rrikonoxxuti bl-Artikoli 14 u 21 tal-Karta rispettivament. Meta tingħata deċiżjoni dwar kif għandu jiġi interpretat it-terminu edukazzjoni fil-kuntest tad-Direttiva 2000/43, huwa importanti li jiġi kkunsidrat li l-kwistjoni tinsab bejn żewġ drittijiet fundamentali.36.Il-ġurisprudenza tal-Qorti tal-Ġustizzja diġà interpretat il-kunċett ta’ edukazzjoni b’mod wiesa’ f’kawżi li jirrigwardaw ugwaljanza fit‑trattament, sabiex jinkludu aspetti ta’ aċċess għall-edukazzjoni. B’hekk, fi proċeduri li tressqu minn żewġ studenti Ġermaniżi wara li l‑Pajjiżi l‑Baxxi rrifjutaw li jagħtuhom finanzjament għall-istudju bl‑istess mod bħall‑istudenti Olandiżi, il-Qorti tal-Ġustizzja ddeċidiet li l-prinċipju ta’ ugwaljanza fit-trattament għall-ammissjoni għal korsijiet edukattivi għal tfal ta’ ħaddiema migranti fl-Artikolu 12 tar‑Regolament (KEE) Nru 1612/68

Regolament tal-Kunsill tal-15 ta’ Ottubru 1968 dwar il-libertà tal-moviment għall‑ħaddiema fi ħdan il-Komunità (ĠU Edizzjoni Speċjali bil-Malti, Kapitolu 5, Vol. 1, p. 15), imħassar bir-Regolament (UE) Nru 492/2011 tal-Parlament Ewropew u tal-Kunsill tal-5 ta’ April 2001 dwar il-moviment liberu tal-ħaddiema fi ħdan l‑Unjoni (ĠU 2011, L 141, p. 1). Ninnota li r-Regolament serva bħala ispirazzjoni għall-Kummissjoni u l-ispjegazzjoni ta’ wħud mit-termini użati fil-Proposta tal‑Kummissjoni għad-Direttiva 2000/43; p. 7.

 ma jirreferix biss għar-regoli dwar l-ammissjoni fiha nnifisha, iżda wkoll għal miżuri ġenerali intiżi sabiex jiffaċilitaw l-attendenza edukattiva

Ara s-sentenza tal-15 ta’ Marzu 1989, Echternach and Moritz (389/87 u 390/87, EU:C:1989:130, punt 33). F’kawża preċedenti li wkoll kienet tirrigwarda l‑Artikolu 12 tar-Regolament Nru 1612/68, il-Qorti tal-Ġustizzja ddikjarat fis‑sentenza tat-3 ta’ Lulju 1974, Casagrande (9/74, EU:C:1974:74, punt 7), li l‑integrazzjoni tippresupponi li, fil-każ ta’ wild ta’ ħaddiem barrani li jixtieq li jkollu edukazzjoni sekondarja, dan il-wild jista’ jgawdi minn benefiċċji […] relatati ma’ għotjiet edukattivi, bl-istess kundizzjonijiet bħal ċittadini li jinsabu f’pożizzjoni simili [traduzzjoni mhux uffiċjali].

.37.Bl-istess mod, fl-interpretazzjoni tal-Artikolu 7 tat-Trattat KEE (illum l-Artikolu 21(2) TFUE), il-Qorti tal-Ġustizzja ddikjarat li l‑ugwaljanza fit-trattament fir-rigward tal-kundizzjonijiet għall-aċċess għal taħriġ vokazzjonali ma tapplikax biss għar-rekwiżiti stipulati mill‑istabbilimenti edukattiv inkwistjoni, bħal miżati ta’ dħul; iżda wkoll għal kwalunkwe miżura li tista’ tipprekludi l-eżerċizzju ta’ dak id‑dritt, bħad-dritt ta’ residenza fl-Istat Membru fejn isir il-kors

Sentenza tas-26 ta’ Frar 1992, Raulin (C‑357/89, EU:C:1992:87, punt 34).

.38.F’Bidar, il-Qorti tal-Ġustizzja spjegat li wara l-introduzzjoni tal-kunċett ta’ ċittadinanza tal-Unjoni fit‑Trattat KE flimkien mal-introduzzjoni ta’ kapitolu ddedikat, inter alia, għall-edukazzjoni u t-taħriġ vokazzjonali fit‑Trattat KE, is-sitwazzjoni ta’ ċittadin tal-Unjoni li huwa residenti b’mod legali fi Stat Membru ieħor tidħol fil-kamp ta’ applikazzjoni tal‑projbizzjoni ta’ diskriminazzjoni abbażi tan-nazzjonalità għall-finijiet tal-kisba ta’ għajnuna lill-istudenti intiża sabiex tkopri l-ispejjeż ta’ manteniment, fil-forma ta’ self issussidjat jew ta’ għotja. Il-Qorti tal‑Ġustizzja hawnhekk ma għamlitx differenza bejn l-aspetti differenti tal-aċċess għall-edukazzjoni koperti bil-finanzjament

Sentenza tal-15 ta’ Marzu 2005 (C‑209/03, EU:C:2005:169, punti 39 sa 42). Din is‑sentenza kienet evoluzzjoni minn ġurisprudenza preċedenti li fiha l-Qorti tal‑Ġustizzja kienet iddikjarat li, f’dak l-istadju ta’ evoluzzjoni tad-dritt Komunitarju (dak iż-żmien), l-edukazzjoni u l-għajnuna mogħtija lill-istudenti għall-manteniment u t-taħriġ ma kinitx taqa’ fil-kompetenza tal-KEE; ara s-sentenza tal-21 ta’ Ġunju 1988, Lair (39/86, EU:C:1988:322, punt 15).

.39.Barra minn hekk, kif issottomettiet il-Kummissjoni waqt is-seduta, minkejja li l-Artikolu 165 TFUE li jirregola l-kompetenza tal-Unjoni Ewropea dwar l-edukazzjoni ma jsemmix espressament il-finanzjament tal-istudji, dak l-artikolu serva bħala bażi legali sabiex jiġi stabbilit il‑programm Erasmus+, li jinkludi, inter alia, finanzjament għall‑mobbiltà fit-tagħlim tal-individwi

Regolament (UE) Nru 1288/2013.

. Fl-opinjoni tiegħi, dan jirrifletti l-importanza mogħtija lill-aċċess għall-edukazzjoni mil‑leġiżlatur tal-Unjoni bħala aspett essenzjali tal-edukazzjoni.40.Madankollu, biex jiġi deċiż jekk l-għoti ta’ borża ta’ studju jew ta’ għotja huwiex inkluż fil-kamp ta’ applikazzjoni tal-Artikolu 3(1)(g) tad-Direttiva 2000/43, ma nemminx li wieħed għandu jfittex gwida mill-Artikolu 11(1)(b) tad‑Direttiva tal-Kunsill 2003/109/KE (idea li ġiet esplorata fis‑seduta)

Direttiva 2003/109 tal-25 ta’ Novembru 2003 dwar l-istatus ta’ ċittadini ta’ pajjiżi terzi li jkunu residenti għat-tul (ĠU Edizzjoni Speċjali bil-Malti, Kapitolu 19, Vol. 6, p. 272).

. Din id-dispożizzjoni tirrigwarda ugwaljanza fit-trattament bejn residenti għat-tul u ċittadini tal-Istat Membru ospitanti fir-rigward ta’ edukazzjoni u taħriġ vokazzjonali, inklużi għotjiet ta’ studju skond il‑liġi nazzjonali. Mir-riferiment għal-liġi nazzjonali huwa evidenti li l-interpretazzjoni ta’ dik id-dispożizzjoni, sa fejn tirrigwarda għotja ta’ studju, ma għandhiex issir taħt il-prinċipji applikabbli għal kunċetti awtonomi tad-dritt tal-Unjoni (ara l-punti 20 u 21 iktar ’il fuq). F’dan l‑isfond, u fid-dawl tal-portata ratione personae u ratione materiae taż‑żewġ direttivi, ma jidhirlix li huwa xieraq li tintuża d‑Direttiva 2003/109 għall‑interpretazzjoni ta’ edukazzjoni fil-kuntest tad‑Direttiva 2000/43.41.Fir-rigward tal-istorja leġiżlattiva tad-Direttiva 2000/43, l‑Artikolu 3(1)(g) tal-Proposta tal-Kummissjoni spjega li l-portata tat-terminu edukazzjoni għandu jinkludi għotjiet u boroż ta’ studju, filwaqt li jirrispetta għalkollox ir-responsabbiltà ta’ l-Istati Membri għal dak li hu kontenut ta’ tagħlim u l-organizzazzjoni ta’ sistemi ta’ edukazzjoni u d-diversità kulturali u lingwistika tagħhom

Proposta tal-Kummissjoni, p. 8.

. [traduzzjoni mhux uffiċjali] Madankollu, dawn l-ispjegazzjonijiet tneħħew mit-test finali tad-direttiva adottata mill-Kunsill. Il-Fondazzjoni u l-Gvern Ġermaniż jikkunsidraw li dan jindika li l-leġiżlatur tal-Unjoni deliberatament għażel li jeskludi għotjiet u boroż ta’ studju mill-kamp ta’ applikazzjoni ta’ dik id‑dispożizzjoni.42.Ma naqbilx ma’ din l-interpretazzjoni.43.Is-sentenza li tneħħiet mit-test finali kienet tinkludi wkoll l‑obbligu li tiġi osservata r-responsabbiltà tal-Istati Membri għall‑kontenut tat-tagħlim u l-organizzazzjoni tas-sistemi edukattivi tagħhom. Dik is-sentenza tirripoduċi verbatim l-Artikolu 165(1) TFUE li tistabbilixxi l-kompetenza tal-Unjoni dwar l-edukazzjoni. Għalkemm din tal-aħħar ma huwiex fost il-bażi legali tad-Direttiva 2000/43, ir‑ratione materiae ta’ din id-direttiva huwa ovvjament limitat skont is‑setgħat mogħtija lill-Unjoni

Artikolu 3(1) tad-Direttiva.

. Għalhekk, l-intenzjoni tal-leġiżlatur li jneħħi s-sentenza li jirrispetta għal kollox ir-responsabbiltà ta’ l-Istati Membri għal dak li hu kontenut ta’ tagħlim u l-organizzazzjoni ta’ sistemi ta’ edukazzjoni u d‑diversità kulturali u lingwistika tagħhom mill‑Artikolu 3(1)(g) tad‑Direttiva 2000/43 ma setgħetx kienet sabiex jiġi mibdul il-kamp ta’ applikazzjoni ta’ dik id-dispożizzjoni. Barra minn hekk, minkejja li ma hemmx ċertezza dwar l-għan tal-leġiżlatur meta ħassar din il-formulazzjoni, it‑tneħħija ta’ lingwaġġ ripettittiv tista’ tkun spjegazzjoni ċertament plawżibbli. It-tħassir jissemplifika l-formulazzjoni tad-dispożizzjoni mingħajr ma jibdel l-kamp ta’ applikazzjoni tagħha, filwaqt li jenfasizza n-natura awtonoma tat-termini użati billi jitneħħa r-riferiment għas-setgħat tal-Istati Membri. Loġikament, l-istess konklużjoni tapplika għall-ewwel parti tas-sentenza li tneħħiet, jiġifieri inklużi għotjiet u boroż ta’ studju. Il-Fondazzjoni u l-Gvern Ġermaniż jargumentaw li dawk il-kliem tneħħew biex tiġi ristretta d-definizzjoni. Iżda jista’ jkun ukoll l-oppost: b’mod speċifiku li t-tħassir sar biex tiġi żgurata definizzjoni wiesgħa.44.Din il-konklużjoni ma tinbidilx bil-fatt li termini oħra li jiddefinixxu l-kamp ta’ applikazzjoni tad-Direttiva (fil-punti (a) sa (e) u (h) tal-Artikolu 3(1)) huma spjegati ulterjorment b’sentenza li tibda bil-kelma inklużi. Lanqas ma jien konvinta bl-argument li l-fatt li l-gwida vokazzjonali u t‑taħriġ huma msemmija b’mod separat, fl‑Artikolu 3(1)(b), juri intenzjoni li jiġi ristrett il-kamp ta’ applikazzjoni tal-kunċett ta’ edukazzjoni.45.Gwida vokazzjonali u taħriġ huma marbuta mill-qrib mal-aċċess għall-impjieg u għalhekk huma msemmija b’mod dirett wara dan l-aspett. Fi żmien meta t-taħriġ vokazzjonali kien l-uniku terminu marbut mal‑edukazzjoni fit-Trattat KE, il-Qorti tal-Ġustizzja ddikjarat li, bħala regola ġenerali, l-istudji universitarji jikkostitwixxu taħriġ vokazzjonali skont it-tifsira tal-Artikolu 128 KEE u għalhekk miżata għad-dħul addizzjonali mitluba lil studenti li kienu ċittadini ta’ Stati Membri oħra kienet diskriminazzjoni abbażi tan-nazzjonalità li tmur kontra l-Artikolu 7 KEE. Huwa evidenti li, f’dak il-każ, il-Qorti tal‑Ġustizzja interpretat b’mod wiesa’ u deliberat it-terminu taħriġ vokazzjonali sabiex tipprojbixxi diskriminazzjoni abbażi tan‑nazzjonalità fl-edukazzjoni universitarja. Hawnhekk, hawn analoġija ma’ dan il-każ inkwantu l-istess metodi ta’ interpretazzjoni għandhom jiġu użati sabiex ikun hemm applikazzjoni iktar wiesgħa tar-regola inkwistjoni

Ara s-sentenza tat-2 ta’ Frar 1988, Blaizot et (24/86, EU:C:1988:43, punti 10 sa 24, b’mod partikolari l-punti 19, 20 u 24).

.46.Fis-seduta l-Kummissjoni ssottomettiet li l-għoti ta’ boroż ta’ studju jista’ jiġi kopert ukoll bl-Artikolu 3(1)(f) tad-Direttiva 2000/43 (benefiċċji soċjali). Din il-kwistjoni tista’ tkun importanti jekk il-Qorti tal-Ġustizzja tiddeċiedi li l-għoti tal-boroż ta’ studju ma jaqgħux fil-portata tad-definizzjoni ta’ edukazzjoni.47.Il-Proposta tal-Kummissjoni tiddikjara li benefiċċji soċjali huma ta’ natura ekonomika jew kulturali, bħal konċessjoni għall-ivvjaġġar bit‑trasport pubbliku jew ikliet issussidjati fi skejjel għal tfal minn familji bi dħul baxx

Proposta tal-Kummissjoni, p. 7.

. Il-Qorti tal-Ġustizzja diġà ddeċidiet li għajnuna mogħtija għall-manteniment u għall-edukazzjoni bil-għan ta’ twettiq ta’ studji universitarji ċċertifikati bi kwalifika professjonali tikkostitwixxi benefiċċju soċjali skont it-tifsira tal-Artikolu 7(2) tar-Regolament Nru 1612/68

Ara s-sentenza tal-15 ta’ Diċembru 2016, Depesme et (C‑401/15 sa C‑403/15, EU:C:2016:955, punt 38 u l-ġurisprudenza ċċitata). Il-Proposta tal-Kummissjoni hija espressament ispirata (fil-p. 7) mir-Regolament Nru 1612/68 fir-rigward tal-kunċett ta’ benefiċċji soċjali.

. Fl-opinjoni tiegħi, dan ikopri finanzjament ta’ studju li huwa orizzontali – jiġifieri, mogħti lil kulħadd skont kriterji relatati pereżempju mad-dħul jew is-sitwazzjoni ta’ impjieg tal-istudenti jew tal‑ġenituri tagħhom. Nikkunsidra tali każijiet kemm bħala relatati mal‑aċċess għall-edukazzjoni kif ukoll li jikkostitwixxu benefiċċju soċjali. Dan ifisser li ma jistax jiġi eskluż li hemm sovrappożizzjoni bejn iż-żewġ dispożizzjonijiet. Madankollu, fejn jingħata finanzjament lil numru limitat ta’ studenti skont kriterji relatati mar-riżultati akkademiċi tagħhom jew ħiliet oħra (kif jidher li huwa l-każ fil-kawża prinċipali), fl‑opinjoni tiegħi l-finanzjament għandu jitqies li jaqa’ taħt il‑portata tad-definizzjoni ta’ edukazzjoni.48.Minn dan kollu jirriżulta li t-terminu edukazzjoni fil-kuntest tad‑Direttiva 2000/43 għandu jiġi interpretat b’mod wiesa’ u dan jinkludi aspetti li huma relatati mal-aċċess għall-edukazzjoni, bħall‑finanzjament permezz ta’ boroż ta’ studju. Madankollu, għandu jkun hemm rabta ġenwina bejn il-finanzjament u l-edukazzjoni. Borża ta’ studju jkollha tali rabta meta tkopri, pereżempju, miżati għad-dħul u għat-tagħlim, spejjeż ta’ vvjaġġar relatati mal‑korsijiet li jsiru fi Stat ieħor, jew spejjeż ta’ manteniment, meta l‑għan huwa li l-istudenti jkunu jistgħu jattendu l-korsijiet tagħhom

F’dan ir-rigward, jiena tal-fehma li d-dritt tal-Unjoni evolva ferm minn meta l-Qorti tal‑Ġustizzja ddeċidiet, fis-sentenza tal-21 ta’ Ġunju 1988, Brown (197/86, EU:C:1988:323, punt 18), li fl-istadju attwali tal-evoluzzjoni tad-dritt Komunitarju, għajnuna mogħtija lil studenti għall-manteniment u għall-formazzjoni, bħala prinċipju ma taqax taħt il-qasam ta’ applikazzjoni tat-Trattat KEE skont l‑Artikolu 7 tiegħu [traduzzjoni mhux uffiċjali]. Ara s-sentenza tal-15 ta’ Marzu 2005, Bidar (C‑209/03, EU:C:2005:169, punti 39 sa 42), iċċitata fil-punt 38 iktar ’il fuq. Dan huwa l-każ, a fortiori, fil-kuntest tad‑Direttiva 2000/43, fid-dawl tal-għan u l-istruttura tagħha, kif analizzat fil-punti 24 et seq. iktar ’il fuq.

. Hija l-qorti nazzjonali li għandha tivverifika dawn l-aspetti.49.Għaldaqstant nikkonkludi li l-kunċett ta’ edukazzjoni skont it‑tifsira tal-Artikolu 3(1)(g) tad-Direttiva 2000/43 jinkludi l-għoti ta’ boroż ta’ studju intiżi sabiex jippromwovu proġetti ta’ riċerka u studju barra mill-pajjiż. Hija l-qorti tar-rinviju li għandha tivverifika jekk hemmx rabta ġenwina bejn il-finanzjament ipprovdut u l-edukazzjoni.<TI><P><HT TYPE="BOLD">Konklużjoni</HT></P></TI>50.Fid-dawl tal-kunsiderazzjonijiet preċedenti, nipproponi li l-Qorti tal-Ġustizzja tirrispondi kif ġej għad-domanda magħmula mill-Bundesgerichtshof (il-Qorti Federali tal‑Ġustizzja, il-Ġermanja):

Il-kunċett ta’ edukazzjoni skont it-tifsira tal-Artikolu 3(1)(g) tad‑Direttiva tal-Kunsill tad-29 ta’ Ġunju 2000 li timplimenta l‑prinċipju tat-trattament ugwali bejn il-persuni irrespettivament mill-oriġini tar-razza jew l-etniċità, jinkludi l-għoti ta’ boroż ta’ studju intiżi sabiex jippromwovu proġetti ta’ riċerka u studju barra mill-pajjiż. Hija l-qorti nazzjonali li għandha tivverifika jekk hemmx rabta ġenwina bejn il‑finanzjament ipprovdut u l-edukazzjoni.