WYROK TRYBUNAŁU (trzecia izba)
z dnia 15 czerwca 2017 r. ( *1 )
„Odesłanie prejudycjalne — Ochrona interesów finansowych Unii Europejskiej — Rozporządzenie (WE, Euratom) nr 2988/95 — Artykuł 3 ust. 1 — Finansowanie z Funduszu Spójności — Projekt rozwoju regionalnego systemu gospodarowania odpadami — Nieprawidłowości — Pojęcie „programu wieloletniego” — Ostateczne zakończenie programu wieloletniego — Termin przedawnienia”
W sprawie C‑436/15
mającej za przedmiot wniosek o wydanie, na podstawie art. 267 TFUE, orzeczenia w trybie prejudycjalnym, złożony przez Lietuvos vyriausiasis administracinis teismas (najwyższy sąd administracyjny Litwy) postanowieniem z dnia 10 lipca 2015 r., które wpłynęło do Trybunału w dniu 10 sierpnia 2015 r., w postępowaniu:
Lietuvos Respublikos aplinkos ministerijos Aplinkos projektų valdymo agentūra
przeciwko
„Alytaus regiono atliekų tvarkymo centras” UAB
przy udziale:
Lietuvos Respublikos finansų ministerija,
„Skirnuva” UAB,
„Parama” UAB,
„Alkesta” UAB,
„Dzūkijos statyba” UAB,
TRYBUNAŁ (trzecia izba),
w składzie: L. Bay Larsen, prezes izby, M. Vilaras (sprawozdawca), J. Malenovský, M. Safjan i D. Šváby, sędziowie,
rzecznik generalny: E. Sharpston,
sekretarz: R. Schiano, administrator,
uwzględniając pisemny etap postępowania i po przeprowadzeniu rozprawy w dniu 7 września 2016 r.,
rozważywszy uwagi przedstawione:
|
— |
w imieniu rządu litewskiego przez D. Stepanienė oraz D. Kriaučiūnasa, działających w charakterze pełnomocników, |
|
— |
w imieniu rządu greckiego przez S. Papaioannou oraz S. Charitaki, działające w charakterze pełnomocników, |
|
— |
w imieniu Komisji Europejskiej przez J. Jokubauskaitė, D. Recchię oraz J. Baquera Cruza, działających w charakterze pełnomocników, |
po zapoznaniu się z opinią rzecznika generalnego na posiedzeniu w dniu 19 stycznia 2017 r.,
wydaje następujący
Wyrok
|
1 |
Wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym dotyczy wykładni art. 3 ust. 1 rozporządzenia Rady (WE, Euratom) nr 2988/95 z dnia 18 grudnia 1995 r. w sprawie ochrony interesów finansowych Wspólnot Europejskich (Dz.U. 1995, L 312, s. 1 – wyd. spec. w jęz. polskim, rozdz. 1, t. 1, s. 340). |
|
2 |
Wniosek ten został złożony w ramach sporu między Lietuvos Respublikos aplinkos ministerijos Aplinkos projektų valdymo agentūra (agencją ds. zarządzania projektami środowiskowymi przy litewskim ministerstwie środowiska, zwaną dalej „agencją zarządzającą”) a „Alytaus regiono atliekų tvarkymo centras” UAB (centrum gospodarki odpadami dla regionu Alytus, Litwa, zwanego dalej „przedsiębiorstwem będącym beneficjentem”) w przedmiocie zwrotu przez ten drugi podmiot części środków przyznanych mu z Funduszu Spójności. |
Ramy prawne
Rozporządzenie nr 2988/95
|
3 |
Zgodnie z motywem trzecim rozporządzenia nr 2988/95: „[…] należy przeciwstawiać się działaniom przynoszącym szkodę interesom finansowym [Unii]”. |
|
4 |
Artykuł 1 rozporządzenia nr 2988/95 stanowi: „1. W celu ochrony interesów finansowych [Unii Europejskiej] niniejszym przyjmuje się ogólne zasady dotyczące jednolitych kontroli oraz środków administracyjnych i kar dotyczących nieprawidłowości w odniesieniu do prawa [Unii]. 2. Nieprawidłowość oznacza jakiekolwiek naruszenie przepisów prawa wspólnotowego wynikające z działania lub zaniedbania ze strony podmiotu gospodarczego, które spowodowało lub mogło spowodować szkodę w ogólnym budżecie Wspólnot lub w budżetach, które są zarządzane przez Wspólnoty, albo poprzez zmniejszenie lub utratę przychodów, które pochodzą ze środków własnych pobieranych bezpośrednio w imieniu Wspólnot, albo też w związku z nieuzasadnionym wydatkiem”. |
|
5 |
Artykuł 3 ust. 1 owego rozporządzenia przewiduje, co następuje: „Okres przedawnienia wynosi cztery lata od czasu dopuszczenia się nieprawidłowości określonej w art. 1 ust. 1. Zasady sektorowe mogą jednak wprowadzić okres krótszy, który nie może wynosić mniej niż trzy lata. W przypadku nieprawidłowości ciągłych lub powtarzających się okres przedawnienia biegnie od dnia, w którym nieprawidłowość ustała. W przypadku programów wieloletnich okres przedawnienia w każdym przypadku biegnie do momentu ostatecznego zakończenia programu. Przerwanie okresu przedawnienia jest spowodowane przez każdy akt właściwego organu władzy, o którym zawiadamia się daną osobę, a który odnosi się do śledztwa lub postępowania w sprawie nieprawidłowości. Po każdym przerwaniu okres przedawnienia biegnie na nowo. Upływ terminu przedawnienia następuje najpóźniej w dniu, w którym mija okres odpowiadający podwójnemu terminowi okresu przedawnienia, jeśli do tego czasu właściwy organ władzy nie wymierzył kary; nie dotyczy to przypadków, w których postępowanie administracyjne zostało zawieszone zgodnie z art. 6 ust. 1”. |
|
6 |
Artykuł 4 ust. 1 wspomnianego rozporządzenia stanowi: „Każda nieprawidłowość będzie pociągała za sobą z reguły cofnięcie bezprawnie uzyskanej korzyści:
[…]”. |
Uregulowania odnoszące się do Funduszu Spójności
Rozporządzenie nr 1164/94
|
7 |
Artykuł 1 ust. 1 rozporządzenia Rady (WE) nr 1164/94 z dnia 16 maja 1994 r. ustanawiającego Fundusz Spójności (Dz.U. 1994, L 130, s. 1 – wyd. spec. w jęz. polskim, rozdz. 14, t. 1, s. 9), zmienionego rozporządzeniem Rady (WE) nr 1264/1999 z dnia 21 czerwca 1999 r. (Dz.U. 1999, L 161, s. 57 – wyd. spec. w jęz. polskim, rozdz. 14, t. 1, s. 73) oraz rozporządzeniem Rady (WE) nr 1265/1999 z dnia 21 czerwca 1999 r. (Dz.U. 1999, L 161, s. 62 – wyd. spec. w jęz. polskim, rozdz. 14, t. 1, s. 78) oraz Aktem dotyczącym warunków przystąpienia Republiki Czeskiej, Republiki Estońskiej, Republiki Cypryjskiej, Republiki Łotewskiej, Republiki Litewskiej, Republiki Węgierskiej, Republiki Malty, Rzeczypospolitej Polskiej, Republiki Słowenii i Republiki Słowackiej oraz dostosowań w traktatach stanowiących podstawę Unii Europejskiej (Dz.U. 2003, L 236, s. 33) (zwanego dalej „rozporządzeniem nr 1164/94”), ustanawia Fundusz Spójności, zwany w tym rozporządzeniu „Funduszem”. |
|
8 |
Artykuł 1 ust. 3 rozporządzenia nr 1164/94 przewiduje: „Fundusz może uczestniczyć w finansowaniu:
lub
lub
|
|
9 |
Artykuł 3 ust. 1 rozporządzenia nr 1164/94 wymienia „Działania dopuszczalne” w ramach Funduszu Spójności następująco: „Fundusz może udzielać pomocy:
[…]”. |
|
10 |
Na podstawie art. 4 tego rozporządzenia dostępne środki przewidziane dla zobowiązań w odniesieniu do Litwy powinny były zostać przydzielone na okres 2004–2006. |
|
11 |
Artykuł 10 rozporządzenia nr 1164/94 przewiduje następujące zasady dotyczące zatwierdzania projektów: „1. Projekty, które mają być finansowane z Funduszu, są przyjmowane przez Komisję w porozumieniu z państwem członkowskim będącym beneficjentem pomocy. […] 3. Wnioski o udzielenie pomocy dla projektów, na mocy art. 3 ust. 1, składane są przez państwo członkowskie będące beneficjentem. Projekty, w tym grupy projektów pokrewnych, mają wystarczającą skalę, aby w znaczący sposób wpływać na ochronę środowiska […] 4. Wnioski zawierają następujące informacje: podmiot odpowiedzialny za wykonanie […] […] 6. […] Komisja decyduje o przyznaniu pomocy z Funduszu pod warunkiem wypełnienia przepisów [spełnienia wymogów] niniejszego artykułu co do zasady w terminie trzech miesięcy od otrzymania wniosku. Decyzje Komisji zatwierdzające projekty, etapy projektów lub grupy projektów podobnych określają wielkość wsparcia finansowego i ustalają plan finansowy razem ze wszystkimi przepisami i warunkami koniecznymi dla realizacji tych projektów. 7. Kluczowe decyzje Komisji są publikowane w Dzienniku Urzędowym Wspólnot Europejskich”. |
|
12 |
Artykuł 12 ust. 1 rozporządzenia nr 1164/94, zatytułowany „Kontrola finansowa”, przewiduje: „Bez uszczerbku dla odpowiedzialności Komisji za realizację budżetu Wspólnoty, państwa członkowskie przyjmują odpowiedzialność przede wszystkim za kontrolę finansową projektów. W tym celu podejmowane przez nie środki obejmują [w szczególności]: […]
|
|
13 |
Artykuł 16a ust. 1 rozporządzenia nr 1164/94, zatytułowany „Szczegółowe przepisy w następstwie przystąpienia do Unii Europejskiej państwa członkowskiego, które korzystało z pomocy przedakcesyjnej w ramach Instrumentu Przedakcesyjnej Polityki Strukturalnej (ISPA)”, przewiduje: „Działania, które w dniu przystąpienia […] Litwy, […] były przedmiotem decyzji Komisji w sprawie pomocy na podstawie rozporządzenia [Rady] (WE) nr 1267/1999 [z dnia 21 czerwca 1999 r.] ustanawiającego Instrument Przedakcesyjnej Polityki Strukturalnej [(Dz.U. 1999, L 161, s. 73 – wyd. spec. w jęz. polskim, rozdz. 11, t. 31, s. 254)], a których wdrożenie nie zostało ukończone w tym terminie, są uznane za zatwierdzone przez rozporządzenie Komisji [przez Komisję na podstawie niniejszego rozporządzenia]. O ile inne przepisy ust. 2–5 nie stanowią inaczej, przepisy zarządzające wdrażaniem działań przyjętych na mocy niniejszego rozporządzenia stosuje się do tych działań.”. |
|
14 |
Przepisy wykonawcze do rozporządzenia nr 1164/94 znajdują się w załączniku II do tego rozporządzenia, do którego odsyła art. 15 tego rozporządzenia (zwanym dalej „załącznikiem II”). |
|
15 |
Artykuł C załącznika II, poświęcony zobowiązaniom budżetowym, przewiduje:
[…]
[…]”. |
|
16 |
Artykuł D załącznika II dotyczy szczegółowych zasad odnoszących się do wypłaty pomocy finansowej w następujący sposób:
[…]
[…]
|
|
17 |
Artykuł F ust. 4 załącznika II przewiduje: „Dla każdego projektu organy lub podmioty wyznaczone w tym celu przez państwa członkowskie przedstawiają Komisji, w ciągu trzech miesięcy od zakończenia każdego pełnego roku wprowadzania, sprawozdanie z postępu prac. Sprawozdanie końcowe jest przedkładane do Komisji w ciągu sześciu miesięcy od zrealizowania projektu lub etapu projektów. […]”. |
Rozporządzenie nr 1267/1999
|
18 |
Artykuł 1 ust. 1 rozporządzenia nr 1267/1999 przewiduje: „Ustanawia się Instrument Przedakcesyjnej Polityki Strukturalnej, zwany dalej »ISPA«. ISPA zapewnia pomoc wnoszącą wkład w przygotowanie do członkostwa w Unii Europejskiej następujących państw: […], Litwy, […] zwanych dalej »krajami beneficjentami«, w obszarze […] ochrony środowiska […] zgodnie z przepisami niniejszego rozporządzenia”. |
|
19 |
Na podstawie art. 2 ust. 1 i 2 rozporządzenia nr 1267/1999 kwalifikujące się środki w ramach ISPA zostały określone w następujący sposób: „1. Pomoc Wspólnoty finansowana w ramach ISPA obejmuje projekty, fazy projektów, które są niezależne technicznie i finansowo, grupy projektów lub plany projektów w dziedzinie ochrony środowiska […] (zwane dalej [zbiorczo] »środkami«). […] 2. Wspólnota zapewnia pomoc w ramach ISPA w świetle celów wspomnianych w art. 1 dla:
[…]”. |
|
20 |
Artykuł 3 tego rozporządzenia stanowi: „Pomoc Wspólnoty w ramach ISPA jest przyznawana w okresie 2000–2006 r. […]”. |
|
21 |
Zgodnie z art. 7 ust. 1 rozporządzenia nr 1267/1999 Komisja podejmuje decyzje w sprawie środków finansowanych w ramach ISPA. |
|
22 |
W myśl art. 8 ust. 1 rozporządzenia nr 1267/1999, zatytułowanego „Zatwierdzenie wypłat i płatności”: „Komisja realizuje wydatki w ramach ISPA zgodnie z rozporządzeniem finansowym, mającym zastosowanie do ogólnego budżetu Wspólnot Europejskich, w oparciu o memorandum finansowe, które zostanie sporządzone przez Komisję i kraj beneficjenta. […]”. |
Rozporządzenie nr 1386/2002
|
23 |
Zgodnie z art. 1 rozporządzenia Komisji (WE) nr 1386/2002 z dnia 29 lipca 2002 r. ustanawiającego szczegółowe zasady wykonania rozporządzenia nr 1164/94 w zakresie systemów zarządzania i kontroli pomocy przyznanej z Funduszu Spójności i procedury dokonywania korekt finansowych (Dz.U. 2002, L 201, s. 5 – wyd. spec. w jęz. polskim, rozdz. 14, t. 1, s. 162) zakres stosowania rozporządzenia nr 1386/2002 obejmuje działania kwalifikujące się przewidziane w art. 3 rozporządzenia nr 1164/94, które po raz pierwszy były zatwierdzone po dniu 1 stycznia 2000 r. |
|
24 |
Artykuł 8 ust. 2 lit. b) ppkt (i) rozporządzenia nr 1386/2002 stanowi: „Przed zaświadczeniem każdej deklaracji wydatków organ wypłacający upewnia się, że spełnione są następujące warunki: […]
|
Rozporządzenie nr 16/2003
|
25 |
Zgodnie z art. 1 rozporządzenia Komisji (WE) nr 16/2003 z dnia 6 stycznia 2003 r. ustanawiającego specjalne szczegółowe zasady dla wykonania rozporządzenia Rady (WE) nr 1164/94 w zakresie kwalifikowania wydatków w kontekście środków częściowo finansowanych przez Fundusz Spójności (Dz.U. 2003, L 2, s. 7 – wyd. spec. w jęz. polskim, rozdz. 14, t. 1, s. 189), rozporządzenie nr 16/2003 ustanawia wspólne zasady określania kwalifikacji wydatków zgodnie ze środkami przedstawionymi w art. 3 rozporządzenia nr 1164/94, które mogą być częściowo dofinansowane z Funduszu Spójności. |
|
26 |
Artykuł 5 ust. 1 rozporządzenia nr 16/2003 przewiduje: „Wydatek brany pod uwagę jako płatność w ramach pomocy Wspólnoty musi zostać faktycznie poniesiony w czasie trwania okresu jego kwalifikacji, jak zdefiniowano w decyzji Komisji, zgodnie z art. 8 ust. 2 lit. b) rozporządzenia [nr 1386/2002], i musi być bezpośrednio związany z projektem. Wydatek musi wiązać się z opłatami potwierdzonymi przez państwo członkowskie i faktycznie przez nie lub w jego imieniu dokonywanymi albo, w przypadku koncesji, przez posiadacza koncesji, któremu organ odpowiedzialny za wdrożenie zlecił wdrożenie projektu i musi być poparty pokwitowanymi fakturami lub dokumentami księgowymi o równoważnej wartości dowodowej. […]”. |
|
27 |
Artykuł 8 rozporządzenia nr 16/2003, zatytułowany „Koniec okresu kwalifikacji”, przewiduje: „Ostateczny termin kwalifikacji będzie związany z płatnościami dokonywanymi przez organ odpowiedzialny za wdrożenie. Ostateczny termin kwalifikacji zostanie ustalony w decyzji Komisji”. |
Postępowanie główne i pytania prejudycjalne
|
28 |
Agencja zarządzająca jest litewskim organem publicznym odpowiedzialnym za wdrożenie projektów, przewidzianym w art. 10 ust. 4 rozporządzenia nr 1164/94 w zakresie wykrywania i eliminowania wszelkich nieprawidłowości w wykorzystaniu pomocy finansowej Unii. |
|
29 |
W dniu 13 grudnia 2001 r. Komisja przyjęła decyzję zatwierdzającą projekt „Utworzenia systemu gospodarowania odpadami w rejonie Alytus” na Litwie (zwany dalej „projektem rozpatrywanym w postępowaniu głównym”) w ramach ISPA, jak przewidziano w art. 7 ust. 1 rozporządzenia nr 1267/1999, zmienioną decyzją Komisji z dnia 23 grudnia 2002 r. (zwaną dalej „pierwotną decyzją”). W tym dniu Komisja podpisała memorandum finansowe odnośnie do tego projektu, przewidziane w art. 8 ust. 1 tego rozporządzenia (zwane dalej „memorandum finansowym”). Republika Litewska podpisała ten dokument w dniu 14 marca 2002 r. Na podstawie art. 2 memorandum finansowego data ukończenia projektu rozpatrywanego w postępowaniu głównym została wyznaczona na dzień 31 grudnia 2004 r., natomiast w art. 4 ust. 3 tego memorandum na dzień 31 grudnia 2006 r. wyznaczono datę graniczną dokonania płatności przez organ odpowiedzialny za wdrożenie owego projektu. W okresie sześciu miesięcy po tej ostatniej dacie litewskie organy administracji miały przedstawić Komisji raport z końcowego audytu w celu wypłaty salda końcowego pomocy finansowej dotyczącej projektu rozpatrywanego w postępowaniu głównym. |
|
30 |
Agencja zarządzająca zajmowała się rozwojem projektu rozpatrywanego w postępowaniu głównym i działała w charakterze instytucji zamawiającej w ramach zawierania umów w zakresie zamówień publicznych odnoszących się do tego projektu. W dniu 10 listopada 2004 r. agencja zarządzająca podpisała z przedsiębiorstwem będącym beneficjentem porozumienie w sprawie wykonania Programu Spójności, dotyczące podziału odpowiednich obowiązków i zadań tych podmiotów w odniesieniu do projektu rozpatrywanego w postępowaniu głównym. W okresie od 22 kwietnia 2004 r. do 6 grudnia 2006 r. agencja zarządzająca, działająca w charakterze instytucji zamawiającej, przedsiębiorstwo będące beneficjentem oraz szereg innych prywatnych wykonawców podpisali umowy w sprawie zamówienia publicznego. |
|
31 |
W dniu 27 grudnia 2004 r. Komisja przyjęła decyzję zmieniającą między innymi pierwotną decyzję w następujący sposób: „Artykuł 2 [pierwotnej decyzji] zostaje uzupełniony poprzez dodanie do niego następującego ustępu: »5. Wydatki związane z projektem [rozpatrywanym w postępowaniu głównym] kwalifikują się do wsparcia do dnia 31 grudnia 2008 r.”. Artykuł 2 [memorandum finansowego] został zmieniony w następujący sposób: „Data końcowa: 31 grudnia 2008 r.«”. |
|
32 |
W dniu 17 grudnia 2009 r. litewski krajowy organ ds. audytu sporządził państwowy raport z audytu projektu rozpatrywanego w postępowaniu głównym. |
|
33 |
W dniu 28 marca 2013 r. agencja zarządzająca opublikowała cztery „wnioski”, w których uznała, że niektóre wydatki poniesione w ramach projektu nie kwalifikują się do uzyskania finansowania z powodu szeregu nieprawidłowości. W szczególności agencja ta stwierdziła, że przedsiębiorstwo będące beneficjentem nie uzasadniło nabycia aktywów długo- i krótkoterminowych. W dniu 29 marca 2013 r. owa agencja przyjęła cztery decyzje nakładające na spółkę obowiązek zwrotu środków uznanych za niekwalifikowalne. |
|
34 |
Przedsiębiorstwo będące beneficjentem wniosło skargę do sądu pierwszej instancji o stwierdzenie nieważności owych decyzji. Skarga ta została uwzględniona wyrokiem z dnia 14 maja 2014 r. ze względu na to, że zastosowanie znajdował czteroletni termin przedawnienia postępowań, o którym mowa w art. 3 ust. 1 akapit pierwszy rozporządzenia nr 2988/95. We wspomnianym wyroku uznano w szczególności, że bieg terminu przedawnienia rozpoczął się w dniu 31 grudnia 2008 r., dniu ukończenia projektu rozpatrywanego w postępowaniu głównym oraz ostatnim dniu weryfikowalności wydatków, zgodnie z memorandum finansowym, i że upływ terminu przedawnienia nastąpił w dniu 31 grudnia 2012 r. |
|
35 |
W dniu 28 maja 2014 r. agencja zarządzająca wniosła do sądu odsyłającego odwołanie od tego wyroku, w którym zakwestionowała przekroczenie terminu przedawnienia postępowań. |
|
36 |
Sąd odsyłający wydał postanowienie, w którym wezwał strony w postępowaniu głównym do przekazania informacji i danych dotyczących zakończenia projektu rozpatrywanego w postępowaniu głównym, jak również do przedstawienia ich argumentów w przedmiocie stosowania przepisów rozporządzenia nr 2988/95. Sąd ten w szczególności zauważył, że należało wyjaśnić okoliczności takie jak zdarzenie skutkujące zdaniem agencji zarządzającej zakończeniem projektu rozpatrywanego w postępowaniu głównym, kwota wymagalna pozostająca do spłaty w ramach tego projektu oraz data, w której przewidziano zapłatę tej kwoty, a także znaczenie pojęć „programu”, „środka” i „projektu”, które były używane zamiennie w pismach procesowych. |
|
37 |
W odpowiedzi na to postanowienie agencja zarządzająca przedstawiła sądowi odsyłającemu pismo ministerstwa finansów z dnia 30 kwietnia 2015 r., w którym wskazano, że wniosła ona do Komisji w dniu 31 maja 2013 r. o dokonanie końcowej wypłaty z Funduszu Spójności salda końcowego projektu rozpatrywanego w postępowaniu głównym na kwotę 826069,28 EUR. W owym wniosku Komisja została poinformowana, że wydatek w wysokości 40276,31 EUR, który ewentualnie jest niekwalifikowalny z uwagi na toczące się postępowanie sądowe dotyczące projektu, nie został odjęty w ramach tego wniosku. Poza tym minister finansów przedstawił Komisji pismem z dnia 14 lipca 2014 r. aktualizację do raportu z audytu projektu rozpatrywanego w postępowaniu głównym z dnia 17 grudnia 2009 r. oraz poświadczenie zamknięcia owego projektu, a oba te dokumenty pochodzą z dnia 25 czerwca 2014 r. W następstwie przedstawienia Komisji wniosku o dokonanie końcowej wypłaty salda końcowego projektu rozpatrywanego w postępowaniu głównym agencja zarządzająca przeprowadziła nowe dochodzenie w przedmiocie nieprawidłowości popełnionych w ramach tego projektu, przy czym w dniu 30 kwietnia 2015 r. wciąż toczyły się dwa postępowania sądowe dotyczące tego projektu. Minister finansów stwierdził w piśmie, że nie wie, kiedy Komisja przekaże żądane środki pozostałe do spłaty ani kiedy uzna projekt rozpatrywany w postępowaniu głównym za zakończony. |
|
38 |
Pismem z dnia 26 czerwca 2015 r. Komisja uznała projekt rozpatrywany w postępowaniu głównym za zakończony. Komisja obliczyła, że kwota 106225,67 EUR stanowiła wydatek niekwalifikowalny, lecz uznała, że z uwagi na wystarczającą nadwyżkę księgową owe nieprawidłowości pozostają bez wpływu na wypłatę salda końcowego. Komisja stwierdziła, że jeżeli chodzi o budżet Unii Europejskiej, przypadki nieprawidłowości mogą zostać zamknięte oraz że saldo zobowiązań Funduszu Spójności zostanie zapłacone w całości. |
|
39 |
Sąd odsyłający stwierdza, że rozstrzygnięcie sporu zależy od wyjaśnienia pojęcia „programu wieloletniego” w rozumieniu art. 3 ust. 1 rozporządzenia nr 2988/95 – ze względu na różnorodność pojęć używanych w instrumentach prawnych Unii mających zastosowanie w sprawie rozpatrywanej w postępowaniu głównym – od odpowiedzi na pytanie, czy elementy składowe tego pojęcia zostały spełnione w tej sprawie, a także od metody obliczania terminu przedawnienia w okolicznościach wspomnianej sprawy. |
|
40 |
W tych okolicznościach Lietuvos vyriausiasis administracinis teismas (najwyższy sąd administracyjny Litwy) postanowił zawiesić postępowanie i zwrócić się do Trybunału z następującymi pytaniami prejudycjalnymi:
|
W przedmiocie pytań pierwszego i drugiego
|
41 |
Poprzez pytania pierwsze i drugie, które należy zbadać łącznie, sąd odsyłający zmierza w istocie do ustalenia, czy projekt, taki jak projekt rozpatrywany w postępowaniu głównym, polegający na utworzeniu systemu gospodarowania odpadami w określonym regionie, którego wdrożenie zaplanowano na kilka lat i jest ono finansowane ze środków Unii, mieści się w zakresie pojęcia „programu wieloletniego” w rozumieniu art. 3 ust. 1 akapit drugi zdanie drugie rozporządzenia nr 2988/95. |
|
42 |
Na wstępie należy przypomnieć, że rozporządzenie nr 2988/95 wprowadza zgodnie ze jego art. 1 ogólne zasady dotyczące jednolitych kontroli oraz środków administracyjnych i kar dotyczących nieprawidłowości w odniesieniu do prawa Unii, aby – jak wynika z motywu trzeciego tego rozporządzenia – we wszystkich dziedzinach przeciwstawiać się działaniom przynoszącym szkodę interesom finansowym Unii (wyrok z dnia 11 czerwca 2015 r., Pfeifer & Langen, C‑52/14, EU:C:2015:381, pkt 20 i przytoczone tam orzecznictwo). |
|
43 |
W tym kontekście art. 3 ust. 1 akapity pierwszy i drugi rozporządzenia nr 2988/95 ustanawia, bez uszczerbku dla krótszego terminu przedawnienia, który może zostać przewidziany przez zasady sektorowe Unii lub przez uregulowania krajowe, że termin przedawnienia wynosi cztery lata od czasu dopuszczenia się nieprawidłowości albo w przypadku nieprawidłowości ciągłych lub powtarzających się okres przedawnienia biegnie od dnia, w którym nieprawidłowość ustała (wyrok z dnia 11 czerwca 2015 r., Pfeifer & Langen, C‑52/14, EU:C:2015:381, pkt 21). |
|
44 |
Jeśli chodzi o programy wieloletnie w drugim zdaniu akapitu drugiego owego art. 3 ust. 1 uściślono, że „okres przedawnienia w każdym przypadku biegnie do momentu ostatecznego zakończenia programu”. |
|
45 |
Wobec braku definicji pojęcia „programu wieloletniego” w rozporządzeniu nr 2988/95 należy określić zakres tego pojęcia przy uwzględnieniu znaczenia każdego z terminów wchodzących w jego skład, kontekstu, w jakim pojęcie to jest użyte, a także celów uregulowania odnoszącego się do tego pojęcia (zob. analogicznie wyroki: z dnia 6 października 2015 r., Firma Ernst Kollmer Fleischimport und -export, C‑59/14, EU:C:2015:660, pkt 22; a także z dnia 21 grudnia 2016 r., Interservice, C‑547/15, EU:C:2016:983, pkt 20). |
|
46 |
W tym względzie, jeśli chodzi przede wszystkim o użyte terminy, należy zaznaczyć, że termin „program” ma szeroki zakres i że terminy „program” i „projekt” mogą być używane zamiennie w rozumieniu art. 3 ust. 1 tego rozporządzenia. |
|
47 |
Tak więc pojęcie „programu wieloletniego” w rozumieniu art. 3 ust. 1 akapit drugi zdanie drugie rozporządzenia nr 2988/95 stanowi pojęcie przekrojowe, mogące występować we wszystkich dziedzinach objętych politykami Unii, o ile ma miejsce wykorzystanie środków budżetowych Unii. |
|
48 |
W związku z tym nie ma potrzeby ustalania ścisłego związku terminologicznego między tym pojęciem a pojęciami stosowanymi w różnych instrumentach ustanawiających różne fundusze przyznające pomoc finansową. |
|
49 |
Co się tyczy następnie kontekstu, w jaki wpisuje się to pojęcie, oraz celów rozpatrywanego unormowania, po pierwsze, jak stwierdzono w pkt 42 niniejszego wyroku, celem rozporządzenia nr 2988/95 jest przeciwstawianie się działaniom przynoszącym szkodę interesom finansowym Unii. |
|
50 |
Po drugie, art. 3 ust. 1 akapit drugi zdanie drugie owego rozporządzenia jest częścią całości przepisów wskazanych w art. 3 ust. 1 mających na celu, jak wynika z pierwszego akapitu tego ustępu, określenie zasad przedawnienia postępowań mających zastosowanie do nieprawidłowości określonych w art. 1 ust. 1 owego rozporządzenia, które odnoszą się do naruszenia przepisu prawa Unii wynikającego z działania lub zaniedbania ze strony podmiotu gospodarczego powodującego lub mogącego spowodować szkodę w ogólnym budżecie Unii lub w budżetach przez nią zarządzanych. |
|
51 |
Mając na względzie całość powyższych rozważań, na pytania pierwsze i drugie należy odpowiedzieć, że projekt, taki jak projekt rozpatrywany w postępowaniu głównym, który polega na utworzeniu systemu gospodarowania odpadami w określonym regionie i którego wdrożenie zaplanowano na kilka lat i jest ono finansowane ze środków Unii, mieści się w zakresie pojęcia „programu wieloletniego” w rozumieniu art. 3 ust. 1 akapit drugi zdanie drugie rozporządzenia nr 2988/95. |
W przedmiocie pytania trzeciego
|
52 |
Poprzez pytanie trzecie sąd odsyłający zmierza w istocie do wyjaśnienia, kiedy rozpoczyna się bieg terminu przedawnienia dla postępowań określony w art. 3 ust. 1 rozporządzenia nr 2988/95, jeśli chodzi o nieprawidłowości, których dopuszczono się w ramach „programu wieloletniego”, takiego jak projekt rozpatrywany w postępowaniu głównym. |
|
53 |
W tym względzie z art. 3 ust. 1 akapit pierwszy rozporządzenia nr 2988/95 wynika, że termin przedawnienia dla postępowań biegnie od czasu dopuszczenia się nieprawidłowości. |
|
54 |
Zgodnie z art. 3 ust. 1 akapit drugi tego rozporządzenia w przypadku nieprawidłowości ciągłej lub powtarzającej się termin przedawnienia biegnie od dnia, w którym nieprawidłowość ustała, przy czym pojęcie „nieprawidłowoś[ci] [która] ustała”, o którym mowa w tym samym przepisie, należy rozumieć jako odnoszące się do dnia, w którym ustała ostatnia z nieprawidłowości składających się na nieprawidłowość powtarzającą się (wyrok z dnia 11 czerwca 2015 r., Pfeifer & Langen, C‑52/14, EU:C:2015:381, pkt 66). |
|
55 |
Nieprawidłowość należy uznać za „ciągłą”, jeśli zaniedbanie będące podstawą naruszenia przepisów prawa Unii trwa (zob. podobnie wyrok z dnia 2 grudnia 2004 r., José Martí Peix/Komisja, C‑226/03 P, EU:C:2004:768, pkt 17). Nieprawidłowość ma charakter „powtarzający się” w rozumieniu tego przepisu, jeżeli popełniana jest przez podmiot, który czerpie korzyści ekonomiczne z całokształtu podobnych operacji naruszających ten sam przepis prawa Unii (zob. podobnie wyrok z dnia 11 czerwca 2015 r., Pfeifer & Langen, C‑52/14, EU:C:2015:381, pkt 49). |
|
56 |
Do sądu odsyłającego należy ustalenie zgodnie z regułami dowodowymi przewidzianymi w przepisach krajowych, o ile nie naruszy to skuteczności prawa Unii, czy spełnione są przypomniane w poprzednim punkcie przesłanki wystąpienia nieprawidłowości ciągłej lub powtarzającej się. |
|
57 |
Z postanowienia odsyłającego wynika, że sąd odsyłający zastanawia się także nad wpływem zasady przedawnienia właściwej dla „programów wieloletnich”, przewidzianej w art. 3 ust. 1 akapit drugi zdanie drugie rozporządzenia nr 2988/95, na obliczenie terminu przedawnienia w sprawie rozpatrywanej w postępowaniu głównym. |
|
58 |
W ramach ustanowionej w art. 267 TFUE procedury współpracy między sądami krajowymi a Trybunałem do tego ostatniego należy udzielenie sądowi krajowemu użytecznej odpowiedzi, która umożliwi mu rozstrzygnięcie zawisłego przed nim sporu (zob. wyrok z dnia 28 kwietnia 2016 r., Oniors Bio, C‑233/15, EU:C:2016:305, pkt 30 i przytoczone tam orzecznictwo). |
|
59 |
W konsekwencji należy także przedstawić sądowi odsyłającemu wskazówki, które pomogłyby mu w ustaleniu, kiedy następuje moment „ostatecznego zakończenia programu”, do którego biegnie w rozumieniu art. 3 ust. 1 akapit drugi zdanie drugie rozporządzenia nr 2988/95 termin przedawnienia w ramach „programu wieloletniego”. |
|
60 |
W tym względzie należy stwierdzić, że rozporządzenie nr 2988/95 nie przewiduje konkretnego wiążącego momentu w odniesieniu do „ostatecznego zakończenia programu”, ponieważ, jak zaznaczyła zasadniczo rzecznik generalna w pkt 105 opinii, moment ten różni się nieuchronnie w zależności od poszczególnych etapów i procesów przewidzianych w celu zakończenia każdego wdrożonego programu wieloletniego. |
|
61 |
Ustalenie momentu „ostatecznego zakończenia programu” w celu stosowania zasady przedawnienia właściwej dla „programów wieloletnich”, przewidzianej w art. 3 ust. 1 akapit drugi zdanie drugie rozporządzenia nr 2988/95, zależy zatem od przepisów, które normują każdy program wieloletni. |
|
62 |
Należy także zaznaczyć, że w celu ustalenia momentu „ostatecznego zakończenia programu” w rozumieniu art. 3 ust. 1 akapit drugi zdanie drugie rozporządzenia nr 2988/95 należy uwzględnić cel terminu przedawnienia, o którym mowa w owym przepisie. Przedawnienie przewidziane bowiem w owym przepisie pozwala po pierwsze zagwarantować, że dopóki program nie jest ostatecznie zakończony, dopóty właściwy organ może nadal podejmować czynności w sprawie nieprawidłowości, których dopuszczono się w ramach wykonywania tego programu, w celu ułatwienia ochrony interesów finansowych Unii (zob. podobnie wyrok z dnia 6 października 2015 r., Firma Ernst Kollmer Fleischimport und -export, C‑59/14, EU:C:2015:660, pkt 26). Po drugie, celem tego przepisu jest zapewnienie pewności prawa dla podmiotów gospodarczych. Podmioty te powinny być bowiem w stanie określić, które z dokonywanych przez nie czynności można uznać za ostateczne, a które mogą być jeszcze przedmiotem dochodzenia (wyrok z dnia 11 czerwca 2015 r., Pfeifer & Langen, C‑52/14, EU:C:2015:381, pkt 24 i przytoczone tam orzecznictwo). |
|
63 |
Ze względu na ten podwójny cel, aby określić datę „ostatecznego zakończenia programu”, do której biegnie okres przedawnienia w rozumieniu art. 3 ust. 1 akapit drugi zdanie drugie rozporządzenia nr 2988/95, należy uwzględnić dzień zakończenia danego „programu wieloletniego”. |
|
64 |
Otóż, jeśli chodzi o projekt, taki jak projekt rozpatrywany w postępowaniu głównym, z art. 10 ust. 6 rozporządzenia nr 1164/94 oraz z art. D ust. 2 lit. d) tiret drugie załącznika II wynika, że decyzja Komisji zatwierdzająca taki projekt i przyznająca pomoc wskazuje nieprzekraczalny termin zakończenia prac i dokonania płatności na rzecz projektu. |
|
65 |
W tym względzie z art. D ust. 1 i ust. 2 lit. d) załącznika II, z art. 8 ust. 2 lit. b) ppkt (i) rozporządzenia nr 1386/2002, a także z art. 5 ust. 1 i z art. 8 rozporządzenia nr 16/2003 wynika, że ta sama decyzja Komisji określa datę końca kwalifikowalności wydatków danego projektu do pomocy dotyczącej płatności dokonanych przez organ odpowiedzialny za wdrożenie owego projektu. |
|
66 |
Zatem po upływie nieprzekraczalnego terminu określonego przez Komisję dla zakończenia prac i dokonania płatności z tytułu związanych z tymi pracami wydatków kwalifikowalnych, o których mowa w pkt 64 i 65 niniejszego wyroku, projekt taki należy uznać za ostatecznie zakończony w rozumieniu art. 3 ust. 1 akapit drugi zdanie drugie rozporządzenia nr 2988/95, bez uszczerbku dla ewentualnego przedłużenia na mocy nowej decyzji Komisji w tym zakresie. |
|
67 |
W niniejszym przypadku z pkt 31 niniejszego wyroku wynika, że decyzją z dnia 27 grudnia 2004 r. Komisja wskazała dzień 31 grudnia 2008 r. zarówno jako datę zakończenia projektu rozpatrywanego w postępowaniu głównym oraz jako datę końca kwalifikowalności wydatków związanych z tym projektem. Co za tym idzie, projekt rozpatrywany w postępowaniu głównym należy uznać za ostatecznie zakończony w rozumieniu art. 3 ust. 1 akapit drugi zdanie drugie rozporządzenia nr 2988/95 w dniu 31 grudnia 2008 r. |
|
68 |
W tym względzie należy uściślić, że „ostateczne zakończenie programu” w rozumieniu art. 3 ust. 1 akapit drugi zdanie drugie rozporządzenia nr 2988/95 nie oznacza bezwzględnie upływu terminu przedawnienia w odniesieniu do wszystkich ewentualnych nieprawidłowości, których dopuszczono się w trakcie wdrożenia tego programu. Ma to miejsce jedynie w odniesieniu do nieprawidłowości, które ustały ponad cztery lata przed „ostatecznym zakończeniem programu”, przy czym wobec braku przerwania biegu przedawnienia ze względu na jeden z powodów przewidzianych w art. 3 ust. 1 akapit trzeci rozporządzenia nr 2988/95, nieprawidłowości te przedawnią się automatycznie wraz z zakończeniem projektu. |
|
69 |
Innymi słowy, jak zaznacza Komisja w przedstawionych uwagach, termin przedawnienia mający zastosowanie do „programów wieloletnich” przewidziany w art. 3 ust. 1 akapit drugi zdanie drugie rozporządzenia nr 2988/95 pozwala jedynie na wydłużenie terminu przedawnienia, a nie na jego skrócenie. |
|
70 |
Mając na względzie powyższe rozważania na pytanie trzecie należy odpowiedzieć:
|
W przedmiocie kosztów
|
71 |
Dla stron w postępowaniu głównym niniejsze postępowanie ma charakter incydentalny, dotyczy bowiem kwestii podniesionej przed sądem odsyłającym, do niego zatem należy rozstrzygnięcie o kosztach. Koszty poniesione w związku z przedstawieniem uwag Trybunałowi, inne niż koszty stron w postępowaniu głównym, nie podlegają zwrotowi. |
|
Z powyższych względów Trybunał (trzecia izba) orzeka, co następuje: |
|
|
|
Podpisy |
( *1 ) Język postępowania: litewski.