Voorlopige editie

CONCLUSIE VAN ADVOCAAT-GENERAAL

D. SPIELMANN

van 9 juli 2026 (1)

Zaak C‑170/25 P

Europese Commissie

tegen

TP

„ Hogere voorziening – Overheidsopdrachten – Bescherming van de financiële belangen van de Europese Unie – Uitsluiting van verzoekster, voor een periode van twee jaar, van deelname aan toekenningsprocedures die onder het Financieel Reglement van 2018 vallen, van selectie voor de uitvoering van middelen van de Unie en van toekenningsprocedures die worden gefinancierd in het kader van het 11e Europees Ontwikkelingsfonds – Artikel 136, lid 1, onder e), van het Financieel Reglement van 2018 – Verplichting om het gedrag van de betrokken persoon concreet en individueel te beoordelen – Juridische kwalificatie van het uitsluitingsbesluit – Beroep tot nietigverklaring en schadevergoeding ”






 Inleiding

1.        Met de onderhavige hogere voorziening verzoekt de Europese Commissie het Hof om vernietiging van het arrest van het Gerecht van de Europese Unie van 18 december 2024, TP/Commissie (T‑776/22, EU:T:2024:908; hierna: „bestreden arrest”), waarbij het Gerecht haar besluit van 1 oktober 2022 tot uitsluiting van TP van, ten eerste, deelname aan toekenningsprocedures die onder verordening (EU, Euratom) 2018/1046(2) vallen of worden gefinancierd uit verordening (EU) 2018/1877(3) en ten tweede, selectie voor de uitvoering van middelen van de Unie (hierna: „litigieus besluit”), nietig heeft verklaard.

2.        Overeenkomstig het verzoek van het Hof zal ik mijn analyse beperken tot het eerste middel in hogere voorziening. In de eerste plaats zal ik onderzoeken of de bevoegde ordonnateur (in casu de Commissie) bij de vaststelling van een dergelijk uitsluitingsbesluit al dan niet automatisch gebonden is aan de vaststellingen van de eerder aangezochte, voor de overeenkomst bevoegde rechter. In de tweede plaats zal ik onderzoeken of, zoals het Gerecht heeft geoordeeld, de bevoegde ordonnateur bij het nemen van het uitsluitingsbesluit een individueel onderzoek moet verrichten, ook als er sprake is van een consortium dat bestaat uit hoofdelijk aansprakelijke ondernemingen, hetgeen mij de gelegenheid zal geven om de juridische aard van de uitsluitingsmaatregel te bespreken.

 Toepasselijke bepalingen

 Financieel Reglement van 2018

3.        Artikel 135 („Bescherming van de financiële belangen van de Unie door opsporing van risico’s, uitsluiting en oplegging van financiële sancties”) van het Financieel Reglement van 2018 bepaalt:

„1.      Ter bescherming van de financiële belangen van de Unie zet de Commissie een systeem voor vroegtijdige opsporing en uitsluiting op, dat zij beheert.

Dit systeem heeft ten doel het volgende te vergemakkelijken:

a)      de vroegtijdige opsporing van in lid 2 bedoelde personen of entiteiten die een risico vormen voor de financiële belangen van de Unie;

b)      de uitsluiting van in lid 2 bedoelde personen of entiteiten die in een van de in artikel 136, lid 1, genoemde uitsluitingssituaties verkeren;

c)      het opleggen van een financiële sanctie aan een ontvanger overeenkomstig artikel 138.

2.      Het systeem voor vroegtijdige opsporing en uitsluiting is van toepassing op:

a)      deelnemers en ontvangers;

b)      entiteiten waarop de gegadigde of inschrijver voornemens is een beroep te doen, of subcontractanten van een contractant;

[...]

4.      Het besluit tot uitsluiting van in lid 2 van dit artikel bedoelde personen of entiteiten of tot oplegging van financiële sancties aan een ontvanger wordt gebaseerd op een definitieve rechterlijke beslissing of, in de in artikel 136, lid 1, bedoelde uitsluitingssituaties, op een definitief administratief besluit, of op een voorlopige juridische kwalificatie door de in artikel 143 bedoelde instantie in de in artikel 136, lid 2, bedoelde situaties met het oog op een gecentraliseerde beoordeling van die situaties. [...]”

4.        Artikel 136 („Uitsluitingscriteria en besluiten inzake uitsluiting”) van het Financieel Reglement van 2018 bepaalt:

„1.      De bevoegde ordonnateur sluit een in artikel 135, lid 2, bedoelde persoon of entiteit uit van deelname aan onder deze verordening vallende toekenningsprocedures of van selectie voor de uitvoering van middelen van de Unie wanneer die persoon of entiteit zich in één of meer van de volgende uitsluitingssituaties bevindt:

[...]

e)      de persoon of entiteit aanzienlijk is tekortgeschoten in de nakoming van belangrijke verplichtingen bij de uitvoering van een uit de begroting gefinancierde juridische verbintenis, hetgeen tot

i)      de vroegtijdige beëindiging van een juridische verbintenis heeft geleid;

ii)      oplegging van een schadevergoeding of andere contractuele sancties heeft geleid, of

iii)      na toetsen en audits of onderzoeken door een ordonnateur, [het Europees bureau voor fraudebestrijding (OLAF)] of de Rekenkamer aan het licht is gekomen;

[...]

2.      Indien er geen definitieve rechterlijke beslissing of, indien van toepassing, geen definitief administratief besluit voorhanden is in de in lid 1, onder c), d), f), g) en h), van dit artikel bedoelde gevallen of in het in lid 1, onder e), van dit artikel bedoelde geval, sluit de bevoegde ordonnateur een in artikel 135, lid 2, genoemde persoon of entiteit uit op basis van een voorlopige juridische kwalificatie van een in die punten bedoeld gedrag, rekening houdend met vastgestelde feiten of andere bevindingen in de aanbeveling van de in artikel 143 bedoelde instantie.

[...]

Tot de in de eerste alinea bedoelde feiten en bevindingen behoren met name:

a)      feiten die zijn vastgesteld in het kader van audits of onderzoeken door het EOM ten aanzien van de lidstaten die deelnemen aan nauwere samenwerking overeenkomstig verordening (EU) 2017/1939[(4)], de Rekenkamer, OLAF of de intern controleur, of enige andere toets, audit of controle uitgevoerd onder verantwoordelijkheid van de bevoegde ordonnateur;

b)      niet-definitieve administratieve besluiten die tuchtmaatregelen kunnen omvatten welke zijn genomen door het bevoegde toezichthoudende orgaan dat verantwoordelijk is voor de verificatie van de toepassing van normen inzake beroepsethiek;

c)      feiten die worden vermeld in besluiten van personen en entiteiten die middelen van de Unie uitvoeren overeenkomstig artikel 62, lid 1, eerste alinea, onder c);

d)      informatie die overeenkomstig artikel 142, lid 2, onder d), wordt doorgegeven door entiteiten die middelen van de Unie uitvoeren overeenkomstig artikel 62, lid 1, eerste alinea, onder b);

e)      besluiten van de Commissie betreffende schending van het mededingingsrecht van de Unie of van een nationale bevoegde instantie betreffende de schending van het mededingingsrecht van de Unie of van het nationale mededingingsrecht.

[...]”

 Richtlijn 2014/24

5.        Artikel 57, lid 4, onder g), van richtlijn 2014/24/EU(5) bepaalt:

„De aanbestedende diensten kunnen elke ondernemer van deelname aan een aanbestedingsprocedure uitsluiten, of daartoe door de lidstaten worden verplicht, indien voldaan is aan één van de volgende voorwaarden:

[...]

g)      wanneer de ondernemer blijk heeft gegeven van aanzienlijke of voortdurende tekortkomingen bij de uitvoering van een wezenlijk voorschrift tijdens een eerdere overheidsopdracht, een eerdere opdracht met een aanbestedende dienst of een eerdere concessieovereenkomst en dit geleid heeft tot vroegtijdige beëindiging van die eerdere opdracht, schadevergoeding of andere vergelijkbare sancties”.

 Voorgeschiedenis van het geding

6.        De voorgeschiedenis van het geding, zoals deze blijkt uit het bestreden arrest, kan worden samengevat als volgt.

7.        Verzoekster in eerste aanleg, TP, heeft op 26 juni 2009 met een partneronderneming een consortiumovereenkomst gesloten om deel te nemen aan een door de Commissie uitgeschreven procedure voor de gunning van een overheidsopdracht voor de uitvoering van werken. Deze opdracht betrof de modernisering van een werk.

8.        De Commissie heeft besloten de opdracht te gunnen aan het door TP en haar partner gevormde consortium. Op 5 oktober 2009 is dienaangaande een overeenkomst gesloten. De werkzaamheden zijn in november 2009 begonnen en twee jaar later, in november 2011, afgerond.

9.        In februari 2012 werden er tekortkomingen in het werk geconstateerd. Op basis van een studie uitgevoerd door de ingenieur die verantwoordelijk was voor de werkzaamheden heeft de partneronderneming namens het consortium reparaties uitgevoerd. Ontevreden over de uitgevoerde reparaties heeft de Commissie het consortium op 17 december 2013 een kennisgeving van voortijdige beëindiging van de overeenkomst gestuurd. Op 14 januari 2014 stuurde het consortium op zijn beurt een kennisgeving van beëindiging van die overeenkomst.

10.      De Commissie en het consortium hebben hun geschil voorgelegd aan een comité voor geschillenbeslechting. Bij beslissing van 3 juli 2014 heeft dit comité verklaard dat de tekortkomingen in het werk waren veroorzaakt door een combinatie van ontwerp- en uitvoeringsfouten, waarvoor zowel de Commissie als het consortium verantwoordelijk was. De Commissie gaf opdracht tot een nieuwe studie van het werk, die op 17 juli 2017 resulteerde in een rapport. Op basis van met name dit rapport heeft de Commissie op 15 september 2017 een arbitrageprocedure ingeleid overeenkomstig de arbitrageregels van de Internationale Kamer van Koophandel (IKK).

11.      Op 11 februari 2020 heeft een onder auspiciën van de IKK ingesteld scheidsgerecht (hierna: „scheidsgerecht”) een gedeeltelijke uitspraak gewezen waarin het vaststelde dat er als gevolg van de werkzaamheden die in het kader van de betwiste overeenkomst waren uitgevoerd, 6757 gebreken waren die onder de gedeelde verantwoordelijkheid van de Commissie (60 %) en het consortium (40 %) vielen. Bij zijn einduitspraak van 19 juli 2022 heeft dit scheidsgerecht het gedrag van het consortium gekwalificeerd als grove nalatigheid en TP en haar partneronderneming gezamenlijk en hoofdelijk veroordeeld om aan de Unie een bedrag te betalen dat overeenkomt met de kosten die nodig waren voor de reparatie van het werk. Tegen de twee uitspraken van het scheidsgerecht is beroep aangetekend.

12.      In februari 2021 heeft de Commissie de zaak voorgelegd aan de krachtens artikel 143 van het Financieel Reglement van 2018 opgerichte interinstitutionele instantie, die onder meer tot taak heeft aanbevelingen te doen over de noodzaak om besluiten tot uitsluiting of oplegging van financiële sancties te nemen in gevallen die haar door de Commissie of andere instellingen en organen van de Unie worden voorgelegd.

13.      Op 1 oktober 2022 heeft de Commissie naar aanleiding van de aanbeveling van deze instantie het litigieuze besluit vastgesteld.

 Litigieus besluit

14.      In dit besluit heeft de Commissie om te beginnen, onder verwijzing naar het consortium, gewezen op de context en de feiten die zijn vastgesteld op basis van de gedeeltelijke en de definitieve arbitrale uitspraak, namelijk dat de verantwoordelijkheid van de opdrachtgever (in casu de Commissie) voor de gebreken 60 % bedroeg en die van haar contractpartij (in casu het consortium) 40 % en dat, gelet op de aanzienlijke omvang van de tekortkomingen van het consortium, het gedrag van TP, als onderdeel van het consortium, onder grove nalatigheid viel. Vervolgens heeft de Commissie bij het litigieuze besluit de argumenten van TP onderzocht en achtereenvolgens afgewezen. Ten slotte heeft zij de feitelijke situatie beoordeeld om vast te stellen dat TP „als onderdeel van het consortium” was tekortgeschoten in de nakoming van de verschillende vermelde contractuele verplichtingen.

15.      De Commissie heeft als bevoegde ordonnateur, gelet op de voor TP geldende verzachtende en verzwarende omstandigheden, derhalve besloten om TP voor een periode van twee jaar uit te sluiten van deelname aan aanbestedingsprocedures die onder het Financieel Reglement van 2018 vallen en van selectie voor de uitvoering van middelen van de Unie, alsook van procedures voor het plaatsen van opdrachten die worden gefinancierd uit het 11e Europees Ontwikkelingsfonds op basis van verordening 2018/1877, omdat zij blijk heeft gegeven van aanzienlijke tekortkomingen in de nakoming van de voornaamste verplichtingen die verband houden met de uitvoering van een uit de Uniebegroting gefinancierde overeenkomst, hetgeen heeft geleid tot de voortijdige beëindiging van die overeenkomst.

 Bestreden arrest

16.      Bij verzoekschrift, neergelegd ter griffie van het Gerecht op 13 december 2022, heeft TP beroep ingesteld tot nietigverklaring van het litigieuze besluit, tot vergoeding van de geleden schade en tot verwijzing van de Commissie in de kosten. TP heeft ter ondersteuning van haar vordering drie middelen aangevoerd. Bij het bestreden arrest heeft het Gerecht het eerste middel van TP aanvaard en het litigieuze besluit nietig verklaard, waarbij het heeft geoordeeld dat het niet nodig was de twee andere middelen van het beroep te onderzoeken.

17.      Verzoekster betoogde in het kader van haar eerste middel in het bijzonder dat artikel 136, lid 1, onder e), van het Financieel Reglement van 2018 de bevoegde ordonnateur verplichtte om het gedrag van de betrokken persoon of entiteit individueel te onderzoeken, hetgeen de Commissie in casu niet heeft gedaan.

18.      Het Gerecht heeft om te beginnen aangegeven dat het in twee stappen op dit argument zou ingaan.(6) Vervolgens is het Gerecht als eerste stap overgegaan tot de letterlijke, contextuele en teleologische uitlegging van deze bepaling en heeft het geoordeeld dat er geen automatisch verband bestond tussen de vaststelling door de voor de overeenkomst bevoegde rechter (in casu het scheidsgerecht) van niet-nakoming van de contractuele verplichtingen enerzijds en de vaststelling van een uitsluitingsbesluit door de bevoegde ordonnateur (in casu de Commissie) anderzijds.(7) Ten slotte heeft het Gerecht als tweede stap onderzocht of er een verplichting bestond om het gedrag van de betrokken persoon individueel te onderzoeken alvorens een besluit tot uitsluiting vast te stellen, en is het tot de slotsom gekomen dat dit het geval was.(8) In casu heeft het Gerecht geoordeeld dat de Commissie, zoals zij ter terechtzitting had erkend, zich in het litigieuze besluit enkel heeft gebaseerd op de hoofdelijke aansprakelijkheid van verzoekster als lid van het consortium, zonder rekening te houden met haar individuele gedrag en zonder de individuele aansprakelijkheid van elk van de medecontractanten te onderzoeken.(9)

 Procedure bij het Hof en conclusies van partijen

19.      Bij akte, neergelegd ter griffie van het Hof op 28 februari 2025, heeft de Commissie hogere voorziening ingesteld tegen het bestreden arrest. Zij verzoekt het Hof het bestreden arrest te vernietigen en het geding zelf af te doen door het beroep tot nietigverklaring van het litigieuze besluit overeenkomstig haar verweerschrift te verwerpen. Subsidiair verzoekt zij het Hof om de zaak terug te verwijzen naar het Gerecht voor een onderzoek van de twee andere middelen van het beroep tot nietigverklaring. Zij verzoekt TP te verwijzen in de volledige kosten van de onderhavige procedure en van de procedure bij het Gerecht.

20.      TP verzoekt het Hof om de hogere voorziening af te wijzen en de Commissie te verwijzen in de volledige kosten van de onderhavige procedure.

 Analyse

21.      Ter ondersteuning van haar hogere voorziening voert de Commissie twee middelen aan.(10) In het kader van haar eerste middel, het enige middel dat in deze conclusie wordt onderzocht, betoogt de Commissie dat de uit het bestreden arrest voortvloeiende redenering van het Gerecht in twee stappen ertoe heeft geleid dat het Gerecht blijk heeft gegeven van een onjuiste rechtsopvatting bij de uitlegging van artikel 136, lid 1, onder e), van het Financieel Reglement van 2018. Zij betoogt ten eerste dat deze bepaling niet belet dat haar besluit tot uitsluiting hoofdzakelijk of zelfs uitsluitend is gebaseerd op de vaststellingen van het scheidsgerecht (eerste stap). Ten tweede betwist zij dat de bevoegde ordonnateur verplicht is om het gedrag van de betrokken entiteit individueel te onderzoeken alvorens een uitsluitingsbesluit vast te stellen wanneer er binnen het contracterende consortium hoofdelijke aansprakelijkheid bestaat (tweede stap).

22.      Ik zal deze twee argumenten van de Commissie achtereenvolgens analyseren.

 Gevolgen van de vaststellingen van de voor de overeenkomst bevoegde rechter voor het uitsluitingsbesluit: geen automatisch gevolg

23.      Inleidend moet erop gewezen worden dat de regels die gelden voor door de instellingen, organen, instanties of agentschappen van de Unie geplaatste overheidsopdrachten, niet alleen voortvloeien uit het contractuele kader dat volgt uit de overeenkomst tussen de aanbestedende dienst en de marktdeelnemer, maar ook uit het administratieve kader dat wordt gevormd door de bepalingen van het Financieel Reglement van 2018.

24.      Zo kan de bevoegde ordonnateur van de aanbestedende instelling (in casu de Commissie) tijdens het bestaan van de contractuele verbintenis tussen die instelling en haar medecontractant krachtens het Financieel Reglement van 2018 in bepaalde omstandigheden een besluit tot uitsluiting nemen ten aanzien van een persoon of entiteit die een risico vormt voor de financiële belangen van de Unie. Deze wordt dan opgenomen in de lijst van personen of entiteiten die zijn uitgesloten van uit de begroting van de Unie gefinancierde opdrachten.(11)

25.      Het betoog van de Commissie werpt de vraag op naar de verhouding tussen het contractuele kader enerzijds en het administratieve kader dat voortvloeit uit het op het uitsluitingsbesluit van toepassing zijnde Financieel Reglement van 2018 anderzijds.

26.      Hoewel de Commissie lijkt te erkennen dat de bevoegde ordonnateur de feiten juridisch moet kwalificeren, stelt zij in wezen dat deze kwalificatie, anders dan het Gerecht heeft geoordeeld, automatisch kan voortvloeien uit de beslissing van de voor de overeenkomst bevoegde rechter.

27.      Dit betoog moet mijns inziens worden verworpen voor zover het de bevoegde ordonnateur zou toestaan om de betrokken tekortkomingen niet individueel te onderzoeken.

28.      Het is juist dat beide rechtskaders, het contractuele en het administratieve, niet losstaan van elkaar, aangezien het uitsluitingsbesluit met name wordt vastgesteld wanneer de betrokken persoon of entiteit zich in de situatie bevindt als bedoeld in artikel 136, lid 1, onder e), van het Financieel Reglement van 2018, waarin deze „aanzienlijk is tekortgeschoten in de nakoming van belangrijke verplichtingen bij de uitvoering van een uit de begroting gefinancierde juridische verbintenis”. In deze context kunnen de feitelijke vaststellingen van de voor de overeenkomst bevoegde rechter betreffende niet-nakoming van contractuele verplichtingen leiden tot de vaststelling door de bevoegde ordonnateur van een besluit tot uitsluiting op grond van het Financieel Reglement van 2018.(12) In zoverre bestaat er een nauw verband tussen niet-nakoming van de overeenkomst en de administratieve uitsluitingsmaatregel. Dit wordt overigens niet betwist.

29.      Dit verband heeft echter niet tot gevolg dat de vaststellingen van de voor de overeenkomst bevoegde rechter automatisch leiden tot een uitsluitingsbesluit, en wel om de volgende redenen.

30.      Ten eerste verwijst de tekst van artikel 136, lid 1, onder e), van het Financieel Reglement van 2018 naar „aanzienlijk” tekortschieten in de nakoming van „belangrijke” verplichtingen door de betrokken medecontractant. Hieruit volgt dat niet elke niet-nakoming van een overeenkomst die heeft geleid tot voortijdige beëindiging daarvan of tot oplegging van een forfaitaire of contractuele schadevergoeding, noodzakelijkerwijs voldoet aan de voorwaarden voor toepassing van een uitsluitingsbesluit. De beoordelingsmarge van de ordonnateur die bevoegd is om een uitsluitingsbesluit vast te stellen, kan niet worden ontkend en betreft niet alleen de contractuele verplichting in kwestie, die „belangrijk” moet zijn, maar ook de betrokken niet-nakoming van de overeenkomst, die „aanzienlijk” moet zijn.(13)

31.      In dit verband wijs ik erop dat de contractuele sanctie (voortijdige beëindiging van de overeenkomst en/of betaling van schadevergoeding) en de uitsluiting, een administratieve sanctie, niet hetzelfde doel nastreven, aangezien de eerste tot doel heeft om de niet-nakoming door de marktdeelnemer van zijn verbintenissen jegens zijn medecontractant te bestraffen, terwijl de tweede tot doel heeft om de financiële belangen van de Unie te beschermen. In geval van betwisting zijn de gronden van de vorderingen en de middelen die kunnen worden aangevoerd bij de voor de overeenkomst bevoegde rechter enerzijds en bij de rechter die de rechtmatigheid van de uitsluiting toetst anderzijds, niet dezelfde.(14) Dit verschil in de juridische aard en in de doelstellingen van de twee maatregelen betekent dat de bevoegde ordonnateur de regels van het overeenkomstenrecht moet loslaten om zijn eigen beoordeling te verrichten in het licht van de doelstelling van bescherming van de Uniebegroting.

32.      Zoals het Gerecht in punt 41 van het bestreden arrest heeft aangegeven, vormen deze uit het Financieel Reglement van 2018 voortvloeiende voorwaarden, die verschillen van de voorwaarden die gelden voor de overeenkomst, dus de grondslag voor de beoordelingsmarge van de bevoegde ordonnateur om de betrokken feiten anders te kwalificeren dan de voor de overeenkomst bevoegde rechter heeft gedaan.

33.      Ten tweede vloeit het ontbreken van een automatisch verband tussen de vaststelling, door de voor de overeenkomst bevoegde rechter, van de niet-nakoming van de contractuele verplichtingen en de vaststelling van een uitsluitingsbesluit door de bevoegde ordonnateur ook voort uit de context van artikel 136, lid 1, van het Financieel Reglement van 2018.

34.      In overweging 76 van dat reglement staat namelijk te lezen: „De mogelijkheid om besluiten inzake uitsluitingen te nemen of financiële sancties op te leggen staat los van de mogelijkheid om contractuele sancties, zoals vooraf gefixeerde schadevergoedingen, toe te passen.”(15)

35.      Bovendien moet de bevoegde ordonnateur overeenkomstig artikel 136, lid 2, van het Financieel Reglement van 2018 bij gebreke van een definitief vonnis, zoals in casu, de situatie beoordelen „rekening houdend met” vastgestelde feiten of andere bevindingen in de aanbeveling van de in artikel 143 van dat reglement bedoelde instantie.

36.      Zoals het Gerecht in punt 46 van het bestreden arrest heeft benadrukt, verschilt de formulering van artikel 136, lid 1, onder e), van het Financieel Reglement van 2018 overigens van die van de punten b), c), d), f), g) en h) van die bepaling, aangezien onder e) rechtstreeks wordt verwezen naar het betrokken gedrag en niet naar de rechterlijke beslissing of het administratieve besluit waarbij een andere instantie dan de bevoegde ordonnateur, bijvoorbeeld de voor de overeenkomst bevoegde rechter, dat gedrag eerder heeft gekwalificeerd.

37.      Dit verschil in benadering bevestigt dat de kwalificatie die in het kader van de overeenkomst heeft plaatsgevonden weliswaar een van de in aanmerking te nemen factoren is, maar de bevoegde ordonnateur, die zijn beoordelingsmarge behoudt in het kader van de vaststelling van het uitsluitingsbesluit, niet automatisch kan binden.

38.      Ik voeg hieraan toe dat overeenkomstig artikel 136, lid 3, van het Financieel Reglement van 2018 de bevoegde ordonnateur het uitsluitingsbesluit vaststelt met inachtneming van het evenredigheidsbeginsel, waarbij met name rekening wordt gehouden met verzwarende of verzachtende omstandigheden, die bijvoorbeeld verband houden met de ernst van de situatie, de tijd die is verstreken sinds de vaststelling van het betrokken gedrag, de duur ervan, de eventuele herhaling ervan, het al dan niet opzettelijke karakter ervan, de betrokken bedragen en de medewerking van de betrokken persoon. De beoordelingsmarge van de bevoegde ordonnateur wordt dus noodzakelijkerwijs uitgeoefend overeenkomstig het evenredigheidsbeginsel, hetgeen het door de Commissie gestelde automatische verband uitsluit.(16)

39.      Ook andere leden van artikel 136 van het Financieel Reglement van 2018 impliceren dat de bevoegde ordonnateur een beoordelingsmarge heeft. Zo bepaalt artikel 136, lid 5, dat in geval van een „ernstige en imminente dreiging voor de financiële belangen van de Unie” kan worden besloten tot voorlopige uitsluiting zonder aanbeveling van de in artikel 143 van dat reglement bedoelde instantie, hetgeen betekent dat die dreiging moet worden beoordeeld. Evenzo voorziet artikel 136, leden 6 en 7, in gevallen waarin geen uitsluitingsbesluit wordt vastgesteld, en met name het geval waarin de betrokken persoon of entiteit corrigerende maatregelen heeft genomen, hetgeen impliceert dat de bevoegde ordonnateur ter zake van zijn beoordelingsmarge gebruikmaakt.

40.      Hieruit volgt dat de context van artikel 136, lid 1, onder e), van het Financieel Reglement van 2018 steun biedt voor het bestaan van een beoordelingsmarge van de bevoegde ordonnateur en voor het ontbreken van een automatisch verband tussen de vaststellingen van de voor de overeenkomst bevoegde rechter en het uitsluitingsbesluit.

41.      Ik ben van mening dat aan deze slotsom niet wordt afgedaan door het betoog van de Commissie dat het onderzoek van het contractuele gedrag van de partijen bij de overeenkomst essentieel is en dat de bevoegde ordonnateur altijd verplicht is om zijn uitsluitingsbesluit te motiveren, ongeacht of de aangevoerde grond niet-nakoming van contractuele verplichtingen dan wel een andere in artikel 136, lid 1, van het Financieel Reglement van 2018 genoemde grond is. Mijns inziens zijn deze elementen namelijk geenszins onverenigbaar met de beoordelingsmarge van de ter zake bevoegde ordonnateur, in het bijzonder om te bepalen of er sprake is van „aanzienlijk” tekortschieten in de nakoming van contractuele verplichtingen en of het tekortschieten betrekking heeft op „belangrijke” verplichtingen. Het feit dat hij zijn uitsluitingsbesluit op dit punt moet motiveren, ligt juist in de lijn van zijn beoordelingsmarge, het gebruik waarvan hij met redenen moet omkleden in verband met een eventueel beroep. In het bijzonder kan niet worden uitgesloten dat een bevoegde ordonnateur van oordeel is dat de tekortkomingen bij de nakoming van de overeenkomst die door de voor de overeenkomst bevoegde rechter zijn vastgesteld, niet van dien aard zijn dat zij tot uitsluiting moeten leiden, of dat zij verjaard zijn, of dat deze tekortkomingen aan een andere entiteit kunnen worden toegerekend, of dat de verantwoordelijke entiteit ondertussen maatregelen heeft genomen op grond waarvan kan worden aangenomen dat zij geen of niet langer een risico voor de begroting van de Unie vormt. Tot slot is deze uitlegging ook in overeenstemming met het door de Commissie aangevoerde beginsel van behoorlijk bestuur, dat voor de bevoegde instelling de verplichting inhoudt om alle relevante gegevens van het geval zorgvuldig en onpartijdig te onderzoeken.

42.      In deze context kunnen of moeten de feitelijke vaststellingen van de voor de overeenkomst bevoegde rechter weliswaar door de bevoegde ordonnateur in aanmerking worden genomen bij de juridische kwalificatie van het in artikel 136, lid 1, onder e), van het Financieel Reglement van 2018 bedoelde gedrag, maar is het aan laatstgenoemde om het betrokken gedrag te beoordelen in het licht van het specifieke kader van dit reglement en de specifieke doelstellingen ervan. Ik zie niet in hoe dit, zoals de Commissie betoogt, de bevoegde ordonnateur „een te zware bewijslast” zou opleggen, aangezien het niet gaat om het leveren van bewijs maar om het verrichten van een onafhankelijke beoordeling op basis van eerder vastgestelde vaststellingen of feiten.

43.      Wat ten derde de teleologische en historische uitlegging van artikel 136, lid 1, onder e), van het Financieel Reglement van 2018 betreft, betoogt de Commissie subsidiair dat de onjuiste uitlegging van het Gerecht met betrekking tot het ontbreken van een automatisch verband tussen de vaststelling van niet-nakoming van de overeenkomst en de vaststelling door de bevoegde ordonnateur van een uitsluitingsbesluit, ook voortvloeit uit de onjuiste vaststelling dat de Uniewetgever een autonoom sanctiestelsel heeft willen invoeren en zich dus op het standpunt heeft gesteld dat uitsluitingssituaties gelijkgesteld konden worden met sancties.

44.      Ik herinner eraan dat het Gerecht in het kader van zijn historische en teleologische uitlegging van de betrokken bepaling heeft geoordeeld dat de Uniewetgever van meet af aan een autonoom sanctiestelsel heeft willen invoeren, dat in de loop der tijd en met name bij de vaststelling van het Financieel Reglement van 2018 is gehandhaafd en verder is ontwikkeld.(17) Volgens het Gerecht kan echter „niet worden uitgegaan van een automatisch verband tussen, enerzijds, de vaststelling door een andere autoriteit dan de bevoegde ordonnateur van een fout waarvan het bestaan in een nationale of uniale wetgeving is voorzien en, anderzijds, de vaststelling door de bevoegde ordonnateur van een uitsluitingsmaatregel op grond van een bij het Financieel Reglement van 2018 ingevoerd autonoom sanctiestelsel”.(18) Het voegt daaraan toe dat het autonome sanctiestelsel waarin dat reglement voorziet van meet af aan specifieke doelstellingen van algemeen belang nastreeft, die losstaan van de goede uitvoering van de overeenkomst of de bescherming en schadeloosstelling van de partijen bij de overeenkomst die een regeling inzake contractuele aansprakelijkheid beoogt te waarborgen. Het Gerecht komt tot de slotsom dat dit verschil tussen de doelstellingen van het bij het Financieel Reglement van 2018 ingevoerde sanctiestelsel en die van een regeling inzake contractuele aansprakelijkheid bevestigt dat er geen sprake is van een automatisch verband.(19)

45.      Het komt mij voor dat zelfs in geval van bedenkingen bij de door het Gerecht gehanteerde en door de Commissie betwiste formuleringen, de redenering van het Gerecht moet worden gevolgd.

46.      Er is namelijk discussie mogelijk over de vraag of de Uniewetgever met het Financieel Reglement van 2018 de kwalificatie van een uitsluitingsbesluit als „sanctie”, gebruikt voor uitsluitingsbesluiten in verordening (EU, Euratom) nr. 966/2012(20), zoals gewijzigd bij verordening (EU, Euratom) 2015/1929(21), heeft willen handhaven. In dit verband merk ik op dat, zoals de Commissie heeft benadrukt, in verordening nr. 966/2012, zoals gewijzigd bij verordening 2015/1929, voor een uitsluitingsbesluit de uitdrukking „administratieve sanctie” werd gebruikt.(22) Dit is echter niet langer het geval in het Financieel Reglement van 2018, dat de regels voor de opstelling en uitvoering van de Uniebegroting actualiseert en vereenvoudigt.(23)

47.      Met zijn redenering wil het Gerecht echter aantonen dat de uitsluitingsregeling waarin het Financieel Reglement van 2018 voorziet van meet af aan specifieke doelstellingen van algemeen belang nastreeft, die losstaan van de goede uitvoering van de overeenkomst of de bescherming en schadeloosstelling van de partijen bij de overeenkomst die een regeling inzake contractuele aansprakelijkheid beoogt te waarborgen. Deze redenering moet worden beaamd.

48.      De door de Commissie aangevoerde fout bij de kwalificatie van de uitsluitingsbesluiten als autonoom „sanctiestelsel” lijkt mij dan ook geen ter zake dienend argument om aan te tonen dat het Gerecht blijk heeft gegeven van een onjuiste opvatting wat de vaststelling betreft dat er geen automatisch verband bestaat tussen de vaststellingen van de voor de overeenkomst bevoegde rechter en het uitsluitingsbesluit.

49.      Uit het voorgaande volgt dat, ook al bestaat er een bepaalde samenhang tussen de uitsluitingsregeling die voortvloeit uit het Financieel Reglement van 2018 en het contractuele kader, op grond daarvan geen automatisch verband kan worden vastgesteld tussen de vaststellingen van de voor de overeenkomst bevoegde rechter en het uitsluitingsbesluit.

 Verplichting om het gedrag van de betrokken persoon individueel te onderzoeken

50.      In het kader van de tweede stap van zijn redenering heeft het Gerecht artikel 136, lid 1, onder e), van het Financieel Reglement van 2018 uitgelegd en is het tot de slotsom gekomen dat de bevoegde ordonnateur een individueel en concreet onderzoek moest verrichten. Het heeft zich ten eerste gebaseerd op een analogie met het arrest HSC Baltic e.a.(24), dat is gewezen in het kader van richtlijn 2014/24, voor zijn oordeel dat de verplichting om het gedrag van de betrokken persoon concreet en individueel te beoordelen a fortiori gold in het kader van de toepassing van het Financieel Reglement van 2018 door de instellingen en organen van de Unie(25). Ten tweede heeft het in de punten 72 tot en met 73 van het bestreden arrest geoordeeld dat deze verplichting des te noodzakelijker was in het licht van het algemene beginsel dat straffen persoonlijk zijn, aangezien het Hof de sanctie van uitsluiting in het arrest Vialto Consulting/Commissie(26) als hoofdzakelijk punitief had aangemerkt. Ten derde heeft het Gerecht daaraan toegevoegd dat de betrokken instelling of het betrokken orgaan de door elk van de deelnemers verrichte diensten kon identificeren om de individuele aansprakelijkheid van elk van hen te bepalen in het licht van de sanctieregeling van het Financieel Reglement van 2018, die losstaat van hun eventuele hoofdelijke contractuele aansprakelijkheid.(27)

51.      De Commissie betwist deze tweede stap van de redenering van het Gerecht in drie opzichten. Ten eerste betwist zij de relevantie van de analogie met het arrest HSC Baltic. Ten tweede betoogt zij dat de hoofdelijke aansprakelijkheid ertoe strekt de belangen van de aanbestedende dienst te beschermen, dat zij de individuele aansprakelijkheid van TP niet uitsluit en dat de uitlegging van het Gerecht de bevoegde ordonnateur belet om naar behoren rekening te houden met de aansprakelijkheid van de medecontractanten. Ten derde voert zij aan dat het Gerecht het uitsluitingsbesluit ten onrechte als strafrechtelijke sanctie heeft aangemerkt.

 Relevantie van de analogie met het arrest HSC Baltic

52.      In de eerste plaats betwist de Commissie de punten 64 tot en met 71 van het bestreden arrest, waarin het Gerecht artikel 136, lid 1, onder e), van het Financieel Reglement van 2018 heeft uitgelegd naar analogie met artikel 57, lid 4, onder g), van richtlijn 2014/24. Volgens de Commissie komen het rechtskader en de feiten van de onderhavige zaak en die van de zaak die heeft geleid tot het arrest HSC Baltic niet met elkaar overeen. Zij wijst op het verschil tussen de criteria die de bevoegde ordonnateur gebruikt voor de toepassing van artikel 136, lid 1, onder e), van het Financieel Reglement van 2018, en de criteria die nationale autoriteiten volgen krachtens de relevante nationale regels tot omzetting van artikel 57, lid 4, onder g), van richtlijn 2014/24, daar deze richtlijn slechts voorziet in een kaderregeling die in de nationale wetgevingen moet worden omgezet.

53.      Dit argument overtuigt mij niet.

54.      Het is inderdaad waar dat het rechtskader en de feiten van de onderhavige zaak in hogere voorziening en die van de zaak die heeft geleid tot het arrest HSC Baltic van elkaar verschillen. De regels die van toepassing zijn op de uitsluiting van marktdeelnemers van procedures voor het plaatsen van overheidsopdrachten door de autoriteiten van de lidstaten, vloeien voort uit in nationaal recht om te zetten richtlijnen, en met name uit richtlijn 2014/24 die aan de orde was in de zaak die heeft geleid tot het arrest HSC Baltic(28), in tegenstelling tot het Financieel Reglement van 2018, dat de door de instellingen van de Unie geplaatste overheidsopdrachten regelt.

55.      Dit neemt niet weg dat het in beide gevallen gaat om een rechtscorpus dat van toepassing is op overheidsopdrachten en op de regels inzake uitsluiting van aanbestedingsprocedures. Bovendien zijn de twee betrokken bepalingen vergelijkbaar en verwijzen zij naar dezelfde begrippen.(29) Zij hebben als gemeenschappelijk doel om het voor de aanbestedende diensten mogelijk te maken om marktdeelnemers van deelname aan een aanbestedingsprocedure uit te sluiten wanneer zij onbetrouwbaar zijn. Voorts verwijzen bepaalde overwegingen van het Financieel Reglement van 2018 uitdrukkelijk naar richtlijn 2014/24.(30)

56.      Bijgevolg ben ik van mening dat de door het Gerecht bij de uitlegging van artikel 136, lid 1, onder e), van het Financieel Reglement van 2018 verrichte analogie met de rechtspraak over soortgelijke bepalingen van artikel 57, lid 4, onder g), van richtlijn 2014/24, moet worden aanvaard teneinde de samenhang van het Unierecht en de eerbiediging van de door de Uniewetgever op dit gebied nagestreefde doelstellingen te waarborgen.(31)

57.      In het arrest HSC Baltic heeft het Hof geoordeeld dat bij omzetting van richtlijn 2014/24 in nationaal recht in acht moet worden genomen dat een ondernemer in geval van beëindiging van een opdracht wegens aanzienlijke of voortdurende tekortkomingen bij de uitvoering ervan, niet automatisch als onbetrouwbaar kon worden aangemerkt en niet tijdelijk kon worden uitgesloten zonder dat zijn gedrag vooraf „concreet en individueel” was beoordeeld, rekening houdend met alle relevante gegevens, met name die welke door die ondernemer werden aangevoerd om een dergelijke kwalificatie te weerleggen.(32)

58.      Ik ben dan ook van mening dat het Gerecht daaruit terecht heeft afgeleid dat „[d]eze verplichting om het gedrag van de betrokken persoon concreet en individueel te beoordelen in het licht van alle relevante factoren, die een lidstaat in zijn wetgeving moet opnemen ondanks de beoordelingsmarge die hij heeft om richtlijn 2014/24 om te zetten, [...] des te wezenlijker [is] in de context van de toepassing van [het] Financieel Reglement [van] 2018 door de instellingen en organen van de Unie”.(33)

59.      Ik voeg hieraan toe dat, los van de door het Gerecht verrichte analogie, het evenredigheidsbeginsel van toepassing is op uitsluitingen(34) en de bevoegde ordonnateur bij de vaststelling van een uitsluitingsbesluit verplicht om de houding van de betrokken marktdeelnemer of entiteit concreet en individueel te beoordelen op basis van alle relevante gegevens(35).

60.      Gelet op het voorgaande ben ik van mening dat het Gerecht geen blijk heeft gegeven van een onjuiste rechtsopvatting door een analogie te maken met het arrest HSC Baltic en door te oordelen dat de bevoegde ordonnateur het gedrag van de betrokken persoon concreet en individueel moet beoordelen alvorens hem op grond van artikel 136, lid 1, onder e), van het Financieel Reglement van 2018 uit te sluiten, hetgeen ook voortvloeit uit het evenredigheidsbeginsel.

 Gevolg van de hoofdelijke juridische aansprakelijkheid van de leden van een combinatie waarmee de overeenkomst is gesloten

61.      In de tweede plaats betoogt de Commissie in wezen dat artikel 136, lid 1, onder e), van het Financieel Reglement van 2018 van toepassing is op situaties waarin medecontractanten hoofdelijk aansprakelijk zijn voor de uitvoering van de overeenkomst, zonder dat de bevoegde ordonnateur een onderscheid hoeft te maken tussen de juridische verbintenissen van elk van de partners van het consortium waarmee de overeenkomst is gesloten.(36) De Commissie benadrukt dat deze hoofdelijke aansprakelijkheid ertoe strekt de belangen van de aanbestedende dienst te beschermen en de individuele aansprakelijkheid van TP niet uitsluit. Zij wijst er ook op dat het vaststellen van de individuele aansprakelijkheid van de twee partners bij de overeenkomst impliceert dat er een specifiek onderscheid wordt gemaakt tussen hun respectieve taken, hetgeen de interne organisatie van die partners betreft en niet onder de bevoegde ordonnateur valt.

62.      Dit argument moet mijns inziens worden afgewezen.

63.      Zoals de Commissie stelt, is artikel 136, lid 1, onder e), van het Financieel Reglement van 2018 inderdaad van toepassing op situaties waarin de medecontractanten hoofdelijk aansprakelijk zijn voor de uitvoering van de overeenkomst en sluit deze hoofdelijke aansprakelijkheid de individuele aansprakelijkheid van een lid van de combinatie niet uit.

64.      De in het contractuele kader geldende hoofdelijkheid, die ertoe kan strekken de belangen van de aanbestedende dienst te beschermen, mag in het administratieve kader van een door een bevoegde ordonnateur op grond van het Financieel Reglement van 2018 vastgestelde uitsluiting echter niet leiden tot ontheffing van de verplichting van die ordonnateur om het gedrag van de persoon op wie de uitsluiting betrekking heeft, individueel te onderzoeken.

65.      De hoofdelijke aansprakelijkheid op contractueel gebied staat immers los van de individuele aansprakelijkheid van elk van de ondernemers van een combinatie, in casu een consortium, die tot de vaststelling van een uitsluitingsbesluit kan leiden. In het bijzonder hoeven ondernemers die een combinatie vormen, niet dezelfde functies en verplichtingen te hebben. Dit blijkt duidelijk uit de consortiumovereenkomst die in casu aan de orde is. Ook kan er sprake zijn van ernstiger tekortkomingen van de kant van een van de ondernemers, die een grotere individuele aansprakelijkheid of een aaneenschakeling van in grootte variërende individuele aansprakelijkheden rechtvaardigen. De bevoegde ordonnateur moet dus nagaan of ten aanzien van elk van de betrokken ondernemers individueel is voldaan aan de juridische voorwaarden van artikel 136, lid 1, onder e), van het Financieel Reglement van 2018, alvorens een uitsluitingsbesluit vast te stellen.

66.      In dit verband kan de bevoegde ordonnateur, zoals het Gerecht in de punten 76 en 77 van het bestreden arrest heeft opgemerkt, in beginsel de betrokken entiteiten verzoeken om toezending van de benodigde documenten aan de hand waarvan hij het individuele gedrag van elk van de leden van een combinatie kan beoordelen en kan hij eisen dat de door elk van de deelnemers verrichte diensten kunnen worden geïdentificeerd teneinde in voorkomend geval de individuele aansprakelijkheid van elk van hen te bepalen. Deze overwegingen van het Gerecht worden gestaafd door artikel 136, lid 1, onder e), iii), van het Financieel Reglement van 2018, dat bepaalt dat tekortkomingen aan het licht kunnen zijn gekomen na „onderzoeken door een ordonnateur”.

67.      De rechtspraak van het Hof inzake overheidsopdrachten die door de aanbestedende diensten van de lidstaten worden geplaatst, bevestigt deze benadering mutatis mutandis.

68.      Zoals in punt 67 van het bestreden arrest in herinnering is gebracht, heeft het Hof in het arrest HSC Baltic namelijk geoordeeld dat het een lidstaat vrijstaat om, binnen de manoeuvreerruimte waarover hij beschikte voor de omzetting van richtlijn 2014/24, te voorzien in een vermoeden dat iedere ondernemer die juridisch gezien verantwoordelijk is voor de goede uitvoering van een overheidsopdracht, tijdens de uitvoering daarvan heeft bijgedragen tot het ontstaan of het voortbestaan van de aanzienlijke of voortdurende tekortkomingen die hebben geleid tot de beëindiging van die opdracht. Het Hof heeft evenwel verduidelijkt dat wanneer die opdracht was gegund aan een combinatie van ondernemers, wier individueel aandeel in die tekortkomingen en in de eventuele inspanningen om deze te verhelpen niet noodzakelijkerwijs identiek was, een eventueel in nationaal recht vastgesteld vermoeden – wil het geen afbreuk doen aan de wezenlijke kenmerken van deze uitsluitingsgrond noch aan het evenredigheidsbeginsel – weerlegbaar moest zijn. Volgens het Hof moet „[l]os van de hoofdelijke juridische aansprakelijkheid van de leden van een dergelijke combinatie [...] de toepassing van de in artikel 57, lid 4, onder g), van richtlijn 2014/24 bedoelde facultatieve uitsluitingsgrond [...] gegrond zijn op het foutieve of nalatige karakter van dat individuele gedrag”.(37)

69.      Ook heeft het Hof geoordeeld dat wanneer een ondernemer die deel uitmaakt van een combinatie zich schuldig heeft gemaakt aan een onjuiste verklaring bij de verstrekking van inlichtingen die zijn vereist om ten aanzien van die combinatie te controleren of er geen sprake is van uitsluitingsgronden en of is voldaan aan de selectiecriteria, zonder dat zijn partners kennis hadden van deze onjuiste verklaring, het niet mogelijk was om tegen alle leden van de combinatie een maatregel tot uitsluiting van alle aanbestedingsprocedures te nemen.(38) In het arrest Klaipėdos heeft het Hof hieraan toegevoegd dat bij het uitsluitingsbesluit de aandacht voor het evenredigheidsbeginsel „nog groter [moet] zijn wanneer de uitsluiting [...] aan de inschrijver wordt opgelegd voor een schending die hem niet kan worden verweten maar is begaan door een entiteit op de draagkracht waarvan hij een beroep wil doen en waarover hij geen controle heeft”.(39)

70.      Deze individuele benadering, zelfs in geval van een combinatie van ondernemers of hoofdelijke aansprakelijkheid, wordt tevens bevestigd door artikel 136, lid 6, onder a), van het Financieel Reglement van 2018, dat bepaalt dat de bevoegde ordonnateur rekening moet houden met corrigerende maatregelen die door een persoon of entiteit zijn genomen en zijn of haar betrouwbaarheid afdoende kunnen aantonen.(40) Het is echter niet uitgesloten dat in het geval van een combinatie of een consortium slechts één persoon corrigerende maatregelen neemt en dus alleen hij zijn betrouwbaarheid kan aantonen, terwijl dit niet geldt voor de andere leden van de combinatie.(41)

71.      Alleen een individuele beoordeling van de uitsluitingsmaatregel kan dus waarborgen dat het evenredigheidsbeginsel in acht wordt genomen, ondanks de contractuele hoofdelijkheid binnen een consortium als het onderhavige. Op dit punt moet het bestreden arrest mijns inziens dan ook worden bevestigd.

 Juridische aard van de uitsluiting

72.      In de derde plaats heeft het Gerecht, ter bevestiging van zijn redenering met betrekking tot de verplichting om het gedrag van de betrokken persoon concreet en individueel te beoordelen, verwezen naar het „punitieve” karakter van de „sanctie van uitsluiting” en naar het „algemene beginsel dat straffen persoonlijk zijn”.(42)

73.      De Commissie betoogt dat de uitsluitingsmaatregel niet kan worden beschouwd als een repressieve maatregel en zelfs niet als een sanctie.

74.      Aangezien de door het Gerecht in de punten 72 en 73 van het bestreden arrest gebruikte bewoordingen verwijzen naar het bestaan van een sanctie van strafrechtelijke aard, moet ten eerste worden onderzocht of in dit verband een onjuiste rechtsopvatting moet worden vastgesteld en ten tweede wat de gevolgen van die vaststelling zijn.

–       Juridische kwalificatie van de uitsluiting

75.      Enerzijds ben ik, anders dan de Commissie, van mening dat de uitsluitingsmaatregel als een „sanctie” kan worden aangemerkt.

76.      Zoals de Commissie benadrukt, met name op basis van de ontstaansgeschiedenis van de verschillende versies van het Financieel Reglement van 2018, stelt artikel 136, lid 1, van dat reglement inderdaad de verschillende uitsluitingscriteria vast zonder de uitsluitingsmaatregel als een sanctie aan te merken. Artikel 138 van dat reglement gebruikt echter de woorden „financiële sancties” die kunnen worden opgelegd als alternatief voor een uitsluitingsbesluit dat onevenredig zou blijken te zijn in het licht van de criteria van artikel 136, lid 3, van dat reglement. Een maatregel die uitdrukkelijk als een „sanctie” wordt aangemerkt, kan dus in de plaats treden van de uitsluitingsmaatregel. Daarom ben ik van mening dat niet kan worden uitgesloten dat deze uitsluitingsmaatregel zelf ook als een „sanctie” kan worden aangemerkt.

77.      Bovendien ontneemt een uitsluitingsmaatregel, die weliswaar tot doel heeft om de financiële belangen van de Unie te beschermen, de betrokkene het recht om deel te nemen aan een procedure voor de gunning van een overheidsopdracht van de Europese Unie, en kan in die zin als een sanctie worden aangemerkt.(43)

78.      Ik voeg hieraan toe dat het administratieve karakter van de uitsluiting(44) niet betekent dat het niet om een sanctie kan gaan. Deze maatregel maakt volgens mij namelijk deel uit van de stroom aan administratieve sancties, die niet duidelijk zijn gedefinieerd(45), maar waarvan het aantal zich in het Unierecht aanzienlijk heeft uitgebreid naarmate de Unie haar eigen normen heeft ontwikkeld(46). Een doeltreffend bestuurlijk optreden vereist namelijk een palet aan maatregelen (boete, verbeurdverklaring, uitsluiting van steunregelingen, beroepsverbod, bevriezing van tegoeden, intrekking van een vergunning, plaatsing op een zwarte lijst, enz.) met een verschillend doel (bestraffing, schadeloosstelling, preventie, afschrikking, correctie, enz.).

79.      Anderzijds kan de vraag of een uitsluitingsmaatregel, die aldus als sanctie wordt gekwalificeerd, een strafrechtelijk karakter heeft, lastig lijken. Vaak is namelijk gewezen op het vervagen van de grens tussen administratieve en strafrechtelijke sancties.(47) Bij een analyse in het licht van de drie criteria die het Europees Hof voor de Rechten van de Mens (EHRM) heeft ontwikkeld in zijn arrest van 8 juni 1976, Engel e.a. tegen Nederland(48), dat door het Hof is overgenomen(49), kan mijns inziens worden geconcludeerd dat er in casu geen sprake is van een sanctie van strafrechtelijke aard.

80.      Hoewel de juridische kwalificatie van de betrokken maatregel als zodanig niet blijkt uit het Financieel Reglement van 2018, kan de betrokken uitsluitingsmaatregel namelijk op basis van de analyse van de andere criteria als een niet-strafrechtelijke sanctie worden aangemerkt.

81.      Wat de aard van de verweten inbreuk betreft, heeft de geschonden norm geen algemene strekking en is deze alleen bedoeld voor ondernemers die in alle vrijheid hebben gekozen om deel te nemen aan een overheidsopdracht van de Unie. In deze context, waarin de mogelijkheid om deel te nemen aan een aanbestedingsprocedure van de Unie afhankelijk wordt gesteld van de voorwaarde dat de betrokken persoon alle waarborgen voor betrouwbaarheid biedt, is de sanctie die wordt opgelegd in geval van niet-naleving van een dergelijk vereiste, een specifiek administratief instrument dat integraal deel uitmaakt van het toepasselijke systeem voor vroegtijdige opsporing en uitsluiting.(50)

82.      Bovendien is het systeem voor vroegtijdige opsporing en uitsluiting opgezet om de financiële belangen van de Unie te beschermen.(51) Het doel van dit systeem is het vergemakkelijken van de vroegtijdige opsporing van personen of entiteiten die een risico vormen voor de financiële belangen van de Unie, en van hun uitsluiting van deelname aan procedures die onder het Financieel Reglement van 2018 vallen. Het uitsluitingsbesluit heeft dus tot doel om het mogelijk te maken om informatie over een risicosituatie voor de begroting van de Unie op te nemen in de in artikel 142 van dat reglement bedoelde databank. De uitsluiting is derhalve gericht op preventie, of zelfs financiële degelijkheid, en niet op repressie.

83.      Tot slot ben ik van mening dat een tijdelijke uitsluiting, die de betrokken ondernemer voor maximaal drie jaar wordt opgelegd en hem belet om in te schrijven op Europese overheidsopdrachten zonder hem verder te verbieden zijn economische activiteiten uit te oefenen, niet zo zwaar is dat zij als strafrechtelijk kan worden aangemerkt.(52)

84.      Ik ben dan ook van mening dat het betrokken uitsluitingsbesluit een sanctie van administratieve en niet van strafrechtelijke aard is. Het is juist dat, zoals het Gerecht heeft benadrukt, het Hof in het arrest Vialto bij het vergelijken van de uitsluitingssanctie met de maatregel van bekendmaking van die uitsluiting heeft geoordeeld dat de eerste „hoofdzakelijk punitief” was, terwijl de tweede eerder „strekte tot afschrikking en preventie”, waarbij werd opgemerkt dat zij niettemin complementair bleven omdat zij gericht waren op hetzelfde doel, namelijk alle betrokkenen ertoe te brengen af te zien van een eventuele inbreuk op de regels.(53) Hoewel de vermelding door het Hof van het „punitieve” karakter van de uitsluitingssanctie tot verwarring kan leiden, ben ik echter van mening dat deze vermelding, met name in de context van de vergelijking met de maatregel van bekendmaking van de uitsluiting, op zich niet betekent dat deze sanctie van strafrechtelijke aard is in de zin van de rechtspraak van het Hof.

85.      Bijgevolg ben ik, net als de Commissie, van mening dat er sprake is van een onjuiste rechtsopvatting voor zover het Gerecht, door te verwijzen naar het „punitieve” karakter van de uitsluiting en naar het algemene beginsel van het persoonlijke karakter van „straffen”, het uitsluitingsbesluit als strafrechtelijke sanctie heeft willen aanmerken.

–       Gevolgen voor de omvang van de toepasselijke waarborgen

86.      Ook als het Hof mij volgt in de vaststelling dat het Gerecht blijk heeft gegeven van een onjuiste rechtsopvatting met betrekking tot de kwalificatie van de uitsluitingssanctie als „strafrechtelijk”, ben ik nochtans van mening dat deze vaststelling niet tot vernietiging van het bestreden arrest kan leiden.

87.      Ik merk namelijk op dat, voor zover in het bestreden arrest wordt verwezen naar de strafrechtelijke aard van de uitsluitingsmaatregel door middel van de term „punitief”(54), dit enkel dient ter versterking („des te”) van de slotsom die voortvloeit uit al hetgeen daarvoor is uiteengezet en volgens welke de bevoegde ordonnateur verplicht is om het gedrag van de betrokken persoon concreet en individueel te beoordelen in het licht van alle relevante factoren. Evenzo wordt in punt 73 van het bestreden arrest de eerbiediging van het algemene beginsel van het persoonlijke karakter van straffen, dat verwijst naar het strafrechtelijke karakter van de uitsluiting, eveneens genoemd ter rechtvaardiging van de verplichting om het individuele gedrag van de betrokken persoon te onderzoeken alvorens jegens hem een dergelijke uitsluiting vast te stellen.

88.      Ook al zijn de aan het strafrecht verbonden waarborgen bij gebreke van de strafrechtelijke aard van de sanctie niet van toepassing, dit neemt echter niet weg dat de verplichting om het individuele gedrag van de betrokken persoon te onderzoeken, blijft. Een administratieve sanctie zoals de uitsluiting die in casu aan de orde is, valt weliswaar niet onder het strafrecht, maar is niettemin omgeven met waarborgen, met name de verplichting om de sanctie op te leggen na een onderzoek van het individuele gedrag van de betrokken persoon, hetgeen met name voortvloeit uit de toepassing van het evenredigheidsbeginsel.(55)

89.      Hieruit volgt dat de verwijzing naar de strafrechtelijke aard van de uitsluitingssanctie weliswaar blijk geeft van een onjuiste rechtsopvatting, maar dat deze onjuiste rechtsopvatting de vaststelling van het Gerecht met betrekking tot de verplichting om het gedrag van de betrokken persoon concreet en individueel te beoordelen, niet aantast.

90.      Bijgevolg ben ik van mening dat het eerste middel van de hogere voorziening moet worden afgewezen.

 Conclusie

91.      Gelet op het bovenstaande en zonder vooruit te lopen op de gegrondheid van het tweede middel van de hogere voorziening geef ik het Hof in overweging om het eerste middel ongegrond te verklaren.


1      Oorspronkelijke taal: Frans.


2      Verordening van het Europees Parlement en de Raad van 18 juli 2018 tot vaststelling van de financiële regels van toepassing op de algemene begroting van de Unie, tot wijziging van verordeningen (EU) nr. 1296/2013, (EU) nr. 1301/2013, (EU) nr. 1303/2013, (EU) nr. 1304/2013, (EU) nr. 1309/2013, (EU) nr. 1316/2013, (EU) nr. 223/2014, (EU) nr. 283/2014 en besluit nr. 541/2014/EU en tot intrekking van verordening (EU, Euratom) nr. 966/2012 (PB 2018, L 193, blz. 1; hierna: „Financieel Reglement van 2018”).


3      Verordening van de Raad van 26 november 2018 inzake het financieel reglement van toepassing op het 11e Europees Ontwikkelingsfonds, en tot intrekking van verordening (EU) 2015/323 (PB 2018, L 307, blz. 1).


4      Verordening van de Raad van 12 oktober 2017 betreffende nauwere samenwerking bij de instelling van het Europees Openbaar Ministerie („EOM”) (PB 2017, L 283, blz. 1).


5      Richtlijn van het Europees Parlement en de Raad van 26 februari 2014 betreffende het plaatsen van overheidsopdrachten en tot intrekking van richtlijn 2004/18/EG (PB 2014, L 94, blz. 65).


6      Zie de punten 29‑32 van het bestreden arrest.


7      Zie punt 60 van het bestreden arrest.


8      Zie de punten 61‑78 van het bestreden arrest.


9      Zie de punten 80, 82 en 83 van het bestreden arrest.


10      Met haar tweede middel betoogt de Commissie dat het Gerecht blijk heeft gegeven van een onjuiste rechtsopvatting door te oordelen dat de bevoegde ordonnateur de individuele aansprakelijkheid van TP voor haar niet-nakoming van de contractuele verplichtingen niet had onderzocht.


11      Het systeem voor vroegtijdige waarschuwing is vervangen door een centrale gegevensbank die vervolgens, in het kader van het Financieel Reglement van 2018, is vervangen door het „systeem voor vroegtijdige opsporing en uitsluiting” (afgekort „EDES” of „SDRE”), dat in 2016 is opgezet (zie Bernard-Glanz, C., en Levi, L., „Du système d’alerte précoce au système de détection rapide et d’exclusion: les droits fondamentaux vont mieux mais...”, L’Observateur de Bruxelles, deel 4, nr. 106, 2016, blz. 35‑41).


12      Zie naar analogie arrest van 21 december 2023, Infraestruturas de Portugal en Futrifer Indústrias Ferroviárias (C‑66/22, EU:C:2023:1016, punt 78).


13      Zie naar analogie, met betrekking tot een „ernstige” beroepsfout, arrest van 13 december 2012, Forposta en ABC Direct Contact (C‑465/11, EU:C:2012:801, punten 30 en 31). Hieruit volgt dat „[e]lke onjuiste, onnauwkeurige of gebrekkige uitvoering van een overeenkomst of een deel ervan [...] derhalve eventueel [kan] wijzen op een beperkte vakbekwaamheid van de betrokken marktdeelnemer, maar [...] niet automatisch [gelijkstaat] met een ernstige fout”, waarvan in principe slechts sprake is „indien het gedrag van de betrokken marktdeelnemer in concreto en individueel wordt beoordeeld”. Zie ook met betrekking tot een ernstige beroepsfout in de zin van artikel 136, lid 1, onder c), van het Financieel Reglement van 2018, arrest van 28 januari 2026, UH/Commissie (T‑1052/23, EU:T:2026:52, punt 50 en aldaar aangehaalde rechtspraak). Zie over dit begrip ook Hamer, C. R., „The Possibility to Exclude an Economic Operator that Cannot Be Trusted”, EPPPL, deel 15, nr. 1, 2020, blz. 42‑52.


14      De Unierechter kan dus enerzijds de voor de overeenkomst bevoegde rechter zijn in geval van een beroep dat is gegrond op artikel 272 VWEU en is ingesteld op basis van het arbitragebeding in de overeenkomst, en anderzijds de rechter die de rechtmatigheid toetst in geval van een op artikel 263 VWEU gebaseerd beroep tot nietigverklaring dat middelen betreffende de rechtmatigheid bevat die betrekking hebben op het uitsluitingsbesluit, welk besluit gevolgen sorteert buiten de contractuele verbintenis.


15      Cursivering van mij.


16      Zie in dit verband, naar analogie met de door de nationale aanbestedende diensten geplaatste overheidsopdrachten, „Chapitre 2 – La passation des marchés”, in De la Rosa, S., Droit européen de la commande publique, Bruylant, Brussel, 2024, 3e druk, blz. 474‑568, in het bijzonder blz. 488, nr. 587.


17      Zie punt 56 van het bestreden arrest.


18      Zie punt 57 van het bestreden arrest.


19      Zie punt 59 van het bestreden arrest.


20      Verordening van het Europees Parlement en de Raad van 25 oktober 2012 tot vaststelling van de financiële regels van toepassing op de algemene begroting van de Unie en tot intrekking van verordening (EG, Euratom) nr. 1605/2002 (PB 2012, L 298, blz. 1).


21      Verordening van het Europees Parlement en de Raad van 28 oktober 2015 (PB 2015, L 286, blz. 1). Zie voor de juridische kwalificatie van de uitsluiting als sanctie de punten 75‑85 van deze conclusie.


22      Zie de artikelen 105 bis en 106 van verordening nr. 966/2012, zoals gewijzigd bij verordening 2015/1929.


23      Ik merk evenwel op dat artikel 231, lid 2, van het Financieel Reglement van 2018 luidt als volgt: „De bevoegde ordonnateur kan overeenkomstig de artikelen 136 en 137 van deze verordening [...] doeltreffende, evenredige en afschrikkende administratieve en financiële sancties opleggen.”


24      Arrest van 26 januari 2023 (C‑682/21, EU:C:2023:48; hierna: „arrest HSC Baltic”).


25      Zie de punten 64‑71 van het bestreden arrest.


26      Arrest van 30 mei 2024 (C‑130/23 P, EU:C:2024:439, punt 31; hierna: „arrest Vialto”).


27      Zie de punten 75‑77 van het bestreden arrest.


28      Voor een analyse van de beoordelingsmarge van de lidstaten met betrekking tot met name de facultatieve uitsluitingsgronden, zie Coutron, L., „L’étendue du pouvoir d’exclusion d’une candidature dans la jurisprudence récente de la Cour de justice de l’Union européenne”, in L’exclusion de la procédure de passation de la commande publique. L’examen des candidatures et des offres, Bouhier, V., (dir.), serie „Colloques & Essais”, Institut francophone pour la justice et la démocratie, deel 166, 2023, blz. 79‑117.


29      Artikel 57, lid 4, onder g), van richtlijn 2014/24 voorziet namelijk in uitsluiting „wanneer de ondernemer blijk heeft gegeven van aanzienlijke of voortdurende tekortkomingen bij de uitvoering van een wezenlijk voorschrift tijdens een eerdere overheidsopdracht”. Artikel 136, lid 1, onder e), van het Financieel Reglement van 2018 spreekt over aanzienlijk tekortschieten in de nakoming van belangrijke verplichtingen bij de uitvoering van een eerdere juridische verbintenis.


30      In overweging 96 van het Financieel Reglement van 2018 staat te lezen dat „[d]e regels en beginselen inzake aanbestedingen die van toepassing zijn op door instellingen van de Unie voor eigen rekening gegunde overeenkomsten tot uitvoering van overheidsopdrachten, [...] gebaseerd [moeten] zijn op de voorschriften van richtlijn [2014/24]”. Wat meer in het bijzonder de uitsluitingen betreft, staat in overweging 77 van dat reglement vermeld dat „[d]e uitsluiting [...] van beperkte duur [moet] zijn, zoals bij richtlijn [2014/24] het geval is, en moet stroken met het evenredigheidsbeginsel”, waaruit blijkt dat het door de wetgever opgelegde vereiste van samenhang geldt voor de uitsluitingsmaatregelen. Zie tevens overweging 105 van dit reglement waarin met name staat te lezen dat „[i]n overeenstemming met richtlijn [2014/24] [...] het mogelijk [moet] zijn om in willekeurige volgorde te controleren of een ondernemer is uitgesloten, om de selectie- en gunningscriteria toe te passen, en om na te gaan of de voorschriften inzake de aanbestedingsstukken in acht zijn genomen”.


31      Zie in die zin de conclusie van advocaat-generaal Jääskinen in de zaak Commissie/Verenigd Koninkrijk (C‑582/08, EU:C:2010:286, punt 44). Zie ook, op het gebied van het consumentenrecht, arrest van 8 mei 2025, Pielatak (C‑410/23, EU:C:2025:325, punt 38).


32      Arrest HSC Baltic (punten 46 en 47). Zie tevens arrest van 13 december 2012, Forposta en ABC Direct Contact (C‑465/11, EU:C:2012:801, punt 31).


33      Zie punt 68 van het bestreden arrest. Cursivering van mij.


34      Artikel 136, lid 3, van het Financieel Reglement van 2018 bepaalt dat “[e]lk [...] besluit van de bevoegde ordonnateur [...] wordt genomen in overeenstemming met het evenredigheidsbeginsel [...]”. Zie ook overweging 71 van dat reglement, waarin staat te lezen dat „[b]ij het nemen van een besluit inzake uitsluiting van een persoon of entiteit of oplegging van een financiële sanctie aan een persoon of entiteit en tot bekendmaking van de desbetreffende informatie, [...] de bevoegde ordonnateur ervoor [moet] zorgen dat het evenredigheidsbeginsel in acht wordt genomen [...]”.


35      Zie met name naar analogie arrest van 21 december 2023, Infraestruturas de Portugal en Futrifer Indústrias Ferroviárias (C‑66/22, EU:C:2023:1016, punten 77‑83).


36      Voor zover de Commissie betoogt dat de bevoegde ordonnateur, anders dan het Gerecht heeft geoordeeld, het besluit tot uitsluiting van TP niet heeft vastgesteld op basis van een wettelijk vermoeden van aansprakelijkheid, maar zich heeft gebaseerd op feitelijke conclusies die uit de arbitrale beslissingen kunnen worden getrokken, ben ik van mening dat dit betoog valt onder het tweede middel, dat in deze conclusie niet wordt besproken.


37      Arrest HSC Baltic (punten 48 en 49). Cursivering van mij.


38      Zie arrest van 7 september 2021, Klaipėdos regiono atliekų tvarkymo centras (C‑927/19, EU:C:2021:700, punt 158; hierna: „arrest Klaipėdos”).


39      Zie het arrest Klaipėdos (punten 156 en 157). Zie tevens arrest van 26 september 2024, Luxone en Sofein (C‑403/23 en C‑404/23, EU:C:2024:805, punten 65 en 66), met betrekking tot de uitsluiting van „een gehele combinatie van ondernemers [...] voor een schending die niet aan alle leden daarvan kan worden verweten, maar slechts door een of meer van hen is begaan, en waarbij de leidende partner van deze combinatie geen controle heeft over de ondernemer(s) met wie hij voornemens was een dergelijke combinatie op te richten”.


40      Zie met betrekking tot corrigerende maatregelen (self-cleaning) in het kader van richtlijn 2014/24 met name Van Garsse, S., en de Mars, S., „Exclusion and Self-Cleaning in the 2014 Public Sector Directive”, in EU Directive 2014/24 on public procurement: a new turn for competition in public markets?,  Marique, Y., en Wauters, K., (eds.), Larcier, Brussel, 2016, blz. 121‑138. Zie ook Hjelmeng, E. en Søreide, T., „Debarment in public procurement: rationales and realization”, in Integrity and Efficiency in Sustainable Public Contracts, Racca, G. M., en Yukins, C., (eds.), Bruylant, Brussel, 2014, blz. 215-232.


41      Zie inzake corrigerende maatregelen naar analogie arresten van 11 juni 2020, Vert Marine (C‑472/19, EU:C:2020:468, punten 16 en 17), en 14 januari 2021, RTS infra en Aannemingsbedrijf Norré-Behaegel (C‑387/19, EU:C:2021:13, punten 26‑28). Zie tevens het arrest Klaipėdos (punt 153 en aldaar aangehaalde rechtspraak).


42      Ik verwijs naar de punten 72 en 73 van het bestreden arrest.


43      Zie in die zin arresten van 18 november 1987, Maizena e.a. (137/85, EU:C:1987:493, punt 13), en 27 oktober 1992, Duitsland/Commissie (C‑240/90, EU:C:1992:408, punt 25), waarin het respectievelijk ging om door de regelingen inzake het gemeenschappelijk landbouwbeleid opgelegde sancties, zoals het verlies van een waarborg die automatisch en los van eventuele schuld van de betrokken marktdeelnemer was opgelegd, en de tijdelijke uitsluiting van een marktdeelnemer van een regeling inzake landbouwinkomenssteun. Het Hof kwam tot de slotsom dat dergelijke sancties geen strafrechtelijk karakter hadden.


44      De uitsluitingsmaatregel wordt uitgevaardigd door een administratief orgaan (de bevoegde ordonnateur) op aanbeveling van een administratieve instantie. Zie in dit verband Potteau, A., „Chronique Finances publiques de l’UE – Les bases de négociation du cadre financier pluriannuel post-Brexit (2021‑2027)”, RTDEur., nr. 2, 2019, blz. 527‑536.


45      Zie Moderne, F., „Le pouvoir de sanction administrative au confluent du droit interne et des droits européens”, RFDA, nr. 1, 1997, blz. 1‑26; Degoffe, M., „L’ambiguïté de la sanction administrative”, AJDA, themanummer, 2001, blz. 27‑33; Hardy, G., „Chapitre 2. – Sanction administrative”, in Un droit « administratif » européen, Feilhès, L., (dir.), 1e druk, Bruylant, Brussel, 2022, blz. 51‑65, in het bijzonder blz. 53, nr. 97; de Moor-van Vugt, A., „Administrative Sanctions in EU Law”, in Administrative Sanctions in the European Union, Jansen, O., (ed.), Larcier, Brussel, 2013, blz. 607‑639 (zie over dit boek, Hofmann, H. C. H., „Book Review: Administrative Sanctions in the European Union”, Common Market Law Review, deel 52, nr. 5, 2015, blz. 1420 en 1421); Jansen, O., „Chapitre II. Pouvoirs de contrôle et de sanction de la mise en œuvre du droit de l’Union”, in Traité de droit administratif européen, Auby, J.‑B., en Dutheil de la Rochère, J., (dir.), Bruylant, Brussel, 2022, 3e druk, blz. 753‑797, in het bijzonder blz. 761.


46      In dit verband kan met name worden gedacht aan het mededingingsrecht, de bescherming van de financiële belangen, het bankrecht, het vervoer of het gemeenschappelijk landbouwbeleid.


47      Zie Caeiro, P., „The influence of the EU on the ‚blurring’ between administrative and criminal law”, Do labels still matter? Blurring boundaries between administrative and criminal law. The influence of the EU, Galli, F., en Weyembergh, A., (eds.), Éditions de l’Université Libre de Bruxelles, Brussel, 2014, blz. 171‑190; Weyembergh, A., en Joncheray, N., „Punitive Administrative Sanctions and Procedural Safeguards: A Blurred Picture That Needs to Be Addressed”, New Journal of European Criminal Law, deel 7, nr. 2, 2016, blz. 190-209; Hardy, G., „Chapitre 2. – Sanction administrative”, op. cit., blz. 51‑65; Kärner, M., „Procedural Rights in the Outskirts of Criminal Law: European Union Administrative Fines”, Human Rights Law Review, nr. 4, 2022, blz. 1‑24.


48      CE:ECHR:1976:0608JUD000510071, § 82. Te weten, ten eerste, de juridische kwalificatie van de inbreuk in het nationale recht (hier het Unierecht, dat in casu moet worden gelijkgesteld met het „nationale recht” in de zin van de rechtspraak van het EHRM); ten tweede, de aard van de inbreuk en, ten derde, de zwaarte van de sanctie die aan de betrokkene kan worden opgelegd.


49      Zie arrest van 5 juni 2012, Bonda (C‑489/10, EU:C:2012:319, punten 37 e.v.), waarin een maatregel die een landbouwer uitsluit van de steun voor het jaar waarvoor hij een onjuiste aangifte van de subsidiabele oppervlakte had ingediend, niet als strafrechtelijke sanctie is aangemerkt.


50      Zie naar analogie, op het gebied van landbouwsteunregelingen, arrest van 11 juli 2002, Käserei Champignon Hofmeister (C‑210/00, EU:C:2002:440, punt 41 en aldaar aangehaalde rechtspraak).


51      Zie het opschrift van artikel 135 van het Financieel Reglement van 2018.


52      Zie tevens naar analogie arrest van 5 juni 2012, Bonda (C‑489/10, EU:C:2012:319, punten 37 e.v.).


53      Arrest Vialto (punt 31).


54      Zie punt 72 van het bestreden arrest.


55      Zie de punten 59 en 71 van deze conclusie.