ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ ΤΗΣ ΓΕΝΙΚΗΣ ΕΙΣΑΓΓΕΛΕΑ
TAMARA ĆAPETA
της 5ης Σεπτεμβρίου 2024 ( 1 )
Υπόθεση C‑438/23
Association Protéines France,
Union végétarienne européenne,
Association végétarienne de France,
Beyond Meat Inc.
κατά
Ministre de l’Économie, des Finances et de la Souveraineté industrielle et numérique,
παρισταμένων των:
77 Foods SAS,
Nouveaux Fermiers SAS,
Umiami SAS,
NxtFood SAS,
Nutrition et santé SAS,
Olga SAS
[αίτηση του Conseil d’État (Συμβουλίου της Επικρατείας, Γαλλία)
για την έκδοση προδικαστικής αποφάσεως]
«Προδικαστική παραπομπή – Κανονισμός (ΕΕ) 1169/2011 – Παροχή πληροφοριών για τα τρόφιμα στους καταναλωτές – Άρθρα 7, 9, 17 και 38 και παράρτημα VI, μέρος Α, παράγραφος 4 – Θεμιτές πρακτικές σχετικά με τις πληροφορίες – Ονομασία του τροφίμου – Θέματα που εναρμονίζονται ειδικά – Εναπομένουσα αρμοδιότητα των κρατών μελών – Εθνικό μέτρο που απαγορεύει τη χρήση ονομασιών που συνδέονται με ζωικά προϊόντα για τον προσδιορισμό τροφίμων που περιέχουν φυτικές πρωτεΐνες – Περιορισμός του πεδίου εφαρμογής στα προϊόντα που παρασκευάζονται στην εθνική επικράτεια»
I. Εισαγωγή
|
1. |
«Όλα έχουν ένα τέλος, μόνο το λουκάνικο έχει δύο». |
|
2. |
Μπορεί ένα λουκάνικο να καταλήξει να ταξινομηθεί τόσο ως κρέας όσο και ως λαχανικό; Πιο συγκεκριμένα, μπορεί ένα κράτος μέλος να απαγορεύσει τη χρήση της ονομασίας «λουκάνικο» και άλλων ονομασιών που συνδέονται με ζωικά προϊόντα για τον προσδιορισμό τροφίμων που περιέχουν φυτικές πρωτεΐνες ή κωλύεται να το πράξει βάσει της σχετικής νομοθεσίας της Ένωσης; |
|
3. |
Αυτό είναι το βασικό ζήτημα που τίθεται στην υπό κρίση υπόθεση, στην οποία το Conseil d’État (Συμβούλιο της Επικρατείας, Γαλλία) έχει υποβάλει στο Δικαστήριο πλείονα προδικαστικά ερωτήματα που αφορούν την ερμηνεία του κανονισμού (ΕΕ) 1169/2011 σχετικά με την παροχή πληροφοριών για τα τρόφιμα στους καταναλωτές ( 2 ). |
II. Τα πραγματικά περιστατικά της κύριας δίκης, τα προδικαστικά ερωτήματα και η διαδικασία ενώπιον του Δικαστηρίου
|
4. |
Το 2022 οι γαλλικές αρχές εξέδωσαν ένα διάταγμα σχετικά με τη χρήση ορισμένων ονομασιών για τον προσδιορισμό των τροφίμων που περιέχουν φυτικές πρωτεΐνες (στο εξής: διάταγμα του 2022) ( 3 ). |
|
5. |
Με το εν λόγω διάταγμα τέθηκε σε εφαρμογή το άρθρο L. 412‑10 του Code de la consommation (γαλλικού κώδικα προστασίας του καταναλωτή), όπως τροποποιήθηκε το 2020, το οποίο ορίζει τα εξής: «Οι ονομασίες που χρησιμοποιούνται για τον προσδιορισμό των τροφίμων ζωικής προέλευσης δεν μπορούν να χρησιμοποιούνται για την περιγραφή, τη διάθεση στο εμπόριο ή την προώθηση των τροφίμων που περιέχουν φυτικές πρωτεΐνες. Με διάταγμα καθορίζεται το ποσοστό περιεκτικότητας σε φυτικές πρωτεΐνες πέραν του οποίου δεν είναι δυνατόν να χρησιμοποιούνται τέτοιου είδους ονομασίες» ( 4 ). |
|
6. |
Eνώπιον του Conseil d’État (Συμβουλίου της Επικρατείας), αιτούντος δικαστηρίου στην υπό κρίση υπόθεση, έχουν κατατεθεί τρεις διακριτές αιτήσεις ακυρώσεως του διατάγματος του 2022 από τις ακόλουθες ενώσεις και εταιρίες που προωθούν τα τρόφιμα που περιέχουν φυτικές πρωτεΐνες: i) από την Association Protéines France (στο εξής: Protéines France) ( 5 ), ii) από την Union végétarienne européenne (Ευρωπαϊκή Ένωση Χορτοφάγων, στο εξής: EVU) και την Association végétarienne de France (Ένωση Χορτοφάγων Γαλλίας, στο εξής: AVF) ( 6 ), και iii) από την Beyond Meat, Inc. (στο εξής: Beyond Meat) ( 7 ). |
|
7. |
Οι σχετικές ρυθμίσεις του διατάγματος του 2022 έχουν ως εξής: πρώτον, το άρθρο 2 απαγορεύει, μεταξύ άλλων, τη χρήση, για τον προσδιορισμό μεταποιημένου προϊόντος που περιέχει φυτικές πρωτεΐνες, ονομασίας η οποία χρησιμοποιεί την ειδική ορολογία της κρεατοπαραγωγής, της αλλαντοποιίας ή της αλιείας, καθώς και ονομασίας τροφίμου ζωικής προέλευσης αντιπροσωπευτικής των εμπορικών συνηθειών ( 8 ). |
|
8. |
Δεύτερον, το άρθρο 3 του διατάγματος του 2022 επιτρέπει, κατά παρέκκλιση από τις διατάξεις του άρθρου 2, τη χρησιμοποίηση της ονομασίας τροφίμου ζωικής προέλευσης για τα τρόφιμα ζωικής προέλευσης που περιέχουν φυτικές πρωτεΐνες, εφόσον οι πρωτεΐνες αυτές δεν υπερβαίνουν ένα καθορισμένο ποσοστό ( 9 ). Το μέγιστο επιτρεπόμενο ποσοστό περιεκτικότητας σε φυτικές πρωτεΐνες καθορίζεται στο παράρτημα του διατάγματος του 2022 ( 10 ). |
|
9. |
Τρίτον, κατά το άρθρο 1, το διάταγμα του 2022 εφαρμόζεται στα παρασκευασθέντα στην εθνική επικράτεια τρόφιμα που περιέχουν φυτικές πρωτεΐνες. Επιπλέον, το άρθρο 5 ορίζει ότι τα προϊόντα τα οποία παρασκευάζονται ή διατίθενται νομίμως στην αγορά σε άλλο κράτος μέλος, σε κράτος που είναι συμβαλλόμενο μέρος στη Συμφωνία για τον Ευρωπαϊκό Οικονομικό Χώρο (ΕΟΧ) ή στην Τουρκία δεν υπόκεινται στις απαιτήσεις του εν λόγω διατάγματος. |
|
10. |
Στη συνέχεια, το 2024, οι γαλλικές αρχές εξέδωσαν νέο διάταγμα, το οποίο έφερε την ίδια ονομασία με το διάταγμα του 2022 (στο εξής: διάταγμα του 2024) ( 11 ). Το διάταγμα του 2024 καταργεί το διάταγμα του 2022 ( 12 ) και διατηρεί, με ορισμένες τροποποιήσεις, την απαγόρευση της χρήσης ονομασιών που συσχετίζονται με προϊόντα ζωικής προέλευσης για την περιγραφή, τη διάθεση στο εμπόριο ή την προώθηση τροφίμων που περιέχουν φυτικές πρωτεΐνες. Ένδικα βοηθήματα με τα οποία αμφισβητείται η νομιμότητα του νέου αυτού διατάγματος έχουν επίσης ασκηθεί ενώπιον του Conseil d’État (Συμβουλίου της Επικρατείας). |
|
11. |
Οι εν προκειμένω κρίσιμες τροποποιήσεις τις οποίες εισήγαγε το διάταγμα του 2024 έχουν ως εξής. Πρώτον, το άρθρο 2 του εν λόγω διατάγματος προβλέπει την απαρίθμηση όρων των οποίων η χρήση απαγορεύεται για τον προσδιορισμό τροφίμων που περιέχουν φυτικές πρωτεΐνες ( 13 ), οι οποίοι παρατίθενται πλέον στο παράρτημα Ι ( 14 ). |
|
12. |
Δεύτερον, το άρθρο 3 του διατάγματος του 2024 επαναλαμβάνει τη δυνατότητα χρήσης ορισμένων όρων, οι οποίοι πλέον παρατίθενται στο παράρτημα ΙΙ, για τον προσδιορισμό τροφίμων ζωικής προέλευσης που περιέχουν φυτικές πρωτεΐνες οι οποίες δεν υπερβαίνουν ένα καθορισμένο ποσοστό ( 15 ). |
|
13. |
Τρίτον, η διατύπωση του άρθρου 5 του διατάγματος του 2024 είναι ευρύτερη. Η εν λόγω διάταξη προβλέπει πλέον ότι τα προϊόντα τα οποία παρασκευάζονται ή διατίθενται νομίμως στην αγορά σε άλλο κράτος μέλος ή σε τρίτη χώρα δεν υπόκεινται στις απαιτήσεις του εν λόγω διατάγματος. |
|
14. |
Η υπό κρίση υπόθεση έχει προκύψει από τη διαδικασία που αφορά το διάταγμα του 2022. Με έγγραφα της 14ης Μαρτίου 2024 και της 6ης Μαΐου 2024, το Conseil d’État (Συμβούλιο της Επικρατείας) πληροφόρησε το Δικαστήριο ότι τα υποβληθέντα προδικαστικά ερωτήματα δεν έχουν καταστεί άνευ αντικειμένου μετά την έκδοση του διατάγματος του 2024 και ότι η ζητηθείσα ερμηνεία εξακολουθεί να είναι αναγκαία για να είναι σε θέση να αποφανθεί επί της διαφοράς της κύριας δίκης και επί των ένδικων βοηθημάτων που έχουν ασκηθεί κατά του διατάγματος του 2024. |
|
15. |
Τούτο επιλύει, κατά τη γνώμη μου, κάθε ενδεχόμενο ζήτημα σχετικά με το αν η αίτηση προδικαστικής αποφάσεως έχει καταστεί άνευ αντικειμένου. |
|
16. |
Στη διάταξη περί παραπομπής, το αιτούν δικαστήριο διευκρινίζει ότι ερμηνεύει το διάταγμα του 2022 υπό την έννοια ότι αποτελεί έκφραση της βούλησης των γαλλικών αρχών να προστατεύσουν τους καταναλωτές από παραπλανητικές ονομασίες. Το ίδιο δικαστήριο επισημαίνει ότι το διάταγμα του 2022 εφαρμόζεται όχι μόνο στις περιπτώσεις που οι ονομασίες που προσδιορίζουν προϊόντα ζωικής προέλευσης χρησιμοποιούνται μόνες τους για τρόφιμα που περιέχουν φυτικές πρωτεΐνες, αλλά και στην περίπτωση που αναγράφονται πλησίον των εν λόγω ονομασιών συμπληρωματικές ενδείξεις, προκειμένου να ενημερωθούν οι καταναλωτές για τη μερική ή πλήρη χρήση φυτικών πρωτεϊνών στη σύνθεση των εν λόγω τροφίμων ως υποκατάστατων. Για παράδειγμα, απαγορεύεται η χρήση των ονομασιών «μπριζόλα σόγιας» και «φυτικό λουκάνικο» για τον προσδιορισμό τροφίμων στα οποία οι ζωικές πρωτεΐνες υποκαθίστανται από φυτικές πρωτεΐνες. |
|
17. |
Το αιτούν δικαστήριο ζητεί να διευκρινιστεί αν, λόγω του κανονισμού 1169/2011, οι εθνικές αρχές κωλύονταν να θεσπίσουν το διάταγμα του 2022, διότι τα θέματα που ρυθμίζονται από το εν λόγω διάταγμα έχουν αποτελέσει αντικείμενο ειδικής εναρμόνισης κατά την έννοια του άρθρου 38, παράγραφος 1, του εν λόγω κανονισμού. Αναλόγως της απάντησης που θα δοθεί στο εν λόγω ερώτημα, το αιτούν δικαστήριο υποβάλλει ορισμένα συμπληρωματικά ερωτήματα, τα οποία θα του παράσχουν τη δυνατότητα να αποφανθεί επί της συμβατότητας του εν λόγω διατάγματος με το δίκαιο της Ένωσης. |
|
18. |
Υπό τις συνθήκες αυτές, το Conseil d’État (Συμβούλιο της Επικρατείας) αποφάσισε να αναστείλει την ενώπιόν του διαδικασία και να υποβάλει στο Δικαστήριο τα ακόλουθα προδικαστικά ερωτήματα:
|
|
19. |
Γραπτές παρατηρήσεις κατέθεσαν στο Δικαστήριο η Protéines France, η EVU και η Beyond Meat, όπως επίσης η Γαλλική, η Ιταλική και η Ελληνική Κυβέρνηση, καθώς και η Ευρωπαϊκή Επιτροπή. Δεν διεξήχθη επ’ ακροατηρίου συζήτηση. |
III. Ανάλυση
Α. Το γενικό πλαίσιο
|
20. |
Η υπό κρίση υπόθεση έχει προκύψει στο πλαίσιο της διαμάχης που έχει ξεσπάσει στη Γαλλία σχετικά τις ονομασίες των τροφίμων φυτικής προέλευσης. |
|
21. |
Ωστόσο, τέτοια διαμάχη δεν μαίνεται μόνο στη Γαλλία. Όπως προκύπτει από πρόσφατες αναφορές, άλλα κράτη μέλη, όπως η Ιταλία, η Πολωνία και η Ρουμανία ( 16 ), έχουν θεσπίσει ή προτίθενται να θεσπίσουν παρόμοιους κανόνες, οι οποίοι απαγορεύουν τη χρήση ορολογίας που συνδέεται με προϊόντα με βάση το κρέας και με αλιευτικά προϊόντα (στο εξής: κρεατοφαγικές ονομασίες) για τον προσδιορισμό τροφίμων φυτικής προέλευσης. Παρόμοιες εξελίξεις υπάρχουν και σε άλλες χώρες του κόσμου, όπως στη Νότια Αφρική ( 17 ), την Ελβετία ( 18 ) και τις Ηνωμένες Πολιτείες ( 19 ). Παράλληλα, ορισμένα κράτη μέλη, όπως η Γερμανία ( 20 ) και οι Κάτω Χώρες ( 21 ), έχουν θεσπίσει μέτρα που επιτρέπουν ρητά τη χρήση τέτοιων όρων. |
|
22. |
Διάφορα και σύνθετα συμφέροντα βρίσκονται πίσω από τις εν λόγω διαμάχες για την ονομασία των τροφίμων ( 22 ). Ωστόσο, όταν οι εν λόγω διαμάχες μεταφέρονται από το πολιτικό στο δικαστικό πεδίο, οι ενδιαφερόμενοι καλούνται να επιλέξουν νομικά όπλα, είτε πρόκειται για την ελευθερία του λόγου ( 23 ) είτε για τις αθέμιτες εμπορικές πρακτικές ( 24 ), τα διαδικαστικά σφάλματα ( 25 ) ή την έλλειψη κανονιστικής αρμοδιότητας, η οποία και προβάλλεται στην υπό κρίση υπόθεση. |
|
23. |
Μια δέσμη επιχειρημάτων που χρησιμοποιούνται συχνά στο πλαίσιο της Ευρωπαϊκής Ένωσης, καθώς πρόκειται για πολυεπίπεδο νομικό σύστημα, αφορά την έλλειψη κανονιστικής αρμοδιότητας των κρατών μελών να θεσπίζουν εθνικούς κανόνες, διότι ο οικείος τομέας έχει καταληφθεί από κανόνες της Ένωσης. Όταν υφίστανται τέτοιοι κανόνες του δικαίου της Ένωσης, τα κράτη μέλη κωλύονται να δράσουν σε εθνικό επίπεδο ( 26 ). |
|
24. |
Η εν λόγω δέσμη επιχειρημάτων περιλαμβάνεται πράγματι μεταξύ των νομικών όπλων που χρησιμοποίησαν οι αιτούσες της κύριας δίκης στη διαδικασία ενώπιον του αιτούντος δικαστηρίου. Συγκεκριμένα, οι αιτούσες επικαλούνται τον κανονισμό 1169/2011 για να αμφισβητήσουν την αρμοδιότητα των γαλλικών αρχών να εκδώσουν το διάταγμα του 2022. |
|
25. |
Το άρθρο 38 του κανονισμού 1169/2011 αποτελεί έκφραση της αρχής της προτεραιότητας στον συγκεκριμένο τομέα τον οποίο ρυθμίζει ο εν λόγω κανονισμός. Το άρθρο αυτό προβλέπει τα εξής: «1. Όσον αφορά τα θέματα που εναρμονίζονται ειδικά από τον παρόντα κανονισμό, τα κράτη μέλη δεν μπορούν να θεσπίζουν ούτε να διατηρούν εθνικά μέτρα, εκτός αν εξουσιοδοτούνται προς τούτο από το δίκαιο της Ένωσης. Τα εν λόγω εθνικά μέτρα δεν παρεμποδίζουν την ελεύθερη κυκλοφορία αγαθών ούτε εισάγουν διακρίσεις όσον αφορά τρόφιμα από άλλα κράτη μέλη. 2. Με την επιφύλαξη του άρθρου 39, τα κράτη μέλη μπορούν να θεσπίζουν εθνικά μέτρα για θέματα που δεν εναρμονίζονται ειδικά από τον παρόντα κανονισμό, υπό τον όρο ότι δεν απαγορεύουν, παρακωλύουν ή περιορίζουν την ελεύθερη κυκλοφορία των εμπορευμάτων τα οποία συμμορφώνονται με τον παρόντα κανονισμό» ( 27 ). |
|
26. |
Βάσει της ανωτέρω διάταξης, το κύριο ζήτημα που τίθεται στην υπό κρίση υπόθεση είναι αν η γαλλική κανονιστική ρύθμιση εμπίπτει στο άρθρο 38, παράγραφος 1, του κανονισμού 1169/2011 ή αν, αντιθέτως, εμπίπτει στο άρθρο 38, παράγραφος 2, του ίδιου κανονισμού. |
|
27. |
Κατ’ ουσίαν, το ζήτημα που τίθεται εν τέλει είναι αν το δίκαιο της Ένωσης ρυθμίζει ήδη το κατά πόσον επιτρέπεται η χρήση κρεατοφαγικών ονομασιών για τρόφιμα φυτικής προέλευσης. |
|
28. |
Η Protéines France, η EVU και η Beyond Meat υποστηρίζουν ότι τα άρθρα 7 και 17 του κανονισμού 1169/2011, σε συνδυασμό με το παράρτημα VI, μέρος A, παράγραφος 4, του εν λόγω κανονισμού, εναρμονίζουν ειδικά τη δυνατότητα των υπευθύνων των επιχειρήσεων να χρησιμοποιούν κρεατοφαγικές ονομασίες για τρόφιμα φυτικής προέλευσης, εφόσον προσθέτουν συμπληρωματικές ενδείξεις ότι το επίμαχο προϊόν περιέχει φυτικές πρωτεΐνες αντί για πρωτεΐνες κρέατος. Συγκεκριμένα, οι εν λόγω μετέχοντες στη διαδικασία υποστηρίζουν ότι τα κράτη μέλη δεν δύνανται πλέον να ρυθμίζουν το ζήτημα αυτό. Η Επιτροπή καταλήγει στο ίδιο συμπέρασμα. |
|
29. |
Η Γαλλική, η Ιταλική και η Ελληνική Κυβέρνηση υποστηρίζουν την αντίθετη άποψη. |
Β. Έχουν αποτελέσει αντικείμενο ειδικής εναρμόνισης με τον κανονισμό 1169/2011 τα θέματα που ρυθμίζονται από τη γαλλική κανονιστική ρύθμιση;
1. Οι σχετικές διατάξεις του κανονισμού 1169/2011
|
30. |
Ο κανονισμός 1169/2011 αποτελεί συνέχεια της οδηγίας 79/112/ΕΟΚ ( 28 ) και της μεταγενέστερης οδηγίας 2000/13/ΕΟΚ ( 29 ). Όπως και οι προϊσχύσασες νομικές πράξεις, ο κανονισμός (ΕΚ) 1169/2011, ο οποίος βασίζεται στο άρθρο 114 ΣΛΕΕ, απηχεί τον διττό σκοπό της διασφάλισης της εύρυθμης λειτουργίας της εσωτερικής αγοράς και ενός υψηλού επιπέδου προστασίας των καταναλωτών. Θεσπίζει μια δέσμη εναρμονισμένων κανόνων οι οποίοι διασφαλίζουν ότι οι καταναλωτές διαθέτουν επαρκείς πληροφορίες για τα τρόφιμα και ότι, ως εκ τούτου, μπορούν να πραγματοποιούν συνειδητές επιλογές σχετικά με το αν και ποια προϊόντα θα αγοράσουν ( 30 ). |
|
31. |
Ο νομοθέτης της Ένωσης έχει επιλέξει ποια είδη πληροφοριών (που ονομάζονται υποχρεωτικές ενδείξεις) οφείλουν οι υπεύθυνοι επιχειρήσεων να παρέχουν στους καταναλωτές κατά τη διάθεση των τροφίμων στην αγορά. Μεταξύ των πληροφοριών αυτών, το άρθρο 9, παράγραφος 1, στοιχείο αʹ, του κανονισμού 1169/2011 μνημονεύει την ονομασία του τροφίμου. |
|
32. |
Στη συνέχεια, το άρθρο 17, παράγραφος 1, του κανονισμού 1169/2011 επιβάλλει στους υπευθύνους επιχειρήσεων την υποχρέωση να χρησιμοποιούν τη νόμιμη ονομασία του τροφίμου, εφόσον υφίσταται τέτοια ονομασία. Νόμιμη ονομασία μπορεί να προβλέπεται από τη νομοθεσία της Ένωσης ή από τη νομοθεσία των κρατών μελών. |
|
33. |
Σε επίπεδο Ένωσης, νόμιμες ονομασίες προβλέπονται για πλείονα τρόφιμα σε πλείονα πλαίσια. Για να αναφέρω ορισμένα μόνον παραδείγματα, υπάρχει νομοθεσία της Ένωσης για τη σοκολάτα ( 31 ), το μέλι ( 32 ), τον καφέ ( 33 ) και τους χυμούς φρούτων ( 34 ). Ορισμένες από τις εν λόγω νομικές πράξεις βασίζονται στις διατάξεις για την εσωτερική αγορά, ενώ άλλες βασίζονται στην κοινή γεωργική πολιτική (στο εξής: ΚΓΠ). |
|
34. |
Από το άρθρο 17, παράγραφος 1, του κανονισμού 1169/2011 προκύπτει σαφώς ότι δεν απαγορεύεται στα κράτη μέλη να καθορίζουν νόμιμες ονομασίες, όταν δεν προβλέπονται τέτοιες ονομασίες σε επίπεδο Ένωσης. Κατά το άρθρο 2, παράγραφος 2, στοιχείο ιδʹ, του εν λόγω κανονισμού, ως «νόμιμη ονομασία» νοείται η ονομασία ενός τροφίμου η οποία προβλέπεται στις ενωσιακές διατάξεις που εφαρμόζονται για το τρόφιμο αυτό ή, αν δεν υπάρχουν τέτοιες ενωσιακές διατάξεις, η ονομασία η οποία προβλέπεται στους νόμους και στις κανονιστικές και διοικητικές διατάξεις που εφαρμόζονται στο κράτος μέλος στο οποίο το τρόφιμο πωλείται στον τελικό καταναλωτή ή σε μονάδες ομαδικής εστίασης. |
|
35. |
Αν δεν υφίσταται νόμιμη ονομασία για ένα συγκεκριμένο τρόφιμο, το άρθρο 17, παράγραφος 1, του κανονισμού 1169/2011 προβλέπει ότι οι υπεύθυνοι επιχειρήσεων μπορούν να χρησιμοποιούν είτε τη συνήθη είτε την περιγραφική ονομασία. |
|
36. |
Το άρθρο 2, παράγραφος 2, στοιχείο ιεʹ, του κανονισμού 1169/2011 διευκρινίζει ότι ως «συνήθης ονομασία» νοείται μια ονομασία η οποία είναι αποδεκτή ως ονομασία του τροφίμου από τους καταναλωτές στο κράτος μέλος στο οποίο το εν λόγω τρόφιμο πωλείται, χωρίς η ονομασία να χρήζει περαιτέρω επεξήγησης, ενώ το άρθρο 2, παράγραφος 2, στοιχείο ιστʹ, του ίδιου κανονισμού ορίζει ότι ως «περιγραφική ονομασία» νοείται μια ονομασία η οποία παρέχει περιγραφή του τροφίμου και –εάν χρειάζεται– της χρήσης του, η οποία είναι επαρκώς σαφής, ώστε να επιτρέπει στους καταναλωτές να γνωρίζουν την πραγματική του φύση και να το διακρίνουν από άλλα προϊόντα με τα οποία είναι δυνατόν να συγχέεται. |
|
37. |
Προβλέποντας ότι μια περιγραφική ονομασία μπορεί να χρησιμοποιηθεί εάν δεν υφίσταται ή δεν χρησιμοποιείται συνήθης ονομασία, το άρθρο 17, παράγραφος 1, του κανονισμού 1169/2011 επιτρέπει, κατά τη γνώμη μου, στους υπευθύνους επιχειρήσεων να επιλέγουν διαφορετική ονομασία, ακόμη και εάν υφίσταται συνήθης ονομασία. Ωστόσο, τέτοια επιλογή δεν υφίσταται όταν η ονομασία καθορίζεται από τον νόμο. |
|
38. |
Η ονομασία του τροφίμου, όπως και κάθε άλλη πληροφορία που παρέχεται στους καταναλωτές, πρέπει να είναι κατάλληλη ( 35 ) και να μην προκαλεί σύγχυση. Συναφώς, το άρθρο 7, παράγραφος 1, στοιχείο αʹ, του κανονισμού 1169/2011 απαγορεύει τις παραπλανητικές πληροφορίες για τα τρόφιμα, ιδίως ως προς τη φύση, την ταυτότητα, τις ιδιότητες και τη σύνθεση των τροφίμων. |
|
39. |
Επιπλέον, το άρθρο 7, παράγραφος 1, στοιχείο δʹ, του κανονισμού 1169/2011 ορίζει ότι οι πληροφορίες για τα τρόφιμα δεν πρέπει να είναι παραπλανητικές «με το να προτείνουν, μέσω της εμφάνισης, της περιγραφής ή των εικονογραφημένων παραστάσεων, την ύπαρξη συγκεκριμένου τροφίμου ή συστατικού, ενώ στην πραγματικότητα ένα φυσικώς ενεχόμενο συστατικό ή ένα συστατικό που χρησιμοποιείται συνήθως στο εν λόγω τρόφιμο έχει υποκατασταθεί από διαφορετικό συστατικό». |
|
40. |
Τέλος, το παράρτημα VI του κανονισμού 1169/2011, το οποίο φέρει τον τίτλο «Ονομασία του τροφίμου και ειδικές συνοδευτικές ενδείξεις», ορίζει στο μέρος A, παράγραφος 4, το οποίο είναι κρίσιμο στην υπό κρίση υπόθεση και θα το αναφέρω ως «κανόνα του παραρτήματος VI», τα εξής: «Σε περίπτωση τροφίμου όπου ένα στοιχείο ή συστατικό που οι καταναλωτές αναμένουν ότι έχει χρησιμοποιηθεί κατά το σύνηθες ή είναι φύσει παρόν στο συγκεκριμένο τρόφιμο έχει αντικατασταθεί από διαφορετικό στοιχείο ή συστατικό, η επισήμανση φέρει –πέραν του καταλόγου συστατικών– σαφή αναγραφή του στοιχείου ή του συστατικού που έχει χρησιμοποιηθεί για τη μερική ή ολική αντικατάσταση του συνήθως χρησιμοποιούμενου ή φύσει παρόντος στοιχείου ή συστατικού:
|
|
41. |
Υπενθυμίζεται ότι το Δικαστήριο έχει διευκρινίσει ότι η χρήση της φράσης «ονομασία του προϊόντος» στο στοιχείο αʹ του ανωτέρω κανόνα δεν έχει διαφορετική έννοια από εκείνη της φράσης «ονομασία του τροφίμου» ( 36 ). |
2. Επί του πρώτου προδικαστικού ερωτήματος
|
42. |
Με το πρώτο προδικαστικό ερώτημα, το αιτούν δικαστήριο ζητεί, κατ’ ουσίαν, να διευκρινιστεί αν στον κανόνα περί απαγόρευσης των παραπλανητικών πληροφοριών, ο οποίος προβλέπεται στο άρθρο 7 του κανονισμού 1169/2011, εμπίπτει η χρήση κρεατοφαγικών ονομασιών για τρόφιμα φυτικής προέλευσης, με αποτέλεσμα τα κράτη μέλη να κωλύονται να ρυθμίσουν το εν λόγω ζήτημα. |
|
43. |
Τι ακριβώς αφορά το άρθρο 7 του κανονισμού 1169/2011; Σε ποιον επιβάλλει υποχρεώσεις και ως προς τι; Για να δοθεί απάντηση στα εν λόγω ερωτήματα, υπάρχουν διάφορα στοιχεία που πρέπει να ληφθούν υπόψη. |
|
44. |
Πρώτον, η επίμαχη πράξη της Ένωσης είναι κανονισμός. Οι κανονισμοί δεν χρήζουν μεταφοράς στο εσωτερικό δίκαιο, και μάλιστα αυτή απαγορεύεται κατ’ αρχήν. Τα δικαιώματα και οι υποχρεώσεις που απορρέουν από τους κανονισμούς ισχύουν άμεσα για τους αποδέκτες στα κράτη μέλη ( 37 ), ακόμη και αν οι αποδέκτες είναι ιδιώτες. Με άλλα λόγια, οι κανονισμοί μπορούν να έχουν οριζόντιο άμεσο αποτέλεσμα. |
|
45. |
Δεύτερον, κατά τη γνώμη μου, παρά τη γενική διατύπωσή του, το άρθρο 7 του κανονισμού 1169/2011, σε συνδυασμό με το άρθρο 8 του εν λόγω κανονισμού ( 38 ), επιβάλλει υποχρεώσεις στους υπευθύνους των επιχειρήσεων τροφίμων. Μία από τις υποχρεώσεις αυτές συνίσταται στην απαίτηση να μην παρέχουν παραπλανητικές πληροφορίες για τα προϊόντα τους. Όταν η εν λόγω υποχρέωση εφαρμόζεται στην ονομασία ενός προϊόντος, σημαίνει ότι η ονομασία του προϊόντος τους, το οποίο προσφέρεται στους καταναλωτές, δεν πρέπει να είναι παραπλανητική. |
|
46. |
Κατά συνέπεια, το εν λόγω ζήτημα –ότι δηλαδή οι υπεύθυνοι των επιχειρήσεων υποχρεούνται να παρέχουν μη παραπλανητικές ονομασίες– έχει αποτελέσει, όπως υποστηρίζει η Επιτροπή, αντικείμενο ειδικής εναρμόνισης από τον κανονισμό 1169/2011. Επομένως, απαγορεύεται στα κράτη μέλη να θεσπίζουν κανόνες για το ίδιο θέμα στη δική τους νομοθεσία. Όπως έχει κρίνει το Δικαστήριο, ένας κανονισμός «αποκλείει κατ’ αρχήν […] τη θέσπιση ή διατήρηση παράλληλων εθνικών διατάξεων» ( 39 ). |
|
47. |
Ωστόσο, το άρθρο 7 του κανονισμού 1169/2011 δεν ορίζει –και δεν μπορεί εξάλλου να ορίζει– ποιες συγκεκριμένες ονομασίες είναι παραπλανητικές για τους καταναλωτές. Το κατά πόσον μια συγκεκριμένη ονομασία είναι παραπλανητική αποτελεί πραγματικό ζήτημα, το οποίο εξαρτάται από τη (γαστρονομική) κουλτούρα και τις σχετικές προσδοκίες των καταναλωτών στο κράτος μέλος στο οποίο χρησιμοποιείται η εν λόγω ονομασία. Επομένως, μπορεί να διαφέρει από το ένα κράτος στο άλλο ( 40 ). Ο κανονισμός 1169/2011 δεν προϋποθέτει την ύπαρξη ομοιόμορφων προσδοκιών σχετικά με τα τρόφιμα στην Ένωση. Επιτρέπει τις διαφορές μεταξύ των κρατών μελών ( 41 ). Αυτός είναι ο λόγος για τον οποίο το Δικαστήριο έχει κρίνει ότι εναπόκειται στα εθνικά δικαστήρια να αποφαίνονται επί του αν η επισήμανση ορισμένων προϊόντων ενδέχεται να παραπλανήσει τον καταναλωτή ( 42 ). |
|
48. |
Μπορούν τα κράτη μέλη να αποφασίζουν εκ των προτέρων και με γενική ρύθμιση ποιες ονομασίες είναι παραπλανητικές; |
|
49. |
Κατά το αιτούν δικαστήριο, το διάταγμα του 2022 εκδόθηκε με σκοπό την προστασία των καταναλωτών από παραπλανητικές ονομασίες (βλ. σημείο 16 των παρουσών προτάσεων). |
|
50. |
Ωστόσο, σε περίπτωση που, για παράδειγμα, η χρήση της ονομασίας «λουκάνικο σόγιας» είναι πράγματι παραπλανητική για τους Γάλλους καταναλωτές, η χρήση αυτή θα αποκλείεται ήδη από το ίδιο το άρθρο 7 του κανονισμού 1169/2011. Στην περίπτωση αυτή, δεν θα απαιτείται συμπληρωματική νομοθεσία, παρά μόνον η επιβολή της εν λόγω απαγόρευσης σε συγκεκριμένα πραγματικά περιστατικά ( 43 ). |
|
51. |
Μια γενικώς εφαρμοστέα εθνική νομοθεσία που θα καθόριζε ποιες ονομασίες είναι παραπλανητικές και ποιες όχι θα αφαιρούσε το δικαίωμα που φαίνεται να απονέμει ο κανονισμός 1169/2011 στους υπευθύνους των επιχειρήσεων. Εφόσον δεν υπάρχει νόμιμη ονομασία για συγκεκριμένο τρόφιμο, οι επιχειρήσεις μπορούν, βάσει του άρθρου 17 του κανονισμού 1169/2011, να επιλέγουν μια συνήθη ονομασία ή οποιαδήποτε άλλη κατάλληλη περιγραφική ονομασία για ένα προϊόν. |
|
52. |
Το εν λόγω δικαίωμα επιλογής ονομασίας περιορίζεται από δύο υποχρεώσεις. Η μία επιβάλλεται από το άρθρο 7 του κανονισμού 1169/2011, το οποίο απαγορεύει στους υπευθύνους των επιχειρήσεων να επιλέγουν μια παραπλανητική ονομασία, και η έτερη από το άρθρο 17 του εν λόγω κανονισμού, το οποίο υποχρεώνει τις επιχειρήσεις να χρησιμοποιούν τη νόμιμη ονομασία, εφόσον υφίσταται τέτοια ονομασία. |
|
53. |
Νόμιμες ονομασίες για ορισμένα είδη τροφίμων μπορούν, όπως εξέθεσα ανωτέρω, να καθορίζονται από τη νομοθεσία ενός κράτους μέλους, εφόσον δεν υφίσταται νομοθεσία της Ένωσης για το οικείο τρόφιμο. Ωστόσο, ο κανονισμός 1169/2011 σιωπά ως προς τους πιθανούς λόγους για τους οποίους μπορεί να καθορίζεται μια νόμιμη ονομασία. |
|
54. |
Λαμβανομένων υπόψη των προεκτεθέντων, προτείνω στο Δικαστήριο να απαντήσει στο πρώτο προδικαστικό ερώτημα ως εξής: Ο κανονισμός 1169/2011 απαγορεύει στα κράτη μέλη να καθορίζουν με γενικούς κανόνες ποιες ονομασίες είναι παραπλανητικές. Ωστόσο, δεν απαγορεύεται στα κράτη μέλη να καθορίζουν νόμιμες ονομασίες για ορισμένα τρόφιμα μέσω γενικών κανόνων, εφόσον οι νόμιμες αυτές ονομασίες δεν καθορίζονται από το δίκαιο της Ένωσης. |
|
55. |
Επομένως, το κρίσιμο ζήτημα το οποίο πρέπει εν τέλει να απαντηθεί από το αιτούν δικαστήριο είναι το τι πραγματικά αφορά η γαλλική κανονιστική ρύθμιση. Θα επανέλθω στο ζήτημα αυτό στα σημεία 82 έως 98 των παρουσών προτάσεων. |
3. Επί του δεύτερου προδικαστικού ερωτήματος
|
56. |
Με το δεύτερο προδικαστικό ερώτημα, το αιτούν δικαστήριο ζητεί, κατ’ ουσίαν, να διευκρινιστεί αν ο κανόνας του παραρτήματος VI, σε συνδυασμό με το άρθρο 17 του κανονισμού 1169/2011, έχει εναρμονίσει ειδικά τη δυνατότητα χρησιμοποίησης κρεατοφαγικών ονομασιών για την περιγραφή, τη διάθεση στο εμπόριο ή την προώθηση τροφίμων στα οποία το κρέας υποκαθίσταται από φυτικές πρωτεΐνες (στο εξής: υποκατάστατο προϊόν). |
|
57. |
Κατ’ αρχάς, οι απόψεις των μετεχόντων στη διαδικασία ενώπιον του Δικαστηρίου διίστανται ως προς τη δυνατότητα εφαρμογής του κανόνα του παραρτήματος VI στην περίπτωση υποκατάστασης του κρέατος στα τρόφιμα από φυτικές πρωτεΐνες. |
|
58. |
Οι Protéines France, EVU και Beyond Meat υποστηρίζουν ότι ο κανόνας του παραρτήματος VI αφορά πράγματι τέτοιες περιπτώσεις υποκατάστασης. Όπως αντιλαμβάνομαι το επιχείρημά τους, είναι της γνώμης ότι ο νομοθέτης της Ένωσης έχει επιτρέψει τη χρήση κρεατοφαγικών ονομασιών σε προϊόντα στα οποία το κρέας υποκαθίσταται από φυτικές πρωτεΐνες, υπό την προϋπόθεση ότι οι καταναλωτές ενημερώνονται κατάλληλα με συμπληρωματική ένδειξη που συνοδεύει την ονομασία του τροφίμου και ότι, ως εκ τούτου, δεν παραπλανώνται. Επομένως, τα κράτη μέλη δεν μπορούν να απαγορεύουν τη χρήση ονομασίας για υποκατάστατο προϊόν η οποία πληροί τις εν λόγω απαιτήσεις. |
|
59. |
Αντιθέτως, η Γαλλική, η Ιταλική και η Ελληνική Κυβέρνηση, καθώς και η Επιτροπή, θεωρούν ότι ο κανόνας του παραρτήματος VI δεν έχει εφαρμογή υπό τις περιστάσεις της υπό κρίση υπόθεσης. Υποστηρίζουν, κατ’ ουσίαν, ότι ο κανόνας αυτός δεν εφαρμόζεται στα τρόφιμα που αποτελούνται από ένα και μόνο συστατικό ( 44 ), ούτε εφαρμόζεται στην περίπτωση πλήρους υποκατάστασης. |
|
60. |
Κατά τη γνώμη μου, η επιχειρηματολογία των εν λόγω κρατών μελών και της Επιτροπής δεν είναι πειστική. Αντιθέτως, φρονώ ότι ο κανόνας του παραρτήματος VI εφαρμόζεται στην περίπτωση της χρήσης κρεατοφαγικών ονομασιών για τα φυτικά υποκατάστατα προϊόντα ( 45 ). |
|
61. |
Πριν εξηγήσω τους λόγους για τους οποίους έχω σχηματίσει την ανωτέρω άποψη, πρέπει να εξεταστεί ένα προκαταρκτικό ζήτημα. Προϋπόθεση για την εφαρμογή του κανόνα του παραρτήματος VI αποτελεί το να αναμένουν οι καταναλωτές που αντικρίζουν τις ονομασίες που περιέχονται στη γαλλική κανονιστική ρύθμιση ότι τα οικεία τρόφιμα περιέχουν κρέας. |
|
62. |
Υπενθυμίζεται ότι ο κανόνας του παραρτήματος VI εφαρμόζεται στην περίπτωση κατά την οποία «ένα στοιχείο ή συστατικό που οι καταναλωτές αναμένουν ότι έχει χρησιμοποιηθεί κατά το σύνηθες ή είναι φύσει παρόν στο συγκεκριμένο τρόφιμο έχει αντικατασταθεί από διαφορετικό στοιχείο ή συστατικό» ( 46 ). |
|
63. |
Δεν φαίνεται να υπάρχει διαφωνία μεταξύ των μετεχόντων στη διαδικασία ενώπιον του Δικαστηρίου για το ότι οι καταναλωτές αναμένουν πράγματι ότι ένα τρόφιμο που χαρακτηρίζεται μόνο με την ονομασία «λουκάνικο», «μπριζόλα» ή με οποιαδήποτε άλλη έκφραση που μνημονεύεται στη γαλλική κανονιστική ρύθμιση θα αποτελεί προϊόν ζωικής προέλευσης. |
|
64. |
Εκκινώντας από την παραδοχή αυτή, θα αναλύσω στη συνέχεια το ζήτημα σε ποιο είδος υποκαταστάσεων εφαρμόζεται ο κανόνας του παραρτήματος VI. |
α) Εμπίπτει στον κανόνα του παραρτήματος VI η υποκατάσταση του κρέατος από φυτικές πρωτεΐνες;
|
65. |
Όπως προκύπτει από τη ρητή διατύπωσή του, ο κανόνας του παραρτήματος VI είναι κρίσιμος στις περιπτώσεις στις οποίες ένα συστατικό το οποίο οι καταναλωτές αναμένουν σε ένα συγκεκριμένο τρόφιμο υποκαθίσταται εν μέρει ή πλήρως από διαφορετικό συστατικό. Επομένως, η διατύπωση του εν λόγω κανόνα καλύπτει την περίπτωση στην οποία, για παράδειγμα, τα λουκάνικα δεν περιλαμβάνουν καθόλου κρέας, αλλά μόνο φυτικές πρωτεΐνες. Επιπλέον, η διατύπωση αυτή ουδόλως υποδηλώνει ότι ο εν λόγω κανόνας εφαρμόζεται μόνο στα τρόφιμα που περιέχουν περισσότερα από ένα συστατικό. |
|
66. |
Αν ο κανόνας του παραρτήματος VI εξεταστεί στο ευρύτερο πλαίσιο του κανονισμού 1169/2011, το άρθρο 7, παράγραφος 1, στοιχείο δʹ, του ίδιου κανονισμού φαίνεται να είναι σχετικό. Η εν λόγω διάταξη συνεπάγεται ότι η χρήση της ονομασίας τροφίμου η οποία υποδηλώνει την παρουσία ενός συστατικού που υπάρχει συνήθως στο τρόφιμο (κρέας), αλλά στην πραγματικότητα έχει υποκατασταθεί από άλλο συστατικό (φυτική πρωτεΐνη), είναι κατ’ αρχήν παραπλανητική και, ως εκ τούτου, απαγορεύεται. |
|
67. |
Συναφώς, ο κανόνας του παραρτήματος VI μπορεί να θεωρηθεί ότι προσφέρει μια λύση στο πλαίσιο της οποίας η επίμαχη ονομασία μπορεί μολαταύτα να χρησιμοποιηθεί ακόμη και αν το αναμενόμενο συστατικό έχει υποκατασταθεί. Η λύση αυτή συνίσταται στην προσθήκη μιας ένδειξης η οποία συνοδεύει την ονομασία και αποσαφηνίζει το συστατικό υποκατάστασης. Για παράδειγμα, ακόμη και αν η ονομασία «λουκάνικο» δημιουργεί την προσδοκία της παρουσίας κρέατος, ο όρος «φυτικό λουκάνικο» θα μπορούσε να καταστήσει σαφές ότι το κρέας έχει υποκατασταθεί στο εν λόγω προϊόν από φυτικές πρωτεΐνες ( 47 ). |
|
68. |
Η δυνατότητα εφαρμογής του κανόνα του παραρτήματος VI στην υποκατάσταση κρέατος από φυτικές πρωτεΐνες επιρρωννύεται επίσης από το ιστορικό θέσπισης του κανονισμού. |
|
69. |
Κατά τη διαδικασία λήψης απόφασης, τόσο το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο όσο και το Συμβούλιο της Ευρωπαϊκής Ένωσης συμφώνησαν ως προς τη δυνατότητα χρήσης της ονομασίας του αρχικού τροφίμου, του οποίου τα συστατικά έχουν υποκατασταθεί, για την περιγραφή του υποκατάστατου τροφίμου που περιέχει διαφορετικά συστατικά. Ωστόσο, τα εν λόγω θεσμικά όργανα διαφώνησαν ως προς τον τρόπο με τον οποίο οι καταναλωτές θα έπρεπε να ενημερώνονται σχετικά. Ενώ το Κοινοβούλιο πρότεινε τη χρήση ορισμένων ενδείξεων, όπως «απομίμηση τροφίμου» ( 48 ), το Συμβούλιο αντιτάχθηκε και προέκρινε τη σαφή αναγραφή του υποκατάστατου συστατικού επιπλέον της ονομασίας του τροφίμου ( 49 ). Στην τελική μορφή του κειμένου, η συμβιβαστική λύση που συμφωνήθηκε ήταν ότι η αναγραφή αυτή θα έπρεπε να τοποθετείται πλησίον της ονομασίας και με συγκεκριμένο μέγεθος γραμματοσειράς ( 50 ). |
|
70. |
Συνεπώς, από το ιστορικό θέσπισης του κανονισμού προκύπτει ότι ούτε το Κοινοβούλιο ούτε το Συμβούλιο επιδίωξαν να εμποδίσουν τη χρήση ονομασιών που χρησιμοποιούνται συνήθως για ένα συγκεκριμένο είδος τροφίμου από το να χρησιμοποιούνται και για ένα διαφορετικό είδος τροφίμου· η μεταξύ τους διαφορά αφορούσε μόνο την εκ μέρους τους προταθείσα λύση για την αντιμετώπιση της ενδεχόμενης σύγχυσης των καταναλωτών. |
|
71. |
Από τα ανωτέρω προκύπτει ότι ο κανόνας του παραρτήματος VI εφαρμόζεται στην υποκατάσταση του κρέατος από φυτικές πρωτεΐνες. |
β) Επί της κρισιμότητας της απόφασης TofuTown.com για την ερμηνεία του κανόνα του παραρτήματος VI
|
72. |
Από την απόφαση TofuTown.com ( 51 ) προκύπτει ότι η εφαρμογή του κανόνα του παραρτήματος VI μπορεί να αποκλειστεί με τον καθορισμό νόμιμης ονομασίας. |
|
73. |
Όπως εξέθεσα (βλ. σημεία 32 έως 37 των παρουσών προτάσεων), βάσει του άρθρου 17 του κανονισμού 1169/2011, οι υπεύθυνοι των επιχειρήσεων πρέπει να περιγράφουν τα προϊόντα τροφίμων τους με τη νόμιμη ονομασία τους, εφόσον υφίσταται τέτοια ονομασία. Σε αντίθετη περίπτωση, και δεδομένου ότι πρέπει να δίνουν ορισμένη ονομασία στα προϊόντα τους, μπορούν να χρησιμοποιούν μια συνήθη ή περιγραφική ονομασία. |
|
74. |
Η υπόθεση TofuTown.com αφορούσε το κατά πόσον μπορούν να χρησιμοποιούνται όροι όπως «βούτυρο από τόφου», «χορτοφαγικό τυρί» και «γάλα σόγιας», δεδομένου ότι ο κανονισμός (ΕΕ) 1308/2013 ( 52 ) προβλέπει συγκεκριμένους ορισμούς για το «γάλα» και τα «γαλακτοκομικά προϊόντα», συμπεριλαμβανομένου του «βουτύρου» και του «τυριού». Το Δικαστήριο έκρινε ότι οι εν λόγω όροι δεν μπορούσαν να χρησιμοποιηθούν για τον προσδιορισμό αμιγώς φυτικών προϊόντων, ακόμη και αν υπήρχαν δίπλα στις ονομασίες τους συμπληρωματικές ενδείξεις σχετικά με το υποκατάστατο συστατικό. Κατά το Δικαστήριο, οι εν λόγω όροι προορίζονταν αποκλειστικά για τα γαλακτοκομικά προϊόντα ( 53 ). |
|
75. |
Επιπλέον, ο κανονισμός 1308/2013 προέβλεψε ότι οι ονομασίες κατά την έννοια του άρθρου 17 του κανονισμού 1169/2011 που πράγματι χρησιμοποιούνται για τα γαλακτοκομικά προϊόντα πρέπει να χρησιμοποιούνται αποκλειστικά για τα γαλακτοκομικά προϊόντα. Τούτο περιλαμβάνει τις συνήθεις ονομασίες, όπως τον όρο «Sahne» στη γερμανική γλώσσα. Σε αντίθεση με τον όρο «Rahm», ο όρος «Sahne» δεν περιλαμβάνεται στον κανονισμό 1308/2013. Εντούτοις, το Δικαστήριο έκρινε ότι ούτε η συνήθης αυτή ονομασία μπορεί να χρησιμοποιηθεί για τον προσδιορισμό αμιγώς φυτικού προϊόντος ( 54 ). |
|
76. |
Φρονώ ότι η εν λόγω απόφαση μπορεί να ερμηνευθεί ως εξής: όταν ένα προϊόν έχει νόμιμη ονομασία, δεν είναι δυνατή η χρήση της νόμιμης αυτής ονομασίας, ακόμη και με συμπληρωματική ένδειξη, για τον προσδιορισμό προϊόντος που περιέχει υποκατάστατα συστατικά. Τούτο σημαίνει, για παράδειγμα, ότι αν ο όρος «λουκάνικο» ήταν νόμιμη ονομασία, δεν θα μπορούσε να χρησιμοποιηθεί για τον προσδιορισμό προϊόντος που περιέχει αμιγώς φυτικές πρωτεΐνες, ακόμη και αν υπήρχε συμπληρωματική ένδειξη, όπως «φυτικό λουκάνικο». |
|
77. |
Το συμπέρασμα που μπορεί να συναχθεί από την απόφαση TofuTown.com είναι ότι ο κανόνας του παραρτήματος VI επιτρέπει τη χρήση κρεατοφαγικών ονομασιών για τρόφιμα που περιέχουν φυτικές πρωτεΐνες με μια συμπληρωματική ένδειξη που συνοδεύει την ονομασία του τροφίμου μόνον εφόσον η κρεατοφαγική ονομασία δεν αποτελεί νόμιμη ονομασία. Καθορίζοντας μια νόμιμη ονομασία, ο νομοθέτης μπορεί να απαγορεύσει τη χρήση της για οποιοδήποτε υποκατάστατο προϊόν. |
|
78. |
Τέτοια νόμιμη ονομασία μπορεί να προβλέπεται από το δίκαιο της Ένωσης, όπως στην υπόθεση TofuTown.com, ή, ελλείψει νομοθεσίας της Ένωσης, από το εθνικό δίκαιο. |
|
79. |
Κατά συνέπεια, τα κράτη μέλη μπορούν να απαγορεύουν τη χρήση των συνήθων ονομασιών κρέατος για τρόφιμα που περιέχουν φυτικές πρωτεΐνες, μετατρέποντας τις εν λόγω συνήθεις ονομασίες σε νόμιμες ονομασίες. |
|
80. |
Ως εκ τούτου, προτείνω στο Δικαστήριο να απαντήσει στο δεύτερο προδικαστικό ερώτημα ως εξής: Ο κανόνας του παραρτήματος VI, σε συνδυασμό με το άρθρο 17 του κανονισμού 1169/2011, δεν έχει εναρμονίσει ειδικά τη χρήση ονομασιών για υποκατάστατα προϊόντα. Οι εν λόγω διατάξεις παρέχουν στα κράτη μέλη τη δυνατότητα να καθορίζουν νόμιμες ονομασίες, επιτρέποντας κατ’ αυτόν τον τρόπο τη χρήση των εν λόγω ονομασιών μόνο για συγκεκριμένα τρόφιμα. |
|
81. |
Δεδομένου ότι ο νομοθέτης μπορεί να αποκλείσει την εφαρμογή του κανόνα του παραρτήματος VI με τον καθορισμό νόμιμων ονομασιών, το κρίσιμο ζήτημα που πρέπει εν τέλει να επιλυθεί από το αιτούν δικαστήριο είναι εν προκειμένω ομοίως το τι πραγματικά αφορά η γαλλική κανονιστική ρύθμιση. Το ζήτημα αυτό θα εξεταστεί στις παρατηρήσεις που ακολουθούν. |
4. Καθορίζει η γαλλική κανονιστική ρύθμιση νόμιμες ονομασίες;
|
82. |
Οι μετέχοντες στη διαδικασία ενώπιον του Δικαστηρίου φαίνεται να υποστηρίζουν αποκλίνουσες απόψεις ως προς το αν η γαλλική κανονιστική ρύθμιση καθορίζει νόμιμες ονομασίες για τα προϊόντα ζωικής προέλευσης. |
|
83. |
Η Γαλλική Κυβέρνηση δεν τοποθετήθηκε, στις γραπτές παρατηρήσεις που υπέβαλε στο Δικαστήριο, ως προς το αν οι γαλλικές αρχές είχαν την πρόθεση να καθορίσουν νόμιμες ονομασίες. Ωστόσο, η Protéines France ισχυρίζεται ότι στο πλαίσιο της εθνικής διαδικασίας οι γαλλικές αρχές αντέκρουσαν την εκδοχή ότι το διάταγμα του 2022 έχει καθορίσει νόμιμες ονομασίες ( 55 ). Το πλαίσιο στο οποίο εντάσσεται ο εν λόγω ισχυρισμός δεν διευκρινίστηκε. |
|
84. |
Κατά τη γνώμη μου, το κατά πόσον η γαλλική κανονιστική διάταξη έχει ρυθμίσει νόμιμες ονομασίες πρέπει να εκτιμηθεί αντικειμενικά, με βάση το αποτέλεσμα που έχει η εν λόγω διάταξη. Η πρόθεση των εθνικών αρχών δεν είναι καθοριστική για την εκτίμηση αυτή. |
|
85. |
Αν η εθνική κανονιστική ρύθμιση έχει ως αποτέλεσμα ότι ορισμένες ονομασίες προορίζονται αποκλειστικά για ορισμένα είδη προϊόντων, τότε θα πρέπει να θεωρηθεί ότι καθορίζει πράγματι νόμιμες ονομασίες. Τέτοια περίπτωση θα συντρέχει ακόμη και αν, τυπικώς, η εν λόγω ρύθμιση δεν αναφέρει ότι ρυθμίζει τις ονομασίες τροφίμων. |
|
86. |
Βάσει των στοιχείων της δικογραφίας, φρονώ ότι η γαλλική κανονιστική ρύθμιση καθορίζει πράγματι νόμιμες ονομασίες για ορισμένα τρόφιμα με βάση το κρέας. |
|
87. |
Κατ’ αρχάς, είναι προφανές ότι υπάρχει περιθώριο για ρύθμιση των ονομασιών προϊόντων με βάση το κρέας σε εθνικό επίπεδο, δεδομένου ότι τέτοιες ονομασίες δεν έχουν καθοριστεί σε επίπεδο Ένωσης, όπως συμβαίνει, για παράδειγμα, για τα γαλακτοκομικά προϊόντα. Εξ όσων γνωρίζω, πλην ορισμένων εξαιρέσεων ( 56 ), δεν υπάρχουν νόμιμες ονομασίες για συγκεκριμένα προϊόντα με βάση το κρέας στη νομοθεσία της Ένωσης ( 57 ). |
|
88. |
Συναφώς, στο πλαίσιο της νομοθεσίας της Ένωσης για την ΚΓΠ, το Κοινοβούλιο είχε προτείνει μια τροπολογία που απέβλεπε στον προορισμό της χρήσης ορισμένων όρων αποκλειστικά για προϊόντα με βάση το κρέας. Η τροπολογία αυτή είχε ως εξής: «Οι ονομασίες που εμπίπτουν στο άρθρο 17 του [κανονισμού 1169/2011] και χρησιμοποιούνται επί του παρόντος για προϊόντα παρασκευάσματα κρέατος προορίζονται αποκλειστικά για [προϊόντα που περιέχουν κρέας]. Αυτές οι ονομασίες περιλαμβάνουν ιδίως τα εξής: Μπριζόλα, Λουκάνικο, Σκαλοπίνι, Μπιφτέκι, Χάμπουργκερ» ( 58 ). Ωστόσο, η εν λόγω πρόταση δεν υλοποιήθηκε ( 59 ). |
|
89. |
Εφόσον ο νομοθέτης της Ένωσης μπορούσε να ρυθμίσει τις εν λόγω ονομασίες σε επίπεδο Ένωσης αλλά δεν το έπραξε, γιατί ένα κράτος μέλος να μην μπορεί να πράξει το ίδιο σε εθνικό επίπεδο; |
|
90. |
Όπως και η νομοθετική ρύθμιση της Ένωσης που τελικά δεν θεσπίστηκε, η γαλλική κανονιστική ρύθμιση προορίζει ομοίως ορισμένες ονομασίες αποκλειστικά και μόνον για προϊόντα ζωικής προέλευσης. Όπως επισημαίνει η Beyond Meat, η εν λόγω ρύθμιση καθιστά πρακτικώς αδύνατη τη χρήση κρεατοφαγικών ονομασιών για τα τρόφιμα που περιέχουν φυτικές πρωτεΐνες. |
|
91. |
Κατ’ ουσίαν, η γαλλική κανονιστική ρύθμιση κωδικοποιεί τις συνήθεις ή περιγραφικές ονομασίες για το κρέας, μετατρέποντάς τες κατ’ αυτόν τον τρόπο σε νόμιμες ονομασίες. Συναφώς, η γαλλική κανονιστική ρύθμιση δεν διαφέρει σημαντικά από τη νομοθετική πράξη της Ένωσης για το γάλα και τα γαλακτοκομικά προϊόντα την οποία αφορούσε η απόφαση TofuTown.com. Όπως ο κανονισμός 1308/2013 δεν καθορίζει το ακριβές περιεχόμενο των απαριθμούμενων γαλακτοκομικών προϊόντων, όπως του βουτύρου και του τυριού, αλλά απαιτεί να περιέχουν γάλα, η γαλλική κανονιστική ρύθμιση ομοίως δεν καθορίζει το ακριβές περιεχόμενο του κάθε μνημονευόμενου προϊόντος, αλλά υποδηλώνει ότι πρέπει να περιέχουν κρέας. |
|
92. |
Επιπλέον, όπως και ο επίμαχος στην απόφαση TofuTown.com κανονισμός 1308/2013, ο οποίος αναφερόταν στις ονομασίες που πράγματι χρησιμοποιούνται για γαλακτοκομικά προϊόντα χωρίς να τις απαριθμεί ρητά, η γαλλική κανονιστική ρύθμιση αναφέρεται σε ονομασίες που πράγματι χρησιμοποιούνται για προϊόντα με βάση το κρέας –όπως οι ειδικοί όροι που χρησιμοποιούνται για τα προϊόντα κρεοπωλείου και τα αλλαντικά– μετατρέποντάς τες κατ’ αυτόν τον τρόπο, όπως ακριβώς έγινε δεκτό από το Δικαστήριο στην απόφαση TofuTown.com, σε νόμιμες ονομασίες που προορίζονται μόνο για προϊόντα που περιέχουν κρέας. |
|
93. |
Έχει σημασία ποιο ήταν το κίνητρο για τη θέσπιση της εθνικής κανονιστικής ρύθμισης; |
|
94. |
Είμαι της γνώμης ότι οι λόγοι δεν ασκούν επιρροή κατά την εκτίμηση αν ορισμένη ρύθμιση έχει καθορίσει νόμιμες ονομασίες. Είτε οι γαλλικές αρχές είχαν στην πραγματικότητα την πρόθεση να προστατεύσουν τους καταναλωτές ή τη βιομηχανία κρέατος είτε ο λόγος θέσπισης της εν λόγω ρύθμισης ήταν η προστασία της εθνικής γαστρονομικής κληρονομιάς –όπως υποστήριξε η Ιταλική Κυβέρνηση–, η διατήρηση της γλωσσικής πολυμορφίας ή οποιοσδήποτε άλλος λόγος, τούτο δεν επηρεάζει την απάντηση που πρέπει να δοθεί στο ερώτημα αν η εν λόγω ρύθμιση έχει ως αποτέλεσμα το να επιφυλάσσονται ορισμένες ονομασίες αποκλειστικά για ορισμένα προϊόντα. Τούτο είναι, κατά τη γνώμη μου, το μόνο κρίσιμο ζήτημα. |
|
95. |
Τείνω επίσης να συμφωνήσω με τα επιχειρήματα που προέβαλε η Ιταλική Κυβέρνηση, κατά τα οποία η απαγόρευση χρήσης, για ορισμένα τρόφιμα, μιας ονομασίας που χρησιμοποιείται συνήθως για άλλα τρόφιμα ισοδυναμεί με τον προορισμό της ονομασίας αυτής αποκλειστικά και μόνο για το αρχικό τρόφιμο. Δεν ασκεί επιρροή το ότι δεν αναφέρεται ρητώς ότι πρόκειται για νόμιμες ονομασίες. |
|
96. |
Εφαρμοζόμενου τούτου στη γαλλική κανονιστική ρύθμιση, η απαγόρευση της χρησιμοποίησης κρεατοφαγικών ονομασιών για τρόφιμα που περιέχουν φυτικές πρωτεΐνες ισοδυναμεί με το να επιφυλάσσονται οι εν λόγω ονομασίες αποκλειστικά και μόνο για τα τρόφιμα με βάση το κρέας. |
|
97. |
Κατά συνέπεια, κατά τη γνώμη μου, η γαλλική κανονιστική ρύθμιση σαφώς και καθορίζει νόμιμες ονομασίες. Ωστόσο, εναπόκειται εν τέλει στο αιτούν δικαστήριο να το εξακριβώσει. |
|
98. |
Συνοψίζοντας, ούτε το άρθρο 7 του κανονισμού 1169/2011 ούτε ο κανόνας του παραρτήματος VI, σε συνδυασμό με το άρθρο 17 του εν λόγω κανονισμού, εμποδίζουν τα κράτη μέλη να καθορίζουν νόμιμες ονομασίες (ελλείψει νόμιμων ονομασιών που να έχουν καθοριστεί σε επίπεδο Ένωσης). Συνεπώς, η γαλλική κανονιστική ρύθμιση, εφόσον καθορίζει νόμιμες ονομασίες, εμπίπτει στο άρθρο 38, παράγραφος 2, του εν λόγω κανονισμού. |
Γ. Συμπληρωματικά ερωτήματα
|
99. |
Λαμβανομένης υπόψη της πρότασής μου να θεωρηθεί ότι η γαλλική κανονιστική ρύθμιση εμπίπτει στο πεδίο εφαρμογής του άρθρου 38, παράγραφος 2, του κανονισμού 1169/2011, είναι απαραίτητο να απαντηθεί η δέσμη των επιμέρους ζητημάτων που τίθενται στο πλαίσιο του τέταρτου προδικαστικού ερωτήματος. |
1. Επί του τέταρτου προδικαστικού ερωτήματος
|
100. |
Η απάντηση του τέταρτου προδικαστικού ερωτήματος υπό αʹ και υπό βʹ απορρέει από την ανάλυση του δεύτερου προδικαστικού ερωτήματος. |
|
101. |
Τα άρθρα 9 και 17 του κανονισμού 1169/2011 δεν απαγορεύουν στα κράτη μέλη να θεσπίζουν εθνικό μέτρο που να καθορίζει ποσοστά περιεκτικότητας σε φυτικές πρωτεΐνες τα οποία πρέπει να μην υπερβαίνουν τα τρόφιμα που περιέχουν φυτικές πρωτεΐνες προκειμένου να επιτρέπεται, για την περιγραφή, τη διάθεση στο εμπόριο ή την προώθηση των εν λόγω τροφίμων, η χρήση ονομασιών που προσδιορίζουν τρόφιμα ζωικής προέλευσης. Καθορίζοντας τέτοια ποσοστά περιεκτικότητας, τα κράτη μέλη καθορίζουν κατ’ ουσίαν νόμιμες ονομασίες. |
|
102. |
Θεσπίζοντας εθνικά μέτρα που απαγορεύουν τη χρησιμοποίηση ορισμένων συνήθων και περιγραφικών ονομασιών, ακόμη και όταν συνοδεύονται από συμπληρωματικές ενδείξεις, ένα κράτος μέλος μετατρέπει τις εν λόγω συνήθεις και περιγραφικές ονομασίες σε νόμιμες ονομασίες, όπως και δικαιούται να πράττει. |
|
103. |
Με το τέταρτο προδικαστικό ερώτημα υπό γʹ, το αιτούν δικαστήριο φαίνεται να ζητεί την επιβεβαίωση μιας άποψης την οποία έχει ήδη σχηματίσει. Συγκεκριμένα, από τη διάταξη περί παραπομπής προκύπτει ότι ο ισχυρισμός ότι το διάταγμα του 2022 αντιβαίνει στους κανόνες της Συνθήκης σχετικά με την ελεύθερη κυκλοφορία των εμπορευμάτων προβλήθηκε ως διακριτός ισχυρισμός στην κύρια δίκη και απορρίφθηκε από το αιτούν δικαστήριο. Το εν λόγω δικαστήριο διευκρίνισε ότι, κατά την εκτίμησή του, το διάταγμα αυτό δεν δημιουργεί φραγμούς ούτε στις εισαγωγές τροφίμων από άλλα κράτη μέλη ούτε στις εξαγωγές από τη Γαλλία προς άλλα κράτη μέλη. |
|
104. |
Υπενθυμίζεται ότι αν η γαλλική κανονιστική ρύθμιση θεωρηθεί ότι αφορά θέματα που δεν έχουν εναρμονιστεί ειδικά από τον κανονισμό 1169/2011, η ρύθμιση αυτή θα επιτρέπεται, βάσει του άρθρου 38, παράγραφος 2, «υπό τον όρο ότι δεν απαγορεύ[ει], παρακωλύ[ει] ή περιορίζ[ει] την ελεύθερη κυκλοφορία των εμπορευμάτων». |
|
105. |
Η Γαλλική Κυβέρνηση υποστηρίζει ότι η γαλλική κανονιστική ρύθμιση συνάδει προς το άρθρο 38, παράγραφος 2, του κανονισμού 1169/2011, δεδομένου ότι αφορά μια αμιγώς εσωτερική κατάσταση και ότι, ως εκ τούτου, δεν εμπίπτει στο πεδίο εφαρμογής της ελεύθερης κυκλοφορίας των εμπορευμάτων. Τέτοια μέτρα, που δεν προορίζονται να ρυθμίσουν το εμπόριο αγαθών μεταξύ των κρατών μελών, δεν μπορούν να αποτελέσουν φραγμό στην ελεύθερη κυκλοφορία των εμπορευμάτων. |
|
106. |
Αντιθέτως, η EVU και η Beyond Meat θεωρούν ότι το διάταγμα του 2022 περιορίζει την ελεύθερη κυκλοφορία των εμπορευμάτων. Επίσης, ισχυρίζονται ότι το εν λόγω διάταγμα δεν εκπληρώνει κανέναν σκοπό γενικού συμφέροντος και ότι δεν είναι ούτε αναγκαίο ούτε αναλογικό. |
|
107. |
Συναφώς, υπενθυμίζω ότι η γαλλική κανονιστική ρύθμιση εφαρμόζεται μόνο στα τρόφιμα που παράγονται στη Γαλλία για τη γαλλική αγορά. Επομένως, η εν λόγω διάταξη ρυθμίζει μια αμιγώς εσωτερική κατάσταση, η οποία δεν εμπίπτει στο πεδίο εφαρμογής των κανόνων της Συνθήκης που διέπουν τις ελευθερίες της αγοράς. |
|
108. |
Για παράδειγμα, στην απόφαση Mathot ( 60 ), το Δικαστήριο έκρινε ότι οι κανόνες για την επισήμανση του βουτύρου που επιβάλλονταν μόνο στους Βέλγους παραγωγούς και όχι στους παραγωγούς άλλων κρατών μελών δεν περιόριζαν τις εισαγωγές βουτύρου, ούτε εμπόδιζαν την εμπορία του εισαγόμενου βουτύρου (δυνάμει του νυν άρθρου 34 ΣΛΕΕ). Κατά συνέπεια, δεν αντέβαιναν στους κανόνες για την ελεύθερη κυκλοφορία. |
|
109. |
Πιο πρόσφατα, στην απόφαση Asociación Nacional de Productores de Ganado Porcino ( 61 ), το Δικαστήριο έκρινε ότι εθνική ρύθμιση η οποία προέβλεπε ότι μια συγκεκριμένη ονομασία πώλησης ιβηρικών χοίρων («ibérico de cebo») μπορούσε να χορηγηθεί μόνο στα προϊόντα που πληρούσαν ορισμένες προϋποθέσεις τις οποίες επέβαλλε η εν λόγω ρύθμιση και οι οποίες ίσχυαν μόνο στην εθνική επικράτεια δεν αντέβαινε ούτε στο άρθρο 34 ΣΛΕΕ, σχετικά με τους περιορισμούς κατά την εισαγωγή, ούτε στο άρθρο 35 ΣΛΕΕ, σχετικά με τους περιορισμούς κατά την εξαγωγή. Η εν λόγω ρύθμιση περιείχε μια διάταξη η οποία επέτρεπε στα προϊόντα άλλων κρατών μελών με παρόμοιες ονομασίες να εισάγονται και να διατίθενται στην Ισπανία με τέτοιες ονομασίες, χωρίς να πληρούν τις προϋποθέσεις του εν λόγω διατάγματος. |
|
110. |
Η γαλλική κανονιστική ρύθμιση περιέχει παρόμοιες διατάξεις. |
|
111. |
Οι εθνικές ρυθμίσεις που δεν εμπίπτουν στο πεδίο εφαρμογής των κανόνων για την ελεύθερη κυκλοφορία δεν χρήζουν δικαιολόγησης ( 62 ). Ως εκ τούτου, τα επιχειρήματα κατά τα οποία οι εν λόγω ρυθμίσεις δεν είναι αναλογικές είναι αλυσιτελή από απόψεως δικαίου της Ένωσης, διότι δεν δημιουργούν φραγμούς στο εμπόριο. |
|
112. |
Η Beyond Meat προβάλλει ένα περαιτέρω επιχείρημα όσον αφορά τους λόγους για τους οποίους το διάταγμα του 2022 θα μπορούσε να θεωρηθεί ότι δημιουργεί φραγμούς στο εμπόριο. Συγκεκριμένα, υπογραμμίζει ότι οι υπεύθυνοι των επιχειρήσεων διαχειρίζονται πολύπλοκες αλυσίδες εφοδιασμού που εκτείνονται σε πολλά κράτη μέλη και ότι, ως εκ τούτου, το εν λόγω διάταγμα δημιουργεί σημαντικούς νομικούς κινδύνους για τους επιχειρηματίες που είναι εγκατεστημένοι σε άλλα κράτη μέλη όταν εμπορεύονται τα προϊόντα τους στη Γαλλία, καθώς θα οφείλουν να αποδεικνύουν την προέλευση των προϊόντων τους και τη συμμόρφωση με τη νομοθεσία ενός από τα άλλα κράτη μέλη. |
|
113. |
Μπορώ να συμφωνήσω ότι το ανωτέρω επιχείρημα είναι, σε ορισμένο βαθμό, εύστοχο. Το διάταγμα του 2022 προβλέπει ότι δεν εφαρμόζεται στα προϊόντα που προέρχονται από άλλα κράτη μέλη, από κράτη που είναι συμβαλλόμενα μέρη στη Συμφωνία για τον ΕΟΧ και από την Τουρκία. Επομένως, προκειμένου ένας εισαγωγέας να αποφύγει την εφαρμογή των κανόνων του διατάγματος, θα πρέπει να αποδείξει ότι το προϊόν προέρχεται από ένα από τα εν λόγω κράτη, πράγμα που ενδέχεται να επιφέρει πρόσθετο διοικητικό φόρτο και κόστος. |
|
114. |
Ωστόσο, η εν λόγω διάταξη του διατάγματος του 2022 έχει τροποποιηθεί. Το διάταγμα του 2024 προβλέπει πλέον ότι οι κανόνες του δεν εφαρμόζονται σε κανένα εισαγόμενο προϊόν, οπότε οι εισαγωγείς δεν οφείλουν πλέον να αποδεικνύουν την προέλευση των εισαγομένων τροφίμων, προκειμένου να αποφύγουν την εφαρμογή του εν λόγω διατάγματος. |
|
115. |
Ως εκ τούτου, προτείνω στο Δικαστήριο να απαντήσει στο τέταρτο προδικαστικό ερώτημα υπό γʹ ότι ο κανονισμός 1169/2011 δεν εμποδίζει τα κράτη μέλη να θεσπίζουν κανόνες που εφαρμόζονται αποκλειστικά σε αμιγώς εσωτερικές καταστάσεις και ότι τα εν λόγω μέτρα δεν χρήζουν δικαιολόγησης. |
|
116. |
Θα συμπλήρωνα ότι η δικαιολόγηση μπορεί να εξακολουθεί να είναι απαραίτητη από απόψεως εθνικού δικαίου. Επιπλέον, οι συζητήσεις σχετικά με τους λόγους θέσπισης ή μη νομοθεσίας που καθορίζει νόμιμες ονομασίες άπτονται των εθνικών πολιτικών διαδικασιών. |
|
117. |
Ωστόσο, οι πολιτικές αντιπαραθέσεις μπορούν να μεταφερθούν στο πεδίο της Ένωσης, καθώς η Ευρωπαϊκή Ένωση μπορεί να αποφασίσει να καθορίσει νόμιμες ονομασίες ή να εμποδίσει τον καθορισμό τους. Τα επιχειρήματα που προβλήθηκαν στο πλαίσιο της παρούσας διαδικασίας, κατά τα οποία η απαγόρευση της χρήσης κρεατοφαγικών ονομασιών για τρόφιμα που περιέχουν φυτικές πρωτεΐνες αντιβαίνει στις πολιτικές της Ένωσης, όπως στη στρατηγική «Από το αγρόκτημα στο πιάτο» ( 63 ) ή γενικότερα στην «Ευρωπαϊκή Πράσινη Συμφωνία», είναι σημαντικά. Εντούτοις, ενόσω ο νομοθέτης της Ένωσης δεν παρεμβαίνει, ούτε οι δικαστές του Δικαστηρίου ούτε εγώ μπορούμε να εκφέρουμε γνώμη σχετικά με τον δικαιολογημένο ή μη χαρακτήρα της απαγόρευσης της χρήσης κρεατοφαγικών ονομασιών για τρόφιμα φυτικής προέλευσης στη Γαλλία ή σε οποιοδήποτε άλλο κράτος μέλος, ανεξαρτήτως των προσωπικών μας απόψεων επί του θέματος. |
2. Επί του τρίτου προδικαστικού ερωτήματος
|
118. |
Το τρίτο προδικαστικό ερώτημα υποβάλλεται σε περίπτωση που στο πρώτο ή στο δεύτερο προδικαστικό ερώτημα δοθεί η απάντηση ότι τα κράτη μέλη κωλύονται να θεσπίζουν μέτρα όπως το διάταγμα του 2022. Αν το Δικαστήριο συνταχθεί με την πρότασή μου, θα παρέλκει η απάντηση του τρίτου προδικαστικού ερωτήματος. Επικουρικώς, θα εξετάσω το εν λόγω ερώτημα εν συντομία. |
|
119. |
Η απάντηση που πρέπει να δοθεί στο τρίτο προδικαστικό ερώτημα υπό βʹ είναι ότι εάν τα κράτη μέλη δεν διαθέτουν εναπομένουσα κανονιστική αρμοδιότητα, δεν μπορούν ούτε να καθορίζουν τα ποσοστά περιεκτικότητας σε φυτικές πρωτεΐνες για τη χρήση κρεατοφαγικών ονομασιών. |
|
120. |
Όσον αφορά το τρίτο προδικαστικό ερώτημα υπό αʹ, το οποίο αφορά την επιβολή διοικητικών κυρώσεων, είναι σαφές ότι, ακόμη και σε περίπτωση ύπαρξης ειδικής εναρμόνισης, τα κράτη μέλη μπορούν, και μάλιστα οφείλουν, να διασφαλίζουν την αποτελεσματική εφαρμογή των κανόνων της Ένωσης. Εάν οι εθνικές αρχές κρίνουν ότι οι διοικητικές κυρώσεις αποτελούν αποτελεσματική μέθοδο για τη διασφάλιση της αποτελεσματικότητας των κανόνων της Ένωσης, δεν εμποδίζονται να επιβάλλουν τέτοιες κυρώσεις σε περίπτωση μη συμμόρφωσης με τις απαιτήσεις που καθορίζονται στον κανονισμό 1169/2011. |
|
121. |
Τούτο επιβεβαιώνεται, όπως επισημαίνει η Επιτροπή, από τον κανονισμό (ΕΚ) 178/2002 ( 64 ), ο οποίος αναθέτει στα κράτη μέλη την ευθύνη να μεριμνούν για την εφαρμογή της νομοθεσίας για τα τρόφιμα. Η εν λόγω ευθύνη περιλαμβάνει και τη θέσπιση κανόνων σχετικά με τις κυρώσεις ( 65 ). |
|
122. |
Ως εκ τούτου, προτείνω στο Δικαστήριο να απαντήσει στο τρίτο προδικαστικό ερώτημα υπό αʹ ότι ο κανονισμός 1169/2011 δεν εμποδίζει τα κράτη μέλη να επιβάλλουν διοικητικές κυρώσεις σε περίπτωση μη συμμόρφωσης προς τον εν λόγω κανονισμό. |
IV. Πρόταση
|
123. |
Λαμβανομένων υπόψη των ανωτέρω εκτιμήσεων, προτείνω στο Δικαστήριο να απαντήσει στα προδικαστικά ερωτήματα του Conseil d’État (Συμβουλίου της Επικρατείας, Γαλλία) ως εξής:
|
( 1 ) Γλώσσα του πρωτοτύπου: η αγγλική.
( 2 ) Κανονισμός του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 25ης Οκτωβρίου 2011, σχετικά με την παροχή πληροφοριών για τα τρόφιμα στους καταναλωτές, την τροποποίηση των κανονισμών του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου (ΕΚ) αριθ. 1924/2006 και (ΕΚ) αριθ. 1925/2006 και την κατάργηση της οδηγίας 87/250/ΕΟΚ της Επιτροπής, της οδηγίας 90/496/ΕΟΚ του Συμβουλίου, της οδηγίας 1999/10/ΕΚ της Επιτροπής, της οδηγίας 2000/13/ΕΚ του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, των οδηγιών της Επιτροπής 2002/67/ΕΚ και 2008/5/ΕΚ και του κανονισμού (ΕΚ) αριθ. 608/2004 της Επιτροπής (ΕΕ 2011, L 304, σ. 18).
( 3 ) Décret no 2022‑947 du 29 juin 2022 relatif à l’utilisation de certaines dénominations employées pour désigner des denrées comportant es protéines végétales (διάταγμα 2022‑947, της 29ης Ιουνίου 2022, σχετικά με τη χρήση ορισμένων ονομασιών για τον προσδιορισμό των τροφίμων που περιέχουν φυτικές πρωτεΐνες) (JORF αριθ. 150 της 30ής Ιουνίου 2022, κείμενο αριθ. 3).
( 4 ) Το άρθρο L. 412‑10 του κώδικα προστασίας του καταναλωτή προστέθηκε με το άρθρο 5 του loi du 10 juin 2020 relative à la transparence de l’information sur les produits agricoles et alimentaires (νόμου της 10ης Ιουνίου 2020 περί διαφάνειας των πληροφοριών σχετικά με τα γεωργικά προϊόντα και τα τρόφιμα) (JORF αριθ. 142 της 11ης Ιουνίου 2020, κείμενο αριθ. 1).
( 5 ) Η Protéines France είναι ένωση επιχειρήσεων στη γαλλική αγορά φυτικών πρωτεϊνών. Υπέρ της έχουν παρέμβει, στην υπόθεση της κύριας δίκης, διάφορες εταιρίες, μεταξύ των οποίων η εταιρία Beyond Meat, Inc., καθώς και οι 77 Foods SAS, Les Nouveaux Fermiers SAS, Umiami SAS, NxtFood SAS, Nutrition et santé SAS και Olga SAS.
( 6 ) Η EVU είναι κεντρική οργάνωση ενώσεων και συλλόγων αυστηρώς χορτοφάγων (vegan) και χορτοφάγων από όλη την Ευρωπαϊκή Ένωση. Ως ένα από τα μέλη της, η AVF αποτελεί ένωση εγκατεστημένη στη Γαλλία με σκοπό την προώθηση της χορτοφαγίας.
( 7 ) Η Beyond Meat είναι παραγωγός τροφίμων που περιέχουν φυτικές πρωτεΐνες, με έδρα τις Ηνωμένες Πολιτείες.
( 8 ) Βλ. άρθρο 2, παράγραφοι 3 και 4, του διατάγματος του 2022.
( 9 ) Βλ. άρθρο 3, παράγραφος 1, του διατάγματος του 2022.
( 10 ) Η περιλαμβανόμενη στο παράρτημα απαρίθμηση άνω των 300 ονομασιών υποδιαιρείται σε πέντε κατηγορίες ζωικών προϊόντων, για καθεμιά από τις οποίες προβλέπεται ένα μέγιστο επιτρεπόμενο ποσοστό φυτικών πρωτεϊνών το οποίο δεν πρέπει να υπερβαίνεται και κυμαίνεται γενικά από 0,5 % έως 7 %. Για παράδειγμα, στην κατηγορία ΙΙΙ, σχετικά με τις ονομασίες που χρησιμοποιούνται στον κώδικα χρήσεων για τα αλλαντικά και τις κονσέρβες κρέατος, «μπέικον» 0,5 %, «τσιπολάτα» 0,5 %, «merguès/merguez» και «σαλάμι» 1,0 %. Στην κατηγορία IV σχετικά με τις ονομασίες που χρησιμοποιούνται στον κώδικα ορθής πρακτικής για τα προϊόντα πουλερικών, «nuggets (πουλερικών)» 3,5 %.
( 11 ) Décret no 2024-144 du 26 juin 2024 relatif à l’utilisation de certaines dénominations employées pour désigner des denrées comportantes protéines végétales (διάταγμα 2024‑144, της 26ης Φεβρουαρίου 2024, σχετικά με τη χρήση ορισμένων ονομασιών για τον προσδιορισμό των τροφίμων που περιέχουν φυτικές πρωτεΐνες) (JORF αριθ. 48 της 27ης Φεβρουαρίου 2024, κείμενο αριθ. 15).
( 12 ) Βλ. άρθρο 9 του διατάγματος του 2024.
( 13 ) Βλ. άρθρο 2, παράγραφος 3, του διατάγματος του 2024, το οποίο αντικαθιστά το άρθρο 2, παράγραφοι 3 και 4, του διατάγματος του 2022.
( 14 ) Το παράρτημα Ι του διατάγματος του 2024 απαριθμεί τους ακόλουθους 21 όρους: «filet, faux filet, rumsteck, entrecote, aiguillette baronne, bavette d’aloyau, onglet, hampe, bifteck, basse côte, paleron, flanchet, steak, escalope, tendron, grillade, longe, travers, jambon, boucher/bouchère, charcutier/charcutière».
( 15 ) Το παράρτημα ΙΙ του διατάγματος του 2024 περιέχει μια ενοποιημένη απαρίθμηση όρων, οι οποίοι πλέον παρατίθενται με αλφαβητική σειρά.
( 16 ) Βλ., για παράδειγμα, Carreño, I., «France bans “meaty” terms for plant-based products: Will the European Union follow?», European Journal of Risk Regulation, τόμος 13, αριθ. 4, 2022, σ. 665· Planchenstainer, F., «“Meat me in Italy”: The Italian ban on meat-sounding names and cell-cultured meat», European Food and Feed Law Review, τόμος 19, αριθ. 2, 2024, σ. 66, ιδίως σ. 71.
( 17 ) Βλ., για παράδειγμα, Buxton, A., «Plant-based labeling globally: Where consumers and companies currently stand», Plant Based World Pulse, 18 Ιουλίου 2023.
( 18 ) Βλ., για παράδειγμα, Polydor, S., και Strobel, E.‑M., «Switzerland: “No” to vegan salami, but “yes” to soy-based whipping cream? Labelling rules for plant-based alternatives to foods of animal origin», European Food and Feed Law Review, τόμος 16, αριθ. 3, 2021, σ. 239.
( 19 ) Όσον αφορά τις Ηνωμένες Πολιτείες, στη βιβλιογραφία αναφέρεται ότι περίπου τριάντα πολιτείες έχουν επιχειρήσει να θεσπίσουν νομοθεσία που να απαγορεύει την κρεατοφαγική ορολογία για προϊόντα φυτικής προέλευσης ή για προϊόντα κρέατος εργαστηρίου. Βλ., για παράδειγμα, Taylor, S., «Meat Wars: The Unsettled Intersection of Federal and State Food Labeling Regulations for Plant-Based Meat Alternatives», University of Massachusetts Law Review, τόμος 15, αριθ. 2, 2020, σ. 269.
( 20 ) Βλ., όσον αφορά τη Γερμανία, για παράδειγμα, Meisterernst, A., «Leitsätze vegetarische Lebensmittel Vor 300. Leitsätze für vegane und végtarische Lebensmittel mit Ähnlichkeit zu Lebensmitteln tierischen Ursprungs», σε Sosnitza/Meisterernst, Lebensmittelrecht, Werkstand: 187. EL, Αύγουστος 2023, σημεία 1 έως 14· Horn, D., «II. Grundlagen des Lebensmittelrechts», σε Streinz/Kraus, Lebensmittelrechts-Handbuch, Werkstand: 46. EL, Ιανουάριος 2024, σημεία 246a έως 246m (αναγνωσθέν με τη χρήση αυτόματης μετάφρασης).
( 21 ) Βλ., όσον αφορά τις Κάτω Χώρες, Nederlandse Voedsel- en Warenautoriteit, Handboek Etikettering van levensmiddelen, έκδοση 8.0, 27 Ιουνίου 2022, σημείο 22.10 (αναγνωσθέν με τη χρήση αυτόματης μετάφρασης).
( 22 ) Βλ., για παράδειγμα, Tai, S., «Legalizing the meaning of meat», Loyola University Chicago Law Journal, τόμος 51, αριθ. 3, 2020, σ. 743.
( 23 ) Πρόκειται για ένα από τα κύρια επιχειρήματα που προβάλλονται σε ένα παρόμοιο πλαίσιο στις Ηνωμένες Πολιτείες. Βλ., για παράδειγμα, Pitkoff, J., «State bans on labelling for alternative meat products: free speech and consumer protection», NYU Environmental Law Journal, τόμος 29, αριθ. 2, 2021, σ. 297.
( 24 ) Για παράδειγμα, στην υπόθεση επί της οποίας εκδόθηκε η απόφαση της 14ης Ιουνίου 2017, TofuTown.com (C‑422/16, EU:C:2017:458, σκέψη 16), η ενάγουσα άσκησε, βάσει της εθνικής νομοθεσίας περί αθέμιτου ανταγωνισμού, αγωγή με αίτημα την παράλειψη της χρήσης ορισμένων ονομασιών για την εμπορία φυτικών προϊόντων.
( 25 ) Στην υπό κρίση υπόθεση, οι αιτούσες προέβαλαν ένα τέτοιο επιχείρημα, υποστηρίζοντας ότι, στο πλαίσιο της έκδοσης του διατάγματος του 2022, δεν τηρήθηκε η διαδικασία κοινοποίησης την οποία προβλέπει η οδηγία (ΕΕ) 2015/1535 του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 9ης Σεπτεμβρίου 2015, για την καθιέρωση μιας διαδικασίας πληροφόρησης στον τομέα των τεχνικών προδιαγραφών και των κανόνων σχετικά με τις υπηρεσίες της κοινωνίας των πληροφοριών (ΕΕ 2015, L 241, σ. 1). Ωστόσο, το αιτούν δικαστήριο έχει διευκρινίσει ότι απέρριψε το εν λόγω επιχείρημα και δεν έχει υποβάλει σχετικά προδικαστικά ερωτήματα.
( 26 ) Βλ., για παράδειγμα, Gutman, K., The Constitutional Foundations of Contract Law: A Comparative Analysis, Oxford University Press, Οξφόρδη, 2014, σ. 31 έως 36. Βλ. επίσης Weatherill, S., «The fundamental question of minimum or maximum harmonisation», σε Garben, S., και Govaere, I. (επιμ.), The Internal Market 2.0, Hart Publishing, Οξφόρδη, 2020, σ. 261.
( 27 ) Η υπογράμμιση δική μου.
( 28 ) Οδηγία του Συμβουλίου, της 18ης Δεκεμβρίου 1978, περί προσεγγίσεως των νομοθεσιών των κρατών μελών σχετικά με την επισήμανση και την παρουσίαση των τροφίμων που προορίζονται για τον τελικό καταναλωτή καθώς επίσης και τη διαφήμισή τους (ΕΕ ειδ. έκδ. 03/024, σ. 33), η οποία βασιζόταν ιδίως στο άρθρο 100 ΕΟΚ (νυν άρθρο 115 ΣΛΕΕ).
( 29 ) Οδηγία του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 20ής Μαρτίου 2000, για προσέγγιση των νομοθεσιών των κρατών μελών σχετικά με την επισήμανση, την παρουσίαση και τη διαφήμιση των τροφίμων (ΕΕ 2000, L 109, σ. 29), η οποία βασιζόταν στο άρθρο 95 ΕΚ (νυν άρθρο 114 ΣΛΕΕ).
( 30 ) Βλ., ιδίως, άρθρο 1, παράγραφος 1, και άρθρο 3, παράγραφοι 1 και 2, του κανονισμού 1169/2011, καθώς και αιτιολογικές σκέψεις 1 έως 3 και 37 του εν λόγω κανονισμού.
( 31 ) Οδηγία 2000/36/ΕΚ του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 23ης Ιουνίου 2000, για τα προϊόντα κακάο και σοκολάτας που προορίζονται για τη διατροφή του ανθρώπου (ΕΕ 2000, L 197, σ. 19).
( 32 ) Οδηγία 2001/110/ΕΚ του Συμβουλίου, της 20ής Δεκεμβρίου 2001, για το μέλι (ΕΕ 2002, L 10, σ. 47).
( 33 ) Οδηγία 1999/4/ΕΚ του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 22ας Φεβρουαρίου 1999, για τα εκχυλίσματα καφέ και τα εκχυλίσματα κιχωρίου (ΕΕ 1999, L 66, σ. 26).
( 34 ) Οδηγία 2001/112/ΕΚ του Συμβουλίου, της 20ής Δεκεμβρίου 2001, για τους χυμούς φρούτων και ορισμένα ομοειδή προϊόντα που προορίζονται για τη διατροφή του ανθρώπου (ΕΕ 2002, L 10, σ. 58).
( 35 ) Κατά το άρθρο 7, παράγραφος 2, του κανονισμού 1169/2011, οι πληροφορίες για τα τρόφιμα πρέπει να είναι ακριβείς, σαφείς και κατανοητές για τον καταναλωτή.
( 36 ) Βλ. απόφαση της 1ης Δεκεμβρίου 2022, LSI – Germany (C‑595/21, EU:C:2022:949, ιδίως σκέψεις 24, 25 και 35).
( 37 ) Βλ., για παράδειγμα, αποφάσεις της 10ης Οκτωβρίου 1973, Variola (34/73, EU:C:1973:101, σκέψη 10), της 5ης Μαΐου 2015, Ισπανία κατά Κοινοβουλίου και Συμβουλίου (C‑146/13, EU:C:2015:298, σκέψη 105), και της 21ης Μαρτίου 2024, Remia Com Impex (C‑10/23, EU:C:2024:259, σκέψη 52).
( 38 ) Το άρθρο 8 του κανονισμού 1169/2011 καθορίζει τις υποχρεώσεις των υπευθύνων των επιχειρήσεων τροφίμων όσον αφορά τις απαιτήσεις παροχής πληροφοριών για τα τρόφιμα.
( 39 ) Απόφαση της 15ης Νοεμβρίου 2012, Al-Aqsa κατά Συμβουλίου και Κάτω Χώρες κατά Al-Aqsa (C‑539/10 P και C‑550/10 P, EU:C:2012:711, σκέψη 85). Η υπογράμμιση δική μου.
( 40 ) Για τις δυσκολίες που ανακύπτουν συναφώς, βλ. Nilsson, K. L., «Misleading? To whom?», European Food and Feed Law Review, τόμος 7, αριθ. 1, 2012, σ. 22.
( 41 ) Το άρθρο 1, παράγραφος 1, του κανονισμού 1169/2011, ορίζει τα εξής: «Ο παρών κανονισμός αποτελεί τη βάση για την εξασφάλιση υψηλού επιπέδου προστασίας των καταναλωτών όσον αφορά τις πληροφορίες για τα τρόφιμα, λαμβανομένων υπόψη των διαφορών αντίληψης των καταναλωτών και των αναγκών τους για πληροφόρηση […]» (η υπογράμμιση δική μου). Βλ. επίσης αιτιολογική σκέψη 16 του ίδιου κανονισμού.
( 42 ) Βλ., για παράδειγμα, αποφάσεις της 10ης Σεπτεμβρίου 2009, Severi (C‑446/07, EU:C:2009:530, σκέψη 60), και της 4ης Ιουνίου 2015, Teekanne (C‑195/14, EU:C:2015:361, σκέψη 36).
( 43 ) Επισημαίνω, επιπλέον, ότι η γαλλική κανονιστική ρύθμιση δεν απαγορεύει την εισαγωγή στη Γαλλία προϊόντων που χρησιμοποιούν κρεατοφαγικές ονομασίες για τρόφιμα που περιέχουν φυτικές πρωτεΐνες. Ως εκ τούτου, δεν είναι σαφές πώς η κανονιστική αυτή ρύθμιση προστατεύει τους καταναλωτές από την παραπλάνηση, δεδομένου ότι συνεπάγεται τη συνύπαρξη πανομοιότυπων προϊόντων τα οποία διατίθενται στο εμπόριο υπό διαφορετικές ονομασίες.
( 44 ) Συναφώς, η Επιτροπή στηρίζεται στο δικό της έγγραφο καθοδήγησης, μνημονεύοντας, ως παράδειγμα, μια πίτσα στην οποία ένα τυρί έχει υποκατασταθεί από άλλο προϊόν. Βλ. ανακοίνωση της Επιτροπής σχετικά με ερωτήσεις και απαντήσεις όσον αφορά την εφαρμογή του [κανονισμού 1169/2011] (ΕΕ 2018, C 196, σ. 1), σημείο 2.1.
( 45 ) Βλ., συναφώς, Oelrichs, C., «Ersatzzutatenkennzeichnung und Irreführungseignung – Konsequenzen der EuGH-Rechtsprechung für die Gestaltung von Lebensmittelaufmachungen», Zeitschrift für das gesamte Lebensmittelrecht, 2023, τεύχος 2, σ. 164 (αναγνωσθέν με τη βοήθεια αυτόματης μετάφρασης).
( 46 ) Η υπογράμμιση δική μου.
( 47 ) Ωστόσο, τούτο δεν σημαίνει ότι η προσθήκη του όρου «φυτικό» στην ονομασία «λουκάνικο» εξαλείφει αυτόματα τον κίνδυνο σύγχυσης. Η εν λόγω ονομασία μπορεί να εξακολουθεί να είναι παραπλανητική. Θα μπορούσε, για παράδειγμα, να ωθήσει τον καταναλωτή να θεωρήσει ότι πρόκειται για λουκάνικο με προσθήκη λαχανικών. Πάντως, το ζήτημα κατά πόσον η επιλεγείσα συμπληρωματική ένδειξη είναι παραπλανητική είναι διαφορετικό από το κατά πόσον η προσθήκη μιας τέτοιας ένδειξης σε μια κρεατοφαγική ονομασία για τον προσδιορισμό ενός τροφίμου φυτικής προέλευσης είναι κατ’ αρχήν επιτρεπτή.
( 48 ) Βλ. έκθεση του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου σχετικά με την πρόταση κανονισμού του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου σχετικά με την παροχή πληροφοριών για τα τρόφιμα στους καταναλωτές, A7-0109/2010, 19 Απριλίου 2010, τροπολογίες 63, 78 και 230, σ. 40, 46, 47, 120 και 121.
( 49 ) Βλ. θέση (ΕΕ) 7/2011 του Συμβουλίου σε πρώτη ανάγνωση για την έκδοση κανονισμού του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου σχετικά με την παροχή πληροφοριών για τα τρόφιμα στους καταναλωτές, την τροποποίηση των κανονισμών (ΕΚ) αριθ. 1924/2006 και (ΕΚ) αριθ. 1925/2006 και την κατάργηση των οδηγιών 87/250/ΕΟΚ, 90/496/ΕΟΚ, 1999/10/ΕΚ, 2000/13/ΕΚ, 2002/67/ΕΚ, 2008/5/ΕΚ και του κανονισμού (ΕΚ) αριθ. 608/2004, που εγκρίθηκε από το Συμβούλιο στις 21 Φεβρουαρίου 2011 (ΕΕ 2011, C 102E, σ. 1), αιτιολογική έκθεση του Συμβουλίου, μέρος ΙΙΙ(Α), στοιχείο βʹ, σ. 44. Βλ. επίσης, για παράδειγμα, ανακοίνωση της Επιτροπής προς το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο σύμφωνα με το άρθρο 294 παράγραφος 6 [ΣΛΕΕ] σχετικά με τη θέση του Συμβουλίου σε πρώτη ανάγνωση για την έκδοση κανονισμού του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου σχετικά με την παροχή πληροφοριών για τα τρόφιμα στους καταναλωτές, COM(2011) 77 τελικό, 22 Φεβρουαρίου 2011, σ. 4 και 5· και έγγραφο του Συμβουλίου 9426/11, της 5ης Μαΐου 2011, ιδίως σ. 4 και παράρτημα, σ. 113 έως 116.
( 50 ) Βλ., για παράδειγμα, έγγραφο του Συμβουλίου 11001/11, της 6ης Ιουνίου 2011, ιδίως σ. 7, και παράρτημα, σ. 46 έως 50· έγγραφο του Συμβουλίου 11623/11, της 20ής Ιουνίου 2011· και έγγραφο του Συμβουλίου 12512/11, της 14ης Ιουλίου 2011.
( 51 ) Απόφαση της 14ης Ιουνίου 2017 (C‑422/16, EU:C:2017:458).
( 52 ) Κανονισμός του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 17ης Δεκεμβρίου 2013, για τη θέσπιση κοινής οργάνωσης των αγορών γεωργικών προϊόντων και την κατάργηση των κανονισμών (ΕΟΚ) αριθ. 922/72, (ΕΟΚ) αριθ. 234/79, (ΕΚ) αριθ. 1037/2001 και (ΕΚ) αριθ. 1234/2007 του Συμβουλίου (ΕΕ 2013, L 347, σ. 671), ιδίως άρθρο 78, παράγραφος 1, στοιχείο γʹ, και παράρτημα VII, μέρος ΙΙΙ, σημεία 1 και 2. Ο εν λόγω κανονισμός εκδόθηκε στο πλαίσιο της ΚΓΠ.
( 53 ) Βλ. απόφαση της 14ης Ιουνίου 2017, TofuTown.com (C‑422/16, EU:C:2017:458, ιδίως σκέψεις 25 έως 27 και 40).
( 54 ) Βλ. απόφαση της 14ης Ιουνίου 2017, TofuTown.com (C‑422/16, EU:C:2017:458, ιδίως σκέψεις 28 έως 30).
( 55 ) Η Protéines France επικαλείται την ordonnance du juge des référés du Conseil d’État (διάταξη του δικαστή ασφαλιστικών μέτρων του γαλλικού Συμβουλίου της Επικρατείας) της 27ης Ιουλίου 2022, σημείο 10.
( 56 ) Βλ. κανονισμό 1308/2013, ιδίως άρθρο 78, παράγραφος 1, στοιχεία αʹ και δʹ, και παράρτημα VII, μέρος Ι, σημεία I έως III (σχετικά με το βόειο κρέας). Βλ., επίσης, κανονισμό (ΕΚ) 853/2004 του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 29ης Απριλίου 2004, για τον καθορισμό ειδικών κανόνων υγιεινής για τα τρόφιμα ζωικής προέλευσης (ΕΕ 2004, L 139, σ. 55), παράρτημα Ι, σημεία 1.1, 3.1 και 7.1 (σχετικά με τους ορισμούς του κρέατος, των αλιευτικών προϊόντων και των προϊόντων με βάση το κρέας), τα οποία μνημονεύονται στο άρθρο 2, παράγραφος 1, στοιχείο στʹ, του κανονισμού 1169/2011.
( 57 ) Βλ. Carreño, I., και Dolle, T., «Tofu steaks? Developments on the naming and marketing of plant-based foods in the aftermath of the TofuTown judgment», European Journal of Risk Regulation, τόμος 9, αριθ. 3, 2018, σ. 575, ιδίως σ. 576.
( 58 ) Έκθεση του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου σχετικά με την πρόταση κανονισμού του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου σχετικά με την τροποποίηση των κανονισμών (ΕΕ) αριθ. 1308/2013 για τη θέσπιση κοινής οργάνωσης των αγορών γεωργικών προϊόντων, (ΕΕ) αριθ. 1151/2012 για τα συστήματα ποιότητας των γεωργικών προϊόντων και των τροφίμων, (ΕΕ) αριθ. 251/2014 για τον ορισμό, την περιγραφή, την παρουσίαση, την επισήμανση και την προστασία των γεωγραφικών ενδείξεων των αρωματισμένων αμπελοοινικών προϊόντων, (ΕΕ) αριθ. 228/2013 για τον καθορισμό ειδικών μέτρων για τη γεωργία στις εξόχως απόκεντρες περιοχές της Ένωσης και (ΕΕ) αριθ. 229/2013 για τη θέσπιση ειδικών μέτρων για τη γεωργία υπέρ των γεωργικών προϊόντων και των τροφίμων στα μικρά νησιά του Αιγαίου (στο εξής: πρόταση), A8-0198/2019, 7 Μαΐου 2019, τροπολογία 165, σ. 198 έως 200.
( 59 ) Βλ. τροπολογίες του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου που εγκρίθηκαν στις 23 Οκτωβρίου 2020 επί της πρότασης, που μνημονεύεται στην υποσημείωση 58 των παρουσών προτάσεων, P9‑TA(2020)0289· βλ. επίσης νομοθετικό ψήφισμα του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου της 23ης Νοεμβρίου 2021 σχετικά με την εν λόγω πρόταση, P9_TA(2021)0458.
( 60 ) Βλ. απόφαση της 18ης Φεβρουαρίου 1987 (98/86, EU:C:1987:89, σκέψεις 6 έως 9 και 12).
( 61 ) Βλ. απόφαση της 14ης Ιουνίου 2018 (C‑169/17, EU:C:2018:440, σκέψεις 21 έως 31).
( 62 ) Βλ., συναφώς, προτάσεις μου στην υπόθεση Società Italiana Imprese Balneari (C‑598/22, EU:C:2024:129, ιδίως σημεία 36 έως 44), στις οποίες εξετάζεται η διάκριση μεταξύ, αφενός, των εθνικών μέτρων που συνιστούν τουλάχιστον ορισμένο κώλυμα για την ελεύθερη κυκλοφορία και τα οποία δεν απαγορεύονται κατ’ ανάγκην εφόσον μπορούν να δικαιολογηθούν και, αφετέρου, των εθνικών μέτρων που δεν συνιστούν φραγμούς στο εμπόριο και, ως εκ τούτου, εξαιρούνται από το πεδίο εφαρμογής των Συνθηκών.
( 63 ) Βλ., συναφώς, ανακοίνωση της Επιτροπής προς το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο, το Συμβούλιο, την Ευρωπαϊκή Οικονομική και Κοινωνική Επιτροπή και την Επιτροπή των Περιφερειών, με τίτλο «Από το αγρόκτημα στο πιάτο – Μια στρατηγική για ένα δίκαιο, υγιές και φιλικό προς το περιβάλλον σύστημα τροφίμων», COM(2020) 381 final, της 20ής Μαΐου 2020, ιδίως σημείο 2.4.
( 64 ) Κανονισμός του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 28ης Ιανουαρίου 2002, για τον καθορισμό των γενικών αρχών και απαιτήσεων της νομοθεσίας για τα τρόφιμα, για την ίδρυση της Ευρωπαϊκής Αρχής για την Ασφάλεια των Τροφίμων και τον καθορισμό διαδικασιών σε θέματα ασφαλείας των τροφίμων (ΕΕ 2002, L 31, σ. 1), συγκεκριμένα άρθρο 17, παράγραφος 2.
( 65 ) Βλ., όσον αφορά την προϊσχύσασα του κανονισμού 1169/2011 νομική πράξη, ήτοι την οδηγία 2000/13, απόφαση της 23ης Νοεμβρίου 2006, Lidl Italia (C‑315/05, EU:C:2006:736, σκέψη 58)· βλ. επίσης προτάσεις της γενικής εισαγγελέα C. Stix-Hackl στην υπόθεση Lidl Italia (C‑315/05, EU:C:2006:553, σημείο 35).