Προσωρινό κείμενο
ΑΠΟΦΑΣΗ ΤΟΥ ΔΙΚΑΣΤΗΡΙΟΥ (όγδοο τμήμα)
της 26ης Μαρτίου 2026 (*)
« Προδικαστική παραπομπή – Κρατικές ενισχύσεις – Έννοια του “καθεστώτος ενισχύσεων” – Περαιτέρω μέτρα εκτέλεσης – Εθνική ρύθμιση η οποία προβλέπει τη θέσπιση καθεστώτων ενισχύσεων με σκοπό να καταστεί δυνατή η αγορά ακινήτων – Εφαρμογή της ρύθμισης αυτής μέσω δημοτικών κανονιστικών πράξεων »
Στην υπόθεση C‑58/25,
με αντικείμενο αίτηση προδικαστικής αποφάσεως δυνάμει του άρθρου 267 ΣΛΕΕ, που υπέβαλε το Grondwettelijk Hof (Συνταγματικό Δικαστήριο, Βέλγιο) με απόφαση της 16ης Ιανουαρίου 2025, η οποία περιήλθε στο Δικαστήριο στις 29 Ιανουαρίου 2025, στο πλαίσιο της δίκης
Fremoluc NV,
Association de Promotion des Droits Humains et des Minorités ASBL
κατά
Vlaamse Regering,
ΤΟ ΔΙΚΑΣΤΗΡΙΟ (όγδοο τμήμα),
συγκείμενο από τους O. Spineanu-Matei, πρόεδρο τμήματος, Κ. Λυκούργο (εισηγητή), πρόεδρο του τρίτου τμήματος, ασκούντα καθήκοντα δικαστή του όγδοου τμήματος, και S. Rodin, δικαστή,
γενικός εισαγγελέας: A. Biondi
γραμματέας: A. Calot Escobar
έχοντας υπόψη την έγγραφη διαδικασία,
λαμβάνοντας υπόψη τις παρατηρήσεις που υπέβαλαν:
– η Fremoluc NV, εκπροσωπούμενη από τους P. de Bandt, J. Dewispelaere και R. Van Heddeghem, advocaten,
– η Vlaamse Regering, εκπροσωπούμενη από την E. Cloots, τον T. Roes και τον S. Sottiaux, advocaten,
– η Ολλανδική Κυβέρνηση, εκπροσωπούμενη από τους J. M. Hoogveld και J. Langer,
– η Ευρωπαϊκή Επιτροπή, εκπροσωπούμενη από τους A. Bouquet και L. Flynn,
κατόπιν της αποφάσεως που έλαβε, αφού άκουσε τον γενικό εισαγγελέα, να εκδικάσει την υπόθεση χωρίς ανάπτυξη προτάσεων,
εκδίδει την ακόλουθη
Απόφαση
1 Η αίτηση προδικαστικής αποφάσεως αφορά την ερμηνεία του άρθρου 107, παράγραφος 1, και του άρθρου 108, παράγραφος 3, ΣΛΕΕ, καθώς και των αρχών της προστασίας της δικαιολογημένης εμπιστοσύνης και της ασφάλειας δικαίου.
2 Η αίτηση αυτή υποβλήθηκε στο πλαίσιο ένδικης διαφοράς μεταξύ, αφενός, της Fremoluc NV και της Association de Promotion des Droits Humains et des Minorités ASBL και, αφετέρου, της Vlaamse Regering (Φλαμανδικής Κυβέρνησης, Βέλγιο), σχετικά με διατάξεις της Vlaams Gewest (Περιφέρειας της Φλάνδρας, Βέλγιο) οι οποίες επιτρέπουν σε ορισμένους δήμους να εφαρμόζουν ειδικούς όρους για τη μεταβίβαση οικοπέδων ή κατοικιών και προβλέπουν την παροχή οικονομικής στήριξης από τους δήμους αυτούς προς όφελος των αγοραστών.
Το νομικό πλαίσιο
Το δίκαιο της Ένωσης
3 Το άρθρο 1, στοιχεία γʹ έως εʹ, του κανονισμού (ΕΕ) 2015/1589 του Συμβουλίου, της 13ης Ιουλίου 2015, περί λεπτομερών κανόνων για την εφαρμογή του άρθρου 108 [ΣΛΕΕ] (ΕΕ 2015, L 248, σ. 9), ορίζει τα ακόλουθα:
«Για τους σκοπούς του παρόντος κανονισμού, νοούνται ως:
[...]
γ) “νέα ενίσχυση”: κάθε ενίσχυση, δηλαδή τα καθεστώτα ενισχύσεων και οι μεμονωμένες ενισχύσεις, οι οποίες δεν αποτελούν υφιστάμενη ενίσχυση, καθώς και οι μεταβολές υφιστάμενων ενισχύσεων·
δ) “καθεστώς ενισχύσεων”: κάθε πράξη βάσει της οποίας, χωρίς να απαιτούνται περαιτέρω μέτρα εκτέλεσης, μπορούν να χορηγούνται ατομικές ενισχύσεις σε επιχειρήσεις οι οποίες ορίζονται στην εν λόγω πράξη κατά τρόπο γενικό και αφηρημένο και κάθε πράξη βάσει της οποίας μπορεί να χορηγείται ενίσχυση μη συνδεόμενη με συγκεκριμένο σχέδιο σε μία ή περισσότερες επιχειρήσεις για αόριστο χρονικό διάστημα ή/και για απροσδιόριστο ποσό·
ε) “μεμονωμένη ενίσχυση”: ενίσχυση η οποία δεν χορηγείται με βάση καθεστώς ενισχύσεων ή η οποία χορηγείται με βάση καθεστώς ενισχύσεων αλλά πρέπει να κοινοποιηθεί».
4 Το άρθρο 2, παράγραφος 1, του κανονισμού αυτού ορίζει τα εξής:
«Εκτός αν άλλως προβλέπεται σε κανονισμούς οι οποίοι θεσπίζονται με βάση το άρθρο 109 της ΣΛΕΕ ή άλλες συναφείς διατάξεις της, κάθε σχέδιο για τη χορήγηση νέας ενίσχυσης κοινοποιείται εγκαίρως στην [Ευρωπαϊκή] Επιτροπή από το οικείο κράτος μέλος. Η Επιτροπή ενημερώνει αμελλητί το ενδιαφερόμενο κράτος μέλος σχετικά με την παραλαβή της κοινοποίησης.»
Το βελγικό δίκαιο
5 Το decreet van de Vlaamse Overheid over wonen in eigen streek (διάταγμα της Περιφέρειας της Φλάνδρας με τίτλο «Στέγη στην περιοχή σου»), της 23ης Ιουνίου 2023 (Belgisch Staatblad, 4 Αυγούστου 2023, σ. 65489, στο εξής: διάταγμα WIES), ορίζει στο άρθρο 2 τα εξής:
«Στο παρόν διάταγμα νοούνται ως:
[...]
6° δήμος WIES: δήμος ο οποίος περιλαμβάνεται στον κατάλογο που καταρτίζεται σύμφωνα με το άρθρο 3, πρώτο εδάφιο·
7° οικόπεδο WIES: ο ειδικός χαρακτηρισμός του οικοπέδου που ορίζεται σύμφωνα με το άρθρο 4 § 3, τρίτο εδάφιο·
8° αγοραστής WIES: πρόσωπο όπως προσδιορίζεται στο άρθρο 5·
9° κατοικία WIES: ο ειδικός χαρακτηρισμός της κατοικίας που ορίζεται σύμφωνα με το άρθρο 4 § 3, τρίτο εδάφιο».
6 Το άρθρο 3 του διατάγματος αυτού προβλέπει τα εξής:
«Η Φλαμανδική Κυβέρνηση καταρτίζει με απόφαση, ανά εξαετία και για πρώτη φορά το 2023, κατάλογο των δήμων που εμπίπτουν στο πεδίο εφαρμογής του παρόντος διατάγματος. Η Φλαμανδική Κυβέρνηση καταρτίζει τον κατάλογο αυτό με βάση την υψηλότερη τιμή των ακινήτων.
Οι δήμοι που περιλαμβάνονται στον κατάλογο του πρώτου εδαφίου μπορούν να ορίσουν με δημοτική κανονιστική πράξη ότι η μεταβίβαση ακινήτων που μνημονεύεται στο άρθρο 4 § 1, υπόκειται σε ειδικούς όρους.»
7 Το άρθρο 4 του εν λόγω διατάγματος προβλέπει τα εξής:
«§ 1. Στους μνημονευόμενους στο άρθρο 3 δήμους οι οποίοι εξέδωσαν κανονιστική πράξη κατ’ εφαρμογήν του άρθρου 3, δεύτερο εδάφιο, μπορούν να ισχύουν ειδικοί όροι για τη μεταβίβαση των οικοπέδων και κατοικιών που αποτελούν αντικείμενο ενός από τα ακόλουθα έργα:
1° έργο για το οποίο ζητείται περιβαλλοντική άδεια κατάτμησης οικοπέδων, με δημιουργία τουλάχιστον πέντε τμημάτων που προορίζονται για την κατασκευή κατοικιών·
2° έργο για το οποίο ζητείται περιβαλλοντική άδεια για πολεοδομικές πράξεις για έργα συγκροτημάτων κατοικιών και πολυκατοικίες που περιλαμβάνουν τουλάχιστον πέντε κατοικίες·
3° έργο το οποίο δεν πληροί, αυτό καθεαυτό, τις προϋποθέσεις που αναφέρονται στο σημείο 1° ή 2°, αλλά το οποίο, μαζί με τις περιβαλλοντικές άδειες που χορηγήθηκαν κατά τα πέντε τελευταία έτη πριν από την υποβολή της αίτησης του σημείου 1° ή 2° για κατατμήσεις ή την κατασκευή συγκροτημάτων κατοικιών ή πολυκατοικιών που αφορούν γήπεδα παρακείμενα του οικοπέδου του έργου, πληροί πράγματι τις προϋποθέσεις που αναφέρονται στο σημείο 1° ή 2°. [...]
[...]
§ 3. Το δημοτικό συμβούλιο του δήμου WIES προβλέπει στη δημοτική κανονιστική πράξη ότι το σώμα που απαρτίζεται από τον δήμαρχο και τους αντιδημάρχους μπορεί να επιβάλει, στα έργα της παραγράφου 1 που δεν εξαιρούνται κατ’ εφαρμογήν της παραγράφου 2, όρους μεταβίβασης κατά την έννοια του άρθρου 5 του παρόντος διατάγματος, για:
1° τουλάχιστον το 40 % του αριθμού των κατοικιών που πρόκειται να δημιουργηθούν ή των τμημάτων οικοπέδου που προορίζονται για την κατασκευή κατοικιών, μείον το ποσοστό για τη δημιουργία προσφοράς κοινωνικών κατοικιών ή επιδοτούμενων ενοικιαζόμενων κατοικιών, για τα οικόπεδα τα οποία ανήκουν κατά κυριότητα στους φορείς που αναφέρονται στο άρθρο I.3 του εκτελεστικού διατάγματος της 7ης Δεκεμβρίου 2018·
2° τουλάχιστον το 20 % και τουλάχιστον το 40 % του αριθμού των κατοικιών που πρόκειται να δημιουργηθούν ή των τμημάτων οικοπέδου που προορίζονται για την κατασκευή κατοικιών, μείον το ποσοστό για τη δημιουργία προσφοράς κοινωνικών κατοικιών ή επιδοτούμενων ενοικιαζόμενων κατοικιών, για τα οικόπεδα τα οποία ανήκουν κατά κυριότητα σε φυσικά ή νομικά πρόσωπα πλην εκείνων που αναφέρονται στο άρθρο I.3 του εκτελεστικού διατάγματος της 7ης Δεκεμβρίου 2018·
Το δημοτικό συμβούλιο δήμου WIES προβλέπει στη δημοτική κανονιστική πράξη τα κριτήρια βάσει των οποίων το σώμα που απαρτίζεται από τον δήμαρχο και τους αντιδημάρχους μπορεί να αποφασίσει να επιβάλει όρους μεταβίβασης στα έργα που αναφέρονται στο παρόν άρθρο. Τα κριτήρια αυτά αφορούν τους σκοπούς του παρόντος διατάγματος και τη χρηματοοικονομική ικανότητα του δήμου.
Με τη δημοτική κανονιστική πράξη, το δημοτικό συμβούλιο του δήμου WIES καθορίζει το οριστικό ποσοστό για το οποίο εφαρμόζονται οι όροι μεταβίβασης που αναφέρονται στο άρθρο 5. Το ποσοστό που αναγράφεται στην κανονιστική πράξη αποτελεί το ελάχιστο ποσοστό το οποίο χρησιμοποιείται από τον δήμο WIES και στο οποίο εφαρμόζονται οι όροι μεταβίβασης που αναφέρονται στο άρθρο 5.
Ο αιτών την περιβαλλοντική άδεια της παραγράφου 1 αναφέρει στην αίτησή του τα οικόπεδα ή τις κατοικίες που προβλέπονται για την κάλυψη του οριστικού ποσοστού που καθορίζεται από το δημοτικό συμβούλιο του δήμου WIES δυνάμει του τρίτου εδαφίου. Τα οικόπεδα και οι κατοικίες που ορίζονται είναι τα οικόπεδα WIES και οι κατοικίες WIES.
Για την εφαρμογή του τέταρτου εδαφίου, το δημοτικό συμβούλιο του δήμου WIES μπορεί να θεσπίσει πρόσθετους όρους με τη δημοτική κανονιστική πράξη.
[...]»
8 Το άρθρο 5 του ίδιου διατάγματος έχει ως εξής:
«Τα οικόπεδα WIES και οι κατοικίες WIES μπορούν να μεταβιβαστούν μόνο σε πρόσωπα που πληρούν όλες τις ακόλουθες προϋποθέσεις:
1° κατά τη διάρκεια περιόδου δέκα ετών πριν από την ημερομηνία της μεταβίβασης, το πρόσωπο είναι εγγεγραμμένο αδιαλείπτως επί πέντε τουλάχιστον έτη στα μητρώα πληθυσμού [...] του δήμου WIES ή σε γειτονικό δήμο εντός της Περιφέρειας της Φλάνδρας·
2° το πρόσωπο πληροί τις καθοριζόμενες από τη Φλαμανδική Κυβέρνηση προϋποθέσεις σχετικά με την ακίνητη περιουσία και το εισόδημα οι οποίες καταδεικνύουν μια λιγότερο ευνοϊκή οικονομική κατάσταση·
3° το πρόσωπο είναι εγγεγραμμένο στα μητρώα πληθυσμού [...]
Οι σύζυγοι ή οι εκ του νόμου ή εν τοις πράγμασι συμβιούντες σύντροφοι του προσώπου στο οποίο μεταβιβάζεται οικόπεδο WIES ή κατοικία WIES, οι οποίοι πρόκειται να εγκατασταθούν από κοινού στην κατοικία WIES ή στην κατοικία που βρίσκεται στο οικόπεδο WIES, πληρούν επίσης τις προϋποθέσεις του πρώτου εδαφίου, σημεία 2° και 3°.
Για την εφαρμογή του πρώτου εδαφίου, το δημοτικό συμβούλιο του δήμου WIES μπορεί να θεσπίσει αυστηρότερες προϋποθέσεις με τη δημοτική κανονιστική πράξη. Το δημοτικό συμβούλιο του δήμου WIES μπορεί, για παράδειγμα, να περιορίσει την εφαρμογή του πρώτου εδαφίου, σημείο 1°, στα πρόσωπα τα οποία, κατά τη διάρκεια περιόδου δέκα ετών πριν από την ημερομηνία της μεταβίβασης, είναι εγγεγραμμένα αδιαλείπτως επί πέντε τουλάχιστον έτη στο μητρώο πληθυσμού του ιδίου δήμου.»
9 Το άρθρο 10 § 1, του διατάγματος WIES ορίζει τα εξής:
«Αν ένας αγοραστής WIES αγοράσει οικόπεδο WIES ή κατοικία WIES κατ’ εφαρμογήν του άρθρου 5 και της ισχύουσας δημοτικής κανονιστικής πράξης, ο δήμος WIES παρέχει οικονομική συνδρομή υπέρ του αγοραστή WIES, με βάση την εκτιμώμενη αξία των μεριδίων του οικοπέδου τα οποία αποκτά κατά κυριότητα ο αγοραστής WIES. Η οικονομική αυτή συνδρομή ανέρχεται τουλάχιστον στο 50 % της εκτιμώμενης τιμής των μεριδίων του οικοπέδου.
Ο δήμος WIES καταβάλλει το ποσό της αναφερόμενης στο πρώτο εδάφιο οικονομικής συνδρομής σε δεσμευμένο λογαριασμό στον επιφορτισμένο υπάλληλο, ο οποίος καθορίζεται από τον αγοραστή WIES. Το ποσό αποδεσμεύεται προς όφελος του πωλητή μετά την κατάρτιση της πράξης και αποτελεί μέρος της τιμής αγοράς που καταβάλλει ο αγοραστής WIES.
[...]»
Η διαφορά της κύριας δίκης και τα προδικαστικά ερωτήματα
10 Στις 23 Ιουνίου 2023 η Περιφέρεια της Φλάνδρας εξέδωσε το διάταγμα WIES. Το διάταγμα αυτό επιτρέπει στους δήμους στους οποίους οι τιμές των ακινήτων είναι ιδιαίτερα υψηλές να επιφυλάσσουν, για διάστημα εννέα μηνών, την αγορά ορισμένων οικοπέδων ή κατοικιών σε αγοραστές των οποίων τα εισοδήματα είναι χαμηλότερα από συγκεκριμένα όρια και οι οποίοι μπορούν να αποδείξουν την ύπαρξη δεσμών με τον οικείο δήμο. Προβλέπει ότι οι δήμοι που αποφασίζουν να εφαρμόσουν τέτοιους περιορισμούς εξασφαλίζουν, για λογαριασμό του αγοραστή, την καταβολή στον πωλητή ενός μέρους της τιμής του ακινήτου.
11 Με δικόγραφα της 31ης Ιανουαρίου και της 1ης Φεβρουαρίου 2024, η Fremoluc και η Association de Promotion des Droits Humains et des Minorités άσκησαν προσφυγές ακυρώσεως κατά του διατάγματος WIES ενώπιον του Grondwettelijk Hof (Συνταγματικού Δικαστηρίου, Βέλγιο), το οποίο είναι το αιτούν δικαστήριο.
12 Προς στήριξη των προσφυγών τους, προβάλλουν, εν συνόψει, λόγους ακυρώσεως που αφορούν παράβαση διαφόρων διατάξεων του βελγικού Συντάγματος, σε συνδυασμό, αφενός, με διατάξεις του δικαίου της Ένωσης περί ελεύθερης κυκλοφορίας και, αφετέρου, με το άρθρο 107, παράγραφος 1, καθώς και το άρθρο 108, παράγραφος 3, ΣΛΕΕ.
13 Πρώτον, το αιτούν δικαστήριο κρίνει ότι το διάταγμα WIES πρέπει να ακυρωθεί εν μέρει ως αντισυνταγματικό, κατά το μέρος που επιτρέπει στους δήμους που αποφάσισαν να προσφύγουν στον προβλεπόμενο από το διάταγμα αυτό μηχανισμό να λάβουν υπόψη την περίοδο κατά την οποία ένας υποψήφιος αγοραστής ήταν εγγεγραμμένος στα μητρώα πληθυσμού γειτονικού δήμου μόνον όταν ο δήμος αυτός βρίσκεται στη Φλάνδρα και όχι όταν βρίσκεται σε άλλη περιφέρεια.
14 Δεύτερον, το εν λόγω δικαστήριο εκτιμά ότι δεν μπορεί να υπάρχει καμία εύλογη αμφιβολία ως προς το ότι το διάταγμα WIES είναι συμβατό με τα άρθρα 21, 45, 49, 56 και 63 ΣΛΕΕ, καθώς και με τα άρθρα 22 και 24 της οδηγίας 2004/38/ΕΚ του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 29ης Απριλίου 2004, σχετικά με το δικαίωμα των πολιτών της Ένωσης και των μελών των οικογενειών τους να κυκλοφορούν και να διαμένουν ελεύθερα στην επικράτεια των κρατών μελών, για την τροποποίηση του κανονισμού (ΕΟΚ) αριθ. 1612/68 και την κατάργηση των οδηγιών 64/221/ΕΟΚ, 68/360/ΕΟΚ, 72/194/ΕΟΚ, 73/148/ΕΟΚ, 75/34/ΕΟΚ, 75/35/ΕΟΚ, 90/364/ΕΟΚ, 90/365/ΕΟΚ και 93/96/ΕΟΚ (ΕΕ 2004, L 158, σ. 77, και διορθωτικό ΕΕ 2004, L 229, σ. 35).
15 Τρίτον, το αιτούν δικαστήριο εκτιμά ότι οφείλει να εξακριβώσει αν το σχέδιο που οδήγησε στην έκδοση του διατάγματος WIES θα έπρεπε να έχει κοινοποιηθεί στην Επιτροπή, σύμφωνα με το άρθρο 108, παράγραφος 3, ΣΛΕΕ, καθόσον αποσκοπούσε στη θέσπιση καθεστώτος κρατικών ενισχύσεων.
16 Επ’ αυτού, διερωτάται, κατ’ αρχάς, αν η οικονομική συνδρομή που προβλέπεται στο άρθρο 10 του ανωτέρω διατάγματος πρέπει να θεωρηθεί ότι παρέχει πλεονέκτημα σε επιχείρηση, λαμβανομένων ιδίως υπόψη των κριτηρίων που καθιερώθηκαν με την απόφαση της 24ης Ιουλίου 2003, Altmark Trans και Regierungspräsidium Magdeburg (C‑280/00, EU:C:2003:415), όσον αφορά την αντιστάθμιση για υποχρεώσεις παροχής δημόσιας υπηρεσίας.
17 Το αιτούν δικαστήριο διερωτάται, εν συνεχεία, αν η έναρξη ισχύος του διατάγματος WIES αρκεί, υπό το πρίσμα της νομολογίας του Δικαστηρίου σχετικά με τα άρθρα 107 και 108 ΣΛΕΕ, για να οδηγήσει στη χορήγηση οικονομικού πλεονεκτήματος ή αν πρέπει, αντιθέτως, να γίνει δεκτό ότι η χορήγηση αυτή προϋποθέτει την προηγούμενη λήψη περαιτέρω μέτρων εκτέλεσης. Επισημαίνει, επ’ αυτού, ότι, για να μπορεί ένας δήμος να προβεί στην προβλεπόμενη από το εν λόγω διάταγμα καταβολή, το δημοτικό συμβούλιο πρέπει να έχει εκδώσει προς τούτο δημοτική κανονιστική πράξη. Η εν λόγω δημοτική κανονιστική πράξη πρέπει, χωρίς να υπερβαίνει τα όρια που θέτει το ανωτέρω διάταγμα, να ορίζει το ποσοστό οικοπέδων ή κατοικιών που πρέπει να προορίζεται αποκλειστικά για αγοραστές WIES και να καθορίζει τα κριτήρια βάσει των οποίων μπορούν να επιβληθούν σε έργα όροι μεταβίβασης. Η δημοτική κανονιστική πράξη μπορεί επίσης να καθιστά αυστηρότερους τους όρους μεταβίβασης των κατοικιών και να προβλέπει ότι η οικονομική συνδρομή του δήμου θα καλύπτει μεγαλύτερο μέρος της τιμής του οικείου ακινήτου.
18 Τέλος, το εν λόγω δικαστήριο εκτιμά ότι οφείλει να κρίνει αν συντρέχει εν προκειμένω υπέρβαση των ελάχιστων ορίων που αφορούν την κοινοποίηση των κρατικών ενισχύσεων.
19 Τέταρτον, σε περίπτωση που θεωρηθεί ότι το διάταγμα WIES αποσκοπεί στη θέσπιση καθεστώτος κρατικών ενισχύσεων, το αιτούν δικαστήριο διερωτάται αν είναι δυνατόν να διατηρηθούν οριστικά τα αποτελέσματα του διατάγματος αυτού, προκειμένου να αποφευχθεί η παραβίαση των αρχών της δικαιολογημένης εμπιστοσύνης των ενδιαφερόμενων ιδιωτών ή της ασφάλειας δικαίου.
20 Υπό τις συνθήκες αυτές το Grondwettelijk Hof (Συνταγματικό Δικαστήριο) αποφάσισε να αναστείλει την ενώπιόν του διαδικασία και να υποβάλει στο Δικαστήριο τα ακόλουθα προδικαστικά ερωτήματα:
«1) Έχουν το άρθρο 107, παράγραφος 1, και το άρθρο 108, παράγραφος 3, [ΣΛΕΕ] την έννοια ότι μέτρο όπως το προβλεπόμενο στο άρθρο 10 του διατάγματος [WIES] αποτελεί νέα κρατική ενίσχυση η οποία έπρεπε να κοινοποιηθεί στην [Επιτροπή];
2) Στην περίπτωση κατά την οποία, με βάση την απάντηση στο πρώτο προδικαστικό ερώτημα, το Συνταγματικό Δικαστήριο καταλήξει στο συμπέρασμα ότι το προαναφερθέν διάταγμα [WIES] παραβιάζει τις υποχρεώσεις που απορρέουν από τις μνημονευόμενες στο ερώτημα αυτό διατάξεις, θα μπορούσε να διατηρήσει οριστικώς σε ισχύ τα αποτελέσματα του [εν λόγω] διατάγματος, προκειμένου να γίνει σεβαστή η δικαιολογημένη εμπιστοσύνη των ιδιωτών που απέκτησαν οικόπεδο ή κατοικία κατ’ εφαρμογήν του διατάγματος αυτού και προκειμένου επίσης να αποφευχθεί η ανασφάλεια δικαίου την οποία θα μπορούσε να προκαλέσει η αναδρομική ισχύς της ακυρώσεως του διατάγματος για τα πρόσωπα αυτά, θέτοντας ιδίως σε κίνδυνο την κατάστασή τους όσον αφορά τη στέγαση;»
Επί των προδικαστικών ερωτημάτων
Επί του πρώτου προδικαστικού ερωτήματος
21 Με το πρώτο προδικαστικό ερώτημα, το αιτούν δικαστήριο ζητεί, κατ’ ουσίαν, να διευκρινιστεί αν το άρθρο 107, παράγραφος 1, και το άρθρο 108, παράγραφος 3, ΣΛΕΕ έχουν την έννοια ότι εθνική ρύθμιση η οποία επιτρέπει σε δήμους στους οποίους οι τιμές των ακινήτων είναι ιδιαίτερα υψηλές να θεσπίσουν μηχανισμό βάσει του οποίου καταβάλλεται στους πωλητές ορισμένων οικοπέδων ή κατοικιών μέρος της τιμής αγοράς των οικείων οικοπέδων, για λογαριασμό αγοραστή ο οποίος πληροί προϋποθέσεις σχετικές με την κοινωνική του κατάσταση και τη σχέση του με τον οικείο δήμο, πρέπει να θεωρηθεί ότι θεσπίζει καθεστώς κρατικών ενισχύσεων το οποίο πρέπει να κοινοποιηθεί στην Επιτροπή, όταν η ρύθμιση αυτή, αφενός, αφήνει σε κάθε δήμο την επιλογή να θεσπίσει ή όχι τέτοιο μηχανισμό και, αφετέρου, του παρέχει διακριτική ευχέρεια κατά τον καθορισμό των προϋποθέσεων επιλεξιμότητας των έργων καθώς και του μέρους της τιμής των οικείων οικοπέδων το οποίο καλύπτεται δυνάμει του μηχανισμού αυτού.
22 Κατά το άρθρο 108, παράγραφος 3, ΣΛΕΕ, η Επιτροπή ενημερώνεται εγκαίρως περί των σχεδίων που αποβλέπουν να θεσπίσουν ή να τροποποιήσουν τις κρατικές ενισχύσεις, ώστε να δύναται να υποβάλει τις παρατηρήσεις της.
23 Το άρθρο 2, παράγραφος 1, του κανονισμού 2015/1589 προβλέπει ότι, εκτός αν άλλως προβλέπεται σε κανονισμούς οι οποίοι θεσπίζονται με βάση το άρθρο 109 ΣΛΕΕ ή άλλες συναφείς διατάξεις της τελευταίας, κάθε σχέδιο για τη χορήγηση νέας ενίσχυσης κοινοποιείται εγκαίρως στην Επιτροπή από το οικείο κράτος μέλος.
24 Το άρθρο 1, στοιχείο γʹ, του κανονισμού αυτού ορίζει ότι ως «νέα ενίσχυση» νοούνται «τα καθεστώτα ενισχύσεων και οι μεμονωμένες ενισχύσεις, οι οποίες δεν αποτελούν υφιστάμενη ενίσχυση, καθώς και οι μεταβολές υφιστάμενων ενισχύσεων».
25 Συναφώς, κατά πρώτον, το άρθρο 1, στοιχείο δʹ, του ανωτέρω κανονισμού ορίζει ότι ως «καθεστώς ενισχύσεων» πρέπει να θεωρείται «κάθε πράξη βάσει της οποίας, χωρίς να απαιτούνται περαιτέρω μέτρα εκτέλεσης, μπορούν να χορηγούνται ατομικές ενισχύσεις σε επιχειρήσεις οι οποίες ορίζονται στην εν λόγω πράξη κατά τρόπο γενικό και αφηρημένο και κάθε πράξη βάσει της οποίας μπορεί να χορηγείται ενίσχυση μη συνδεόμενη με συγκεκριμένο σχέδιο σε μία ή περισσότερες επιχειρήσεις για αόριστο χρονικό διάστημα ή/και για απροσδιόριστο ποσό».
26 Εν προκειμένω, δεδομένου ότι ένα μέτρο όπως το επίμαχο στην υπόθεση της κύριας δίκης αφορά οικονομική συνδρομή από δήμο η οποία συνδέεται με συγκεκριμένα έργα, πρέπει να κριθεί πώς πρέπει να χαρακτηριστεί ένα τέτοιο μέτρο υπό το πρίσμα μόνον του πρώτου σκέλους του ορισμού αυτού, δηλαδή του σκέλους που αφορά τις πράξεις βάσει των οποίων, χωρίς να απαιτούνται περαιτέρω μέτρα εκτέλεσης, μπορούν να χορηγούνται ατομικές ενισχύσεις σε επιχειρήσεις που ορίζονται κατά τρόπο γενικό και αφηρημένο.
27 Σύμφωνα με το πρώτο σκέλος του εν λόγω ορισμού, ο χαρακτηρισμός ενός κρατικού μέτρου ως καθεστώτος ενισχύσεων προϋποθέτει τη συνδρομή τριών σωρευτικών προϋποθέσεων. Πρώτον, να μπορούν να χορηγούνται ενισχύσεις ατομικά σε επιχειρήσεις βάσει μιας πράξης. Δεύτερον, να μην απαιτείται κανένα περαιτέρω μέτρο εκτέλεσης για τη χορήγηση των ενισχύσεων αυτών. Τρίτον, οι επιχειρήσεις στις οποίες μπορούν να χορηγηθούν ατομικές ενισχύσεις πρέπει να ορίζονται «κατά τρόπο γενικό και αφηρημένο» (αποφάσεις της 16ης Σεπτεμβρίου 2021, Επιτροπή κατά Βελγίου και Magnetrol International, C‑337/19 P, EU:C:2021:741, σκέψη 60, και της 6ης Ιουνίου 2024, Ryanair κατά Επιτροπής, C‑441/21 P, EU:C:2024:477, σκέψη 106).
28 Ως προς τη δεύτερη από τις εν λόγω προϋποθέσεις, η οποία αφορά την απουσία περαιτέρω μέτρων εκτέλεσης, από τη νομολογία του Δικαστηρίου προκύπτει ότι αυτή πληρούται όταν είναι δυνατόν να παρασχεθεί σε επιχειρήσεις πλεονέκτημα το οποίο συνιστά ατομική ενίσχυση λόγω και μόνον της επίμαχης πράξης ή να τους χορηγηθεί τέτοια ενίσχυση βάσει και μόνον της πράξης αυτής (πρβλ. αποφάσεις της 4ης Μαρτίου 2021, Επιτροπή κατά Fútbol Club Barcelona, C‑362/19 P, EU:C:2021:169, σκέψη 69· της 16ης Σεπτεμβρίου 2021, Επιτροπή κατά Βελγίου και Magnetrol International, C‑337/19 P, EU:C:2021:741, σκέψη 106, καθώς και της 6ης Ιουνίου 2024, Ryanair κατά Επιτροπής, C‑441/21 P, EU:C:2024:477, σκέψεις 108 και 109).
29 Επ’ αυτού, υπενθυμίζεται ότι η απλή τεχνική εφαρμογή μιας πράξης που προβλέπει τη χορήγηση ενισχύσεων δεν συνιστά «περαιτέρω μέτρο εκτέλεσης», κατά την έννοια του άρθρου 1, στοιχείο δʹ, του κανονισμού 2015/1589. Πράγματι, ένα τέτοιο «περαιτέρω μέτρο εκτέλεσης» προϋποθέτει την άσκηση, από την επιφορτισμένη με την εφαρμογή της επίμαχης πράξης αρχή, διακριτικής ευχέρειας η οποία της παρέχει τη δυνατότητα να επηρεάζει το ποσό της ενίσχυσης, τα χαρακτηριστικά της ή τους όρους υπό τους οποίους χορηγείται η ενίσχυση αυτή (πρβλ. απόφαση της 16ης Σεπτεμβρίου 2021, Επιτροπή κατά Βελγίου και Magnetrol International, C‑337/19 P, EU:C:2021:741, σκέψη 105).
30 Το ζήτημα αν η χορήγηση οικονομικής στήριξης, όπως η επίμαχη στην υπόθεση της κύριας δίκης, απαιτεί περαιτέρω μέτρα εκτέλεσης, κατά την έννοια της δεύτερης προϋπόθεσης που μνημονεύεται στη σκέψη 27 της παρούσας απόφασης, πρέπει να εκτιμηθεί λαμβανομένου υπόψη του γεγονότος ότι η αίτηση προδικαστικής αποφάσεως αφορά εθνική ρύθμιση η οποία καθορίζει ένα γενικό πλαίσιο εντός του οποίου ορισμένοι δήμοι μπορούν να αποφασίσουν να θεσπίσουν μηχανισμούς οικονομικής στήριξης, χωρίς ωστόσο η ρύθμιση αυτή να θεσπίζει η ίδια άμεσα τέτοιους μηχανισμούς ούτε να καθορίζει το σύνολο των λεπτομερειών εφαρμογής τους.
31 Πιο συγκεκριμένα, από την απόφαση περί παραπομπής προκύπτει, αφενός, ότι μόνον οι δήμοι που αποφάσισαν να εκδώσουν δημοτική κανονιστική πράξη προβλέπουσα τις λεπτομέρειες εφαρμογής, στο έδαφός τους, του γενικού πλαισίου που καθορίζεται από το διάταγμα WIES μπορούν να παράσχουν οικονομική στήριξη για την αγορά οικοπέδων ή κατοικιών ευρισκόμενων στο έδαφός τους, δεδομένου ότι το διάταγμα αυτό ουδόλως υποχρεώνει τους επιλέξιμους δήμους να εκδώσουν τέτοια κανονιστική πράξη, παρέχοντάς τους έτσι τη δυνατότητα να μην εφαρμόσουν το εν λόγω διάταγμα.
32 Αφετέρου, από τα στοιχεία που παρέσχε το αιτούν δικαστήριο σχετικά με το βελγικό δίκαιο προκύπτει ότι, κατά την έκδοση δημοτικής κανονιστικής πράξης για την εφαρμογή του διατάγματος WIES, ο οικείος δήμος οφείλει να διευκρινίσει διάφορες ουσιώδεις πτυχές των κανόνων που διέπουν, στο έδαφός του, τη χορήγηση της σχετικής οικονομικής στήριξης. Οφείλει, μεταξύ άλλων, να καθορίσει, χωρίς να υπερβεί τα όρια που προβλέπει το εν λόγω διάταγμα, το ποσοστό των οικοπέδων και των κατοικιών που εμπίπτουν στον επιτρεπόμενο από το διάταγμα αυτό μηχανισμό, καθώς και το μέρος της τιμής του οικείου ακινήτου το οποίο θα καλυφθεί. Ο δήμος μπορεί επίσης να προσθέσει στις προϋποθέσεις που ήδη προβλέπονται από το ανωτέρω διάταγμα επιπλέον προϋποθέσεις όσον αφορά την επιλογή τόσο των επιλέξιμων αγοραστών όσο και των επιλέξιμων ακινήτων.
33 Υπό το πρίσμα της δεύτερης προϋπόθεσης που μνημονεύεται στη σκέψη 27 της παρούσας απόφασης, μια τέτοια ρύθμιση πρέπει να θεωρηθεί ότι παρέχει στους ενδιαφερόμενους δήμους διακριτική ευχέρεια τόσο ως προς την ίδια την αρχή της εφαρμογής μηχανισμού οικονομικής στήριξης στο αντίστοιχο έδαφός τους όσο και ως προς τα ουσιώδη στοιχεία του μηχανισμού αυτού, ιδίως τις προϋποθέσεις επιλεξιμότητας των συναλλαγών επί ακινήτων καθώς και το εύρος της οικονομικής στήριξης που μπορεί να χορηγηθεί.
34 Επομένως, μια τέτοια ρύθμιση δεν επιτρέπει στους ενδιαφερόμενους δήμους να χορηγούν οικονομική στήριξη βάσει και μόνον των διατάξεων της ρύθμισης αυτής, αλλά προϋποθέτει, αντιθέτως, τη θέσπιση από τους εν λόγω δήμους περαιτέρω μέτρων εκτέλεσης, κατά την έννοια του άρθρου 1, στοιχείο δʹ, του κανονισμού 2015/1589. Συνεπώς, χωρίς να είναι αναγκαίο να εξεταστεί αν μια τέτοια στήριξη πληροί όλες τις απαιτούμενες προϋποθέσεις για να χαρακτηριστεί ως κρατική ενίσχυση, κατά την έννοια του άρθρου 107, παράγραφος 1, ΣΛΕΕ, διαπιστώνεται ότι η ρύθμιση αυτή δεν μπορεί να θεωρηθεί ότι θεσπίζει καθεστώς ενισχύσεων το οποίο πρέπει να κοινοποιηθεί στην Επιτροπή σύμφωνα με το άρθρο 108, παράγραφος 3, ΣΛΕΕ και το άρθρο 2, παράγραφος 1, του εν λόγω κανονισμού.
35 Κατά δεύτερον, το άρθρο 1, στοιχείο εʹ, του ανωτέρω κανονισμού ορίζει ότι ως «μεμονωμένη ενίσχυση» νοείται η «ενίσχυση η οποία δεν χορηγείται με βάση καθεστώς ενισχύσεων ή η οποία χορηγείται με βάση καθεστώς ενισχύσεων αλλά πρέπει να κοινοποιηθεί».
36 Δεδομένου, όμως, ότι από τα προεκτεθέντα προκύπτει ότι μια ρύθμιση όπως η επίμαχη στην υπόθεση της κύριας δίκης επιτρέπει την ενδεχόμενη χορήγηση οικονομικής στήριξης μόνο μετά τη λήψη περαιτέρω μέτρων εκτέλεσης, δεν μπορεί, εν πάση περιπτώσει, να θεωρηθεί ότι χορηγεί, η ίδια, μεμονωμένη ενίσχυση.
37 Λαμβανομένων υπόψη όλων των ανωτέρω στοιχείων, στο πρώτο προδικαστικό ερώτημα πρέπει να δοθεί η απάντηση ότι το άρθρο 107, παράγραφος 1, και το άρθρο 108, παράγραφος 3, ΣΛΕΕ, σε συνδυασμό με το άρθρο 1, στοιχεία γʹ έως εʹ, και το άρθρο 2, παράγραφος 1, του κανονισμού 2015/1589, έχουν την έννοια ότι εθνική ρύθμιση η οποία επιτρέπει σε δήμους στους οποίους οι τιμές των ακινήτων είναι ιδιαίτερα υψηλές να θεσπίσουν μηχανισμό βάσει του οποίου καταβάλλεται στους πωλητές ορισμένων οικοπέδων ή κατοικιών μέρος της τιμής αγοράς των οικείων οικοπέδων, για λογαριασμό αγοραστή ο οποίος πληροί προϋποθέσεις σχετικές με την κοινωνική του κατάσταση και τη σχέση του με τον οικείο δήμο, δεν πρέπει να θεωρηθεί ότι θεσπίζει καθεστώς κρατικών ενισχύσεων το οποίο πρέπει να κοινοποιηθεί στην Επιτροπή, όταν η ρύθμιση αυτή, αφενός, αφήνει σε κάθε δήμο την επιλογή να θεσπίσει ή όχι τέτοιο μηχανισμό και, αφετέρου, του παρέχει διακριτική ευχέρεια κατά τον καθορισμό των προϋποθέσεων επιλεξιμότητας των έργων καθώς και του μέρους της τιμής των οικείων οικοπέδων το οποίο καλύπτεται δυνάμει του μηχανισμού αυτού.
Επί του δεύτερου προδικαστικού ερωτήματος
38 Από την απόφαση περί παραπομπής προκύπτει ότι το δεύτερο προδικαστικό ερώτημα υποβάλλεται μόνο για την περίπτωση καταφατικής απάντησης στο πρώτο προδικαστικό ερώτημα. Συνεπώς, λαμβανομένης υπόψη της αρνητικής απάντησης που δόθηκε στο πρώτο προδικαστικό ερώτημα, παρέλκει η απάντηση στο δεύτερο ερώτημα.
Επί των δικαστικών εξόδων
39 Δεδομένου ότι η παρούσα διαδικασία έχει ως προς τους διαδίκους της κύριας δίκης τον χαρακτήρα παρεμπίπτοντος που ανέκυψε ενώπιον του αιτούντος δικαστηρίου, σ’ αυτό εναπόκειται να αποφανθεί επί των δικαστικών εξόδων. Τα έξοδα στα οποία υποβλήθηκαν όσοι υπέβαλαν παρατηρήσεις στο Δικαστήριο, πλην των ως άνω διαδίκων, δεν αποδίδονται.
Για τους λόγους αυτούς, το Δικαστήριο (όγδοο τμήμα) αποφαίνεται:
Το άρθρο 107, παράγραφος 1, και το άρθρο 108, παράγραφος 3, ΣΛΕΕ, σε συνδυασμό με το άρθρο 1, στοιχεία γʹ έως εʹ, και το άρθρο 2, παράγραφος 1, του κανονισμού (ΕΕ) 2015/1589 του Συμβουλίου, της 13ης Ιουλίου 2015, περί λεπτομερών κανόνων για την εφαρμογή του άρθρου 108 [ΣΛΕΕ],
έχουν την έννοια ότι:
εθνική ρύθμιση η οποία επιτρέπει σε δήμους στους οποίους οι τιμές των ακινήτων είναι ιδιαίτερα υψηλές να θεσπίσουν μηχανισμό βάσει του οποίου καταβάλλεται στους πωλητές ορισμένων οικοπέδων ή κατοικιών μέρος της τιμής αγοράς των οικείων οικοπέδων, για λογαριασμό αγοραστή ο οποίος πληροί προϋποθέσεις σχετικές με την κοινωνική του κατάσταση και τη σχέση του με τον οικείο δήμο, δεν πρέπει να θεωρηθεί ότι θεσπίζει καθεστώς κρατικών ενισχύσεων το οποίο πρέπει να κοινοποιηθεί στην Ευρωπαϊκή Επιτροπή, όταν η ρύθμιση αυτή, αφενός, αφήνει σε κάθε δήμο την επιλογή να θεσπίσει ή όχι τέτοιο μηχανισμό και, αφετέρου, του παρέχει διακριτική ευχέρεια κατά τον καθορισμό των προϋποθέσεων επιλεξιμότητας των έργων καθώς και του μέρους της τιμής των οικείων οικοπέδων το οποίο καλύπτεται δυνάμει του μηχανισμού αυτού.
(υπογραφές)
* Γλώσσα διαδικασίας: η ολλανδική.