Voorlopige editie
ARREST VAN HET HOF (Tweede kamer)
2 juli 2026 (*)
Inhoud
I. Toepasselijke bepalingen
II. Voorgeschiedenis van het geding en litigieus besluit
A. Feiten
B. Procedure bij de Commissie en litigieus besluit
1. Koppelverkoop van de Google Search-app
2. Koppelverkoop van de Chrome-browser
3. Voorwaarde dat de antifragmentatieverplichtingen in de AFA’s moesten worden nagekomen om een licentie voor de Play Store en de Google Search-app te verkrijgen
4. Betaling van een percentage van de inkomsten wanneer er bij een bepaald productassortiment geen concurrerende algemene zoekdiensten vooraf worden geïnstalleerd
5. Duur van de litigieuze beperkingen en geldboete
III. Procedure bij het Gerecht en bestreden arrest
A. Eerste middel: onjuiste beoordeling van de afbakening van de relevante markt en het bestaan van een machtspositie
B. Tweede middel, betreffende het eerste en tweede misbruik: onjuiste beoordeling van het oneerlijke karakter van de pre-installatievoorwaarden in de MADA’s
1. Opmerkingen van het Gerecht over de contextuele elementen
2. Eerste onderdeel: „beperking van de mededinging”
3. Tweede onderdeel: objectieve rechtvaardigingen
C. Derde middel: onjuiste beoordeling van het onrechtmatige karakter van de in de portfoliogebaseerde RSA’s opgenomen voorwaarde van een exclusieve pre-installatie.
D. Vierde middel: onjuiste beoordeling van het onrechtmatige karakter van de voorwaarde dat de AFV’s moesten worden nagekomen om een licentie voor de Play Store en de Google Search-app te verkrijgen
1. Eerste onderdeel: beperking van de mededinging
2. Tweede onderdeel: bestaan van objectieve rechtvaardigingen
E. Vijfde middel
F. Zesde middel
IV. Conclusies van partijen in hogere voorziening en procedure bij het Hof
V. Hogere voorziening
A. Eerste middel
1. Argumenten van partijen
a) Eerste onderdeel
b) Tweede onderdeel
c) Derde onderdeel
d) Vierde onderdeel
2. Beoordeling door het Hof
a) Ontvankelijkheid en relevantie van het eerste middel
b) Eerste onderdeel
c) Tweede onderdeel
d) Derde onderdeel
e) Vierde onderdeel
B. Tweede middel
1. Argumenten van partijen
a) Eerste onderdeel
1) Eerste grief
2) Tweede grief
3) Derde grief
b) Tweede onderdeel
1) Eerste grief
2) Tweede grief
2. Beoordeling door het Hof
a) Algemene overwegingen
b) Eerste onderdeel
c) Tweede onderdeel
C. Derde middel
1. Argumenten van partijen
a) Eerste onderdeel
b) Tweede onderdeel
2. Beoordeling door het Hof
a) Eerste onderdeel
b) Tweede onderdeel
D. Vierde middel
1. Argumenten van partijen
2. Beoordeling door het Hof
E. Vijfde middel
1. Argumenten van partijen
2. Beoordeling door het Hof
F. Zesde middel
1. Argumenten van partijen
2. Beoordeling door het Hof
VI. Kosten
„ Hogere voorziening – Mededinging – Misbruik van een machtspositie – Markt voor algemene internetzoekdiensten – Markt voor gelicentieerde besturingssystemen voor slimme mobiele apparaten – Markt voor online-appstores voor het mobiele besturingssysteem Android – Besluit waarbij een inbreuk op artikel 102 VWEU en artikel 54 van de Overeenkomst betreffende de EER wordt vastgesteld – Contractuele beperkingen – Koppelverkopen – Uitsluitingseffecten – Relevantie van de context – Contrafeitelijk scenario – Even efficiënte concurrent – Betalingen die afhankelijk zijn gesteld van een exclusieve pre-installatie – Belemmering van de ontwikkeling en verkoop van Android-forks – Eén enkele voortdurende inbreuk – Geldboete – Volledige rechtsmacht ”
In zaak C‑738/22 P,
betreffende een hogere voorziening krachtens artikel 56 van het Statuut van het Hof van Justitie van de Europese Unie, ingesteld op 30 november 2022,
Google LLC, gevestigd te Mountain View (Verenigde Staten),
Alphabet Inc., gevestigd te Mountain View,
aanvankelijk vertegenwoordigd door G. Forwood, J. Killick en N. Levy, advocaten, D. Gregory, BL, en P. Stuart, BL, A. Komninos, dikigoros, A. Lamadrid de Pablo, abogado, H. Mostyn, barrister, M. Pickford, KC, en J. Schindler, Rechtsanwalt, vervolgens door G. Forwood, J. Killick en N. Levy, advocaten, D. Gregory, BL, en P. Stuart, BL, A. Komninos, dikigoros, A. Lamadrid de Pablo, abogado, H. Mostyn, barrister, en M. Pickford, KC,
rekwirantes,
andere partijen in de procedure:
Europese Commissie, aanvankelijk vertegenwoordigd door F. Castillo de la Torre, A. Dawes, N. Khan en C. Urraca Caviedes als gemachtigden, vervolgens door F. Castillo de la Torre, A. Dawes en C. Urraca Caviedes als gemachtigden,
verweerster in eerste aanleg,
Application Developers Alliance, gevestigd te Washington (Verenigde Staten), vertegenwoordigd door R. Baena Zapatero, abogado, A. Parr en S. Vaz, solicitors,
Computer & Communications Industry Association, gevestigd te Washington, vertegenwoordigd door B. Byrne, solicitor, M. Levitt en P. Lugard, advocaten,
Gigaset Communications GmbH, gevestigd te Bocholt (Duitsland), vertegenwoordigd door J.‑F. Bellis, advocaat,
HMD global Oy, gevestigd te Helsinki (Finland),
Opera Norway AS, voorheen Opera Software AS, gevestigd te Oslo (Noorwegen),
vertegenwoordigd door M. Glader en M. Johansson, advokater,
BDZV – Bundesverband Digitalpublisher und Zeitungsverleger eV, voorheen Bundesverband Deutscher Zeitungsverleger eV, gevestigd te Berlijn (Duitsland), vertegenwoordigd door T. Höppner en P. Westerhoff, Rechtsanwälte,
Bureau européen des unions de consommateurs (BEUC), gevestigd te Brussel (België), vertegenwoordigd door A. Fratini, avvocata,
FairSearch AISBL, gevestigd te Brussel, vertegenwoordigd door K. Missenden, D. Paemen en T. Vinje, advocaten,
Qwant, gevestigd te Parijs (Frankrijk),
Seznam.cz, a.s., gevestigd te Praag (Tsjechië), vertegenwoordigd door J. Dobrý en M. Felgr, advokáti,
Verband Deutscher Zeitschriftenverleger eV, gevestigd te Berlijn (Duitsland), vertegenwoordigd door T. Höppner en P. Westerhoff, Rechtsanwälte,
interveniënten in eerste aanleg,
wijst
HET HOF (Tweede kamer),
samengesteld als volgt: K. Jürimäe (rapporteur), kamerpresident, K. Lenaerts, president van het Hof, waarnemend rechter van de Tweede kamer, F. Schalin, M. Gavalec en Z. Csehi, rechters,
advocaat-generaal: J. Kokott,
griffier: M. Longar, administrateur,
gezien de stukken en na de terechtzitting op 28 januari 2025,
gehoord de conclusie van de advocaat-generaal ter terechtzitting van 19 juni 2025,
het navolgende
Arrest
1 Met hun hogere voorziening verzoeken Google LLC en Alphabet Inc. om vernietiging van het arrest van het Gerecht van de Europese Unie van 14 september 2022, Google en Alphabet/Commissie (Google Android) (T‑604/18, EU:T:2022:541; hierna: „bestreden arrest”), waarbij het Gerecht:
– de artikelen 1, 3 en 4 van besluit C(2018) 4761 final van de Commissie van 18 juli 2018 inzake een procedure op grond van artikel 102 VWEU en artikel 54 van de EER-Overeenkomst (zaak AT.40099 – Google Android) (hierna: „litigieus besluit”) nietig heeft verklaard voor zover zij betrekking hebben op het vierde misbruik van de enkele voortdurende inbreuk, dat erin bestond dat het sluiten van overeenkomsten voor inkomstendeling (revenue share agreements; hierna: „RSA’s”) met bepaalde fabrikanten van originele uitrusting (original equipment manufacturers; hierna: „OEM’s”) en exploitanten van mobiele netwerken (mobile network operators; hierna: „MNO’s”) afhankelijk werd gesteld van de exclusieve pre-installatie van Google Search op een vooraf vastgesteld assortiment apparaten;
– het bedrag van de geldboete die bij artikel 2 van het litigieuze besluit aan Google is opgelegd voor de enkele voortdurende inbreuk die zij blijkens het vorige streepje heeft gepleegd, heeft vastgesteld op het bedrag van 4 125 000 000 EUR, waarvoor Alphabet hoofdelijk aansprakelijk is voor 1 520 605 895 EUR;
– hun beroepen heeft verworpen voor het overige.
I. Toepasselijke bepalingen
2 Artikel 102 VWEU bepaalt:
„Onverenigbaar met de interne markt en verboden, voor zover de handel tussen lidstaten daardoor ongunstig kan worden beïnvloed, is het, dat een of meer ondernemingen misbruik maken van een machtspositie op de interne markt of op een wezenlijk deel daarvan.
Dit misbruik kan met name bestaan in:
a) het rechtstreeks of zijdelings opleggen van onbillijke aan- of verkoopprijzen of van andere onbillijke contractuele voorwaarden;
b) het beperken van de productie, de afzet of de technische ontwikkeling ten nadele van de verbruikers;
c) het toepassen ten opzichte van handelspartners van ongelijke voorwaarden bij gelijkwaardige prestaties, hun daarmede nadeel berokkenend bij de mededinging;
d) het feit dat het sluiten van overeenkomsten afhankelijk wordt gesteld van het aanvaarden door de handelspartners van bijkomende prestaties, welke naar hun aard of volgens het handelsgebruik geen verband houden met het onderwerp van deze overeenkomsten.”
3 Artikel 23, lid 2, eerste alinea, onder a), en lid 3, van verordening (EG) nr. 1/2003 van de Raad van 16 december 2002 betreffende de uitvoering van de mededingingsregels van de artikelen [101 en 102 VWEU] (PB 2003, L 1, blz. 1) bepaalt:
„2. De [Europese] Commissie kan bij beschikking geldboetes opleggen aan ondernemingen en ondernemersverenigingen wanneer zij opzettelijk of uit onachtzaamheid:
a) inbreuk maken op artikel [101] of artikel [102 VWEU], [...]
[...]
3. Bij de vaststelling van het bedrag van de geldboete wordt zowel met de ernst, als met de duur van de inbreuk rekening gehouden.”
4 In artikel 31 van deze verordening is bepaald:
„Het Hof van Justitie heeft volledige rechtsmacht terzake van beroep tegen beschikkingen van de Commissie waarin een geldboete of een dwangsom wordt vastgesteld. Het kan de opgelegde geldboete of dwangsom intrekken, verlagen of verhogen.”
II. Voorgeschiedenis van het geding en litigieus besluit
5 De voorgeschiedenis van het geding en de inhoud van het litigieuze besluit kunnen ten behoeve van de onderhavige hogere voorziening als volgt worden samengevat.
A. Feiten
6 Google is een onderneming in de informatie- en communicatietechnologiesector (ICT-sector). Zij is gespecialiseerd in internetgerelateerde producten en diensten en is actief in de Europese Economische Ruimte (EER).
7 Om in te spelen op de komst en de ontwikkeling van mobiel internet en op de te verwachten verandering van het online-zoekgedrag van gebruikers als gevolg hiervan, heeft Google in 2005 Android overgenomen, het bedrijf dat het gelijknamige besturingssysteem voor slimme mobiele apparaten (hierna: „besturingssysteem” of „OS”) heeft ontwikkeld. Volgens de Commissie werkte in juli 2018 ongeveer 80 % van alle slimme mobiele apparaten die in Europa en in de rest van de wereld werden gebruikt op Android.
8 Wanneer Google een nieuwe versie van Android ontwikkelt, publiceert zij de broncode online. Derden kunnen die code downloaden en wijzigen om „Android-forks” te maken (een „fork” is een nieuw OS dat gebaseerd is op de broncode van bestaande software). De Android-broncode wordt beschikbaar gesteld onder een vrije gebruikerslicentie („Android Open Source Project licence”) en bevat de basiselementen van een OS, maar niet de Android-apps en -diensten waarvan Google de eigendom heeft. OEM’s die de apps en diensten van Google willen installeren, dienen hiertoe een overeenkomst met Google te sluiten. Google sluit dergelijke overeenkomsten tevens met MNO’s die de apps en diensten van Google willen installeren op de apparaten die zij aan eindgebruikers verkopen.
B. Procedure bij de Commissie en litigieus besluit
9 Op 25 maart 2013 heeft FairSearch AISBL, een brancheorganisatie van ICT-ondernemingen, een klacht bij de Commissie ingediend over bepaalde handelspraktijken van Google op het gebied van mobiel internet. Naar aanleiding van die klacht heeft de Commissie verzoeken om inlichtingen gestuurd aan Google, aan haar klanten en concurrenten en aan andere ondernemingen in die sector. Ook andere entiteiten hebben zich bij de Commissie beklaagd over het gedrag van Google op het gebied van mobiel internet.
10 Op 15 april 2015 heeft de Commissie een procedure tegen Google ingeleid betreffende Android, die op 18 juli 2018 tot de vaststelling van het litigieuze besluit heeft geleid. De Commissie heeft Google, en deels Alphabet, bij dat besluit een geldboete opgelegd, omdat zij inbreuk hadden gemaakt op de mededingingsregels door OEM’s en MNO’s mededingingsverstorende contractuele beperkingen op te leggen teneinde de machtspositie van Google op de nationale markten voor algemene zoekdiensten binnen de EER te beschermen en te versterken.
11 In dat besluit verwijt de Commissie aan Google dat Google bepaalde voorwaarden heeft opgenomen in haar overeenkomsten inzake het gebruik van Android en bepaalde van haar eigen mobiele diensten en apps.
12 In het litigieuze besluit worden vier reeksen contractuele beperkingen genoemd:
– twee reeksen beperkingen in de overeenkomsten voor de distributie van mobiele apps (mobile application distribution agreements; hierna: „MADA’s”), op grond waarvan OEM’s vooraf de zoekapp (Google Search) en de browserapp (Chrome) van Google moesten installeren om een gebruikerslicentie voor de appstore (Play Store) van Google te kunnen krijgen;
– de beperkingen in de anti-fragmentatieovereenkomsten (anti-fragmentation agreements; hierna: „AFA’s”), op grond waarvan OEM’s die vooraf de apps van Google wilden installeren geen apparaten mochten verkopen waarop niet door Google goedgekeurde versies van Android waren geïnstalleerd;
– de beperkingen in de RSA’s, op grond waarvan OEM’s en MNO’s een percentage van de advertentie-inkomsten van Google ontvingen indien zij ermee instemden om geen algemene zoekdiensten van concurrenten te installeren op apparaten die deel uitmaakten van een overeengekomen portfolio (hierna: „portfoliogebaseerde RSA’s”).
13 De Commissie was van mening dat deze verschillende contractuele beperkingen (hierna samen: „litigieuze beperkingen”) vier afzonderlijke inbreuken op artikel 102 VWEU en artikel 54 van de Overeenkomst betreffende de Europese Economische Ruimte van 2 mei 1992 vormen, en dat zij vanwege hun onderlinge afhankelijkheid en hun gemeenschappelijke doel tevens als één enkele voortdurende inbreuk op deze bepalingen konden worden aangemerkt.
1. Koppelverkoop van de Google Search-app
14 Sinds ten minste 1 januari 2011 koppelt Google de Google Search-app aan de Play Store. De Commissie komt tot de slotsom dat Google met deze gedraging misbruik heeft gemaakt van haar machtspositie op de wereldmarkt (met uitzondering van China) voor online-appstores voor het Android-besturingssysteem (hierna: „Android-appstores”).
15 In de eerste plaats is de Commissie om te beginnen van mening dat de Play Store en de Google Search-app twee afzonderlijke producten zijn. Voorts heeft Google volgens de Commissie een machtspositie op de markt voor het bindende product (de Play Store), te weten de wereldmarkt (met uitzondering van China) voor Android-appstores. Bovendien kan het bindende product niet worden verkregen zonder het gekoppelde product, namelijk de Google Search-app.
16 In de tweede plaats komt de Commissie in het litigieuze besluit tot de slotsom dat de koppelverkoop van de Google Search-app en de Play Store de mededinging kan beperken. De koppelverkoop verschaft Google immers een aanzienlijk concurrentievoordeel dat door concurrerende aanbieders van algemene zoekdiensten niet kan worden gecompenseerd. Bovendien leidt die koppelverkoop ertoe dat Google haar machtspositie op alle nationale markten voor algemene zoekdiensten kan behouden en versterken, en dat de hinderpalen voor markttoegang worden vergroot en innovatie wordt ontmoedigd, hetgeen rechtstreekse of indirecte nadelige gevolgen kan hebben voor consumenten.
17 In de derde plaats is de Commissie in het litigieuze besluit van mening dat Google niet heeft aangetoond dat er een objectieve rechtvaardiging bestond voor de koppelverkoop van de Google Search-app en de Play Store.
2. Koppelverkoop van de Chrome-browser
18 Sinds 1 augustus 2012 koppelt Google de internetbrowser Chrome aan de Play Store en de Google Search-app. De Commissie komt tot de slotsom dat Google met deze gedraging misbruik heeft gemaakt van haar machtspositie op de wereldmarkt (met uitzondering van China) voor Android-appstores en op de nationale markten voor algemene zoekdiensten.
19 In de eerste plaats is de Commissie om te beginnen van mening dat de Chrome-browser een zelfstandig product is dat losstaat van de Play Store en de Google Search-app. Voorts heeft Google volgens de Commissie een machtspositie op de markten van de bindende producten (de Play Store en de Google Search-app), te weten de wereldmarkt (met uitzondering van China) voor Android-appstores en de nationale markten voor algemene zoekdiensten. Bovendien kunnen de bindende producten niet worden verkregen zonder het gekoppelde product, namelijk de Chrome-browser.
20 In de tweede plaats is de Commissie van mening dat de koppelverkoop van de Chrome-browser met de Play Store en de Google Search-app de mededinging kan beperken. De koppelverkoop verschaft Google immers een aanzienlijk voordeel dat door internetbrowsers voor mobiel gebruik (hierna: „mobiele internetbrowsers”) die niet ontworpen zijn voor een specifiek concurrerend besturingssysteem niet kan worden gecompenseerd. Bovendien ontmoedigt die koppelverkoop innovatie, kan die verkoop rechtstreekse of indirecte nadelige gevolgen hebben voor consumenten van mobiele internetbrowsers en kan Google daardoor haar machtspositie op alle nationale markten voor algemene zoekdiensten behouden en versterken.
21 In de derde plaats komt de Commissie tot de conclusie dat Google niet heeft aangetoond dat er een objectieve rechtvaardiging bestond voor de koppelverkoop van de Chrome-browser met de Play Store en de Google Search-app.
3. Voorwaarde dat de antifragmentatieverplichtingen in de AFA’s moesten worden nagekomen om een licentie voor de Play Store en de Google Search-app te verkrijgen
22 Sinds ten minste 1 januari 2011 stelt Google de verlening van licenties voor de Play Store en de Google Search-app afhankelijk van de aanvaarding door hardwarefabrikanten van de in de AFA’s opgenomen antifragmentatieverplichtingen (hierna: „AFV’s”).
23 De Commissie komt tot de slotsom dat Google met deze gedraging misbruik heeft gemaakt van haar machtspositie op de wereldmarkt (met uitzondering van China) voor Android-appstores en op de nationale markten voor algemene zoekdiensten.
24 In de eerste plaats is zij van mening dat de aanvaarding van de AFV’s geen verband houdt met de verlening van licenties voor de Play Store en voor de Google Search-app. Toch kunnen deze licenties niet worden verkregen zonder de AFV’s te aanvaarden.
25 In de tweede plaats voert de Commissie in het litigieuze besluit aan dat de AFV’s de mededinging kunnen beperken. Ten eerste vormen de Android-forks namelijk een geloofwaardige concurrentiële bedreiging voor Google. Ten tweede ziet Google actief toe op de naleving van de AFV’s en handhaaft zij deze. Ten derde belemmeren de AFV’s de ontwikkeling van Android-forks. Ten vierde vormen compatibele forks geen geloofwaardige concurrentiële bedreiging voor Google. Ten vijfde namen de mogelijkheden om met de AFV’s de mededinging te beperken toe door het feit dat er geen application programming interfaces van Google (hierna: „API’s van Google”) beschikbaar waren voor de ontwikkelaars van forks. Ten zesde leiden de gedragingen van Google ertoe dat zij haar machtspositie op alle nationale markten voor algemene zoekdiensten kan behouden en versterken, en dat innovatie wordt ontmoedigd, hetgeen rechtstreekse of indirecte nadelige gevolgen kan hebben voor consumenten.
26 In de derde plaats heeft Google niet aangetoond dat er een objectieve rechtvaardiging bestond om de verlening van licenties voor de Play Store en de Google Search-app afhankelijk te stellen van de AFV’s.
4. Betaling van een percentage van de inkomsten wanneer er bij een bepaald productassortiment geen concurrerende algemene zoekdiensten vooraf worden geïnstalleerd
27 Tussen 1 januari 2011 en 31 maart 2014 heeft Google betalingen verricht aan OEM’s en MNO’s op voorwaarde dat zij ermee instemden niet vooraf algemene zoekdiensten van concurrenten te installeren op apparaten die deel uitmaakten van een overeengekomen productassortiment. In het litigieuze besluit heeft de Commissie deze gedraging aangemerkt als misbruik van de machtspositie van Google op de nationale markten voor algemene zoekdiensten.
28 In de eerste plaats vormden volgens de Commissie de door Google verrichte betalingen van een deel van haar inkomsten voor een productassortiment exclusiviteitsbetalingen.
29 In de tweede plaats is de Commissie van mening dat de door Google verrichte betalingen van een deel van haar inkomsten voor een productassortiment de mededinging konden beperken. Ten eerste verkleinden deze betalingen immers de prikkel voor OEM’s en MNO’s om algemene zoekdiensten van concurrenten vooraf te installeren. Ten tweede bemoeilijkten deze betalingen de toegang tot de nationale markten voor algemene zoekdiensten. Ten derde ontmoedigden die betalingen innovatie.
30 In de derde plaats wordt in het litigieuze besluit geconcludeerd dat Google niet heeft aangetoond dat er een objectieve rechtvaardiging bestond voor de betalingen van een deel van haar inkomsten voor een overeengekomen productassortiment.
31 Volgens de Commissie hadden de litigieuze beperkingen tot doel om de machtspositie van Google op het gebied van algemene zoekdiensten te beschermen en te versterken, zodat Google meer inkomsten kon genereren met de aan die zoekdiensten gekoppelde advertenties. Vanwege het gemeenschappelijke doel en de onderlinge afhankelijkheid van de litigieuze beperkingen heeft de Commissie die beperkingen aangemerkt als één enkele voortdurende inbreuk op artikel 102 VWEU en artikel 54 van de EER-Overeenkomst.
5. Duur van de litigieuze beperkingen en geldboete
32 Wat betreft de duur van de litigieuze beperkingen hebben de in de MADA’s opgenomen beperkingen die betrekking hebben op de koppelverkoop van de Google Search-app en de Play Store voortgeduurd van 1 januari 2011 tot de datum van vaststelling van het litigieuze besluit, en de in de MADA’s opgenomen beperkingen die betrekking hebben op de koppelverkoop van de Chrome-browser, de Google Search-app en de Play Store van 1 augustus 2012 tot de datum van vaststelling van dat besluit. De beperkingen in de AFA’s hebben voortgeduurd van 1 januari 2011 tot de datum van vaststelling van het litigieuze besluit en die in de RSA’s van 1 januari 2011 tot en met 31 maart 2014, de datum waarop de laatste portfoliogebaseerde RSA afliep.
33 Ter bestraffing van deze praktijken, die zij als misbruik heeft aangemerkt, heeft de Commissie Google een geldboete van 4 342 865 000 EUR opgelegd, waarvan 1 921 666 000 EUR hoofdelijk en gezamenlijk met Alphabet. Om de hoogte van dat bedrag vast te stellen, heeft de Commissie zich gebaseerd op de relevante waarde van de verkopen die verband hielden met die enkele voortdurende inbreuk en die Google tijdens het laatste jaar van de inbreuk (2017) binnen de EER heeft gerealiseerd, en heeft zij een coëfficiënt voor de ernst van de inbreuk van 11 % op die waarde toegepast. Vervolgens heeft de Commissie het verkregen bedrag vermenigvuldigd met het aantal jaren dat de inbreuk heeft voortgeduurd (circa 7,52 jaar), en een extra bedrag van 11 % van de waarde van de verkopen in 2017 bij dat bedrag opgeteld, teneinde vergelijkbare ondernemingen te ontmoedigen om zich met dit soort praktijken in te laten. De Commissie heeft tevens vastgesteld dat er geen verzachtende of verzwarende omstandigheden waren, en dat het niet nodig was om specifiek rekening te houden met de grote financiële draagkracht van Google om de hoogte van de geldboete te verlagen of te verhogen.
34 Voorts heeft de Commissie Google en Alphabet gesommeerd om die praktijken binnen 90 dagen na kennisgeving van het litigieuze besluit te beëindigen.
III. Procedure bij het Gerecht en bestreden arrest
35 Bij verzoekschrift, neergelegd ter griffie van het Gerecht op 9 oktober 2018, hebben Google en Alphabet beroep ingesteld strekkende tot, primair, nietigverklaring van het litigieuze besluit en, subsidiair, nietigverklaring of verlaging van de haar bij dit besluit opgelegde geldboete.
36 Bij beschikking van de president van de Derde kamer van het Gerecht van 23 september 2019, Google en Alphabet/Commissie (T‑604/18, EU:T:2019:743), zijn Application Developers Alliance (hierna: „ADA”), Computer & Communications Industry Association (hierna: „CCIA”), Gigaset Communications GmbH (hierna: „Gigaset”), HMD global Oy (hierna: „HMD”) en Opera Norway AS, voorheen Opera Software AS (hierna: „Opera”), toegelaten tot interventie aan de zijde van Google en Alphabet. Bij diezelfde beschikking zijn het Europees bureau van consumentenverenigingen (BEUC), het Verband Deutscher Zeitschriftenverleger eV, BDZV – Bundesverband Digitalpublisher und Zeitungsverleger eV, Seznam.cz, a.s. (hierna: „Seznam”), FairSearch en Qwant toegelaten tot interventie aan de zijde van de Commissie. Bepaalde elementen van het litigieuze besluit en van de memorie van antwoord van de Commissie zijn vertrouwelijk behandeld.
37 Ter ondersteuning van hun beroep hebben Google en Alphabet zes middelen aangevoerd. Met het eerste middel betogen zij dat de afbakening van de markt en het bestaan van een machtspositie onjuist zijn beoordeeld. Volgens het tweede middel is het oneerlijke karakter van de pre-installatievoorwaarden in de MADA’s onjuist beoordeeld. Het derde middel heeft betrekking op de onjuiste beoordeling van het oneerlijke karakter van de in de portfoliogebaseerde RSA’s opgenomen voorwaarde van een exclusieve pre-installatie. Het vierde middel betreft de onjuiste beoordeling van het oneerlijke karakter van de voorwaarde dat de AFV’s moesten worden nagekomen om een licentie voor de Play Store en de Google Search-app te verkrijgen. Met het vijfde middel voeren zij aan dat de rechten van de verdediging zijn geschonden. Het zesde middel heeft betrekking op de onjuiste beoordeling van de verschillende elementen waarop de berekening van de geldboete is gebaseerd.
A. Eerste middel: onjuiste beoordeling van de afbakening van de relevante markt en het bestaan van een machtspositie
38 Met het eerste middel van het beroep hebben Google en Alphabet de Commissie verweten dat zij verschillende beoordelingsfouten heeft gemaakt bij de afbakening van de relevante markten en bij de daaropvolgende beoordeling van het bestaan van een machtspositie van Google op die markten.
39 In het litigieuze besluit heeft de Commissie vier soorten relevante markten afgebakend, te weten, ten eerste, de wereldmarkt (met uitzondering van China) voor besturingssystemen die vallen onder een licentie in de zin van een licentie voor besturingssystemen voor slimme mobiele apparaten, ten tweede, de wereldmarkt (met uitzondering van China) voor Android-appstores, ten derde, de verschillende nationale markten binnen de EER voor algemene zoekdiensten en, ten vierde, de wereldmarkt voor niet-besturingssysteemspecifieke internetbrowsers voor mobiel gebruik.
40 In dit verband heeft het Gerecht in de punten 125 en 126 van het bestreden arrest vastgesteld dat ten behoeve van de zaak die het moest behandelen in de eerste plaats moest worden geoordeeld dat de Commissie in het litigieuze besluit naar behoren had vastgesteld dat Google een machtspositie innam op de verschillende nationale markten voor algemene zoekdiensten binnen de EER, aangezien zij in staat was om zich in belangrijke mate onafhankelijk van haar concurrenten, haar afnemers en de consumenten te gedragen. In de tweede plaats heeft het Gerecht benadrukt dat de relevante markten weliswaar afzonderlijk in het litigieuze besluit zijn besproken, maar dat zij niet kunstmatig van elkaar kunnen worden losgekoppeld, aangezien de Commissie naar behoren heeft aangetoond dat die markten stuk voor stuk complementaire aspecten hadden.
41 Zoals blijkt uit punt 129 van het bestreden arrest heeft het Gerecht in het licht van die feitelijke context, die wordt gekenmerkt door afzonderlijke, maar onderling verbonden relevante markten en door de implementatie van een algemene strategie die volgens de Commissie hoofdzakelijk tot doel had om de machtspositie van Google op de nationale markten voor algemene zoekdiensten te waarborgen, geoordeeld dat de argumenten die betrekking hebben op het eerste middel moesten worden onderzocht. Na dit onderzoek heeft het Gerecht in respectievelijk de punten 234, 254 en 267 van dat arrest de drie onderdelen van dit middel en daarmee het eerste middel in zijn geheel ongegrond verklaard.
B. Tweede middel, betreffende het eerste en tweede misbruik: onjuiste beoordeling van het oneerlijke karakter van de pre-installatievoorwaarden in de MADA’s
42 Met het tweede middel van het beroep, dat twee onderdelen omvat, hebben Google en Alphabet gesteld dat de pre-installatievoorwaarden in de MADA’s – op grond waarvan, ten eerste, een licentie voor de Play Store enkel kon worden verkregen indien vooraf de Google Search-app werd geïnstalleerd en, ten tweede, een licentie voor de Play Store en de Google Search-app enkel kon worden verkregen indien vooraf de Chrome-browser werd geïnstalleerd (hierna: „eerste misbruiken”) – ten onrechte door de Commissie als misbruik zijn aangemerkt.
1. Opmerkingen van het Gerecht over de contextuele elementen
43 Om te beginnen is het Gerecht in de punten 275 tot en met 316 van het bestreden arrest ingegaan op, ten eerste, de voorwaarden die vereist zijn om de betrokken praktijken aan te merken als misbruik van machtspositie, ten tweede, de verschillende elementen die de Commissie in het litigieuze besluit heeft uiteengezet om de uitsluitingseffecten van die praktijken vast te stellen en, ten derde, de relatie tussen die praktijken.
44 Wat deze voorwaarden betreft, heeft het Gerecht in de punten 278 tot en met 280 van het bestreden arrest, op basis van de punten 134 tot en met 136 van het arrest van 6 september 2017, Intel/Commissie (C‑413/14 P, EU:C:2017:632), in herinnering gebracht dat niet elk uitsluitingseffect noodzakelijkerwijs de mededinging aantast. Het staat aan de onderneming met een machtspositie om door haar gedrag geen afbreuk te doen aan een op verdienste gebaseerde mededinging op de interne markt. Daarom verbiedt artikel 102 VWEU een onderneming met een machtspositie onder meer praktijken toe te passen die leiden tot de uitsluiting van haar even efficiënte concurrenten, en aldus haar machtspositie te versterken met behulp van andere middelen dan die welke berusten op een mededinging op basis van verdienste. In die optiek kan dus net zomin als dat het geval is voor elke prijsconcurrentie, niet elke concurrentie op basis van andere parameters als rechtmatig worden beschouwd.
45 In casu hebben de betrokken praktijken die onder de eerste misbruiken vallen, betrekking op koppelverkoop. Bij de beoordeling van de vraag of dergelijke praktijken als misbruik kunnen worden aangemerkt, heeft het Gerecht in punt 284 van het bestreden arrest herinnerd aan de vijf criteria waarnaar wordt verwezen in punt 869 van zijn arrest van 17 september 2007, Microsoft/Commissie, T‑201/04, EU:T:2007:289, punt 869) en waarop de Commissie zich mocht baseren:
– ten eerste zijn het bindende product en het gekoppelde product twee afzonderlijke producten;
– ten tweede heeft de betrokken onderneming een machtspositie op de markt voor het bindende product;
– ten derde biedt die onderneming consumenten niet de keuze om het bindende product zonder het gekoppelde product te verkrijgen;
– ten vierde „beperkt” de betrokken praktijk „de mededinging”, en
– ten vijfde is die praktijk niet objectief gerechtvaardigd.
46 Wat het vierde criterium betreft, heeft het Gerecht in punt 295 van het bestreden arrest geoordeeld dat de Commissie, net als in het besluit dat tot het arrest van het Gerecht van 17 september 2007, Microsoft/Commissie (T‑201/04, EU:T:2007:289), heeft geleid, terecht heeft vastgesteld dat een zorgvuldig onderzoek van de concrete gevolgen dan wel – volgens de terminologie die in dat verband in het verleden is gebruikt – een aanvullend onderzoek nodig was om na te gaan of de betrokken koppelverkoop schadelijk was voor de mededinging. Volgens het Gerecht is een dergelijk onderzoek belangrijk omdat het, ten eerste, de kans verkleint dat een gedraging wordt bestraft die niet daadwerkelijk schadelijk is voor de op verdienste gebaseerde mededinging en, ten tweede, een meer nauwkeurige bepaling van de ernst van de betrokken gedraging mogelijk maakt, waardoor het eenvoudiger wordt om de juiste hoogte van een eventuele sanctie vast te stellen.
47 Het Gerecht heeft evenwel in punt 297 van het bestreden arrest benadrukt dat het er niet om gaat dat de Commissie, zoals in andere omstandigheden het geval kan zijn, een prospectieve analyse uitvoert die gebaseerd is op de gevolgen die zich zullen voordoen in hypothesen die in de praktijk nog niet kunnen worden geverifieerd, waarbij het Gerecht in dit verband verwijst naar het arrest van 30 januari 2020, Generics (UK) e.a. (C‑307/18, EU:C:2020:52, punt 145).
48 In punt 299 van het bestreden arrest heeft het Gerecht zijn voorafgaande opmerkingen over de toepasselijke begrippen afgerond door om te beginnen te oordelen dat het verschil tussen een „beperking van de mededinging” en het „vermogen om de mededinging te beperken” geen gevolgen heeft voor de vaststelling van een mededingingsbeperking in gevallen zoals het onderhavige, waarin de Commissie bij haar vaststelling van een dergelijke beperking rekening heeft gehouden met de gevolgen van het feit dat de betrokken praktijken zich gedurende een lange periode hebben voorgedaan, aangezien deze gevolgen kunnen worden waargenomen en de Commissie in staat stellen om de aard en de omvang van de hieruit voortvloeiende mededingingsverstorende uitsluiting te bepalen, en het Gerecht in staat stellen om die beoordelingen te controleren.
49 Vervolgens heeft het Gerecht er in punt 300 van dat arrest op gewezen dat de Commissie in het litigieuze besluit had vastgesteld dat de eerste misbruiken werden gevormd door twee koppelverkopen die erin bestonden dat OEM’s en MNO’s de pre-installatievoorwaarden in de MADA’s moesten aanvaarden om apparaten met alle Google Mobile-diensten (Google Mobile Services; hierna: „GMS-pakket”) te kunnen verkopen. Aldus
– heeft Google met de eerste koppelverkoop, die de Google Search-app koppelde aan de Play Store, van 1 januari 2011 tot de datum van vaststelling van het litigieuze besluit misbruik gemaakt van haar machtspositie op de wereldmarkt voor Android-appstores (met uitzondering van China) (overwegingen 752 en 1009 van het litigieuze besluit);
– en heeft Google met de tweede koppelverkoop, die de internetbrowser Chrome koppelde aan de Google Search-app en de Play Store, van 1 augustus 2012 tot de datum van vaststelling van het litigieuze besluit misbruik gemaakt van haar machtsposities op de wereldmarkt voor Android-appstores (met uitzondering van China) en op de nationale markten voor algemene zoekdiensten binnen de EER (overwegingen 753 en 1010 van het litigieuze besluit).
50 Ten slotte heeft het Gerecht in punt 301 van dat arrest opgemerkt dat de door Google en Alphabet in het kader van het tweede middel aangevoerde argumenten vooral gericht waren tegen de elementen in het litigieuze besluit die betrekking hebben op het vierde en het vijfde criterium van het arrest van het Gerecht van 17 september 2007, Microsoft/Commissie (T‑201/04, EU:T:2007:289), die respectievelijk verband houden met de beperking van de mededinging en de objectieve rechtvaardigingen die Google en Alphabet dienaangaande hebben aangevoerd.
2. Eerste onderdeel: „beperking van de mededinging”
51 Ter ondersteuning van het eerste onderdeel van het tweede middel stellen Google en Alphabet dat de Commissie in het litigieuze besluit niet had aangetoond dat de pre-installatievoorwaarden in de MADA’s de mededinging uitschakelden.
52 Google en Alphabet hebben ter ondersteuning van hun betoog vijf grieven aangevoerd waarmee zij stellen dat het litigieuze besluit, ten eerste, niet aantoonde dat de pre-installatievoorwaarden tot een „status-quo-bias” hebben geleid, ten tweede, eraan voorbij ging dat OEM’s op grond van de MADA’s nog steeds vrij waren om diensten van concurrenten vooraf te installeren en als standaard in te stellen, ten derde, er tevens aan voorbijging dat concurrenten over andere doeltreffende middelen beschikten om gebruikers te bereiken, ten vierde, niet aantoonde dat het percentage gebruikers dat de zoekdienst en de browser van Google gebruikt, kan worden toegerekend aan de betwiste pre-installatievoorwaarden, en ten vijfde, onvoldoende rekening hield met de volledige economische en juridische context op grond waarvan kan worden vastgesteld dat de pre-installatievoorwaarden concurrenten nieuwe mogelijkheden hebben geboden en hen geen mogelijkheden hebben ontnomen.
53 Wat de eerste grief betreft, die betrekking heeft op de uit de pre-installatievoorwaarden voortvloeiende „status-quo-bias”, heeft het Gerecht twee voorafgaande opmerkingen gemaakt.
54 De eerste opmerking heeft betrekking op het feit dat het voorgestelde onderscheid tussen „pre-installatie” en als „standaard instellen” in praktisch opzicht niet relevant is, waarbij Google en Alphabet de Commissie verwijten dat zij geen onderscheid heeft gemaakt tussen deze begrippen en evenmin heeft afgewogen wat onder elk van die begrippen valt.
55 Nadat het Gerecht het door Google en Alphabet aangedragen bewijsmateriaal heeft onderzocht, heeft het in punt 349 van het bestreden arrest geoordeeld dat hun betoog over de noodzaak van een dergelijk onderscheid, gelet op de contractuele context van die documenten zoals die werd gevormd door de pre-installatievoorwaarden in de MADA’s, diende te worden verworpen, en moest worden vastgesteld dat de argumenten die in de context van het ene begrip zijn aangevoerd tevens van toepassing kunnen zijn in de context van het andere begrip.
56 Voorts heeft het Gerecht bij het onderzoek van bewijselementen van derde ondernemingen in punt 356 van dat arrest opgemerkt dat er onder OEM’s een zekere consensus heerste over het feit dat premiumplaatsing en het als standaard instellen van apps, of een combinatie van die technieken, het gebruik van de betrokken apps eenvoudiger maakt. In punt 383 van dat arrest is het Gerecht tot de slotsom gekomen dat de Commissie op basis van alle gegevens die zij in het litigieuze besluit heeft uiteengezet, terecht heeft vastgesteld dat de pre-installatie van de Google Search-app en de Chrome-browser volgens de voorwaarden in de MADA’s, gezien vanuit het perspectief van de marktdeelnemers, de „status quo in stand kan houden” en gebruikers kan ontmoedigen om apps van concurrenten te gebruiken.
57 De tweede voorafgaande opmerking heeft betrekking op het feit dat de pre-installatievoorwaarden in kwantitatief opzicht belangrijk zijn. Dienaangaande heeft het Gerecht in de punten 336 en 337 van datzelfde arrest benadrukt dat het vooraf installeren van de Google Search-app en de Chrome-browser, waarbij eerstgenoemde is gecombineerd met premiumplaatsing en laatstgenoemde met het als standaard instellen van de Google Search-app, in kwantitatief opzicht grote gevolgen had. In de pre-installatievoorwaarden in de MADA’s was immers overeengekomen dat de Google Search-app en de Chrome-browser vooraf zouden worden geïnstalleerd op een groot aantal slimme mobiele apparaten.
58 In het licht van deze voorafgaande opmerkingen heeft het Gerecht de door de Commissie in aanmerking genomen bewijselementen onderzocht, alsook de vergelijkingen waarmee zij trachtte aan te tonen dat er sprake was van een status-quo-bias, waarvan Google en Alphabet de relevantie en het gebruik ter discussie hebben gesteld. Het Gerecht heeft daaruit in punt 418 van het bestreden arrest afgeleid dat de verschillende argumenten waarmee Google en Alphabet stellen dat de pre-installatie van de Google Search-app en de Chrome-browser op slimme mobiele apparaten die draaien op het Android-besturingssysteem (hierna: „Google Android-apparaten”) geen voordelen oplevert, geen afbreuk konden doen aan de conclusies die de Commissie heeft getrokken op basis van die elementen.
59 Met betrekking tot de tweede grief hebben Google en Alphabet in essentie betoogd dat de pre-installatievoorwaarden OEM’s niet verhinderden om op in de EER verkochte Google Android-apparaten algemene zoekdiensten en internetbrowsers van concurrenten op dezelfde wijze vooraf te installeren als de Google Search-app en de Chrome-browser.
60 In dit verband heeft het Gerecht om te beginnen in de punten 425 en 426 van het bestreden arrest opgemerkt dat de Commissie dit in het litigieuze besluit niet heeft betwist. Dat besluit wijst er veeleer op dat de MADA’s de OEM’s „verhinderden” om die apps exclusief vooraf te installeren, dus in plaats van de Google Search-app en de Chrome-browser (overweging 832 van het litigieuze besluit), en dat de RSA’s bovendien vereisten dat OEM’s en MNO’s de Google Search-app exclusief vooraf installeerden voor het deel dat onder die overeenkomsten viel (overweging 833 van het litigieuze besluit), wat de portfoliogebaseerde RSA’s en de apparaatgebaseerde RSA’s omvat, zoals de Commissie in antwoord op de maatregelen van instructie van het Gerecht had bevestigd. Uit overweging 197 van het litigieuze besluit blijkt immers dat Google in de Europese Unie en in de Republiek Korea de op een assortiment apparaten gebaseerde overeenkomsten voor inkomstendeling („portfoliogebaseerde RSA’s”) geleidelijk heeft vervangen door overeenkomsten op grond waarvan Google de betaling van een deel van haar inkomsten afhankelijk had gesteld van het feit dat OEM’s en MNO’s op het betrokken apparaat geen concurrerende algemene zoekdiensten vooraf installeerden („apparaatgebaseerde RSA’s”).
61 In deze omstandigheden heeft het Gerecht in punt 427 van dat arrest geoordeeld dat, rekening houdend met het marktaandeel van de Google Search-app en dat van de Chrome-browser en de groei ervan vanaf respectievelijk 2011 en 2012 tot aan de vaststelling van het litigieuze besluit, de discussie over de mogelijkheden voor concurrenten om het concurrentievoordeel dat voortvloeit uit de pre-installatievoorwaarden in de MADA’s te compenseren, vooral een theoretische discussie was. Evenwel moest een onderscheid worden gemaakt tussen de theoretische mededingingssituaties en de werkelijkheid, waarin de door Google en Alphabet genoemde alternatieven voor concurrenten niet erg geloofwaardig leken of geen daadwerkelijke gevolgen leken te hebben vanwege de „status-quo-bias” die voortvloeit uit de pre-installatievoorwaarden in de MADA’s, en vanwege de gecombineerde gevolgen van die voorwaarden en die van andere overeenkomsten van Google, zoals de RSA’s.
62 Wat de Google Search-app betreft, is het Gerecht in punt 436 van dat arrest tot de slotsom gekomen dat de aanbieders van concurrerende algemene zoekdiensten – anders dan Google en Alphabet stelden – niet in staat waren om het concurrentievoordeel dat voortvloeide uit de pre-installatievoorwaarden te compenseren. Wat daarentegen de browsers betreft, heeft het Gerecht in punt 438 van het bestreden arrest geoordeeld dat hun argumenten niet zonder meer konden worden verworpen.
63 Het Gerecht heeft echter in de punten 449 en 450 van dat arrest opgemerkt dat ruim 50 % van de in de EER verkochte Google Android-apparaten tussen 2011 en 2016 onder RSA’s viel die met Google waren gesloten, waarbij het zowel om portfoliogebaseerde RSA’s als om apparaatgebaseerde RSA’s ging. Op grond van die beide overeenkomsten moest Google Search als de standaardzoekmachine worden ingesteld in vooraf geïnstalleerde browsers en was de installatie van zoekdiensten van concurrenten niet toegestaan. Wanneer een browser vooraf werd geïnstalleerd naast Chrome, welke browser standaard was ingesteld op Google Search, gold dus dat die browser tevens standaard werd ingesteld op Google Search.
64 Daaruit blijkt volgens de vaststellingen van het Gerecht in punt 451 van het bestreden arrest dat de verschillende praktijken van Google complementair waren en dat noodzakelijkerwijs rekening moet worden gehouden met de gecombineerde effecten van de MADA’s en de RSA’s. De contractuele verplichting in de RSA’s die inhield dat geen andere oplossing dan Google Search voor het uitvoeren van zoekopdrachten mocht worden geïnstalleerd, heeft immers tot gevolg gehad dat de theoretische mogelijkheid om vooraf een dienst te installeren die met de apps van Google concurreerde, welke pre-installatie op grond van de MADA’s in beginsel was toegestaan, in werkelijkheid tussen 2011 en 2016 voor ten minste de helft van de in de EER verkochte Google Android-apparaten was uitgesloten. Anders gezegd waarborgden de RSA’s de exclusiviteit op de betrokken apparaten. Hiermee moet rekening worden gehouden bij de beoordeling van de mededingingsverstorende gevolgen van de MADA’s. Dienaangaande heeft het Gerecht in punt 452 van dat arrest nog gepreciseerd dat de vraag of de gecombineerde effecten van de MADA’s en de RSA’s als feitelijk element in aanmerking worden genomen, overigens geenszins afhangt van de vraag of de RSA’s al dan niet als misbruik kunnen worden aangemerkt, of het nu gaat om portfoliogebaseerde RSA’s, die volgens de analyse van de Commissie als misbruik kunnen worden aangemerkt – wat Google en Alphabet in het derde middel betwisten – of om apparaatgebaseerde RSA’s, die in het litigieuze besluit niet als misbruik zijn aangemerkt.
65 Bovendien heeft het Gerecht in punt 464 van dat arrest opgemerkt dat de vraag of een browser van een concurrent als de standaardbrowser kan worden ingesteld, niet van belang is. Google en Alphabet betwisten overigens niet dat die vraag, gelet op de gecombineerde effecten van de MADA’s en de AFA’s, een theoretische vraag is. Volgens het Gerecht moet in casu worden nagegaan welke verschillende mogelijkheden de algemene zoekdiensten van concurrenten in de praktijk hebben om gebruikers te bereiken, aangezien Google erop toeziet dat OEM’s ten aanzien van browsers die met Chrome concurreren voldoen aan hun verplichting op grond van de AFA’s om Google Search ten minste dezelfde behandeling te verlenen als die welke zij aan een andere algemene zoekdienst kunnen verlenen.
66 Vervolgens heeft het Gerecht de argumenten van Google en Alphabet onderzocht betreffende de aspecten van de motivering inzake het belang dat OEM’s erbij hebben om vooraf apps van concurrenten te installeren, het inkomstenpercentage dat OEM’s zouden kunnen genereren met een of meerdere extra zoekapps naast Google Search, de invloed van transactiekosten op de waarschijnlijkheid dat er pre-installatieovereenkomsten worden gesloten voor een klein aantal apparaten, en de negatieve gevolgen van een te groot aantal dubbele apps voor de gebruikersbeleving of voor de opslagruimte op sommige apparaten. Na dat onderzoek is het Gerecht in punt 537 van het bestreden arrest tot de slotsom gekomen dat de Commissie, ondanks het feit dat een aantal van die argumenten de draagwijdte van het litigieuze besluit kunnen afzwakken of nuanceren, op goede gronden heeft vastgesteld dat het de aanbieders van algemene zoekdiensten die met Google Search concurreerden weliswaar vrijstond om OEM’s en MNO’s dezelfde pre-installatie aan te bieden als die welke werd aangeboden voor de Google Search-app en de Chrome-browser op in de EER verkochte Google Android-apparaten, maar dat zij voor het overgrote deel van de inbreukperiode geen gebruik hebben gemaakt van die vrijheid, en dat het ontbreken van die pre-installaties minstens deels wordt verklaard door de gecombineerde effecten van de MADA’s, de RSA’s en de AFA’s.
67 Met betrekking tot de derde grief hebben Google en Alphabet aangevoerd dat de concurrenten van Google dankzij het gedrag van gebruikers – die de apps van die concurrenten kunnen downloaden of hun algemene zoekdienst via de browser kunnen gebruiken – de status quo kunnen doorbreken die kan ontstaan als gevolg van de pre-installatievoorwaarden in de MADA’s.
68 Met betrekking tot de mogelijkheid om apps van concurrenten te downloaden, heeft het Gerecht in punt 557 van het bestreden arrest geoordeeld dat zoek- en browserapps, ondanks het feit dat zij eenvoudig en gratis kunnen worden gedownload, blijkens het litigieuze besluit in de praktijk niet of in ieder geval op een ontoereikend percentage van de betrokken apparaten worden gedownload.
69 Wat de toegang tot een algemene zoekdienst van concurrenten via de browser betreft, heeft het Gerecht in de punten 561 en 562 van het bestreden arrest vastgesteld dat het als standaard instellen van een algemene zoekdienst van een concurrent in mobiele internetbrowsers op Google Android-apparaten qua reikwijdte en doeltreffendheid niet kan worden vergeleken met de pre-installatie van de Google Search-app. In dit verband moet volgens het Gerecht in het bijzonder rekening worden gehouden met het feit dat Google niet toestaat dat een andere zoekdienst dan Google Search als de standaarddienst wordt ingesteld in Chrome en dat het aandeel van Chrome in het gebruik van mobiele internetbrowsers die niet ontworpen zijn voor een specifiek concurrerend besturingssysteem in Europa 75 % en wereldwijd 58 % bedroeg. Bovendien blijkt uit het litigieuze besluit dat gebruikers in de praktijk geen andere algemene zoekdiensten via de browsers gebruiken en de standaardinstelling van die browsers slechts zelden wijzigen. Anders dan Google en Alphabet stellen, zijn die constateringen relevant en kan op basis hiervan worden vastgesteld dat de zoekmachine die vooraf als de standaardzoekmachine wordt ingesteld in de praktijk de standaard ingestelde zoekmachine blijft, ondanks de mogelijkheid om een andere zoekmachine in te stellen.
70 Wat de vierde grief betreft, inzake het ontbreken van een bewijs van het verband tussen het percentage algemene zoek- en navigatieopdrachten via Google en de pre-installatie van de Google Search-app en de Chrome-browser, heeft het Gerecht in de eerste plaats in punt 571 van dat arrest opgemerkt dat de verwijzingen door de Commissie naar de groei van dat gebruiksaandeel op zich niet vatbaar zijn voor kritiek. Die verwijzingen onderbouwen namelijk het betoog van de Commissie dat pre-installatie de betrokken zoek- en browserapps van Google een voordeel opleverde en dat dat voordeel bovendien niet door concurrenten kon worden gecompenseerd.
71 Wat in de tweede plaats de factor kwaliteit en prestaties van de Chrome-browser en de Google Search-app betreft, heeft het Gerecht in punt 575 van dat arrest vastgesteld dat de Commissie in een situatie zoals de onderhavige niet exact hoefde na te gaan of het gebruiksaandeel niet enkel werd verklaard door pre-installatie maar, zoals Google en Alphabet stellen, tevens en zelfs veeleer door het feit dat de kwaliteit van hun producten beter was. De pre-installatie werd weliswaar niet betwist, maar de bewijselementen die zij aanvoeren voor hun stelling dat de kwaliteit van invloed is op het feit dat de apps van concurrenten niet vooraf worden geïnstalleerd of gedownload, waren ontoereikend en niet bijzonder relevant. Hoe dan ook is volgens de punten 577 en 578 van dat arrest de superieure kwaliteit van de producten van Google – zelfs al zou die zijn aangetoond – niet doorslaggevend, aangezien geenszins wordt gesteld dat de verschillende diensten die worden aangeboden door concurrenten technisch gezien niet volstaan om aan de vraag van consumenten te voldoen en bovendien andere variabelen dan de technische kwaliteit een rol kunnen spelen.
72 In de derde plaats heeft het Gerecht in de punten 579 en 582 van het bestreden arrest opgemerkt dat de Commissie in het litigieuze besluit had aangegeven dat een dergelijke kwalitatieve voorsprong niet lijkt te kunnen worden afgeleid uit de beoordelingen die in de Play Store zijn gegeven aan de diensten van concurrenten. Met deze beoordelingen kon rekening worden gehouden voor de vaststelling dat de respectieve kwaliteit van de verschillende zoek- en browserdiensten van concurrenten geen doorslaggevend criterium is voor het gebruik ervan, aangezien al die diensten van concurrenten aan de vraag tegemoetkomen.
73 In punt 583 van dat arrest heeft het Gerecht hieruit afgeleid dat de Commissie terecht had vastgesteld dat het aandeel van Google in het gebruik van zoekdiensten bevestigde dat pre-installatie tot een „status-quo-bias” leidde, aangezien de pre-installatievoorwaarden in de MADA’s de status quo in stand hielden en Google en Alphabet niet hebben bewezen wat de precieze gevolgen waren van de superieure kwaliteit die de zoek- en browserapps van Google volgens hen hadden.
74 Met betrekking tot de vijfde grief hebben Google en Alphabet aangevoerd dat bij de beoordeling in het litigieuze besluit of de pre-installatievoorwaarden in de MADA’s de mededinging konden verstoren die zonder die pre-installatievoorwaarden zou hebben bestaan, geen rekening is gehouden met de volledige economische en juridische context. De pre-installatievoorwaarden in de MADA’s vormen immers een onderdeel van de gratis licentie die voor het Android-besturingssysteem is ontwikkeld en kunnen dus niet afzonderlijk worden beoordeeld.
75 Het Gerecht heeft in punt 589 van het bestreden arrest niettemin geoordeeld dat het betoog van Google en Alphabet ter ondersteuning van deze grief geen recht deed aan de inhoud van het litigieuze besluit. De gedraging die in dat besluit als misbruik wordt aangemerkt, heeft immers geen betrekking op de ontwikkeling en het in stand houden van het Android-besturingssysteem, en evenmin op het open en gratis aspect ervan, waarmee Google het hoofd wilde bieden aan het feit dat andere besturingssystemen volgens haar werden afgeschermd door de eigenaren ervan. Het Gerecht heeft overigens in punt 590 van het bestreden arrest benadrukt dat de Commissie voor het Gerecht had erkend dat het Android-besturingssysteem de kansen voor concurrenten van Google had vergroot. De Commissie heeft bij de beoordeling van alle relevante omstandigheden dus wel degelijk rekening gehouden met het betoog van Google en Alphabet.
3. Tweede onderdeel: objectieve rechtvaardigingen
76 Met het tweede onderdeel van het tweede middel hebben Google en Alphabet aangevoerd dat de pre-installatievoorwaarden in de MADA’s objectief gerechtvaardigd zijn omdat Google met die voorwaarden het Android-besturingssysteem gratis kan aanbieden doordat zij ervoor zorgen dat de apps van Google die inkomsten genereren, te weten Google Search en Chrome, niet worden uitgesloten van pre-installatie en van de bijbehorende advertentiemogelijkheden. Die voorwaarden zijn legitiem, bevorderen de mededinging en hebben bijgedragen tot een gevarieerd aanbod mobiele apparaten die algemeen worden gebruikt, tot minder hinderpalen voor markttoegang en tot het creëren van kansen voor concurrenten.
77 In de eerste plaats heeft het Gerecht in punt 614 van het bestreden arrest geoordeeld dat Google en Alphabet niet hadden aangetoond dat de pre-installatievoorwaarden in de MADA’s via de gegarandeerde pre-installatie van de Google Search-app en de Chrome-browser op Google Android-apparaten Google in staat hebben gesteld om haar investeringen in de ontwikkeling en in het onderhoud van het Android-besturingssysteem terug te verdienen, en daarom objectief gerechtvaardigd zijn.
78 Wat in de tweede plaats de argumenten van Google en Alphabet betreft volgens welke, ten eerste, de pre-installatievoorwaarden in de MADA’s Google in staat hebben gesteld om de Play Store gratis aan te bieden, omdat de waarde die de Play Store voor OEM’s en gebruikers had overeenkwam met de waarde die de promotie van haar algemene zoekdienst door die OEM’s voor Google had en, ten tweede, de suggestie van de Commissie om een vergoeding voor de licentierechten van de Play Store te vragen een bedreiging vormt voor dat model en voor de mededingingsbevorderende gevolgen ervan, heeft het Gerecht in punt 616 van het bestreden arrest geoordeeld dat Google en Alphabet ook op dit punt niet hadden voldaan aan de bewijslast die op hen rustte om objectieve rechtvaardigingen aan te tonen.
79 In punt 619 van het bestreden arrest heeft het Gerecht daaruit afgeleid dat zowel het tweede onderdeel, volgens hetwelk de pre-installatie objectief gerechtvaardigd is, als het tweede middel in zijn geheel, volgens hetwelk het onrechtmatige karakter van de pre-installatievoorwaarden in de MADA’s onjuist is beoordeeld, moest worden afgewezen.
C. Derde middel: onjuiste beoordeling van het onrechtmatige karakter van de in de portfoliogebaseerde RSA’s opgenomen voorwaarde van een exclusieve pre-installatie.
80 Met het derde middel van hun beroep hebben Google en Alphabet betoogd dat de Commissie ten onrechte had vastgesteld dat sommige bepalingen in de portfoliogebaseerde RSA’s een onrechtmatig karakter hebben.
81 In de punten 657, 660 en 662 van het bestreden arrest heeft het Gerecht respectievelijk geoordeeld dat Google en Alphabet niet konden stellen dat de Commissie een beoordelingsfout had gemaakt met haar vaststelling dat de betrokken betalingen exclusiviteitsbetalingen waren, en dat de grief inzake ontoereikende motivering ongegrond was en moest worden afgewezen.
82 In punt 698 van dat arrest heeft het Gerecht daarentegen vastgesteld dat uit de analyse van de marktdekking van de portfoliogebaseerde RSA’s bleek dat die dekking in overweging 1286 van het litigieuze besluit ten onrechte als „aanzienlijk” was aangemerkt. In punt 798 van dat arrest heeft het Gerecht bovendien vier redeneerfouten vastgesteld die volstaan om twijfels op te roepen over de juistheid van het resultaat van de test van de even efficiënte concurrent (As Efficient Competitor Test; hierna: „AEC-test”) die de Commissie heeft uitgevoerd, en bijgevolg over de juistheid van de stelling dat de portfoliogebaseerde RSA’s hypothetische minstens even efficiënte concurrenten uitsloten. Het heeft daaruit in punt 799 van dat arrest afgeleid dat de AEC-test zoals uitgevoerd door de Commissie geen steun kon bieden aan de vaststelling dat de portfoliogebaseerde RSA’s tot misbruik leidden.
83 Vanwege die redeneerfouten van de Commissie heeft het Gerecht in de punten 800 tot en met 802 van het bestreden arrest geoordeeld dat onvoldoende was vast komen te staan dat de portfoliogebaseerde RSA’s misbruik opleverden en dat het litigieuze besluit nietig moest worden verklaard voor zover het de portfoliogebaseerde RSA’s zelf als misbruik aanmerkt.
D. Vierde middel: onjuiste beoordeling van het onrechtmatige karakter van de voorwaarde dat de AFV’s moesten worden nagekomen om een licentie voor de Play Store en de Google Search-app te verkrijgen
84 Met het vierde middel van hun beroep, dat uit twee onderdelen bestaat, stellen Google en Alphabet dat hun praktijk waarbij zij de verlening van licenties voor de Play Store en Google Search (in het kader van de MADA’s) afhankelijk stelde van de nakoming van de AFV’s, niet kan worden aangemerkt als misbruik van machtspositie op de markt voor Android-appstores en op de markt voor algemene zoekdiensten.
85 In het kader van de voorafgaande opmerkingen heeft het Gerecht de omvang van het tweede in het litigieuze besluit vastgestelde misbruik verduidelijkt. Zo heeft het in de punten 805 tot en met 807 van het bestreden arrest uiteengezet dat OEM’s die wilden profiteren van de mogelijkheid om slimme mobiele apparaten te verkopen waarop de Play Store en Google Search vooraf waren geïnstalleerd, door Google werden verplicht om een AFA te sluiten. Om een MADA te kunnen ondertekenen, moesten OEM’s namelijk eerst een AFA sluiten. Volgens de AFV’s moesten deze apparaten voor de uitvoering van de broncode van Android voldoen aan een referentienorm voor minimale compatibiliteit en werden zij onderworpen aan een reeks compatibiliteitstests.
86 Deze AFV’s zijn weliswaar van toepassing op alle mobiele apparaten die worden verkocht door OEM’s die een AFA hebben gesloten, voor zover die apparaten op het Android-besturingssysteem of op een Android-fork werken, maar in punt 810 van het bestreden arrest heeft het Gerecht erop gewezen dat de AFA’s in het litigieuze besluit enkel als misbruik zijn aangemerkt voor zover zij OEM’s verplichtten om ervoor te zorgen dat alle door hen verkochte apparaten met Android of een Android-fork als besturingssysteem – ook de apparaten waarop geen apps van Google vooraf waren geïnstalleerd – compatibel waren met het document voor de vaststelling van de compatibiliteit met Android (Android Compatibility Definition Document; hierna: „CDD”). Anders gezegd zijn de AFA’s enkel als misbruik aangemerkt voor zover zij de verkoop van slimme mobiele apparaten met een niet-compatibele Android-fork als besturingssysteem ook verboden indien op die apparaten vooraf geen apps van Google waren geïnstalleerd. Zoals het Gerecht in punt 811 van het bestreden arrest heeft vastgesteld, moest de beoordeling van de Commissie dat de voorwaarde op grond waarvan enkel een licentie voor de Play Store en de Google Search-app werd verleend indien de AFV’s werden nagekomen, de mededinging kon beperken (overweging 1036 van litigieuze besluit), immers in samenhang worden beschouwd met de beoordeling dat voor slimme mobiele apparaten waarop het GMS-pakket vooraf is geïnstalleerd weliswaar rechtvaardigingen kunnen worden aanvaard, maar dat dit geenszins het geval kan zijn voor apparaten met een Android-fork waarop geen apps van Google zijn geïnstalleerd.
87 In het eerste onderdeel van het vierde middel dat voor het Gerecht is aangevoerd, betwistten Google en Alphabet de beoordeling van de Commissie dat de betrokken praktijk de mededinging heeft verstoord. In het tweede onderdeel van dat middel hebben zij aangevoerd dat Googles gedrag hoe dan ook objectief gerechtvaardigd was.
1. Eerste onderdeel: beperking van de mededinging
88 Het Gerecht heeft in punt 828 van het bestreden arrest geoordeeld dat „de Commissie Google [verwijt] dat zij de verlening van licenties voor de Play Store en Google Search afhankelijk heeft gesteld van een reeks verplichtingen die de vrijheid van OEM’s die deze licenties willen verkrijgen, specifiek beperken door hen te verbieden om tevens apparaten met niet-compatibele Android-forks te verkopen. Die beperking vloeit voort uit de AFA’s en is de enige verplichting in die overeenkomsten die in het [litigieuze] besluit als misbruik is aangemerkt voor zover zij van toepassing is op slimme mobiele apparaten waarop geen apps van Google vooraf worden geïnstalleerd. De Commissie betwist namelijk niet dat Google het recht heeft om compatibiliteitseisen te stellen aan apparaten waarop haar apps worden geïnstalleerd. Daarentegen beschouwt zij Googles praktijk die beoogt te verhinderen dat apparaten met niet-compatibele Android-forks worden ontwikkeld en verkocht, als misbruik.” Het Gerecht leidt hieruit af dat het derhalve moest nagaan of de Commissie erin was geslaagd om aan te tonen dat, zoals zij in het litigieuze besluit had uiteengezet, Google een praktijk had toegepast die erop was gericht om niet-compatibele Android-forks uit te sluiten, en of die praktijk kon worden aangemerkt als een mededingingsverstorende praktijk in de zin van artikel 102 VWEU.
89 Wat in dat verband ten eerste de vraag betreft naar het bestaan van de door de Commissie als tweede misbruik aangemerkte praktijk, heeft het Gerecht in punt 834 van het bestreden arrest geoordeeld dat is komen vast te staan dat die praktijk, die door Google en Alphabet is toegegeven, daadwerkelijk bestond en tevens daadwerkelijk ten uitvoer was gelegd, en dit al vanaf het ontstaan van Android.
90 Wat ten tweede de vraag betreft of de nagestreefde doelen de mededinging beperkten, heeft het Gerecht in de eerste plaats in de punten 837 tot en met 841 van het bestreden arrest geoordeeld dat uit de interne documenten die in het litigieuze besluit worden genoemd, bleek dat de AFV’s met name in het leven waren geroepen om de ontwikkeling van niet door Google goedgekeurde versies van de broncode van Android te belemmeren door ontwikkelaars van niet-compatibele Android-forks commerciële afzetmogelijkheden te ontnemen. Volgens het Gerecht blijkt uit de verklaringen van Google zelf, die worden ondersteund door de stukken in het dossier, dat de praktijk die in het litigieuze besluit als misbruik is aangemerkt, bewust is toegepast om de markttoegang van niet-compatibele Android-forks te beperken.
91 Gelet op die vaststelling heeft het Gerecht in de tweede plaats onderzocht of Google en Alphabet terecht stelden dat de Commissie in het litigieuze besluit onvoldoende had aangetoond dat de betrokken praktijk de mededinging kon beperken. Het heeft dus eerst de potentiële bedreiging van niet-compatibele forks beoordeeld. In punt 847 van het bestreden arrest heeft het Gerecht dienaangaande geoordeeld dat Google en Alphabet niet hadden bewezen dat niet-compatibele Android-forks geen enkele concurrentiële bedreiging voor hen konden vormen. Bijgevolg heeft het Gerecht vervolgens onderzocht of de AFA’s daadwerkelijk de toegang van concurrenten van Google tot de markt voor besturingssystemen hebben kunnen bemoeilijken.
92 In dit verband heeft het Gerecht in punt 849 van dat arrest geoordeeld dat vaststond dat de belangrijkste marktdeelnemers die ontwikkelaars van niet-compatibele Android-forks een afzetmarkt konden bieden, tijdens de inbreukperiode door de AFA’s werden verhinderd om dit te doen.
93 In dit verband heeft het Gerecht in punt 850 van dat arrest het argument verworpen dat de Commissie het falen van het besturingssysteem Fire, een niet-compatibele Android-fork die Amazon.com, Inc. had ontwikkeld, onjuist had geïnterpreteerd. Volgens Google en Alphabet kon dat falen worden toegeschreven aan diverse factoren, waaronder de afwezigheid van de Play Store. Hoewel het Gerecht heeft erkend dat de Play Store een „must have” is die uitdrukkelijk wordt voorbehouden aan deelnemers van het ecosysteem van Android, was het niettemin van oordeel dat Google en Alphabet geen enkel bewijselement hadden aangevoerd dat afbreuk kan doen aan de vaststelling in het litigieuze besluit dat zes van de OEM’s met de grootste omzet hadden geweigerd om overeenkomsten voor de ontwikkeling van apparaten met het besturingssysteem Fire te sluiten met Amazon.com, waarbij zij als reden hadden aangevoerd dat het sluiten van die overeenkomsten overduidelijk in strijd was met de AFA’s (overweging 1094 van het litigieuze besluit). Het Gerecht heeft daaruit afgeleid dat er weliswaar ook andere redenen konden zijn voor het commerciële falen van het besturingssysteem Fire, die overigens niet losstonden van het commerciële beleid van Google, maar dat de Commissie had bewezen dat de AFA’s Fire hadden uitgesloten van de afzetmarkten die de OEM’s die met Google een AFA hadden gesloten aan dat besturingssysteem hadden kunnen bieden.
94 Voorts heeft het Gerecht in punt 855 van het bestreden arrest geoordeeld dat de gevolgen van de afscherming van de afzetmarkten door de AFA’s moesten worden beoordeeld in het licht van het commerciële beleid van Google betreffende de terbeschikkingstelling van haar API’s. Deze gevolgen zijn immers ingrijpend daar Google en Alphabet niet hebben betwist dat het technologische verschil tussen de API’s van Google en de basisversies van de broncode groter is geworden tijdens de inbreukperiode. De toegang tot de API’s van Google is derhalve van strategisch belang voor ontwikkelaars en OEM’s, aangezien apps zonder die API’s niet goed werken en er diverse hoge kosten moeten worden gemaakt om die gebrekkige werking te verhelpen.
95 Het Gerecht heeft evenwel in punt 856 van het bestreden arrest vastgesteld dat blijkens het onderzoek van het tweede middel OEM’s die over de API’s van Google wilden beschikken een MADA moesten sluiten, waarvoor zij eerst de voorwaarden in de AFA’s moesten aanvaarden. Het Gerecht heeft daaruit afgeleid dat het beleid van Google met betrekking tot de ontwikkeling en de verkoop van haar API’s een prikkel had gevormd om AFA’s te sluiten. Deze overeenkomsten hebben de afzetmarkten voor niet-compatibele Android-forks beperkt.
96 Aangezien de Commissie daarentegen heeft vastgesteld dat het tweede misbruik inhield dat alle in het CDD vastgelegde technische normen werden toegepast op apparaten waarop geen GMS-pakket was geïnstalleerd, en zij een algehele analyse heeft uitgevoerd van de mededingingsbeperkende gevolgen van de litigieuze praktijk, heeft het Gerecht in punt 864 van het bestreden arrest vastgesteld dat zij, anders dan Google en Alphabet stelden, niet hoefde te preciseren welke normen van het CDD tot die gevolgen hebben geleid. De in het litigieuze besluit aan Google gemaakte verwijten betreffen immers niet de inhoud van de compatibiliteitsverplichtingen die zij oplegde, maar de praktijk waarmee zij wilde verhinderen dat niet-compatibele Android-forks afzetmarkten konden vinden.
97 Ter afsluiting van zijn analyse heeft het Gerecht geoordeeld dat Google en Alphabet niet hadden bewezen dat niet-compatibele Android-forks geen enkele concurrentiële bedreiging voor hen konden vormen.
2. Tweede onderdeel: bestaan van objectieve rechtvaardigingen
98 In punt 866 van het bestreden arrest heeft het Gerecht eraan herinnerd dat de Commissie in het litigieuze besluit had gesteld dat geen van de objectieve rechtvaardigingen die Google en Alphabet aanvoeren, konden worden aanvaard.
99 Wat ten eerste de noodzaak betreft om de compatibiliteit binnen het ecosysteem van Android te waarborgen en fragmentatie te voorkomen – dat wil zeggen het ontstaan van meerdere platforms die onderling niet compatibel zijn – heeft het Gerecht om te beginnen in punt 878 van het bestreden arrest geoordeeld dat de Commissie in het litigieuze besluit niet had vastgesteld dat de invoering van verplichtingen ter waarborging van de compatibiliteit van Android-forks waarop de Play Store en de Google Search-app zijn geïnstalleerd, een schending van artikel 102 VWEU vormt. De Commissie heeft enkel het verbod voor OEM’s die apparaten met een GMS-pakket verkochten, om ook afzetmarkten aan niet-compatibele Android-forks aan te bieden als misbruik aangemerkt.
100 Hieruit volgt volgens de vaststellingen van het Gerecht in punt 878 van het bestreden arrest dat de door Google en Alphabet aangevoerde rechtvaardiging, te weten de noodzaak om de compatibiliteit binnen het ecosysteem van Android te waarborgen, geen verband hield met het tweede misbruik en bijgevolg niet relevant was. Vervolgens kon de loutere stelling dat fragmentatie een bedreiging vormt voor het „voortbestaan” van Android zelf, niet rechtvaardigen dat niet-compatibele Android-forks als gevolg van de AFA’s geen enkele afzetmarkt meer hebben. Zonder dat uitspraak hoefde te worden gedaan over de discussie tussen partijen over de vraag of fragmentatie nadelen of voordelen had kunnen hebben voor Google en voor de sector als geheel, heeft het Gerecht geoordeeld dat het volstaat om vast te stellen dat Google en Alphabet de vaststellingen in het litigieuze besluit die betrekking hebben op de omvang van de marktmacht van het ecosysteem van Android niet betwistten.
101 Wat ten tweede de door Google en Alphabet aangevoerde noodzaak betreft om hun reputatie te beschermen, heeft het Gerecht in punt 883 van het bestreden arrest vastgesteld dat Google en Alphabet enkel stelden dat de maatregelen van de Commissie om elke verwarring uit te sluiten over de commerciële herkomst van apparaten die op compatibele Android-forks werken (bijvoorbeeld door merken te registreren zodat de naam „Android” alleen voor die apparaten mag worden gebruikt), niet volstaan.
102 Volgens het Gerecht hebben Google en Alphabet geen uitvoerig bewijs aangevoerd om die stelling te onderbouwen. Derhalve was niet bewezen dat Google en Alphabet hun reputatie onvoldoende konden beschermen via de bescherming van hun intellectuele-eigendomsrechten, bijvoorbeeld via een verbod op het gebruik van de namen „Google” en „Android” op apparaten met niet-compatibele Android-forks die geen deel uitmaken van het ecosysteem van Android. Dergelijke maatregelen zijn duidelijk minder mededingingsbeperkend dan de uit de AFA’s voortvloeiende uitsluiting van niet-compatibele Android-forks, die dus onevenredig is in het licht van het gestelde doel.
103 Wat ten derde de noodzaak voor Google betreft om de buitenkanseffecten weg te nemen die ontstaan wanneer zij haar technologie beschikbaar stelt aan derden, heeft het Gerecht in punt 886 van het bestreden arrest in essentie opgemerkt dat die beschikbaarstelling een onvermijdelijk gevolg was van Googles keuze om de broncode van Android te verspreiden.
104 Wat ten vierde het argument van Google en Alphabet betreft dat de mededingingsbevorderende gevolgen van de AFA’s niet zijn afgewogen tegen de mededingingsverstorende gevolgen ervan, heeft het Gerecht vastgesteld dat er geen noodzakelijk verband bestaat tussen de uitsluiting van niet-compatibele Android-forks en de compatibiliteit binnen het ecosysteem van Android, die overigens het doel van de AFV’s is. In die omstandigheden heeft het Gerecht in punt 891 van het bestreden arrest geoordeeld dat Google en Alphabet niet konden stellen dat de Commissie de mededingingsbeperkende gevolgen buiten het ecosysteem van Android, die volgens de Commissie het tweede misbruik vormen, had moeten afwegen tegen de mededingingsbevorderende gevolgen die voor de deelnemers binnen dat ecosysteem voortvloeien uit de voordelen van de compatibiliteit.
105 Het Gerecht heeft na zijn onderzoek van het vierde middel geoordeeld dat was komen vast te staan dat het feit dat de AFA’s niet-compatibele Android-forks uitsluiten, de mededinging beperkt. Anders dan Google en Alphabet hebben aangevoerd, heeft het Gerecht in punt 893 van het bestreden arrest geoordeeld dat de Commissie voldoende rekening had gehouden met de relevante economische en juridische context en met de concrete gevolgen van het tweede misbruik. Aangezien de Commissie het bestaan van de litigieuze beperkingen en de gevolgen ervan voor de mededinging genoegzaam had aangetoond, hoefde zij, anders dan Google en Alphabet alsook de interveniënten aan hun zijde stelden, niet tevens een contrafeitelijke analyse te verrichten om na te gaan wat de hypothetische gevolgen zonder het tweede misbruik zouden zijn geweest op de markten voor Android-appstores en algemene zoekdiensten – waarop het tweede misbruik was vastgesteld – en op de markt voor gelicentieerde besturingssystemen, waarop Google tevens een machtspositie innam.
E. Vijfde middel
106 Met het vijfde middel van hun beroep, dat uit twee onderdelen bestaat, hebben Google en Alphabet betoogd dat de Commissie inbreuk had gemaakt op hun rechten van verdediging omdat zij noch hun recht om te worden gehoord, noch hun recht op toegang tot het dossier heeft geëerbiedigd. Die procedurele onregelmatigheden maken de conclusies van het litigieuze besluit ongeldig en rechtvaardigen de nietigverklaring ervan.
107 Met het tweede onderdeel van het vijfde middel, dat het Gerecht als eerste heeft onderzocht, hebben Google en Alphabet de Commissie in de kern verweten dat de aantekeningen betreffende de bijeenkomsten met derden die de Commissie aan hen heeft verstrekt, hen niet in staat hebben gesteld om na te gaan wat de inhoud van de gevoerde gesprekken was en wat de aard van de informatie was die tijdens die bijeenkomsten over de besproken onderwerpen is verstrekt, waardoor zij hun rechten van verdediging in dat verband niet naar behoren hebben kunnen uitoefenen.
108 Ofschoon het Gerecht in punt 932 van het bestreden arrest tot de slotsom is gekomen dat een groot deel van de aantekeningen die de Commissie heeft verstrekt, te laat zijn verstrekt en te summier zijn om te kunnen worden aangemerkt als een registratie van een verhoor in de zin van verordening nr. 1/2003, heeft het in punt 939 van dat arrest niettemin vastgesteld dat Google en Alphabet niet hadden bewezen dat zij hun rechten van verdediging beter hadden kunnen uitoefenen indien geen sprake zou zijn geweest van de genoemde procedurele onregelmatigheden.
109 Met het eerste onderdeel van het vijfde middel hebben Google en Alphabet betoogd dat de Commissie hun geen letters of facts had moeten sturen, maar in plaats daarvan een of meerdere aanvullende mededelingen van punten van bezwaar had moeten vaststellen, zodat zij opnieuw tijdens een hoorzitting hadden kunnen worden gehoord.
110 Het Gerecht heeft in de punten 966 tot en met 969 van het bestreden arrest vastgesteld dat Google en Alphabet in hun antwoord op de mededeling van punten van bezwaar in casu hadden aangegeven dat zij afzagen van hun recht op een hoorzitting. Bijgevolg heeft het Gerecht in punt 971 van het bestreden arrest geoordeeld dat Google en Alphabet, los van hun stelling dat het moeilijk voor hen was om te beslissen of een hoorzitting zinvol was, de Commissie niet konden verwijten dat zij na de mededeling van punten van bezwaar geen hoorzitting heeft gehouden.
111 Het Gerecht heeft in punt 976 van dat arrest evenwel opgemerkt dat de Commissie Google en Alphabet twee letters of facts had gestuurd, één op 31 augustus 2017 en één op 11 april 2018. Google en Alphabet hebben weliswaar de gelegenheid gehad om schriftelijke opmerkingen in te dienen, maar de Commissie was van mening dat zij door de verzending van die letters of facts geen recht hadden op een nieuwe hoorzitting, hetgeen ten grondslag lag aan de weigering van de raadadviseur-auditeur om het verzoek in te willigen dat Google en Alphabet dienaangaande op 7 mei 2018 hadden ingediend.
112 In dit verband heeft het Gerecht in de punten 981 en 982 van het bestreden arrest vastgesteld dat die letters of facts weliswaar strikt genomen geen aanvullende bezwaren bevatten ten opzichte van die welke zijn vervat in de mededeling van punten van bezwaar, maar dat zij wezenlijke aanvullingen bevatten op het bezwaar betreffende het onrechtmatige karakter van de portfoliogebaseerde RSA’s, waarvan de inhoud en draagwijdte in het kader van de mededeling van punten van bezwaar onvoldoende waren onderbouwd, zodat die letters of facts het bewijsmateriaal betreffende de betwiste inbreuken aanmerkelijk wijzigden. Dit is met name het geval voor de AEC-test, die in casu daadwerkelijk van belang was voor de beoordeling door de Commissie van de vraag of de portfoliogebaseerde RSA’s even efficiënte concurrenten konden uitsluiten.
113 In de punten 995 en 996 van het bestreden arrest heeft het Gerecht daaruit afgeleid dat de Commissie de inhoud van haar bezwaar tegen de portfoliogebaseerde RSA’s aanmerkelijk had gewijzigd, omdat zij pas in de tweede letter of facts de gegevens heeft verstrekt die zij voor de AEC-test wilde gebruiken. In die bijzondere omstandigheden had de Commissie, die niet onder tijdsdruk stond, dan ook een aanvullende mededeling van punten van bezwaar moeten vaststellen.
114 Door twee letters of facts te versturen in plaats van een aanvullende mededeling van punten van bezwaar en door geen hoorzitting te verlenen naar aanleiding van de opmerkingen die in antwoord op die twee letters of facts zijn ingediend, heeft de Commissie het recht van Google en Alphabet om hun argumenten betreffende die opmerkingen mondeling toe te lichten omzeild en hun rechten van verdediging geschonden.
115 Gelet op deze overwegingen heeft het Gerecht in punt 1005 van het bestreden arrest het eerste onderdeel van het vijfde middel van het beroep aanvaard en het litigieuze besluit nietig verklaard voor zover de portfoliogebaseerde RSA’s daarin als misbruik worden aangemerkt, en aldus de vaststelling na het onderzoek van het derde middel van het beroep bevestigd.
F. Zesde middel
116 Na de eerste vijf middelen van het beroep te hebben onderzocht, heeft het Gerecht geoordeeld dat de gevolgen voor het litigieuze besluit van de conclusies die het eerder had getrokken moesten, worden beoordeeld. Aangezien die gevolgen een impact hadden op de geldboete, heeft het Gerecht in punt 1009 van het bestreden arrest geoordeeld dat moest worden verduidelijkt in hoeverre het Gerecht bij zijn beoordeling in de uitoefening van zijn volledige rechtsmacht rekening zal houden met het betoog in het zesde middel van het beroep, dat betrekking had op verschillende elementen die bij de berekening van de geldboete in aanmerking zijn genomen.
117 Met het zesde middel van het beroep, dat uit drie onderdelen bestaat, hebben Google en Alphabet betoogd dat, zelfs al zou het Gerecht in weerwil van de argumenten in de eerste vijf middelen de beoordeling in het litigieuze besluit bevestigen dat er sprake is van een inbreuk op artikel 102 VWEU, de geldboete moet worden ingetrokken of aanzienlijk moet worden verlaagd omdat er drie fouten zijn gemaakt.
118 In deze context hebben Google en Alphabet aangevoerd, ten eerste, dat zij de inbreuk noch opzettelijk noch uit onachtzaamheid hebben gepleegd, ten tweede, dat het litigieuze besluit het evenredigheidsbeginsel schond en, ten derde, dat het besluit belangrijke berekeningsfouten bevatte die niet stroken met de richtsnoeren van de Commissie voor de berekening van geldboeten die uit hoofde van artikel 23, lid 2, onder a), van verordening (EG) nr. 1/2003 worden opgelegd (PB 2006, C 210, blz. 2) (hierna: „richtsnoeren voor de berekening van geldboeten”). Google en Alphabet hebben in dat verband aangevoerd dat de Commissie de betrokken waarde van de verkopen verkeerd had berekend, dat zij een onjuiste vermenigvuldigingsfactor had toegepast, dat zij een niet-gerechtvaardigd extra bedrag had toegevoegd en dat zij geen rekening had gehouden met verschillende verzachtende omstandigheden zoals de beperkte duur van sommige gedragingen.
119 Eerst heeft het Gerecht na het onderzoek van de eerste vijf middelen van het beroep een reeks conclusies getrokken met betrekking tot de inbreuk. In punt 1015 van het bestreden arrest heeft het Gerecht vastgesteld dat uit het onderzoek van het eerste, tweede en vierde middel betreffende de inhoudelijke aspecten en uit het onderzoek van het tweede onderdeel van het vijfde middel betreffende de procedurele aspecten blijkt dat de Commissie heeft bewezen dat het eerste tot en met het derde misbruik van de enkele voortdurende inbreuk misbruik vormden.
120 In dat punt 1015 heeft het Gerecht evenwel ook geoordeeld dat uit het onderzoek van het derde middel en het eerste onderdeel van het vijfde middel bleek dat de Commissie de rechten van verdediging van Google en Alphabet had geschonden en in het litigieuze besluit meerdere beoordelingsfouten had gemaakt, omdat zij zich op het standpunt had gesteld dat het derde aspect van die inbreuk, dat zij in het litigieuze besluit afzonderlijk als vierde misbruik had aangemerkt, misbruik van machtspositie in de zin van artikel 102 VWEU vormde.
121 Derhalve heeft het Gerecht in punt 1016 van het bestreden arrest de artikelen 1, 3 en 4 van het litigieuze besluit nietig verklaard, voor zover in artikel 1 is vastgesteld dat Google en Alphabet één enkele voortdurende inbreuk op artikel 102 VWEU hebben gepleegd die uit vier afzonderlijke misbruiken bestaat, waarvan het vierde misbruik erin bestond dat Google de inkomstendeling met OEM’s en MNO’s in het kader van bepaalde RSA’s afhankelijk had gesteld van de exclusieve pre-installatie van Google Search op een vooraf vastgesteld assortiment apparaten, en voor zover dat vierde misbruik in de artikelen 3 en 4 wordt genoemd. Bijgevolg heeft het Gerecht besloten dat artikel 2 van het litigieuze besluit moest worden herzien, voor zover daarbij een geldboete is opgelegd ter bestraffing van de deelname van Google en Alphabet aan één enkele voortdurende inbreuk op artikel 102 VWEU die het vierde misbruik omvat.
122 Niettemin heeft het Gerecht in punt 1018 van het bestreden arrest geoordeeld dat, los van de vraag of de kwalificatie van de RSA’s in het licht van artikel 102 VWEU gegrond is, de portfoliogebaseerde RSA’s, evenals de apparaatgebaseerde RSA’s, in het litigieuze besluit terecht als elementen van de feitelijke context in aanmerking waren genomen teneinde na te gaan wat de uitsluitingseffecten zijn van het eerste en het tweede aspect van de enkele voortdurende inbreuk (die in het litigieuze besluit als het eerste, het tweede en het derde misbruik zijn aangemerkt). Bij het onderzoek van het tweede en het vierde middel is bevestigd dat deze aspecten als misbruik konden worden aangemerkt.
123 In dit verband heeft het Gerecht met name in punt 1019 van dat arrest opgemerkt dat, ongeacht de kwalificatie van de RSA’s in het licht van het mededingingsrecht, Google dankzij de gecombineerde effecten van haar praktijken minstens tot in 2016 heeft kunnen profiteren van de exclusieve pre-installatie van Google Search op meer dan de helft van de in de EER verkochte apparaten met een van Android afgeleid besturingssysteem (overweging 822 en voetnoot 908 van het litigieuze besluit).
124 Bovendien bepaalden de MADA’s dat apparaten met een GMS-pakket moesten voldoen aan de technische compatibiliteitsvereisten in het CDD, die op grond van de AFA’s – waarvan de ondertekening een noodzakelijke voorwaarde was om een MADA te kunnen sluiten – ook van toepassing waren op alle apparaten van OEM’s met een van Android afgeleid besturingssysteem. Dankzij die koppeling tussen het CDD en de MADA’s kon Google volgens het Gerecht haar algemene strategie gemakkelijker uitvoeren. Derhalve heeft de Commissie bij haar beoordeling van de gevolgen van de MADA’s voor de markten voor algemene zoekdiensten volgens het Gerecht terecht rekening gehouden met het CDD.
125 Het Gerecht heeft dus in punt 1021 van dat arrest geoordeeld dat die feitelijke gegevens, die relevant zijn voor de beoordeling van de vraag of de gedragingen die Google worden verweten als misbruik kunnen worden aangemerkt, bewezen dat er een verband bestaat tussen enerzijds het eerste aspect van de enkele voortdurende inbreuk en de RSA’s die Google gedurende de hele inbreukperiode heeft gesloten, en anderzijds het eerste en het tweede aspect van de enkele voortdurende inbreuk.
126 Bovendien bleek volgens het Gerecht uit het onderzoek van het eerste, tweede en vierde middel dat de eerste en de tweede litigieuze beperking deel uitmaakten van een algemene strategie. Op basis van die vaststelling heeft de Commissie op goede gronden geoordeeld dat het gedrag van Google, dat inhield dat zij bijzondere voorwaarden stelde aan het gebruik van het Android-besturingssysteem en aan het gebruik van bepaalde apps en diensten, als één enkele voortdurende inbreuk op artikel 102 VWEU moest worden aangemerkt (overweging 2 en artikel 1 van het litigieuze besluit).
127 Op basis van deze overwegingen en overeenkomstig het daartoe door Google en Alphabet ingediende verzoek heeft het Gerecht zich in tweede instantie, in het kader van de uitoefening van de volledige rechtsmacht die het krachtens artikel 261 VWEU en artikel 31 van verordening nr. 1/2003 heeft, uitgesproken over het bedrag van de geldboete.
128 In dit verband heeft het Gerecht om te beginnen in punt 1051 van het bestreden arrest geoordeeld dat Google de inbreuk opzettelijk had gepleegd, en dat het deze omstandigheid in aanmerking moest nemen bij de vaststelling van de hoogte van de geldboete. Vervolgens heeft het Gerecht onderzocht in hoeverre rekening moest worden gehouden met de ernst en de duur van de inbreuk.
129 Met betrekking tot de ernst van de inbreuk heeft het Gerecht het passend geacht om, ten eerste, rekening te houden met de waarde van de verkopen die Google in het laatste volle jaar van haar deelname aan de inbreuk heeft gerealiseerd (punt 1060 van het bestreden arrest) en, ten tweede, de inkomsten uit algemene zoekopdrachten die via de homepage van Google zijn verricht, niet uit te sluiten van de waarde van de verkopen die bij de berekening van het basisbedrag van de geldboete in aanmerking moesten worden genomen (punt 1066 van het bestreden arrest). Ten derde heeft het in punt 1071 van dat arrest geoordeeld dat de kosten voor het genereren van dataverkeer niet van de waarde van de verkopen konden worden afgetrokken. In dat verband heeft het Gerecht in punt 1081 van dat arrest geoordeeld dat de vaste coëfficiënt van 11 % van de waarde van de verkopen onvoldoende recht deed aan het feit dat de inbreuk daadwerkelijk tijdens de betrokken periode ten uitvoer is gebracht en in het bijzonder aan de intensiteit van de inbreuk, met name wat de mededingingsverstorende gedragingen betreft waaraan Google zich in de periode 2012‑2014 schuldig heeft gemaakt.
130 Wat de duur van de inbreuk betreft, heeft het Gerecht in punt 1085 van het bestreden arrest eveneens de keuze van de Commissie afgewezen, die één algemene vermenigvuldigingsfactor had gebruikt (overweging 1461 van het litigieuze besluit). Het Gerecht achtte het in casu passender om ook andere parameters in aanmerking te nemen teneinde beter rekening te houden met bepaalde bijzonderheden die betrekking hebben op het tijdsverloop van de inbreuk, en met name met de wisselende intensiteit van de inbreuk.
131 In punt 1086 van het bestreden arrest heeft het Gerecht dus een andere techniek gebruikt dan de lineaire rekenkundige techniek die de Commissie heeft gehanteerd op basis van de algemene methode die zij in haar richtsnoeren voor de berekening van geldboeten heeft vastgesteld. Volgens het Gerecht kon aldus overeenkomstig het evenredigheidsbeginsel en het beginsel van het persoonlijke karakter van straffen beter worden gewaarborgd dat voldoende rekening wordt gehouden met de bijzonderheden van de onderhavige zaak, zonder dat afbreuk wordt gedaan aan de noodzaak om een toereikend afschrikkend effect te realiseren.
132 Zo heeft het Gerecht in de punten 1087 en 1088 van dat arrest rekening gehouden met het feit dat de eerste misbruiken complementair zijn en heeft het tevens verschillende perioden onderscheiden teneinde specifiek rekening te houden met de intensiteit van de mededingingsverstorende gedragingen door de tijd heen en met de andere feiten die verband houden met die gedragingen.
133 Het Gerecht heeft in punt 1088 van het bestreden arrest drie perioden onderscheiden: een eerste, „verkennende”, periode van 1 januari 2011 tot en met 1 augustus 2012, waarin de algemene strategie werd uitgerold waarmee Google de transitie naar mobiel internet wilde waarborgen; een tweede periode, die liep van 1 augustus 2012 tot en met 31 maart 2014 – de einddatum van de portfoliogebaseerde RSA’s – en waarin de intensiteit van de inbreuk het hoogst was vanwege de gecombineerde gevolgen van de beperkingen van de MADA’s (voor de twee koppelverkopen) en de AFA’s, in een context waarin de door de portfoliogebaseerde RSA’s verleende exclusiviteit de theoretische mogelijkheid van een gezamenlijke pre-installatie op apparaten met een GMS-pakket nog verder beperkte; en een derde periode, die liep van 31 maart 2014 tot en met de datum van de vaststelling van het litigieuze besluit. Het Gerecht was van oordeel dat concurrenten die een apparaatgebaseerde RSA hadden gesloten tijdens die derde periode een grotere mate van vrijheid genoten dan die welke zij tijdens de uitvoering van de portfoliogebaseerde RSA’s hadden gehad, maar dat daarbij tevens rekening moest worden gehouden met de ontwikkeling van de API’s van Google die de uitsluitingseffecten van de AFA’s versterkten.
134 Dankzij deze indeling heeft het Gerecht rekening kunnen houden met het feit dat Google de portfoliogebaseerde RSA’s met ingang van 31 maart 2014 uit eigen beweging had beëindigd en deze overeenkomsten heeft vervangen door apparaatgebaseerde RSA’s. Dit heeft noodzakelijkerwijs het afschermingseffect verminderd dat voortvloeide uit de exclusieve pre-installatie van de Google Search-app en de Chrome-browser op bepaalde in de EER verkochte apparaten met een GMS-pakket. Bovendien waren de gevolgen van de betrokken praktijken in de tweede periode zeer aanzienlijk, waarmee eveneens rekening moest worden gehouden, aangezien deze gevolgen zich hadden voorgedaan in een periode die zowel voor Google als voor haar concurrenten kritiek was, namelijk die van de ontwikkeling van het mobiele internet.
135 Het Gerecht is van oordeel dat de feitelijke context niet rechtvaardigde dat verzachtende omstandigheden in aanmerking worden genomen of dat, omgekeerd, rekening wordt gehouden met verzwarende omstandigheden.
136 Op basis van deze overwegingen, met name van het feit dat gedurende een aanzienlijke periode opzettelijk een algemene strategie is uitgevoerd waarvan het bestaan niet werd ontkracht door de fouten die de Commissie bij haar beoordeling van de derde gedraging in het litigieuze besluit heeft gemaakt en die tijdens de inbreukperiode verder en minder vergaande gevolgen heeft gehad, heeft het Gerecht in de punten 1099 en 1100 van het bestreden arrest geoordeeld dat de ernst en de duur van de inbreuk correct werden beoordeeld indien het bedrag van de aan Google opgelegde geldboete wordt vastgesteld op 4 125 000 000 EUR in plaats van op 4 342 865 000 EUR. Alphabet werd bovendien als moedermaatschappij hoofdelijk aansprakelijk gesteld voor de inbreukmakende gedraging waaraan Google zich tussen 2 oktober 2015 en 18 juli 2018 schuldig heeft gemaakt, ten belope van een bedrag van 1 520 605 895 EUR.
137 Het Gerecht heeft in punt 1111 van het bestreden arrest nogmaals verduidelijkt dat het bedrag van de geldboete dat het heeft vastgesteld in het kader van de uitoefening van zijn volledige rechtsmacht niet hoger was dan het in artikel 23, lid 2, tweede alinea, van verordening nr. 1/2003 bedoelde bedrag, namelijk 10 % van de totale omzet die in het voorgaande boekjaar door Alphabet is behaald.
138 Gelet op de omstandigheden die het Gerecht bij de uitoefening van die rechtsmacht in aanmerking heeft genomen, hoefde volgens het Gerecht geen uitspraak te worden gedaan over de gegrondheid van de argumenten van Google en Alphabet betreffende het extra bedrag van 11 % van de waarde van de in 2017 gerealiseerde verkopen (zie de overwegingen 1467 en 1468 van het litigieuze besluit), aangezien het Gerecht geen rekening heeft gehouden met die parameter.
139 Dientengevolge heeft het Gerecht in punt 1113 van het bestreden arrest artikel 2 van het litigieuze besluit aldus herzien dat de geldboete die aan Google is opgelegd voor de in artikel 1 van het litigieuze besluit genoemde enkele voortdurende inbreuk wordt vastgesteld op het bedrag van 4 125 000 000 EUR, waarvoor Alphabet hoofdelijk aansprakelijk is ten belope van een bedrag van 1 520 605 895 EUR voor de periode van 2 oktober 2015 tot de datum van de vaststelling van het litigieuze besluit.
140 Het Gerecht heeft het beroep verworpen voor het overige.
IV. Conclusies van partijen in hogere voorziening en procedure bij het Hof
141 Met hun hogere voorziening verzoeken Google en Alphabet, ondersteund door de ADA, de CCIA, Gigaset, HMD en Opera, het Hof:
– het bestreden arrest te vernietigen;
– het litigieuze besluit nietig te verklaren;
– subsidiair, de zaak terug te verwijzen naar het Gerecht;
– meer subsidiair, punt 2 van het dictum van het bestreden arrest te vernietigen en het bedrag van de opgelegde geldboete aanzienlijk te verlagen, en
– de Commissie te verwijzen in alle kosten van de onderhavige procedure en de procedure bij het Gerecht.
142 De Commissie, het BEUC, FairSearch en Seznam verzoeken het Hof:
– de hogere voorziening af te wijzen en
– Google te verwijzen in de kosten.
143 Bij beschikkingen van de president van het Hof van 19 januari 2023, Google en Alphabet/Commissie (C‑738/22 P, EU:C:2023:44), en 18 april 2023, Google en Alphabet/Commissie (C‑738/22 P, EU:C:2023:326), is ten aanzien van interveniënten in eerste aanleg een voorbehoud van vertrouwelijke behandeling gemaakt voor het document in bijlage A.2. bij de hogere voorziening alsmede voor bepaalde gegevens in voetnoot 98 van de memorie van antwoord van de Commissie; aan die interveniënten werd slechts een niet-vertrouwelijke versie van dat document en die memorie betekend.
V. Hogere voorziening
144 Ter ondersteuning van hun hogere voorziening voeren Google en Alphabet zes middelen aan. Met het eerste middel voeren zij aan dat het Gerecht een fout heeft gemaakt bij het onderzoek van het causale verband tussen de pre-installatievoorwaarden in de MADA’s en de gestelde uitsluitingseffecten daarvan. Het tweede middel heeft betrekking op de onterechte bevestiging van het litigieuze besluit ondanks het feit dat de Commissie niet had aangetoond dat even efficiënte concurrenten konden worden uitgesloten. Het derde middel betreft een fout van het Gerecht doordat het de in het litigieuze besluit opgenomen vaststelling van misbruik met betrekking tot de AFV’s heeft herschreven en de gestelde uitsluitingseffecten heeft toegeschreven aan een gedraging waarvan de Commissie niet heeft vastgesteld dat het om misbruik ging. Het vierde middel betreft een onjuiste beoordeling van de objectieve rechtvaardigingen voor de AFV’s. Het vijfde middel is ontleend aan de onterechte bevestiging van het litigieuze besluit ondanks het ontbreken van misbruik met betrekking tot de portfoliogebaseerde RSA’s. Het zesde middel betreft de onjuiste uitoefening door het Gerecht van zijn volledige rechtsmacht bij de wijziging van de geldboete.
A. Eerste middel
1. Argumenten van partijen
145 Met hun eerste middel, dat uit vier onderdelen bestaat, betogen Google en Alphabet dat het Gerecht blijk heeft gegeven van een onjuiste rechtsopvatting bij het onderzoek van het causale verband tussen de pre-installatievoorwaarden in de MADA’s en de gestelde uitsluitingseffecten daarvan.
146 Uit de rechtspraak, en met name uit het arrest van 6 oktober 2015, Post Danmark (C‑23/14, EU:C:2015:651, punt 47), blijkt dat de Commissie moet aantonen dat de uitsluitingseffecten van misbruik kunnen worden toegeschreven aan de specifieke gedraging in kwestie, waarbij dergelijke effecten niet kunnen worden vermoed. De Commissie heeft met betrekking tot de MADA’s echter niet aan deze verplichting voldaan en het Gerecht heeft deze onjuiste benadering bevestigd.
147 De Commissie, ondersteund door het BEUC, is van mening dat dit middel in zijn geheel niet ter zake dienend is, aangezien het berust op de onjuiste veronderstelling dat een contrafeitelijke analyse de enige manier is om te bepalen of een gedraging in strijd is met artikel 102 VWEU.
148 FairSearch betoogt dat dit middel nieuw en dus niet-ontvankelijk is. Google en Alphabet hebben voor het Gerecht namelijk betoogd dat de Commissie niet had aangetoond dat er een causaal verband bestond tussen de pre-installatievoorwaarden in de MADA’s en de marktaandelen van Google. In hun hogere voorziening stellen zij echter dat de fout erin bestond dat de vermeende uitsluitingseffecten niet uitsluitend aan de misbruik opleverende gedraging werden toegeschreven.
a) Eerste onderdeel
149 Met het eerste onderdeel wordt aangevoerd dat het Gerecht ten onrechte heeft geoordeeld dat de Commissie in de overwegingen 765 en 888 van het litigieuze besluit de rechtmatigheid van de in de MADA’s opgenomen pre-installatievoorwaarden mocht onderzoeken door rekening te houden met de gecombineerde gevolgen van de MADA’s en de RSA’s. Het Gerecht heeft aldus het effect van de RSA’s ten onrechte zowel bij de beoordeling van de koppelverkoop van de Google Search-app in de punten 433 tot en met 435 van het bestreden arrest als bij de beoordeling van de koppelverkoop van de Chrome-browser in de punten 442 tot en met 457 van dat arrest in aanmerking genomen. Het Gerecht heeft dus blijk gegeven van een onjuiste rechtsopvatting door niet aan te tonen dat de gestelde uitsluitingseffecten konden worden toegeschreven aan de in de MADA’s opgenomen pre-installatievoorwaarden.
150 Google en Alphabet voeren in dit verband vijf argumenten aan. Ten eerste waren de MADA’s en de RSA’s afzonderlijke overeenkomsten, zodat de ondertekenaars van de MADA’s niet verplicht waren om RSA’s te sluiten. Bijgevolg kon de rechtmatigheid van de in de MADA’s opgenomen pre-installatievoorwaarden niet worden beoordeeld in het licht van de gecombineerde gevolgen van de MADA’s en de RSA’s. Ten tweede zijn zowel de apparaatgebaseerde RSA’s als de portfoliogebaseerde RSA’s legitiem. De gevolgen ervan zijn dus noodzakelijkerwijs het resultaat van een op verdienste gebaseerde mededinging. Ten derde moeten volgens de redenering van het Gerecht de RSA’s in elk contrafeitelijk scenario worden opgevat als legitieme middelen om te zorgen voor de exclusieve pre-installatie van de Google Search-app en het als standaard instellen daarvan. Bijgevolg konden de in de MADA’s opgenomen pre-installatievoorwaarden geen eigen uitsluitingseffecten hebben, aangezien de RSA’s op zich soortgelijke effecten konden hebben. Ten vierde had het Gerecht in de punten 451 en 452 van het bestreden arrest geen rekening mogen houden met de gecombineerde gevolgen van de MADA’s en de apparaatgebaseerde RSA’s, aangezien die RSA’s niet onder het litigieuze besluit vielen. Google en Alphabet hebben zich op dit punt niet voor het Gerecht kunnen verdedigen. Ten vijfde heeft het Gerecht hoe dan ook niet uitgelegd hoe de gecombineerde gevolgen van de MADA’s en de RSA’s, gelet op de geringe marktdekking van de RSA’s, tot een mededingingsverstorende afscherming leidden.
151 Gigaset stelt dat het Gerecht de RSA’s, die rechtmatig zijn, ten onrechte in aanmerking heeft genomen als relevante elementen bij de beoordeling van de rechtmatigheid van de in de MADA’s opgenomen voorwaarden. Niet alleen kunnen de gevolgen van de RSA’s niet worden toegerekend aan die van de MADA’s, maar er moet tevens op worden gewezen dat niet alle OEM’s die MADA’s hebben gesloten noodzakelijkerwijs ook een RSA hadden gesloten, zodat een dergelijke veralgemening niet gerechtvaardigd is. Dit is overigens het geval voor Gigaset.
152 HMD is om soortgelijke redenen als Google en Alphabet eveneens van mening dat het Gerecht bij de beoordeling van de rechtmatigheid van de in de MADA’s opgenomen pre-installatievoorwaarden geen rekening had mogen houden met de RSA’s.
153 Opera is van mening dat het in het algemeen verrassend is dat het Gerecht heeft geoordeeld dat de niet-exclusieve pre-installatievoorwaarden misbruik vormden terwijl de mechanismen die tot een exclusieve pre-installatie leiden niet als misbruik werden aangemerkt. Een dergelijke benadering zou uiteindelijk tot gevolg hebben dat de kansen voor concurrenten van Google, zoals Opera, worden beperkt. Door de beperkende gevolgen van de RSA’s toe te schrijven aan de pre-installatievoorwaarden in de MADA’s, zou immers uiteindelijk een restrictiever en op exclusiviteit gebaseerd model worden bevorderd, zoals de modellen van Apple Inc. en Microsoft Corp.
154 De Commissie, het BEUC, FairSearch en Seznam betogen dat dit eerste onderdeel ongegrond is.
b) Tweede onderdeel
155 Met het tweede onderdeel wordt aangevoerd dat het Gerecht in de punten 546 tot en met 558 van het bestreden arrest ten onrechte het argument van Google en Alphabet heeft afgewezen dat de keuze van gebruikers om niet vaker concurrerende apps te downloaden, toe te schrijven was aan de voorkeur van die gebruikers. Bij de beoordeling van de rechtmatigheid van Googles gedrag heeft het Gerecht immers niet zozeer rekening gehouden met de vraag of gebruikers gemakkelijk toegang konden krijgen tot concurrerende apps, maar enkel met de frequentie waarmee die gebruikers er daadwerkelijk voor kozen om die apps te downloaden. Aldus heeft het Gerecht nagelaten de werkelijke redenen voor het kleine aantal downloads van concurrerende apps te onderzoeken.
156 Volgens Google en Alphabet zijn er vier aanvullende redenen die tot de vaststelling van een dergelijke fout moeten leiden. Ten eerste is de benadering van het Gerecht in strijd met de in punt 79 van het bestreden arrest aangehaalde rechtspraak van het Hof volgens welke de rechter, wanneer de Commissie er bij de vaststelling van een inbreuk op de mededingingsregels van uitgaat dat de vastgestelde feiten hun verklaring alleen kunnen vinden in een mededingingsverstorende gedragsafstemming, het betrokken besluit nietig zal verklaren wanneer de onderneming in kwestie argumenten aandraagt die een ander licht werpen op de door de Commissie vastgestelde feiten en dus een andere aannemelijke verklaring voor de feiten mogelijk maken dan die van de Commissie. Ten tweede is de benadering van het Gerecht in strijd met het rechtszekerheidsbeginsel, aangezien met deze benadering niet kan worden bepaald welk percentage downloads van apps van concurrenten volstaat om pre-installatie te compenseren. Ten derde leidt deze benadering tot irrationele resultaten, aangezien pre-installatie van een dienst van lage kwaliteit volgens die benadering geen misbruik oplevert maar pre-installatie van een dienst van hoge kwaliteit wel. Ten vierde is de beoordeling van het Gerecht dat de vermeende superioriteit van Googles apps niet doorslaggevend is omdat concurrerende diensten eveneens kunnen voorzien in de behoeften van gebruikers en op andere variabelen kunnen concurreren, onjuist. Het Gerecht spreekt zichzelf immers tegen in de punten 551 en 577 van het bestreden arrest, aangezien het eveneens stelt dat het grote aantal downloads van concurrerende apps in sommige geografische gebieden wordt verklaard door specifieke taalkundige kenmerken.
157 HMD betoogt dat het Gerecht het litigieuze besluit niet kon bevestigen doordat het niet heeft onderzocht of de keuze van gebruikers om niet vaker concurrerende apps te downloaden, toe te schrijven was aan een onrechtmatige pre-installatie dan wel aan de voorkeur van die gebruikers. Het had daarentegen de rechtspraak moeten toepassen die voortvloeit uit het arrest van het Gerecht van 11 december 2013, Cisco Systems en Messagenet/Commissie (T‑79/12, EU:T:2013:635, punt 79), volgens welke een app van een onderneming met een machtspositie niet wordt geacht de mededinging te beperken wanneer er geen technische of economische beperkingen zijn die de gebruikers verhinderen een andere concurrerende app te downloaden.
158 Opera voert aan dat bij gebreke van een analyse van het causale verband tussen de pre-installatievoorwaarden in de MADA’s en de vermeende effecten daarvan op het downloaden van apps van concurrenten, niet kan worden geconcludeerd dat een laag aantal van dergelijke downloads aantoont dat er een mededingingsverstorende uitsluiting bestaat.
159 Volgens de Commissie, het BEUC en FairSearch moet dit onderdeel niet-ontvankelijk worden verklaard. Dit onderdeel is volgens de Commissie, het BEUC, FairSearch en Seznam hoe dan ook ongegrond.
c) Derde onderdeel
160 Met het derde onderdeel van het eerste middel betogen Google en Alphabet dat het Gerecht ten onrechte heeft geoordeeld dat het bewijs betreffende het instellen als standaard-app relevant was voor het onderzoek van de pre-installatievoorwaarden in de MADA’s.
161 Het Gerecht heeft zodoende ten onrechte de benadering van de Commissie bevestigd die erin bestond bij de beoordeling van die pre-installatievoorwaarden het instellen als standaard-app als relevante context in aanmerking te nemen, hoewel dat als standaard instellen niet aan de orde was en dat een eigen doel en eigen gevolgen had. Daardoor heeft het Gerecht in punt 349 van het bestreden arrest aanvaard dat de Commissie zich op niet-relevante bewijzen baseert en geen onderscheid maakt tussen pre-installatie en de instelling als standaard-app. Een dergelijke benadering verdraait het litigieuze besluit en heeft de Commissie in staat gesteld af te wijken van haar verplichting om het causale verband tussen de verweten gedraging en de mededingingsverstorende gevolgen te beoordelen.
162 Google en Alphabet bekritiseren in het bijzonder vijf gronden die het Gerecht ter ondersteuning van die benadering heeft uiteengezet. Ten eerste heeft het Gerecht in de punten 329 en 330 van het bestreden arrest geoordeeld dat het niet eenvoudig is om het onderscheid te maken tussen de gevolgen van pre-installatie en die van het instellen als standaard-app. Een dergelijke beoordeling doet evenwel afbreuk aan de regel dat de bewijslast op de Commissie rust. Ten tweede wordt in dat arrest in de punten 329 en 330 een argument ontleend aan het feit dat een leidinggevende van Google zelf de begrippen „als standaard instellen” en „pre-installatie” door elkaar gebruikte. Een fout van een dergelijke leidinggevende kan echter geen rechtvaardiging vormen wanneer diezelfde fout door de Commissie of het Gerecht wordt begaan. Ten derde heeft het Gerecht in punt 332 van dat arrest niet aangegeven welke premiumplaatsingen of standaardinstellingen van kracht waren of zogenaamd problematisch waren, terwijl de Commissie in het litigieuze besluit de in de MADA’s opgenomen standaardinstellingen niet ter discussie heeft gesteld. Ten vierde heeft het Gerecht in punt 334 van dat arrest ten onrechte geoordeeld dat de gevolgtrekkingen die bij pre-installatie konden worden gemaakt, mutatis mutandis en a fortiori ook van toepassing waren op het als standaard instellen van apps, hetgeen de Commissie zelf tegenspreekt. Ten vijfde heeft het Gerecht op die manier de bewijslast omgekeerd, hetgeen in strijd is met de in de rechtspraak vastgestelde beginselen die in punt 80 van het bestreden arrest zijn uiteengezet.
163 De CCIA betoogt dat het Gerecht ten onrechte heeft geweigerd een onderscheid te maken tussen pre-installatie en de een instelling als standaard-app. Aldus heeft het Gerecht de Commissie vrijgesteld van de op haar rustende bewijslast door te aanvaarden dat zij zich louter op vermoedens kan baseren.
164 HMD is eveneens van mening dat het essentieel is om de gevolgen van pre-installatie te onderscheiden van die van deinstelling als standaard-app. Het Gerecht heeft geoordeeld dat moest worden vastgesteld dat de argumenten die in de context van het ene begrip zijn aangevoerd tevens van toepassing kunnen zijn in de context van het andere begrip. De Commissie heeft evenwel nooit een dergelijk argument aangevoerd. Het Gerecht heeft zijn beoordeling op dit punt dus in de plaats gesteld van die van de Commissie, hetgeen op zich blijk geeft van een onjuiste rechtsopvatting. Overigens heeft het Gerecht ook blijk gegeven van een onjuiste rechtsopvatting door niet te onderzoeken of de door de Commissie aangevoerde bewijzen toe te schrijven waren aan de in de MADA’s opgenomen pre-installatievoorwaarden en niet aan het als standaard instellen van apps.
165 Opera betoogt dat de vaststelling van het Gerecht in punt 334 van het bestreden arrest, volgens welke pre-installatie en het als standaard instellen hetzelfde zijn omdat „de gevolgtrekkingen die bij pre-installatie van apps kunnen worden gemaakt [...] mutatis mutandis en a fortiori van toepassing [zijn] op het [als] standaard instellen van apps”, onlogisch en inhoudelijk onjuist is. Om te beginnen is deze vaststelling onlogisch, aangezien de instelling als standaard een veel hogere handelswaarde heeft dan een loutere pre-installatie. Voorts is zij inhoudelijk onjuist, aangezien de Commissie en het Gerecht, door zich te onttrekken aan het onderzoek naar dat onderscheid, geen causaal verband hebben aangetoond tussen de pre-installatievoorwaarden in kwestie en de uitsluitingseffecten voor even efficiënte concurrenten.
166 De Commissie, het BEUC, FairSearch en Seznam betogen dat dit onderdeel niet-ontvankelijk, niet ter zake dienend en hoe dan ook ongegrond is. Dit onderdeel is met name om twee redenen niet-ontvankelijk. Ten eerste betwisten Google en Alphabet feitelijke gegevens. Ten tweede worden de punten 337 tot en met 418 van het bestreden arrest genoemd, terwijl die punten geen betrekking hebben op de door hen geformuleerde kritiek. Dit onderdeel is tevens niet ter zake dienend, aangezien Google en Alphabet ter terechtzitting voor het Gerecht hebben erkend dat pre-installatie van apps een voordeel oplevert ten opzichte van apps van concurrenten.
d) Vierde onderdeel
167 Met het vierde onderdeel van het eerste middel verwijten Google en Alphabet het Gerecht dat het bij zijn onderzoek van de in de MADA’s opgenomen pre-installatievoorwaarden een fout heeft gemaakt door geen rekening te houden met een contrafeitelijk scenario en met de mededingingsbevorderende gevolgen van die voorwaarden.
168 Die voorwaarden bestonden in de niet-geldelijke tegenprestatie die Google van OEM’s ontvangt in ruil voor het gratis verstrekken van een softwarepakket dat met name het Android-besturingssysteem en de Play Store omvat. Dit economische model heeft mededingingsbevorderende gevolgen gehad waarmee de Commissie geen rekening heeft gehouden doordat zij niet heeft onderzocht of er realistische alternatieven bestonden die concurrenten gelijke of betere distributiemogelijkheden zouden hebben verschaft. Het Gerecht heeft deze benadering in de punten 590, 592 en 594 van het bestreden arrest ten onrechte bekrachtigd door te oordelen dat het niet nodig was om een contrafeitelijk scenario te onderzoeken.
169 De CCIA betoogt dat het Gerecht niet heeft onderzocht of concurrerende zoekmachines en browsers in een realistisch alternatief scenario zonder de in de MADA’s opgenomen pre-installatievoorwaarden betere concurrentiekansen zouden hebben gehad. Volgens vaste rechtspraak had de Commissie echter een contrafeitelijke analyse moeten verrichten. Zodoende heeft het Gerecht ten onrechte bevestigd dat de mededingingsbevorderende voordelen van het Android-besturingssysteem pas bij de objectieve rechtvaardiging in aanmerking hoefden te worden genomen en dat het aan Google en Alphabet was om aan te tonen dat de in de MADA’s opgenomen pre-installatievoorwaarden het enige legitieme middel waren om de mededingingsbevorderende doelstellingen van dat besturingssysteem te verwezenlijken.
170 Ten eerste voert de CCIA aan dat de Commissie – anders dan het Gerecht heeft geoordeeld – aan de hand van een contrafeitelijke analyse diende aan te tonen dat de gedraging in kwestie de mededinging verstoort. Dit is volgens de CCIA de manier waarop een causaal verband kan worden vastgesteld tussen de vermeende beperking van de mededinging en de gevolgen daarvan, teneinde te bepalen of de gestelde mededingingsverstorende gevolgen daadwerkelijk kunnen worden toegeschreven aan de gedraging van de onderneming met een machtspositie.
171 Ten tweede betoogt de CCIA dat het Gerecht ten onrechte heeft geoordeeld dat de Commissie de toestand van de mededinging die door de in de MADA’s opgenomen pre-installatievoorwaarden mogelijk werd gemaakt, rechtmatig buiten beschouwing kon laten. Dit is met name het geval in de context van een ecosysteem met verschillende meerzijdige markten. De Commissie had dus rekening moeten houden met de interacties tussen deze markten, evenals met de mededingingsbevorderende gevolgen, die hadden moeten worden onderzocht bij de vaststelling van de beperking en niet slechts bij de objectieve rechtvaardiging van die beperking. De door het Gerecht bevestigde benadering van de Commissie heeft het mogelijk gemaakt de verplichting te omzeilen om te onderzoeken of realistische alternatieven voor de niet-geldelijke tegenprestatie uit hoofde van de MADA’s tot gelijke of betere concurrentiekansen hadden kunnen leiden.
172 Gigaset is van mening dat het Gerecht ten onrechte de in de MADA’s opgenomen pre-installatievoorwaarden afzonderlijk heeft onderzocht, en dat het ten onrechte geen rekening heeft gehouden met het feit dat die voorwaarden integrerend deel uitmaakten van het voor het Android-besturingssysteem ontwikkelde licentiemodel en Google in staat stelden dat besturingssysteem open en gratis te blijven aanbieden. De toetreding van Gigaset tot de markt voor slimme mobiele apparaten toont aan dat dit model mededingingsbevorderende gevolgen had, hetgeen het Gerecht overigens niet heeft betwist. Het Gerecht heeft evenwel ingestemd met de benadering van de Commissie die erin bestaat die voorwaarden kunstmatig van elkaar los te koppelen zonder rekening te houden met het model in zijn geheel. Aldus heeft het Gerecht niet onderzocht of Google OEM’s een realistisch alternatief kon bieden voor de in de MADA’s voorziene niet-geldelijke transactie.
173 HMD betoogt eveneens dat het Gerecht blijk heeft gegeven van een onjuiste rechtsopvatting door niet na te gaan of het door Google voorgestelde open en gratis licentiesysteem mogelijk zou zijn geweest zonder de in de MADA’s opgenomen pre-installatievoorwaarden.
174 Opera voert aan dat de MADA’s de hoeksteen vormden van Googles economische model, dat erin bestond een open en gratis licentie voor het Android-besturingssysteem te verlenen teneinde de distributiemogelijkheden voor haar inkomstengenererende diensten, met name de Google Search-app, te vergroten. Dit model zou mededingingsbevorderend zijn geweest voor de concurrenten van Google, met name op de markt voor mobiele internetbrowsers. Door niet te onderzoeken wat de toestand van de mededinging zou zijn geweest in een realistisch contrafeitelijk scenario zonder de in de MADA’s opgenomen pre-installatievoorwaarden, hebben de Commissie en het Gerecht deze mededingingsbevorderende gevolgen echter buiten beschouwing gelaten en ten onrechte aangenomen dat Google een dergelijk economisch model ook zonder die voorwaarden had kunnen handhaven. Het Gerecht heeft overigens niet geantwoord op die kritiek van Google en Alphabet tegen het litigieuze besluit en heeft dit probleem omzeild door dat besluit onjuist op te vatten.
175 Het Gerecht heeft tevens blijk gegeven van een onjuiste rechtsopvatting door te aanvaarden dat de Commissie de specifieke mededingingsbevorderende gevolgen van die pre-installatievoorwaarden pas kan beoordelen bij de objectieve rechtvaardiging van de beperking.
176 De Commissie, het BEUC en FairSearch betogen dat dit onderdeel ongegrond is.
2. Beoordeling door het Hof
a) Ontvankelijkheid en relevantie van het eerste middel
177 In de eerste plaats betoogt FairSearch dat het eerste middel in zijn geheel niet-ontvankelijk is omdat het een nieuw middel is.
178 Volgens vaste rechtspraak moet een middel dat voor het eerst in de hogere voorziening bij het Hof wordt aangevoerd, niet-ontvankelijk worden verklaard. In hogere voorziening is het Hof enkel bevoegd om de beoordeling door het Gerecht te onderzoeken van de middelen die voor het Gerecht zijn bepleit. Wanneer een partij een middel dat zij niet voor het Gerecht heeft aangevoerd, voor het eerst voor het Hof kon aanvoeren, zou zij in feite bij het Hof, waarvan de bevoegdheid in hogere voorziening beperkt is, een geschil aanhangig kunnen maken dat een ruimere strekking heeft dan het geschil waarvan het Gerecht kennis heeft genomen (arresten van 16 juni 2022, Toshiba Samsung Storage Technology en Toshiba Samsung Storage Technology Korea/Commissie, C‑700/19 P, EU:C:2022:484, punt 158, en 3 september 2024, Illumina en Grail/Commissie, C‑611/22 P en C‑625/22 P, EU:C:2024:677, punt 133).
179 In casu volstaat de vaststelling dat Google en Alphabet met hun eerste middel juist opkomen tegen het bestreden arrest voor zover het Gerecht hun betoog heeft afgewezen dat de Commissie geen causaal verband had aangetoond tussen de in de MADA’s opgenomen pre-installatievoorwaarden en de daarmee verband houdende uitsluitingseffecten.
180 Dit middel strekt er dus niet toe het voorwerp van het geding uit te breiden buiten de grenzen van datgene waarvan het Gerecht kennis heeft genomen. Derhalve is dit middel ontvankelijk.
181 In de tweede plaats voert de Commissie aan dat het eerste middel niet ter zake dienend is. Dit middel berust in zijn geheel op de onjuiste premisse dat een contrafeitelijke analyse de enige manier is om vast te stellen of een gedraging de mededinging kan beperken, terwijl een dergelijke analyse slechts één van de manieren is om een dergelijke beperking vast te stellen.
182 Evenwel moet worden opgemerkt dat Google en Alphabet in hun eerste middel niet hun gehele betoog op die premisse baseren. Het vermeende verplichte karakter van de contrafeitelijke analyse in het kader van artikel 102 VWEU vormt slechts het voorwerp van het vierde onderdeel van dit middel. De eventuele onjuistheid van die premisse kan dus geen afbreuk doen aan het eerste middel in zijn geheel, waarvan de argumenten overigens de beoordelingen van het Gerecht ter ondersteuning van het dictum van het bestreden arrest in twijfel kunnen trekken.
183 Bijgevolg moet het argument van de Commissie dat het eerste middel niet ter zake dienend is, worden afgewezen.
b) Eerste onderdeel
184 Met het eerste onderdeel van hun eerste middel verwijten Google en Alphabet het Gerecht in essentie dat het blijk heeft gegeven van een onjuiste rechtsopvatting door bij de beoordeling van de gevolgen van de pre-installatievoorwaarden in de MADA’s rekening te houden met de gevolgen van zowel de apparaatgebaseerde RSA’s als de portfoliogebaseerde RSA’s, terwijl de Commissie geen bezwaren had tegen de apparaatgebaseerde RSA’s en het Gerecht heeft geoordeeld dat de portfoliogebaseerde RSA’s niet onrechtmatig waren. Aldus heeft het Gerecht nagelaten na te gaan of de Commissie had aangetoond dat de vermeende uitsluitingseffecten door de MADA’s waren veroorzaakt.
185 In dat verband dient in herinnering te worden gebracht dat artikel 102 VWEU verbiedt dat een of meer ondernemingen misbruik maken van een machtspositie op de interne markt of op een wezenlijk deel daarvan voor zover de handel tussen lidstaten daardoor ongunstig kan worden beïnvloed. Artikel 102 VWEU beoogt te voorkomen dat de mededinging wordt verstoord ten nadele van het algemeen belang, de individuele ondernemingen en de consumenten door het bestraffen van gedrag van ondernemingen met een machtspositie dat de op verdienste gebaseerde mededinging beperkt en consumenten aldus direct kan benadelen of deze mededinging kan verhinderen of vervalsen en hen aldus indirect kan benadelen [arrest van 10 september 2024, Google en Alphabet/Commissie (Google Shopping), C‑48/22 P, EU:C:2024:726, punt 87 en aldaar aangehaalde rechtspraak].
186 Terwijl artikel 102 VWEU ondernemingen met een machtspositie een bijzondere verantwoordelijkheid oplegt om door hun gedrag geen afbreuk te doen aan een daadwerkelijke en onvervalste mededinging op de interne markt, verbindt die bepaling geen sanctie aan het bestaan zelf van een machtspositie, maar enkel aan het misbruik ervan [arrest van 10 september 2024, Google en Alphabet/Commissie (Google Shopping), C‑48/22 P, EU:C:2024:726, punt 163 en aldaar aangehaalde rechtspraak].
187 Om in een concreet geval te kunnen oordelen dat een gedraging als „misbruik van een machtspositie” in de zin van artikel 102 VWEU moet worden aangemerkt, moet normaliter worden vastgesteld dat die gedraging, door het gebruik van andere middelen dan die welke bij een normale, op verdienste gebaseerde mededinging tussen ondernemingen gebruikelijk zijn, daadwerkelijk of potentieel tot gevolg heeft dat de mededinging wordt beperkt doordat even efficiënte concurrerende ondernemingen van de betrokken markt of markten worden uitgesloten, of doordat hun ontwikkeling op die markten wordt belemmerd, met dien verstande dat het daarbij zowel kan gaan om de markten waarop de machtspositie wordt ingenomen als om verwante of naburige markten waarop die gedraging haar daadwerkelijke of potentiële gevolgen moet teweegbrengen [arrest van 10 september 2024, Google en Alphabet/Commissie (Google Shopping), C‑48/22 P, EU:C:2024:726, punt 165 en aldaar aangehaalde rechtspraak].
188 Met die vaststelling moet aan de hand van nauwkeurige en concrete analyse- en bewijselementen worden aangetoond dat de betrokken gedraging op zijn minst uitsluitingseffecten kan hebben [arrest van 10 september 2024, Google en Alphabet/Commissie (Google Shopping), C‑48/22 P, EU:C:2024:726, punt 166 en aldaar aangehaalde rechtspraak].
189 Het Hof heeft verduidelijkt dat bij die vaststelling, waarbij mogelijk verschillende analyseschema’s moeten worden gebruikt afhankelijk van het soort gedragingen dat in een bepaalde zaak aan de orde is, in elk geval alle relevante feitelijke omstandigheden moeten worden beoordeeld, ongeacht of die omstandigheden betrekking hebben op die gedraging zelf, op de betrokken markt of markten of op de werking van de mededinging daarop [arresten van 21 december 2023, European Superleague Company, C‑333/21, EU:C:2023:1011, punt 130 en aldaar aangehaalde rechtspraak, en 10 september 2024, Google en Alphabet/Commissie (Google Shopping), C‑48/22 P, EU:C:2024:726, punt 166]. Omstandigheden betreffende de context waarin de gedraging van de onderneming met een machtspositie plaatsvindt, zoals de kenmerken van de betrokken sector, moeten dus als relevant worden beschouwd [arrest van 10 september 2024, Google en Alphabet/Commissie (Google Shopping), C‑48/22 P, EU:C:2024:726, punt 168].
190 De beoordeling van de vraag of een gedraging misbruik oplevert, kan immers niet in abstracto worden verricht. Van een gedraging kan blijken dat zij in bepaalde specifieke omstandigheden tot uitsluitingseffecten kan leiden, terwijl dit niet het geval zou zijn indien de gedraging in een andere context had plaatsgevonden. In die zin heeft het Hof reeds geoordeeld dat een mededingingsautoriteit zich niet kan baseren op de gevolgen die een gedraging had kunnen hebben indien bepaalde specifieke omstandigheden, die verschillen van die welke op de markt bestonden toen deze gedraging ten uitvoer werd gebracht, zich hadden voorgedaan (arrest van 19 januari 2023, Unilever Italia Mkt. Operations, C‑680/20, EU:C:2023:33, punt 43).
191 Zoals de advocaat-generaal in punt 61 van haar conclusie heeft opgemerkt, volgt uit deze rechtspraak dat de vraag of een feitelijk element als een relevant contextueel element in aanmerking kan worden genomen voor de beoordeling in het licht van artikel 102 VWEU van de gevolgen van een gedraging, er niet van afhankelijk is of dit element neerkomt op een gedraging die op zichzelf als misbruik wordt gekwalificeerd. Het gaat er immers met name om concreet te kunnen beoordelen of de gevolgen van een gedraging worden versterkt of integendeel afgezwakt door de context waarin die gedraging plaatsvindt.
192 In casu heeft het Gerecht het litigieuze besluit nietig verklaard voor zover daarbij de portfoliogebaseerde RSA’s als misbruik in de zin van artikel 102 VWEU zijn aangemerkt. In punt 800 van het bestreden arrest heeft het geoordeeld dat onvoldoende was vast komen te staan dat de portfoliogebaseerde RSA’s misbruik opleverden. Google en Alphabet baseren zich op die nietigverklaring en komen in essentie op tegen het feit dat het Gerecht bij de beoordeling van het eerste onderdeel van het tweede middel in eerste aanleg niettemin rekening heeft gehouden met de RSA’s als relevante contextuele elementen voor de beoordeling van de gevolgen van de pre-installatievoorwaarden in de MADA’s.
193 In het kader van dit onderdeel voerden Google en Alphabet voor het Gerecht aan dat de MADA’s de pre-installatie door OEM’s van zoekmachines of browsers van concurrenten naast de Google Search-app en de Chrome-browser niet verhinderden.
194 Om dat onderdeel af te wijzen, heeft het Gerecht in het kader van zijn voorafgaande opmerkingen in de punten 425 tot en met 427 van het bestreden arrest vastgesteld dat de Commissie in het litigieuze besluit niet de theoretische mogelijkheid van een gezamenlijke installatie betwistte, maar dat deze hypothese geen rekening hield met de bijzondere context van de MADA’s en met name de RSA’s, die voor een aanzienlijk aantal apparaten de exclusieve pre-installatie van de Google Search-app vereisten.
195 Het Gerecht heeft vervolgens in de punten 431 tot en met 436 van dat arrest de gevolgen van de pre-installatievoorwaarden van de MADA’s voor de aanbieders van concurrerende zoekmachines onderzocht. Daarna heeft het in de punten 437 tot en met 465 van dat arrest de gevolgen van die voorwaarden voor aanbieders van concurrerende browsers onderzocht.
196 In dit verband moet ten eerste worden vastgesteld dat het Gerecht – anders dan Google en Alphabet stellen – terecht rekening heeft gehouden met het feit dat de MADA’s en de RSA’s afzonderlijke overeenkomsten waren en dat de ondertekenaars van de MADA’s niet verplicht waren om RSA’s te sluiten. Het Gerecht heeft de RSA’s immers slechts beschouwd als één van meerdere relevante contextuele elementen, en heeft met name in de punten 426, 447 en 449 van het bestreden arrest naar behoren rekening gehouden met het feit dat deze RSA’s niet op alle apparaten die onder de MADA’s vielen van toepassing waren.
197 Ten tweede is het Gerecht niet voorbijgegaan aan de in de punten 188 en 189 van het onderhavige arrest uiteengezette rechtspraak. Het stelde immers vast dat de Commissie bij de beoordeling van de gevolgen van de MADA’s terecht de RSA’s als relevante contextuele elementen had aangemerkt, ongeacht of zij rechtmatig dan wel onrechtmatig waren in het licht van artikel 102 VWEU. Deze benadering blijkt duidelijk uit de punten 426 en 443 van het bestreden arrest, waarin het Gerecht zonder onderscheid de portfoliogebaseerde RSA’s en de apparaatgebaseerde RSA’s in aanmerking heeft genomen, zonder enige relevantie te hechten aan de eventuele rechtmatigheid ervan. De RSA’s zijn dan ook terecht in aanmerking genomen als contextuele elementen waarbij het gelet op hun complementariteit niet mogelijk was om zonder ze in aanmerking te nemen de gevolgen van de MADA’s te beoordelen. Uit met name de punten 451 en 452 van dat arrest blijkt immers dat de RSA’s de uitsluitingseffecten van de MADA’s versterkten.
198 Ten derde moet de stelling van Google en Alphabet dat de mededingingsbeperkende gevolgen van de MADA’s niet zijn vastgesteld aangezien, in een contrafeitelijk scenario zonder deze overeenkomsten, de RSA’s dezelfde uitsluitingseffecten ten nadele van concurrerende zoekdiensten hadden teweeggebracht, worden afgewezen.
199 Deze stelling doet namelijk afbreuk aan de feitelijke beoordeling van het Gerecht dat, ten eerste, de MADA’s en de RSA’s complementair waren en, ten tweede, de gevolgen ervan niet los van elkaar konden worden gezien. Een kunstmatig onderscheid tussen de gevolgen van deze twee soorten overeenkomsten zou het overigens onmogelijk maken om de onrechtmatigheid van een gedraging aan te tonen aan de hand van nauwkeurige en concrete analyse- en bewijselementen, zoals blijkt uit punt 451 van het bestreden arrest, in het bijzonder wanneer de betrokken gedraging plaatsvindt op markten die worden gekenmerkt door netwerkeffecten. Dat zou immers erop neerkomen dat wordt voorbijgegaan aan de context waarin de litigieuze gedraging plaatsvindt.
200 Derhalve moet het eerste onderdeel van het eerste middel ongegrond worden verklaard.
c) Tweede onderdeel
201 Met het tweede onderdeel van het eerste middel verwijten Google en Alphabet het Gerecht dat het in de punten 546 tot en met 558 en 570 tot en met 584 van het bestreden arrest ten onrechte hun argument heeft afgewezen dat de keuze van gebruikers om niet vaker concurrerende apps te downloaden, niet te wijten was aan de status-quo-bias maar aan de voorkeur van die gebruikers. Volgens hen had de Commissie moeten aantonen dat de werkelijke redenen voor het kleine aantal downloads van concurrerende apps lagen in de in de MADA’s opgenomen pre-installatievoorwaarden en had zij dat niet louter mogen veronderstellen.
202 Wat in dit verband ten eerste de regels inzake de verdeling van de bewijslast betreft, staat het aan de Commissie om de bewijzen te leveren die rechtens genoegzaam kunnen aantonen dat de feiten die een inbreuk op het mededingingsrecht vormen bestaan. Het is evenwel aan de onderneming die tegen de vaststelling van een dergelijke inbreuk een verweermiddel aanvoert, om aan te tonen dat haar verweermiddel moet worden toegewezen. Ook al rust de bewijslast volgens die beginselen ofwel op de Commissie ofwel op de betrokken onderneming, toch kunnen de door een partij aangevoerde feiten evenwel van dien aard zijn dat zij de andere partij verplichten een verklaring of rechtvaardiging te geven, bij ontbreken waarvan mag worden geconcludeerd dat aan de regels inzake de bewijslast is voldaan (zie in die zin arrest van 21 december 2023, Royal Antwerp Football Club, C‑680/21, EU:C:2023:1010, punt 120 en aldaar aangehaalde rechtspraak).
203 Wat ten tweede de bewijsstandaard betreft die vereist is om de gevolgen van een bepaalde gedraging voor de eindgebruikers te beoordelen, moet in navolging van de advocaat-generaal in de punten 137 tot en met 139 van haar conclusie worden opgemerkt dat er gevallen kunnen zijn waarin niet kan worden onderzocht of het gedrag van gebruikers is toe te schrijven aan de kwalitatieve kenmerken van de diensten of producten van de onderneming met een machtspositie. In een zaak waarin rechtens genoegzaam is aangetoond dat de manier waarop de klanten of gebruikers hun keuze maakten was beïnvloed door een bepaalde gedraging met de bedoeling een onderneming met een machtspositie te bevoordelen ten nadele van haar concurrenten, sluit het bestaan van een dergelijke beïnvloeding immers uit dat deze keuze in beginsel kon worden toegeschreven aan de betere prestaties van de onderneming met een machtspositie (zie in die zin arrest van 12 mei 2022, Servizio Elettrico Nazionale e.a., C‑377/20, EU:C:2022:379, punten 99 en 102). In een dergelijke situatie kan het voor de Commissie in de praktijk onmogelijk blijken om een onderscheid te maken tussen wat onder de gevolgen van een dergelijke beïnvloeding valt en wat tot de intrinsieke kenmerken van het betrokken product of de betrokken dienst behoort.
204 In casu komen Google en Alphabet op tegen de beoordeling door het Gerecht van de argumenten die zijn aangevoerd in het kader van het eerste onderdeel van hun tweede middel in eerste aanleg, volgens welke de Commissie er ten eerste aan is voorbijgegaan dat concurrenten van Google over andere, even doeltreffende middelen beschikten om consumenten te bereiken, met name door middel van downloads en browsers voor algemene zoekdiensten. Eindgebruikers waren vrij om apps van concurrenten te downloaden en op internet een andere zoekmachine dan Google Search te gebruiken. Ten tweede voerden Google en Alphabet aan dat de Commissie het verband tussen het gebruiksaandeel en de pre-installatie niet had aangetoond.
205 In het kader van dit eerste onderdeel van het tweede middel in eerste aanleg betwistten Google en Alphabet het bewijs waarop de Commissie zich bij de beoordeling van het mededingingsverstorende karakter van de koppelverkoop van de Google Search-app en de Play Store heeft gebaseerd ter staving van haar conclusie dat de pre-installatie van die apps een status-quo-bias creëerde die gebruikers ontmoedigde apps van concurrenten te downloaden of een andere online beschikbare zoekmachine te gebruiken. De argumenten van Google en Alphabet voor het Gerecht strekten er dus niet toe het bestaan van een status-quo-bias ter discussie te stellen, die overigens het voorwerp was van een specifieke grief die het Gerecht in de punten 326 tot en met 418 van het bestreden arrest heeft afgewezen.
206 In dat verband heeft het Gerecht om te beginnen in punt 546 van dat arrest opgemerkt dat Google en Alphabet niet betwistten dat het voor gebruikers eenvoudig is om apps te downloaden die met Google Search en Chrome concurreren. Het Gerecht beoogde aldus het kader van zijn beoordeling vast te stellen door te verduidelijken dat de theoretische mogelijkheid van downloads niet ter discussie stond, maar dat het veeleer ging om de beoordeling van het bewijsmateriaal waarover de Commissie beschikte om de concrete en daadwerkelijke gevolgen van de litigieuze gedraging aan te tonen en de status-quo-bias te staven. Tegen deze achtergrond heeft het Gerecht in punt 557 van dat arrest geoordeeld dat in het litigieuze besluit niet werd betwist dat downloads in beginsel het voordeel van pre-installatie kunnen compenseren.
207 Zo heeft het Gerecht in dat punt 557 vastgesteld dat, om de redenen die in dat besluit zijn uiteengezet, was gebleken dat zoek- en browserapps weliswaar eenvoudig en gratis kunnen worden gedownload maar die downloads in de praktijk niet of in ieder geval op een ontoereikend percentage van de betrokken apparaten plaatsvonden, waarna het de ter staving van de status-quo-bias gebruikte bewijselementen heeft afgewezen. Dit heeft het Gerecht in punt 558 van dat arrest ertoe gebracht de grief van Google en Alphabet die betrekking heeft op het downloaden van apps van concurrenten te verwerpen.
208 Vervolgens heeft het Gerecht bij zijn beoordeling van de grief van Google en Alphabet dat het verband tussen het gebruiksaandeel en de pre-installatie niet was aangetoond, in de punten 570 tot en met 584 van het bestreden arrest bevestigd dat met de door de Commissie aangevoerde gegevens het bewijs van de Commissie werd ondersteund dat pre-installatie een voordeel vormde dat door concurrenten niet kon worden gecompenseerd. In dit verband heeft het Gerecht in punt 574 van dat arrest verduidelijkt dat de Commissie de status-quo-bias als uitgangspunt nam, die zij overigens had aangetoond. Wat betreft met name het argument van Google en Alphabet inzake de betere kwaliteit van hun producten, die de evolutie van de marktaandelen zou verklaren, heeft het Gerecht in punt 575 van dat arrest geoordeeld dat de Commissie in de specifieke context van de beoordeling van elementen ter bevestiging van een vastgestelde status-quo-bias niet exact hoefde na te gaan of die evolutie kon worden toegeschreven aan die betere kwaliteit.
209 Ten slotte is het Gerecht in punt 583 van dat arrest tot de slotsom gekomen dat de Commissie terecht had vastgesteld dat het aandeel van Google in het gebruik van zoekdiensten bevestigde dat pre-installatie tot een „status-quo-bias” leidde, aangezien de pre-installatievoorwaarden in de MADA’s de status quo in stand hielden en Google en Alphabet niet hebben bewezen wat de precieze gevolgen waren van de superieure kwaliteit die hun zoekapps en browserapps volgens hen hadden.
210 Uit het bestreden arrest blijkt dus dat Google en Alphabet het Gerecht niet kunnen verwijten dat het heeft geoordeeld dat de rechtmatigheid van een gedraging uitsluitend afhangt van een analyse van de werkelijke keuzen van de consument. Hun kritiek berust op een onjuiste lezing van dat arrest, aangezien daarbij geen rekening wordt gehouden met de context van de beoordeling van het Gerecht en met name met het feit dat het Gerecht bewijs analyseert ter staving van een status-quo-bias die niet louter wordt verondersteld.
211 Evenmin kan het Gerecht worden verweten dat het in punt 575 van dat arrest heeft geoordeeld dat de Commissie niet hoefde vast te stellen of het beperktere gebruik van apps van concurrenten was toe te schrijven aan de pre-installatievoorwaarden dan wel aan de voorkeur van gebruikers voor de betere kwaliteit van apps van Google. Ten eerste gaat deze kritiek namelijk voorbij aan het feit dat het Gerecht bewijselementen heeft beoordeeld die door Google en Alphabet werden betwist en de status-quo-bias in verband met de pre-installatie bevestigden. Ten tweede kunnen Google en Alphabet overeenkomstig de in punt 202 van het onderhavige arrest aangehaalde rechtspraak het Gerecht niet verwijten dat het hun argument heeft afgewezen dat was gebaseerd op de niet-bewezen stelling dat hun producten superieur waren, terwijl het van oordeel was dat het door de Commissie overgelegde bewijs volstond om de uitsluitingseffecten van de betrokken koppelverkoop aan te tonen. Overeenkomstig de regels inzake de verdeling van de bewijslast was het immers aan Google en Alphabet om aan te tonen dat hun producten van betere kwaliteit waren en dat die kwaliteit – anders dan de Commissie stelde – de oorzaak van de downloads was.
212 Deze onjuiste lezing van het bestreden arrest leidt ertoe dat Google en Alphabet van mening zijn dat de benadering van het Gerecht in strijd is met het rechtszekerheidsbeginsel of tot irrationele resultaten leidt. Zij stellen namelijk dat het Gerecht zich ertoe heeft beperkt de evolutie van de keuzen van gebruikers te beoordelen om vast te stellen dat de pre-installatie misbruik opleverde, terwijl het Gerecht enkel heeft bevestigd dat deze ontwikkeling kon staven wat de Commissie overigens rechtens genoegzaam had aangetoond.
213 Bovendien blijkt uit punt 203 van het onderhavige arrest dat de Commissie rechtens genoegzaam had aangetoond dat het gedrag van de gebruikers was beïnvloed door de pre-installatie van Googles apps ten nadele van die van haar concurrenten, zodat het bestaan van een dergelijke beïnvloeding uitsluit dat deze keuze in beginsel kon worden toegeschreven aan de betere prestaties van de onderneming met een machtspositie.
214 Bijgevolg moet worden vastgesteld dat dit onderdeel ongegrond is, zonder dat uitspraak hoeft te worden gedaan over de door de Commissie, het BEUC en FairSearch aangevoerde niet-ontvankelijkheid van het tweede onderdeel van het eerste middel.
d) Derde onderdeel
215 Met het derde onderdeel van het eerste middel betogen Google en Alphabet dat het Gerecht ten onrechte heeft geoordeeld dat het bewijs betreffende het als standaard instellen van apps relevant was voor het onderzoek van de pre-installatievoorwaarden in de MADA’s, die deze pre-installatie regelden.
216 In dat verband zij eraan herinnerd dat volgens vaste rechtspraak de hogere voorziening op grond van artikel 256, lid 1, tweede alinea, VWEU en artikel 58, eerste alinea, van het Statuut van het Hof van Justitie van de Europese Unie beperkt is tot rechtsvragen. Het Gerecht is bij uitsluiting bevoegd om de relevante feiten vast te stellen en te beoordelen, alsmede om de bewijzen te beoordelen. De beoordeling van deze feiten en bewijselementen levert dus, behoudens het geval van een onjuiste opvatting daarvan, geen rechtsvraag op die als zodanig in hogere voorziening vatbaar is voor toetsing door het Hof. Een dergelijke onjuiste opvatting moet duidelijk naar voren komen uit de stukken van het dossier, zonder dat de feiten en de bewijzen opnieuw hoeven te worden beoordeeld (arrest van 28 september 2023, Changmao Biochemical Engineering/Commissie, C‑123/21 P, EU:C:2023:708, punten 121 en 122 en aldaar aangehaalde rechtspraak).
217 Zoals de advocaat-generaal in de punten 72 tot en met 76 van haar conclusie heeft uiteengezet, maken de door Google en Alphabet betwiste punten van het bestreden arrest in casu deel uit van de beoordeling door het Gerecht van de argumenten waarmee zij kritiek leverden op de relevantie van door de Commissie in aanmerking genomen bewijselementen die betrekking hadden op het instellen als standaard-app en niet op de pre-installatie van de betrokken apps. In deze context heeft het Gerecht, alvorens de grieven van Google en Alphabet te onderzoeken, in de punten 326 tot en met 339 van het bestreden arrest voorafgaande opmerkingen geformuleerd over met name het ontbreken van praktische relevantie van het door hen voorgestelde onderscheid tussen pre-installatie en het als standaard instellen. Zonder het onderscheid tussen deze twee begrippen zelf ter discussie te stellen, heeft het Gerecht vastgesteld dat het voor de beoordeling van de gevolgen van deze twee gedragingen en in het kader van de beoordeling van de door de Commissie aangevoerde bewijselementen ter staving van een status-quo-bias, niet nodig was om dat onderscheid maken. Met andere woorden, volgens het Gerecht hoefde geen onderscheid te worden gemaakt tussen de gevolgen van pre-installatie en die van het instellen als standaard-app.
218 In de punten 331 en 332 van dat arrest heeft het Gerecht deze conclusie gerechtvaardigd door te oordelen dat het in de praktijk niet mogelijk was om in het kader van de beoordeling van de door de Commissie in aanmerking genomen bewijselementen een onderscheid te maken tussen de gevolgen van pre-installatie en die van het instellen als standaard-app, aangezien met name Google zelf intern geen gebruik maakte van het strikte onderscheid dat zij in het kader van haar beroep in eerste aanleg naar voren bracht en dat derhalve kunstmatig bleek te zijn. Dit onderscheid was volgens het Gerecht des te minder relevant omdat, ten eerste, Google had erkend dat pre-installatie de kans dat gebruikers de betrokken apps zouden gebruiken wel degelijk vergrootte en, ten tweede, de MADA’s niet puur en alleen voorzagen in een pre-installatie maar ook in een premiumplaatsing of een instelling als standaard-app.
219 Op basis van deze inleidende overwegingen heeft het Gerecht vervolgens de door Google en Alphabet bekritiseerde bewijselementen beoordeeld die de Commissie had overgelegd om aan te tonen dat er sprake was van een door de pre-installatie veroorzaakte status-quo-bias. Het Gerecht heeft dan ook geoordeeld dat de Commissie deze bewijselementen betreffende de gevolgen van de pre-installatie in aanmerking mocht nemen in de algemene context van de uitvoering daarvan, tot welke context tevens het als standaard instellen en de premiumplaatsing behoorden.
220 De kritiek die Google en Alphabet in het kader van het derde onderdeel van het eerste middel tegen deze beoordeling aanvoeren, moet deels niet-ontvankelijk en deels ongegrond worden verklaard.
221 Immers wordt om te beginnen, en zoals de advocaat-generaal in de punten 79 en 80 van haar conclusie heeft opgemerkt, met een deel van de argumenten van Google en Alphabet in werkelijkheid beoogd een nieuwe beoordeling van het aan het Gerecht overgelegde bewijsmateriaal te verkrijgen. Zij betwisten namelijk de betekenis van de termen „standaardinstellingen” en „pre-installatie”, zoals die blijkt uit het onderzochte bewijsmateriaal, alsook de relevantie en de draagwijdte van de bewijselementen die betrekking hebben op deze twee gedragingen. Aangezien Google en Alphabet niet aanvoeren dat het Gerecht dit bewijsmateriaal onjuist heeft opgevat en een dergelijke onjuiste opvatting evenmin duidelijk uit het dossier blijkt, moeten hun grieven dus niet-ontvankelijk worden verklaard.
222 Wat voorts de argumenten van Google en Alphabet betreft waarmee zij de relevantie betwisten van de context waarin de pre-installatie van de betrokken apps plaatsvindt voor de beoordeling van de gevolgen daarvan, moet worden geoordeeld dat een gedraging, teneinde de eventuele mededingingsbeperkende gevolgen ervan aan te tonen, moet worden onderzocht in de context ervan en met inaanmerkingneming van alle relevante feiten. Dit is met name het geval wanneer verschillende gedragingen zodanig onderling verbonden zijn dat zij hun gevolgen samen sorteren en het kunstmatig zou zijn om de gevolgen van de ene gedraging te onderscheiden van die van de andere. Na een feitelijke beoordeling die niet is betwist en die niet door het Hof ter discussie kan worden gesteld, heeft het Gerecht geoordeeld dat dit het geval was voor de pre-installatie en het als standaard instellen van de betrokken apps.
223 Gelet op het voorgaande moet het derde onderdeel van het eerste middel gedeeltelijk niet-ontvankelijk en gedeeltelijk ongegrond worden verklaard.
e) Vierde onderdeel
224 Met het vierde onderdeel van hun eerste middel betogen Google en Alphabet in essentie dat de Commissie het causaal verband tussen de in de MADA’s opgenomen pre-installatievoorwaarden en de gestelde mededingingsbeperkende gevolgen diende aan te tonen aan de hand van een realistisch contrafeitelijk scenario teneinde na te gaan of een open licentiemodel als dat van het Android-besturingssysteem mogelijk zou zijn geweest zonder die pre-installatievoorwaarden. Door te oordelen dat op de Commissie geen dergelijke verplichting rustte, heeft het Gerecht volgens hen blijk gegeven van een onjuiste rechtsopvatting.
225 Wat in dit verband ten eerste de noodzaak betreft om een contrafeitelijk scenario toe te passen, moet in navolging van de advocaat-generaal in de punten 93 en 94 van haar conclusie worden opgemerkt dat de Commissie, hoewel zij het causaal verband moet aantonen tussen het bestreden misbruik en de mededingingsbeperkende gevolgen ervan, zich in dit kader niettemin op een reeks bewijzen mag baseren en niet systematisch gebruik hoeft te maken van één enkele methode, met name een contrafeitelijke analyse, om het bestaan van een dergelijk oorzakelijk verband aan te tonen [zie in die zin arrest van 10 september 2024, Google en Alphabet/Commissie (Google Shopping), C‑48/22 P, EU:C:2024:726, punten 228 en 229].
226 Om misbruik van een machtspositie vast te stellen, volstaat het te bewijzen dat het betrokken gedrag uitsluitingseffecten teweeg kan brengen. Het is evenwel niet vereist dat de concrete gevolgen ervan worden aangetoond. Daaruit volgt dat het feit dat alleen de onderneming met een machtspositie, anders dan haar concurrenten, het gedrag van afnemers of gebruikers op discriminerende wijze kon beïnvloeden ten nadele van deze concurrenten, kan volstaan om aan te tonen dat de betrokken gedraging daadwerkelijke, onvervalste mededinging kon belemmeren [zie in die zin arrest van 10 september 2024, Google en Alphabet/Commissie (Google Shopping), C‑48/22 P, EU:C:2024:726, punten 223‑229].
227 In casu hebben Google en Alphabet voor het Gerecht de Commissie verweten geen volledige analyse te hebben verricht van de economische en juridische context van de MADA’s, doordat zij niet had onderzocht welke nieuwe mogelijkheden er voor de concurrenten ontstaan waren en evenmin of de MADA’s een conditio sine qua non vormden voor de levensvatbaarheid van het voor het Android-besturingssysteem ontwikkelde gratis licentiemodel.
228 In dit verband dient te worden benadrukt dat het Gerecht in de punten 590 tot en met 594 van het bestreden arrest heeft vastgesteld dat de Commissie zich, zonder een fout te begaan, had kunnen richten op het aantonen van de mededingingsbeperkende gevolgen van de in de MADA’s opgenomen pre-installatievoorwaarden, zonder het gehele gratis licentiemodel van het Android-besturingssysteem als onderwerp te nemen. Het Gerecht heeft in herinnering gebracht dat de Commissie naar behoren rekening had gehouden met alle relevante omstandigheden, maar hoefde niet na te gaan of de Commissie een contrafeitelijke analyse had verricht, die overeenkomstig de punten 225 en 226 van het onderhavige arrest niet verplicht is.
229 Wat ten tweede de inaanmerkingneming van de mededingingsbevorderende gevolgen betreft, zij eraan herinnerd dat wanneer een mededingingsautoriteit vaststelt dat een door een onderneming met een machtspositie geïnitieerde gedraging een daadwerkelijke en onvervalste mededinging op de interne markt kan aantasten, voor deze onderneming de mogelijkheid blijft bestaan om, teneinde te voorkomen dat de betrokken gedraging als misbruik van een machtspositie wordt beschouwd, aan te tonen dat die praktijk objectief gerechtvaardigd is of was, hetzij door bepaalde omstandigheden van het concrete geval, die met name extern aan de betrokken onderneming moeten zijn, hetzij door het welzijn van de consumenten, wat in fine namelijk de doelstelling is van artikel 102 VWEU (arrest van 12 mei 2022, Servizio Elettrico Nazionale e.a., C‑377/20, EU:C:2022:379, punt 84).
230 Overeenkomstig die rechtspraak kunnen Google en Alphabet het Gerecht niet verwijten dat het geen rekening heeft gehouden met de mededingingsbevorderende gevolgen die zij voor het Gerecht hebben aangevoerd. Hoewel de mededingingsautoriteit bij de vaststelling van het mededingingsverstorende karakter van een gedraging overeenkomstig de in punt 190 van het onderhavige arrest in herinnering gebrachte rechtspraak rekening moet houden met de context van die gedraging, staat het immers aan de onderneming om aan te tonen dat die gedraging objectief gerechtvaardigd was. In dit verband moet overigens worden vastgesteld dat het Gerecht in de punten 599 tot en met 619 van het bestreden arrest de door Google en Alphabet voor het Gerecht aangevoerde argumenten inzake eventuele mededingingsbevorderende gevolgen heeft afgewezen, zonder dat tegen die beoordeling is opgekomen in hogere voorziening.
231 Het vierde onderdeel van het eerste middel moet dus ongegrond worden verklaard.
232 Gelet op een en ander wordt het eerste middel in zijn geheel afgewezen.
B. Tweede middel
1. Argumenten van partijen
233 Met hun tweede middel, dat uit twee onderdelen bestaat, verwijten Google en Alphabet het Gerecht dat het ten onrechte het litigieuze besluit heeft bevestigd, ondanks het feit dat de Commissie in dat besluit niet heeft aangetoond dat de pre-installatievoorwaarden in de MADA’s even efficiënte concurrenten konden uitsluiten.
234 Volgens vaste rechtspraak valt een gedraging die even efficiënte concurrenten niet kan uitsluiten, niet binnen de werkingssfeer van artikel 102 VWEU. De Commissie is evenwel van deze rechtspraak afgeweken zonder dat het Gerecht dit heeft afgekeurd.
235 Google en Alphabet, ondersteund door HMD, verduidelijken dat het Gerecht net als de Commissie heeft nagelaten om vast te stellen of de pre-installatievoorwaarden in de MADA’s even efficiënte concurrenten konden uitsluiten, terwijl het die analyse wel heeft verricht bij de beoordeling van de rechtmatigheid van de portfoliogebaseerde RSA’s.
236 Het Gerecht heeft een benadering gevolgd die ertoe heeft geleid dat het, ten eerste, het begrip „uitsluiting” verkeerd heeft opgevat door geen rekening te houden met de bestaande mogelijkheden voor concurrenten en, ten tweede, ten onrechte heeft geoordeeld dat het AEC-criterium alleen van toepassing is op tarifaire gedragingen. Het Gerecht heeft dus ten onrechte geoordeeld dat de pre-installatievoorwaarden in de MADA’s onrechtmatig waren om de enkele reden dat zij in feite niet door concurrenten waren geëvenaard, ongeacht de vraag of die concurrenten minder efficiënt waren. Aldus heeft het Gerecht niet onderzocht of de waargenomen gevolgen voortvloeiden uit een op verdienste gebaseerde mededinging dan wel of zij het gevolg waren van een mededingingsverstorende uitsluiting.
237 De CCIA betoogt ten eerste dat het Gerecht blijk heeft gegeven van een onjuiste rechtsopvatting door de begrippen „aanzienlijk concurrentievoordeel” en „uitsluiting” door elkaar te halen, waardoor het Gerecht de Commissie heeft vrijgesteld van de verplichting om de gevolgen van de gestelde gedraging te onderzoeken. Volgens de rechtspraak moeten voor de vaststelling van een inbreuk op artikel 102 VWEU zowel de inbreukmakende gedraging als de gevolgen ervan worden aangetoond. Deze aspecten mogen niet worden verward. De benadering die het Gerecht in het bestreden arrest heeft gevolgd, gaat voorbij aan de rechtszekerheid die uit deze rechtspraak voortvloeit, aangezien zij de rechtmatigheid van de pre-installatie van apps in de praktijk niet afhankelijk stelt van de vraag of gebruikers vrij blijven om concurrerende diensten te downloaden, maar van de vraag of zij dat daadwerkelijk doen. Dit komt er uiteindelijk op neer dat de begrippen „correlatie” en „causaliteit” ten onrechte door elkaar worden gehaald.
238 Opera merkt op dat de Commissie in het litigieuze besluit niet heeft aangetoond dat er een risico van uitsluiting van concurrenten bestond. De Commissie heeft immers voor het Gerecht betoogd dat zij niet verplicht was een dergelijk bewijs te leveren. Het Gerecht heeft in dit verband evenwel zijn eigen beoordeling in de plaats gesteld van die van de Commissie door te oordelen dat zij daadwerkelijk een risico van uitsluiting had vastgesteld. De pre-installatievoorwaarden in de MADA’s hebben Google weliswaar geholpen om haar diensten op een efficiënte wijze op grote schaal aan te bieden, maar die voorwaarden hebben niet geleid tot een uitsluiting van concurrenten. Het Gerecht is evenwel tot een dergelijke conclusie gekomen door de feiten bij benadering te hanteren, met name bij zijn analyse van de gevolgen van het CDD, en door de formalistische benadering van de Commissie over te nemen.
239 Volgens de Commissie, FairSearch en Seznam is het tweede middel deels niet-ontvankelijk, deels niet ter zake dienend en hoe dan ook ongegrond.
a) Eerste onderdeel
240 Het eerste onderdeel van het tweede middel is eraan ontleend dat het Gerecht niet heeft onderzocht of de koppeling van de verkoop van de Google Search-app aan die van de Play Store ertoe kon leiden dat algemene zoekdiensten van even efficiënte concurrenten werden uitgesloten.
241 Dit onderdeel bestaat uit drie grieven, waarmee wordt aangevoerd dat de Commissie, ten eerste, de invloed van de litigieuze gedraging had moeten onderzoeken in het licht van de marktdekking, de duur en de werking ervan, ten tweede, die analyse had moeten uitvoeren door te verwijzen naar hypothetische, even efficiënte concurrenten en, ten derde, had moeten bepalen of die gedraging dergelijke concurrenten de mogelijkheid ontnam om daadwerkelijk te concurreren.
1) Eerste grief
242 Google en Alphabet voeren aan dat de mate waarin de betreffende gedraging de relevante markt dekt volgens vaste rechtspraak in aanmerking moet worden genomen bij de beoordeling van de gevolgen van die gedraging voor de mededinging. Het Gerecht heeft deze dekkingsgraad onderzocht voor de portfoliogebaseerde RSA’s, maar heeft in punt 544 van het bestreden arrest ten onrechte geweigerd daarmee rekening te houden voor de MADA’s.
243 Het Gerecht heeft nog twee fouten gemaakt door erop te wijzen dat de marktdekking van de MADA’s hoe dan ook groot genoeg was om de vaststelling van misbruik te onderbouwen. Ten eerste is het Gerecht op basis van soortgelijke vastgestelde dekkingsgraden voor de MADA’s en de RSA’s voor de jaren 2013 en 2014 tot tegengestelde conclusies gekomen, wat onlogisch is. Ten tweede ligt de gehanteerde dekkingsgraad voor de jaren 2015 en 2016 aanzienlijk lager dan de dekkingsgraad die gewoonlijk wordt vastgesteld wanneer sprake is van misbruik.
244 De Commissie betoogt dat deze grief niet ter zake dienend en hoe dan ook ongegrond is. FairSearch is van mening dat deze grief niet-ontvankelijk is aangezien deze erop neerkomt dat het Hof wordt verzocht om een nieuwe beoordeling van de feiten.
2) Tweede grief
245 Google en Alphabet betogen dat het Gerecht blijk heeft gegeven van een onjuiste rechtsopvatting door het litigieuze besluit te bevestigen, terwijl de Commissie zich in dat besluit niet heeft gehouden aan de vereisten van het AEC-criterium, namelijk aan haar verplichting om aan te tonen dat de pre-installatievoorwaarden in de MADA’s algemene zoekapps en browsers van even efficiënte concurrenten konden uitsluiten.
246 Het Gerecht heeft dit criterium correct toegepast op de RSA’s, maar niet op de MADA’s. Dat criterium heeft nochtans een algemene strekking en is niet alleen van toepassing op prijsgerelateerde praktijken. Het Gerecht heeft derhalve blijk gegeven van een onjuiste rechtsopvatting door in de punten 577 en 578 van het bestreden arrest te oordelen dat de betrokken pre-installatievoorwaarden misbruik inhielden, aangezien door die voorwaarden diensten uitgesloten konden worden waarmee technisch gezien de vraag van de consument op het vlak van meerdere variabelen, zoals de bescherming van de persoonlijke levenssfeer, de specifieke taalkundige kenmerken of de technische kwaliteit te beantwoorden zou zijn.
247 Het Gerecht heeft evenmin onderzocht of de apps van even efficiënte concurrenten naast de Google Search-app vooraf hadden kunnen worden geïnstalleerd. Het heeft een alternatieve test gehanteerd, in tegenstelling tot de test die het op de portfoliogebaseerde RSA’s heeft toegepast. Het heeft zijn motivering uitgewerkt door te verwijzen naar de huidige concurrenten, zonder aan te tonen dat deze even efficiënt waren.
248 Gigaset voegt daaraan toe dat het Gerecht ten onrechte heeft aanvaard dat het voor de Commissie volstond om aan te tonen dat de pre-installatievoorwaarden in de MADA’s diensten konden uitsluiten waarmee technisch gezien aan de behoeften van de consument kon worden voldaan, ongeacht de efficiëntie en aantrekkelijkheid ervan. Op die manier bekrachtigt het Gerecht een benadering die in strijd is met de rechtspraak van het Hof.
249 Het Gerecht heeft zich ten onrechte gebaseerd op het gedrag van gebruikers om te concluderen dat deze voorwaarden daadwerkelijk uitsluitingseffecten teweegbrachten. De werkelijke keuze van de gebruiker voor het product van een onderneming met een machtspositie kan op zichzelf immers niet volstaan om misbruik aan te nemen, aangezien deze keuze louter de werkelijke voorkeur van de gebruiker kan weerspiegelen, die geen verband houdt met de vermeende onrechtmatige uitsluitingseffecten van de gedraging van die onderneming. Deze benadering is dus in strijd met het beginsel van het vermoeden van onschuld en het rechtszekerheidsbeginsel.
250 HMD stelt dat het feit dat het AEC-criterium niet is toegepast, hetgeen blijkt uit het bestreden arrest, tot rechtsonzekerheid leidt. Dit criterium heeft overigens een algemene strekking in het kader van de toepassing van artikel 102 VWEU, zoals blijkt uit de rechtspraak.
251 De Commissie, het BEUC, FairSearch en Seznam zijn van mening dat deze grief ongegrond is.
3) Derde grief
252 Volgens Google en Alphabet heeft het Gerecht, in strijd met de rechtspraak, nagelaten te onderzoeken of de resterende mogelijkheden voor concurrenten voldoende waren om hen in staat te stellen op betrouwbare wijze te concurreren. Aldus heeft het Gerecht, in strijd met het relevante juridische criterium, de begrippen „aanzienlijk concurrentievoordeel” en „uitsluiting” door elkaar gehaald. In dit verband is het niet voldoende om aan te tonen dat een bepaalde gedraging de mededinging op de betrokken markt bemoeilijkt.
253 De Commissie en het BEUC betogen dat deze grief ongegrond is. Volgens FairSearch is deze grief niet-ontvankelijk.
b) Tweede onderdeel
254 Met het tweede onderdeel van het tweede middel, dat uit twee grieven bestaat, betogen Google en Alphabet dat het Gerecht ten onrechte heeft nagelaten te onderzoeken of de koppeling van de verkoop van de Chrome-browser aan de Play Store en de Google Search-app ertoe kon leiden dat even efficiënte concurrerende browsers werden uitgesloten.
255 De Commissie betoogt daarentegen dat het Gerecht geen blijk heeft gegeven van een onjuiste rechtsopvatting door te oordelen dat zij terecht had vastgesteld dat de koppelverkoop van de Chrome-browser met de Play Store en de Google Search-app de mededinging kon beperken.
1) Eerste grief
256 Volgens Google en Alphabet heeft het Gerecht blijk gegeven van een onjuiste rechtsopvatting door de rechtmatigheid van de koppelverkoop van de Chrome-browser te toetsen aan de hand van een andere geografische markt dan die welke in het litigieuze besluit is vastgesteld. Terwijl de Commissie in dat besluit voor die gedraging was uitgegaan van een wereldwijde geografische markt (waaronder China), heeft het Gerecht zich enkel op de EER gericht en zelfs de relevantie van een wereldmarkt ter discussie gesteld. Met name heeft het Gerecht niet uiteengezet waarom de in China verkochte apparaten niet in aanmerking waren genomen.
257 Volgens de Commissie, het BEUC en FairSearch is deze grief niet-ontvankelijk en hoe dan ook ongegrond.
2) Tweede grief
258 Het Gerecht heeft tevens ten onrechte de bevindingen inzake de koppelverkoop van de Google Search-app naar analogie toegepast op de koppelverkoop van de Chrome-browser, waarbij het is voorbijgegaan aan de aanzienlijke verschillen tussen deze twee gevallen van koppelverkoop. Ten eerste was de Chrome-browser minder zichtbaar of minder toegankelijk dan de Google Search-app. Ten tweede heeft het Gerecht het vermogen van concurrenten om een pre-installatie naast de Chrome-browser te verkrijgen, niet correct beoordeeld. Dienaangaande zijn de overwegingen met betrekking tot de RSA’s niet relevant. Ten derde heeft het Gerecht zonder enige rechtvaardiging geoordeeld dat het aantal downloads van concurrerende browsers ontoereikend was. Ten vierde heeft het Gerecht de concurrentievoorwaarden op de relevante markten onjuist beoordeeld. Ten vijfde heeft het Gerecht geen rekening gehouden met de bewijzen die in het litigieuze besluit waren vermeld.
259 Deze tweede grief is volgens de Commissie, het BEUC en FairSearch niet-ontvankelijk, aangezien daarmee in de kern wordt opgekomen tegen feitelijke vaststellingen van het Gerecht. Deze grief is hoe dan ook ongegrond.
2. Beoordeling door het Hof
260 Met hun tweede middel betogen Google en Alphabet in essentie dat het Gerecht blijk heeft gegeven van een onjuiste rechtsopvatting door te oordelen dat de Commissie niet hoefde aan te tonen dat de pre-installatievoorwaarden in de MADA’s even efficiënte concurrenten konden uitsluiten, ondanks het feit dat de Commissie dat wel had aangetoond met betrekking tot de portfoliogebaseerde RSA’s.
a) Algemene overwegingen
261 Vooraf dient nader te worden ingegaan op de beoordeling van de vraag of een gedraging uitsluitingseffecten kan hebben, teneinde dan vast te stellen of die gedraging kan worden gekwalificeerd als misbruik van machtspositie in de zin van artikel 102 VWEU.
262 Volgens vaste rechtspraak heeft artikel 102 VWEU specifiek tot doel om te voorkomen dat de gedragingen van een onderneming met een machtspositie het voor de consument nadelige gevolg hebben dat de instandhouding of de ontwikkeling van de op deze markt aanwezige mededinging wordt verhinderd door het gebruik van andere middelen dan die welke bij normale mededinging gebruikelijk zijn (arrest van 12 mei 2022, Servizio Elettrico Nazionale e.a., C‑377/20, EU:C:2022:379, punt 44 en aldaar aangehaalde rechtspraak).
263 Van een dergelijke gedraging is sprake wanneer deze op een markt waar de mededinging juist door de aanwezigheid van een of meer ondernemingen met een machtspositie reeds is verzwakt de instandhouding of de ontwikkeling van de nog op deze markt aanwezige mededinging verhindert door het gebruik van andere middelen dan die welke bij een op verdienste gebaseerde mededinging tussen ondernemingen gebruikelijk zijn [zie in die zin arresten van 21 december 2023, European Superleague Company, C‑333/21, EU:C:2023:1011, punt 125 en aldaar aangehaalde rechtspraak, en 10 september 2024, Google en Alphabet/Commissie (Google Shopping), C‑48/22 P, EU:C:2024:726, punt 88].
264 Om aan te tonen dat een uitsluitingspraktijk misbruik oplevert, moet een mededingingsautoriteit dan ook ten eerste bewijzen dat deze praktijk berustte op het gebruik van andere middelen dan die welke onder mededinging op basis van verdienste vallen. Ten tweede moet die autoriteit bewijzen dat die praktijk, toen zij werd verricht, een dergelijk uitsluitingseffect kon hebben, in die zin dat zij het voor concurrenten moeilijker kon maken om tot de betrokken markt toe te treden of om zich daarop te handhaven, en aldus de structuur van de markt kon beïnvloeden. Deze twee voorwaarden zijn cumulatief (zie in die zin arrest van 12 mei 2022, Servizio Elettrico Nazionale e.a., C‑377/20, EU:C:2022:379, punten 61 en 103 en aldaar aangehaalde rechtspraak).
265 Wat in de eerste plaats de voorwaarde betreft dat de betrokken gedraging moet afwijken van een mededinging op basis van verdienste, heeft het Hof er reeds op gewezen dat het begrip „mededinging op basis van verdienste” in beginsel verwijst naar een mededingingssituatie die de consument ten goede komt via lagere prijzen, betere kwaliteit en een ruimere keuze van nieuwe of efficiëntere goederen en diensten. Met name gedragingen die tot gevolg hebben dat de consument een ruimere keuze krijgt doordat er nieuwe producten op de markt komen of doordat de kwantiteit of de kwaliteit van de reeds aangeboden producten toeneemt, moeten worden beschouwd als gebruikelijk voor de mededinging op basis van verdienste (zie in die zin arrest van 12 mei 2022, Servizio Elettrico Nazionale e.a., C‑377/20, EU:C:2022:379, punt 85).
266 In die zin verliest een onderneming met een machtspositie noch het recht om haar eigen commerciële belangen tegen aanvallen te verdedigen, noch de mogelijkheid om in de mate van het redelijke te handelen zoals zij het ter verdediging van die commerciële belangen wenselijk acht [zie in die zin arrest van 30 januari 2020, Generics (UK) e.a., C‑307/18, EU:C:2020:52, punten 148 en 149 en aldaar aangehaalde rechtspraak].
267 Artikel 102 VWEU heeft dus niet tot doel te beletten dat ondernemingen op basis van hun eigen verdiensten een machtspositie op een of meer markten innemen, noch om ervoor te zorgen dat minder efficiënte concurrerende ondernemingen dan ondernemingen met een dergelijke positie op de markt aanwezig blijven. Integendeel, een op verdienste gebaseerde mededinging kan er per definitie toe leiden dat minder efficiënte concurrerende ondernemingen, die dus op het punt van de prijs, de keuze, de kwaliteit of de innovatie voor de consument minder interessant zijn, van de markt verdwijnen of daar een marginale plaats op krijgen [arrest van 10 september 2024, Google en Alphabet/Commissie (Google Shopping), C‑48/22 P, EU:C:2024:726, punt 164 en aldaar aangehaalde rechtspraak].
268 Wanneer een mededingingsautoriteit wil aantonen dat een gedraging afwijkt van mededinging op basis van verdienste, kan zij analyseren of een hypothetische concurrent die even efficiënt is maar geen machtspositie heeft, in staat is om die gedraging te reproduceren (zie in die zin arrest van 12 mei 2022, Servizio Elettrico Nazionale e.a., C‑377/20, EU:C:2022:379, punt 82).
269 Zoals de advocaat-generaal in de punten 106 en 127 van haar conclusie in wezen heeft opgemerkt, behoren bepaalde gedragingen in beginsel tot middelen die afwijken van op verdienste gebaseerde mededinging, zonder dat een dergelijke analyse hoeft te worden verricht. Dit is met name zo bij koppelverkoop waarbij een bepaald product (het „bindende product”) uitsluitend samen met een ander product (het „gekoppelde product”) wordt aangeboden. Een dergelijke analyse is immers niet nodig om te bepalen of de klant de keuze heeft om het bindende product zonder het gekoppelde product te verkrijgen. Een onderneming met een machtspositie op een of meerdere productmarkten („markten voor het bindende product”) kan door koppelverkooppraktijken consumenten schade berokkenen, aangezien zij de markt voor de andere producten die van de koppelverkoop deel uitmaken („markt voor het gekoppelde product”) en indirect ook de bindende markt afschermt.
270 Aangaande in de tweede plaats de voorwaarde inzake de mogelijkheid om uitsluitingseffecten teweeg te brengen, moet de mededingingsautoriteit blijkens de in punt 187 van het onderhavige arrest aangehaalde rechtspraak aantonen dat de betrokken gedraging daadwerkelijk of potentieel tot gevolg heeft dat de mededinging wordt beperkt doordat even efficiënte concurrerende ondernemingen van de betrokken markt of markten worden uitgesloten, of doordat hun ontwikkeling op die markten wordt belemmerd, met dien verstande dat het daarbij zowel kan gaan om de markten waarop de machtspositie wordt ingenomen als om verwante of naburige markten waarop die gedraging haar daadwerkelijke of potentiële gevolgen moet teweegbrengen.
271 Naast gedragingen die daadwerkelijk of potentieel tot gevolg hebben dat de op verdienste gebaseerde mededinging wordt beperkt door even efficiënte concurrerende ondernemingen van de betrokken markt of markten uit te sluiten, kunnen als „misbruik van een machtspositie” ook gedragingen worden aangemerkt waarvan is vastgesteld dat zij daadwerkelijk of potentieel tot gevolg hebben of zelfs ertoe strekken dat potentieel concurrerende ondernemingen in een eerder stadium, door het opwerpen van toetredingsdrempels dan wel het gebruik van andere afschermingsmaatregelen of andere dan de gebruikelijke middelen bij een op verdienste gebaseerde mededinging, wordt belet om die markt of markten zelfs maar te betreden en, aldus, dat de ontwikkeling van de mededinging op die markten wordt belemmerd ten nadele van de consument, doordat de productie, de ontwikkeling van alternatieve producten of diensten of de innovatie op die markten wordt beperkt (arrest van 21 december 2023, European Superleague Company, C‑333/21, EU:C:2023:1011, punt 131 en aldaar aangehaalde rechtspraak).
272 Wat de vraag betreft of artikel 102 VWEU voor de Commissie een stelselmatige verplichting inhoudt om de efficiëntie van de hypothetische of reële concurrenten van de onderneming met een machtspositie te onderzoeken, heeft het Hof reeds geoordeeld dat artikel 102 VWEU niet tot doel heeft om ervoor te zorgen dat minder efficiënte concurrenten dan de onderneming met een machtspositie op de markt aanwezig blijven. Hieruit volgt evenwel niet dat voor de vaststelling van een inbreuk in de zin van die bepaling moet worden aangetoond dat het betrokken gedrag een even efficiënte concurrent kan uitsluiten [zie in die zin arrest van 10 september 2024, Google en Alphabet/Commissie (Google Shopping), C‑48/22 P, EU:C:2024:726, punten 263 en 264].
273 Het klopt dat het Hof reeds heeft geoordeeld dat deze analyse relevant kan zijn voor zowel prijsgerelateerde als niet-prijsgerelateerde praktijken, afhankelijk van de omstandigheden. Zoals de advocaat-generaal in de punten 131 en 132 van haar conclusie heeft opgemerkt, en volgens de in punt 271 van het onderhavige arrest in herinnering gebrachte rechtspraak, zijn er gevallen waarin het niet mogelijk of nuttig is om de analyse van de uitsluitingseffecten van een bepaalde gedraging te baseren op de vraag of een even efficiënte concurrent die gedraging zou kunnen reproduceren. Dit is met name het geval wanneer de marktstructuur met bijvoorbeeld een ecosysteem dat wordt gekenmerkt door aanzienlijke hinderpalen en netwerkeffecten alsook de betrokken gedraging het in de praktijk onmogelijk maakt dat een even efficiënte concurrent tot de markt toetreedt, zich daarop handhaaft of zich zelfs maar aandient.
274 Overigens is het aan de mededingingsautoriteit om op basis van nauwkeurige en concrete analyse- en bewijselementen aan te tonen dat de betrokken gedraging uitsluitingseffecten kan hebben. Zoals blijkt uit de in punt 189 van het onderhavige arrest in herinnering gebrachte rechtspraak, moeten bij het aantonen daarvan, hetgeen afhankelijk van het soort gedragingen dat in een bepaalde zaak aan de orde is mogelijk het gebruik van verschillende analyseschema’s vereist, echter in elk geval alle relevante feitelijke omstandigheden worden beoordeeld, ongeacht of die omstandigheden betrekking hebben op die gedraging zelf, op de betrokken markt of markten dan wel op de werking van de mededinging daarop.
275 In casu heeft het Gerecht, in het kader van zijn antwoord op het tweede middel in eerste aanleg, in de punten 276 tot en met 299 van het bestreden arrest de rechtspraak aangehaald die het voornemens was toe te passen. In die context heeft het Gerecht in punt 291 van dat arrest vastgesteld dat de Commissie de stappen had gevolgd die het Gerecht in zijn arrest van 17 september 2007, Microsoft/Commissie (T‑201/04, EU:T:2007:289), had uiteengezet om aan te tonen dat een gedraging misbruik opleverde, en dat zij zich niet ertoe had beperkt vast te stellen dat de in de MADA’s opgenomen pre-installatievoorwaarden koppelverkopen vormden die de mededinging konden beperken, maar dat zij overeenkomstig die rechtspraak in het litigieuze besluit de verschillende concrete elementen had gepreciseerd op grond waarvan volgens haar kon worden vastgesteld dat de aangevoerde uitsluitingseffecten bestonden.
276 In dit verband heeft het Gerecht in punt 294 van het bestreden arrest opgemerkt dat de Commissie tot de slotsom was gekomen dat de betrokken gedragingen het voor concurrerende zoekdiensten moeilijker hebben gemaakt om zoekopdrachten alsook de informatie en de inkomsten te krijgen die zij nodig hadden om hun diensten te verbeteren, dat die gedragingen de hinderpalen voor markttoegang hebben vergroot door Google te beschermen tegen de concurrentie van andere zoekdiensten, en dat zij de innovatieprikkels hebben verminderd voor concurrenten die een zoekdienst in een specifieke taal of voor een specifieke doelgroep aanboden.
277 Zoals de advocaat-generaal in de punten 112 tot en met 124 van haar conclusie heeft opgemerkt, heeft het Gerecht het argument van Google en Alphabet afgewezen dat de Commissie niet had aangetoond dat de pre-installatievoorwaarden in de MADA’s de mededinging beperkten. Zo heeft het Gerecht dergelijke argumenten afgewezen met betrekking tot het bestaan van een status-quo-bias door pre-installaties (punten 320‑418 van het bestreden arrest), de mogelijkheid voor OEM’s om vooraf concurrerende algemene zoekdiensten te installeren en als standaard in te stellen (punten 419‑538 van dat arrest), andere middelen van concurrenten om gebruikers te bereiken (punten 539‑567 van dat arrest), het causale verband tussen de gebruiksaandelen van Google en pre-installatie (punten 568‑584 van dat arrest) en ten slotte de inaanmerkingneming van de economische en juridische context (punten 585‑596 van het bestreden arrest).
278 In de motivering van het bestreden arrest is het Gerecht echter niet afgeweken van de in de punten 261 tot en met 274 van het onderhavige arrest in herinnering gebrachte rechtspraak. In het bijzonder hoefde het Gerecht, anders dan Google en Alphabet stellen, niet na te gaan of de Commissie de uitsluitingseffecten van de pre-installatievoorwaarden in de MADA’s daadwerkelijk had aangetoond door te verwijzen naar hypothetische, even efficiënte concurrenten. Zoals het Gerecht in de punten 115, 116 en 294 van het bestreden arrest heeft uiteengezet, behoren de relevante markten in de onderhavige zaak immers tot de digitale economie, waar variabelen zoals innovatie, toegang tot gegevens, meerzijdigheid, gebruikersgedrag en netwerkeffecten een belangrijke rol spelen, aangezien deze aldus gestructureerde markten worden gekenmerkt door hoge toegangsdrempels en complexe interacties die deze markten wederzijds beïnvloeden en voor elk daarvan bepalend zijn. Juist in dergelijke gevallen is het, overeenkomstig de in punt 271 van het onderhavige arrest aangehaalde rechtspraak, niet mogelijk of nuttig om de analyse van de uitsluitingseffecten van een bepaalde gedraging te baseren op de vraag of een even efficiënte concurrent die gedraging zou kunnen reproduceren. Immers kan een gedraging die niet onder mededinging op basis van verdienste valt, het in dergelijke omstandigheden in de praktijk onmogelijk maken dat een even efficiënte concurrent tot de markt toetreedt, zich daarop handhaaft of zich zelfs maar aandient. Dit is des te meer gerechtvaardigd wanneer de betrokken gedraging zich niet leent voor een kwantitatieve analyse op basis van de prijzen.
279 Het tweede middel moet in het licht van deze algemene overwegingen en de daaruit voortvloeiende tussentijdse conclusies worden beoordeeld.
b) Eerste onderdeel
280 Het eerste onderdeel van het tweede middel is eraan ontleend dat het Gerecht niet heeft onderzocht of de koppeling van de verkoop van de Google Search-app aan die van de Play Store ertoe kon leiden dat algemene zoekdiensten van even efficiënte concurrenten werden uitgesloten.
281 Dit onderdeel bestaat uit drie grieven, waarmee wordt aangevoerd dat de Commissie, ten eerste, de invloed van de litigieuze gedraging had moeten onderzoeken in het licht van de marktdekking, de duur en de werking ervan, ten tweede, die analyse had moeten uitvoeren door te verwijzen naar hypothetische, even efficiënte concurrenten en, ten derde, had moeten bepalen of die gedraging dergelijke concurrenten de mogelijkheid ontneemt om daadwerkelijk met Google te concurreren op de markt voor algemene zoekdiensten.
282 In dit verband dient te worden vastgesteld dat Google en Alphabet uitgaan van de premisse dat het Gerecht dezelfde toets had moeten toepassen voor de beoordeling van de gevolgen van de in de MADA’s opgenomen voorwaarden en voor de beoordeling van de gevolgen van de portfoliogebaseerde RSA’s. Google en Alphabet verwijzen immers in het kader van hun drie grieven impliciet naar de beoordeling die het Gerecht heeft verricht bij het onderzoek van het derde middel in eerste aanleg, waarmee zij betwistten dat de portfoliogebaseerde RSA’s misbruik vormen. Meer bepaald herhalen zij de verschillende grieven die zij in essentie hebben aangevoerd in het kader van het derde onderdeel van dit derde middel in eerste aanleg en die zijn samengevat in punt 664 van het bestreden arrest.
283 Bij het onderzoek van deze grieven heeft het Gerecht het litigieuze besluit beoordeeld in het licht van de specifieke rechtspraak die is samengevat in de punten 637 tot en met 647 van het bestreden arrest en die betrekking heeft op de mogelijkheid dat exclusiviteitsbetalingen, zoals portfoliogebaseerde RSA’s, minstens even efficiënte concurrenten van de markt uitsluiten, waarbij die uitsluitingsmogelijkheid wordt beoordeeld aan de hand van het AEC-criterium.
284 Uit punt 272 van het onderhavige arrest blijkt dat het AEC-criterium, of meer in het algemeen de mogelijkheid om even efficiënte concurrenten van de markt uit te sluiten, niet het enige criterium is aan de hand waarvan kan worden vastgesteld dat een gedraging in strijd is met artikel 102 VWEU. Het Gerecht kan dus niet worden verweten dat het niet is overgegaan tot nietigverklaring van het litigieuze besluit op grond dat de Commissie dit criterium niet heeft toegepast bij de beoordeling van de gevolgen van de in de MADA’s opgenomen pre-installatievoorwaarden.
285 Derhalve moet worden vastgesteld dat alle grieven van het eerste onderdeel van het tweede middel gebaseerd zijn op een onjuiste premisse, zodat zij niet ter zake dienend zijn.
c) Tweede onderdeel
286 Met het tweede onderdeel van het tweede middel betogen Google en Alphabet dat het Gerecht ten onrechte heeft nagelaten te onderzoeken of de koppeling van de verkoop van de Chrome-browser aan de Play Store en de Google Search-app ertoe kon leiden dat even efficiënte concurrerende browsers werden uitgesloten.
287 Om dezelfde redenen als die welke in de punten 282 tot en met 285 van het onderhavige arrest zijn uiteengezet, moeten alle grieven van dit tweede onderdeel als niet ter zake dienend worden afgewezen voor zover zij berusten op de onjuiste premisse dat het Gerecht de marktmogelijkheden van de pre-installatievoorwaarden in de MADA’s had moeten beoordelen door gebruik te maken van een verwijzing naar hypothetisch even efficiënte concurrenten.
288 Deze grieven zijn hoe dan ook niet-ontvankelijk.
289 Met betrekking tot de eerste grief voeren Google en Alphabet aan dat het Gerecht, net als de Commissie, slechts één subsegment van de relevante geografische markt in aanmerking heeft genomen bij de beoordeling van de vraag of de betrokken koppelverkoop de mededinging op die markt kon beperken. Voor zover rekwirantes deze grief niet voor het Gerecht hebben aangevoerd terwijl zij daartoe in staat waren, moet deze als nieuw worden aangemerkt en is deze bijgevolg overeenkomstig de in punt 178 van het onderhavige arrest aangehaalde rechtspraak niet-ontvankelijk in hogere voorziening.
290 Wat de tweede grief betreft, betogen Google en Alphabet dat het Gerecht ten onrechte de bevindingen inzake de koppelverkoop van de Google Search-app „naar analogie” heeft toegepast op de koppelverkoop van de Chrome-browser ondanks de aanzienlijke verschillen tussen die koppelverkopen. Meer in het bijzonder betwisten rekwirantes vijf feitelijke vaststellingen van het Gerecht betreffende ten eerste de intensiteit van de status-quo-bias waarvan de Chrome-browser zou hebben geprofiteerd in vergelijking met de Google Search-app, ten tweede, problemen in verband met opslagruimte, ten derde, het relatieve belang van downloads van concurrerende browsers, ten vierde, de beoordeling van de mate van concurrentie op de markt voor browsers ten opzichte van die voor zoekmachines, en ten vijfde, de gevolgen van het aantal downloads van concurrerende apps naast die van Google.
291 Zoals in punt 216 van het onderhavige arrest in herinnering is gebracht, is de hogere voorziening beperkt tot rechtsvragen. Het Gerecht is bij uitsluiting bevoegd om de relevante feiten vast te stellen en te beoordelen, alsmede om de bewijzen te beoordelen. De beoordeling van deze feiten en bewijselementen levert dus, behoudens het geval van een onjuiste opvatting daarvan, geen rechtsvraag op die als zodanig in hogere voorziening vatbaar is voor toetsing door het Hof.
292 Aangezien Google en Alphabet geen onjuiste opvatting aanvoeren van de bewijselementen die de door hen betwiste feitelijke beoordelingen staven, moet deze grief dan ook niet ontvankelijk worden verklaard, en bijgevolg ook het tweede onderdeel van het tweede middel in zijn geheel.
293 Gelet op een en ander moet het tweede middel in zijn geheel worden afgewezen.
C. Derde middel
1. Argumenten van partijen
294 Met hun derde middel verwijten Google en Alphabet het Gerecht blijk te hebben gegeven van een onjuiste rechtsopvatting doordat het zijn eigen beoordeling inzake de vaststelling van misbruik met betrekking tot de AFV’s in de plaats heeft gesteld van die van de Commissie in het litigieuze besluit, en doordat het de gestelde uitsluitingseffecten heeft toegeschreven aan een gedraging waarvan de Commissie niet heeft vastgesteld dat het om misbruik ging.
a) Eerste onderdeel
295 Volgens Google en Alphabet heeft de Commissie in artikel 1, lid 1, onder c), van het litigieuze besluit vastgesteld dat zij artikel 102 VWEU hadden geschonden door de verlening van licenties voor de Play Store en Google Search afhankelijk te stellen van de AFV’s.
296 Ten eerste heeft het Gerecht in punt 828 van het bestreden arrest weliswaar erkend dat in het litigieuze besluit alleen die bepaling als misbruik werd aangemerkt waarbij de verlening van licenties voor de Play Store en de Google Search-app ervan afhankelijk werd gesteld dat OEM’s aanvaardden om geen apparaten met niet-compatibele Android-forks te verkopen, maar het heeft vervolgens zijn beoordeling gebaseerd op een veel ruimere praktijk, namelijk „Googles praktijk die beoogt te verhinderen dat apparaten met niet-compatibele Android-forks worden ontwikkeld en verkocht”.
297 Door aldus het litigieuze besluit te „herschrijven” heeft het Gerecht de in dat besluit opgenomen vaststelling van misbruik ten onrechte bevestigd door te verwijzen naar een gedraging die verder ging dan de verplichting waarvan de Commissie had vastgesteld dat er sprake was van misbruik.
298 Het zou voor het Gerecht ongepast zijn geweest om het beroep van Google en Alphabet te verwerpen wegens Googles commerciële beleid om licenties voor eigen API’s slechts te verlenen wanneer deze werden gebruikt op compatibele Google Android-apparaten, terwijl zowel de Commissie in het litigieuze besluit als het Gerecht in de punten 810 en 811 van het bestreden arrest had geoordeeld dat dit beleid gerechtvaardigd was. Aangezien het Gerecht van oordeel was dat Google compatibiliteit mocht verlangen van apparaten waarop haar eigen apps en diensten (met inbegrip van de eigen API’s van Google) waren geïnstalleerd, kon het de legitieme keuze van Google om geen licenties voor haar eigen API’s te verlenen aan niet-compatibele Android-forks, niet aanmerken als deel van de gelaakte gedraging.
299 Ten tweede verwijten Google en Alphabet het Gerecht te hebben geoordeeld dat de Commissie niet verplicht was aan te wijzen welke specifieke bepalingen in de referentienormen inzake basiscompatibiliteit voor Android waaraan de ondertekenaars van de AFA’s moeten voldoen, mededingingsbeperkend waren.
300 Het Gerecht is in dit verband voorbijgegaan aan de door de Commissie begane fout door in punt 864 van het bestreden arrest te verklaren dat de in het litigieuze besluit aan Google gemaakte verwijten niet de inhoud van de door haar vastgestelde compatibiliteitsverplichtingen betroffen, maar de praktijk waarmee zij wilde verhinderen dat niet-compatibele Android-forks afzetmarkten konden vinden. Deze verklaring biedt geen afdoende antwoord, aangezien artikel 1, lid 1, onder c), van het litigieuze besluit juist betrekking heeft op de AFV’s.
301 Ter ondersteuning van het betoog van Google en Alphabet benadrukken de ADA en HMD dat het Gerecht, door tot een ruimere vaststelling van misbruik te komen dan de Commissie in het litigieuze besluit, de grenzen van zijn rechterlijke toetsing heeft overschreden door zijn eigen beoordeling in de plaats te stellen van die van de Commissie.
302 De ADA verwijst in dit verband naar drie in het litigieuze besluit vastgestelde fundamentele aspecten van het misbruik. Ten eerste berust de juridische en feitelijke analyse in dat besluit volledig op artikel 102, onder d), VWEU en op het arrest van het Gerecht van 17 september 2007, Microsoft/Commissie (T‑201/04, EU:T:2007:289). Ten tweede heeft de Commissie in dat besluit erkend dat Google de AFV’s rechtmatig kon opleggen voor apparaten met een GMS-pakket. Ten derde heeft de Commissie daarin ook erkend dat Google niet verplicht was om haar eigen apps en diensten ter beschikking te stellen aan ontwikkelaars van niet-compatibele Android-forks.
303 Volgens de rechtspraak van het Hof, zoals deze blijkt uit de arresten van 6 april 1995, RTE en ITP/Commissie (C‑241/91 P en C‑242/91 P, EU:C:1995:98, punten 49 en 50), en 26 november 1998, Bronner (C‑7/97, EU:C:1998:569, punt 39), kan een weigering om een licentie te verlenen voor intellectuele-eigendomsrechten slechts in strijd zijn met artikel 102 VWEU wanneer sprake is van bepaalde uitzonderlijke omstandigheden, hetgeen in casu niet is vastgesteld. Het Gerecht heeft dan ook blijk gegeven van een onjuiste rechtsopvatting door in punt 864 van het bestreden arrest te oordelen dat Googles beslissing om niet-compatibele forks geen licenties voor haar eigen API’s te verlenen, deel uitmaakte van een praktijk waarmee zij wilde verhinderen dat die forks afzetmarkten konden vinden.
304 Daarnaast heeft het Gerecht nog twee andere fouten gemaakt door in punt 854 van het bestreden arrest te oordelen dat een exclusief recht op een intellectuele-eigendomsrecht niet mag worden uitgeoefend wanneer deze uitoefening er juist toe strekt de machtspositie van de houder ervan te versterken en van die positie misbruik te maken. Ten eerste heeft het Gerecht aldus nagelaten te erkennen dat de ontwikkeling van intellectuele-eigendomsrechten, met name op de technologiemarkten, een afspiegeling vormt van innovatie en investeringen en derhalve mededinging op basis van verdienste inhoudt. Ten tweede heeft het Gerecht niet naar behoren rekening gehouden met de relevante juridische context, die erin bestond dat de prikkels om te investeren in onderzoek en ontwikkeling op het gebied van intellectuele-eigendomsrechten slechts in uitzonderlijke omstandigheden door een administratieve of rechterlijke tussenkomst mogen worden afgezwakt.
305 De Commissie is van mening dat het onderhavige middel niet ter zake dienend en hoe dan ook ongegrond is.
306 Dit middel is niet ter zake dienend omdat het is gebaseerd op de onjuiste veronderstelling dat het Gerecht de in het litigieuze besluit gemaakte kwalificatie van Googles misbruik opleverende gedraging heeft „herschreven”. Dit „herschrijven” vormt echter de grondslag voor de stelling van Google en Alphabet die het tweede onderdeel van het derde middel vormt, volgens welke het Gerecht blijk heeft gegeven van een onjuiste rechtsopvatting bij zijn beoordeling van het causale verband tussen de „herschreven” gedraging en de mogelijk om met die gedraging om de mededinging te beperken.
307 Volgens de Commissie blijkt evenwel om te beginnen uit punt 855 van het bestreden arrest dat de keuze van Google om ontwikkelaars van niet-compatibele Android-forks geen licenties voor haar eigen API’s te verlenen, bij de beoordeling of de AFV’s de mededinging konden beperken slechts als contextueel element in aanmerking is genomen. Verder blijkt zowel uit het litigieuze besluit als uit het bestreden arrest dat dezelfde gedraging, namelijk „het feit dat de verlening van een licentie voor de Play Store en de Google Search-app afhankelijk werd gesteld van het sluiten van een AFA”, misbruik oplevert.
308 De stelling van Google en Alphabet dat het Gerecht een ruimere praktijk als misbruik heeft aangemerkt dan die welke in het litigieuze besluit in aanmerking is genomen berust op twee afzonderlijke passages van het bestreden arrest, te weten op de laatste zin van punt 828 en op punt 864 van dat arrest. Zij gaan aldus niet alleen voorbij aan het einde van dat punt 828 van het bestreden arrest, maar ook aan de andere overwegingen in dat arrest, in het bijzonder de punten 232, 247, 805, 809, 811 en 1083 ervan. Een globale lezing van het bestreden arrest zou daarentegen bevestigen dat zowel het litigieuze besluit als dat arrest concluderen dat dezelfde gedraging misbruik vormt.
309 Ter ondersteuning van het betoog van de Commissie voegt FairSearch, onder verwijzing naar het arrest van 27 januari 2000, DIR International Film e.a./Commissie (C‑164/98 P, EU:C:2000:48, punt 42), hieraan toe dat het Gerecht hoe dan ook bevoegd is om een besluit van de Commissie uit te leggen zolang die uitlegging niet indruist tegen de logica van dat besluit. Google en Alphabet leveren evenwel geen enkel bewijs dat het Gerecht zijn eigen motivering in de plaats heeft gesteld van die van de Commissie.
310 Seznam wijst er tevens op dat de verklaring in punt 828 van het bestreden arrest geen „vaststelling” van het Gerecht vormt maar een verwijzing is naar hetgeen de Commissie reeds in het litigieuze besluit had vastgesteld, namelijk dat de in de AFV’s opgenomen verplichting die de ontwikkeling en verkoop van apparaten met niet-compatibele Android-forks verhindert, misbruik vormde. De verwijzing van het Gerecht naar de vaststelling van de Commissie is dus niet ruimer dan die vaststelling zelf.
b) Tweede onderdeel
311 Google en Alphabet verwijten het Gerecht ten eerste dat het blijk heeft gegeven van een onjuiste rechtsopvatting door in punt 893 van het bestreden arrest te oordelen dat een contrafeitelijke analyse overbodig was.
312 Volgens hen kan zonder een dergelijke analyse niet worden geconcludeerd dat de vermeende potentiële gevolgen voor de niet-compatibele forks konden worden toegeschreven aan de betrokken gedraging, namelijk het feit dat een licentie voor de Play Store en de Google Search-app alleen werd verleend na de ondertekening van een AFA door een OEM.
313 De relevante vraag is wat de situatie van de niet-compatibele forks zou zijn geweest indien Google de verlening van een licentie voor de Play Store en de Google Search-app niet afhankelijk had gesteld van de ondertekening van een AFA door een OEM. Uit de beoordeling van het Gerecht in punt 856 van het bestreden arrest blijkt dat Google in dat geval de licenties voor haar eigen API’s nog steeds uitsluitend zou hebben verleend aan compatibele Google Android-apparaten waarop de apps van Google vooraf waren geïnstalleerd, hetgeen Google rechtmatig had kunnen doen. Zoals het Gerecht in de punten 855 en 856 van het bestreden arrest heeft bevestigd, vormde het beleid van Google inzake de ontwikkeling en verkoop van haar eigen API’s in die omstandigheden nog steeds een prikkel voor OEM’s om uitsluitend compatibele Google Android-apparaten op de markt te brengen, aangezien zij van mening waren dat die API’s van Google van „strategisch belang” zijn. Hieruit volgt dat de ontwikkeling van niet-compatibele forks in een contrafeitelijk scenario op dezelfde belemmering zou zijn gebotst als die welke daadwerkelijk is vastgesteld, namelijk de terughoudendheid van OEM’s om niet-compatibele forks op de markt te brengen.
314 Ten tweede heeft het Gerecht niet onderzocht of het falen van Fire OS te wijten was aan de AFV’s, hoewel Google en Alphabet voor het Gerecht hadden uiteengezet dat niet-compatibele forks, zoals Fire OS, om andere redenen dan de ondertekening van AFA’s door OEM’s niet tot ontwikkeling hadden kunnen komen.
315 Het Gerecht heeft dus opnieuw nagelaten enige analyse van het causaal verband te verrichten door in punt 850 van het bestreden arrest uitdrukkelijk te verklaren dat het ervoor koos niet te onderzoeken of het commerciële falen van Fire OS was te verklaren op grond van „andere redenen” dan het door Google aan OEM’s opgelegde vereiste dat zij een AFA moesten ondertekenen om een licentie voor de Play Store of de Google Search-app te kunnen verkrijgen. Het Gerecht heeft aldus de fout gemaakt die door het Hof is afgekeurd in het arrest van 6 december 2012, AstraZeneca/Commissie (C‑457/10 P, EU:C:2012:770), en die erin bestaat dat een causaal verband wordt vermoed, hetgeen in strijd is met het beginsel dat „twijfel in het voordeel dient te spelen van de adressaat van [het besluit] waarbij een inbreuk is vastgesteld.”
316 Google en Alphabet betogen voorts dat in casu zelfs geen twijfel mogelijk was, aangezien het Gerecht heeft geoordeeld dat toegang tot de eigen API’s van Google commercieel belangrijk was en volstond om aan te nemen dat een niet-compatibele Android-variant geen tegenwicht had kunnen bieden aan de vermeende machtspositie van het Android-besturingssysteem. Zo heeft het Gerecht blijk gegeven van een onjuiste rechtsopvatting die soortgelijk is aan die welke ten grondslag lag aan de nietigverklaring van het besluit van de Commissie in de zaak die heeft geleid tot het arrest van het Gerecht van 15 juni 2022, Qualcomm/Commissie (Qualcomm – Exclusiviteitsbetalingen) (T‑235/18, EU:T:2022:358).
317 De ADA en HMD zijn tevens van mening dat het Gerecht blijk heeft gegeven van een onjuiste rechtsopvatting door te oordelen dat de Commissie niet verplicht was om een contrafeitelijke analyse te verrichten die haar in staat zou hebben gesteld de concurrentievoorwaarden te beoordelen alsof de litigieuze gedraging niet had bestaan.
318 De Commissie voert aan dat Google en Alphabet ten onrechte stellen dat het Gerecht een fout heeft begaan door de conclusie van het litigieuze besluit te bevestigen dat de AFV’s de mededinging konden beperken.
319 Volgens FairSearch is het tweede onderdeel van het derde middel niet-ontvankelijk, aangezien Google en Alphabet trachten de feitelijke vaststellingen van het Gerecht te betwisten die betrekking hebben op de redenen waarom de niet-compatibele forks zich niet hebben kunnen ontwikkelen.
2. Beoordeling door het Hof
a) Eerste onderdeel
320 Google en Alphabet betogen dat het Gerecht bij het onderzoek van hun vierde middel in eerste aanleg, dat betrekking had op de onjuiste beoordeling van het onrechtmatige karakter van de voorwaarde dat de AFV’s moesten worden nagekomen om een licentie voor de Play Store en de Google Search-app te verkrijgen, in punt 828 van het bestreden arrest heeft geoordeeld dat moest worden nagegaan of de Commissie erin was geslaagd om aan te tonen dat, zoals zij in het litigieuze besluit uiteenzet, Google een praktijk had toegepast die erop was gericht om niet-compatibele Android-forks uit te sluiten en of die praktijk kan worden aangemerkt als een mededingingsverstorende praktijk in de zin van artikel 102 VWEU.
321 Zodoende heeft het Gerecht het litigieuze besluit „herschreven” door te verwijzen naar een gedraging die verder gaat dan die waarvan de Commissie in artikel 1, lid 1, onder c), van dat besluit had vastgesteld dat zij misbruik vormde. Het zou in dit verband ongepast zijn om Google een sanctie op te leggen wegens haar commerciële beleid om slechts licenties voor eigen API’s te verlenen wanneer deze werden gebruikt op compatibele Google Android-apparaten, terwijl zowel de Commissie in het litigieuze besluit als het Gerecht in de punten 810 en 811 van het bestreden arrest had geoordeeld dat dit beleid gerechtvaardigd was. Het Gerecht had dus niet mogen oordelen dat het feit dat Google geen licenties voor haar eigen API’s verleent aan niet-compatibele Android-forks deel uitmaakt van de gelaakte gedraging.
322 De premisse van deze redenering van Google en Alphabet is dus dat een van de door de Commissie in het litigieuze besluit vastgestelde misbruiken ingrijpend is geherformuleerd, hetgeen blijk geeft van een onjuiste rechtsopvatting.
323 In dit verband zij eraan herinnerd dat het Hof en het Gerecht in het kader van de in artikel 263 VWEU bedoelde rechtmatigheidstoetsing bevoegd zijn om te beslissen op beroepen wegens onbevoegdheid, schending van wezenlijke vormvoorschriften, schending van het Verdrag of van enige uitvoeringsregeling daarvan, en misbruik van bevoegdheid. Artikel 264 VWEU bepaalt dat de betwiste handeling nietig moet worden verklaard indien het beroep gegrond is. Het Hof en het Gerecht kunnen dus in geen geval hun eigen motivering in de plaats stellen van die van de instelling die de handeling heeft verricht (arresten van 27 januari 2000, DIR International Film e.a./Commissie, C‑164/98 P, EU:C:2000:48, punt 38, en 6 oktober 2021, World Duty Free Group en Spanje/Commissie, C‑51/19 P en C‑64/19 P, EU:C:2021:793, punt 70).
324 In het kader van een beroep tot nietigverklaring kan het Gerecht de motivering van de bestreden handeling wel anders uitleggen dan de betrokken instelling, en in bepaalde omstandigheden de formele motivering van die instelling zelfs verwerpen, maar niet wanneer dit door geen enkel materieel element wordt gerechtvaardigd (zie in die zin arresten van 27 januari 2000, DIR International Film e.a./Commissie, C‑164/98 P, EU:C:2000:48, punt 42, en 6 oktober 2021, World Duty Free Group en Spanje/Commissie, C‑51/19 P en C‑64/19 P, EU:C:2021:793, punt 71).
325 Hoewel de door het Gerecht in het bestreden arrest gehanteerde terminologie afwijkt van die van het litigieuze besluit, volgt daaruit dus niet noodzakelijkerwijs dat het Gerecht een materieel andere misbruik opleverende gedraging heeft vastgesteld dan de Commissie, of dat het zich heeft gebaseerd op een andere motivering dan die van de Commissie in het litigieuze besluit [zie in die zin arresten van 6 oktober 2021, World Duty Free Group en Spanje/Commissie, C‑51/19 P en C‑64/19 P, EU:C:2021:793, punt 73, en 10 september 2024, Google en Alphabet/Commissie (Google Shopping), C‑48/22 P, EU:C:2024:726, punt 104].
326 In casu moet ten eerste worden vastgesteld dat de door Google en Alphabet bekritiseerde zin in punt 828 van het bestreden arrest een concluderende zin is. Die zin kan dus niet los van de rest van dat punt worden gelezen.
327 Om te beginnen wordt in dit punt eerst het verwijt van de Commissie weergegeven dat Google de verlening van licenties voor de Play Store en Google Search afhankelijk heeft gesteld van een reeks verplichtingen die de vrijheid van OEM’s die deze licenties willen verkrijgen, specifiek beperken door hun te verbieden om tevens apparaten met niet-compatibele Android-forks te verkopen.
328 Vervolgens wordt daarin verduidelijkt dat „die beperking [voortvloeit] uit de AFA’s en de enige verplichting in die overeenkomsten [is] die in het [litigieuze] besluit als misbruik is aangemerkt voor zover zij van toepassing is op slimme mobiele apparaten waarop vooraf geen apps van Google worden geïnstalleerd. De Commissie betwist namelijk niet dat Google het recht heeft om compatibiliteitseisen te stellen aan apparaten waarop haar apps worden geïnstalleerd. Daarentegen beschouwt zij Googles praktijk die beoogt te verhinderen dat apparaten met niet-compatibele Android-forks worden ontwikkeld en verkocht, als misbruik.”
329 Ten slotte heeft het Gerecht daaruit afgeleid dat moest worden nagegaan of de Commissie erin was geslaagd om aan te tonen dat, zoals zij in het litigieuze besluit uiteenzet, Google een praktijk had toegepast die erop was gericht om niet-compatibele Android-forks uit te sluiten en of die praktijk kon worden aangemerkt als een mededingingsverstorende praktijk in de zin van artikel 102 VWEU.
330 Ten tweede begint punt 828 van het bestreden arrest met de analyse van het Gerecht met betrekking tot het eerste onderdeel van het vierde middel in eerste aanleg, dat betrekking had op de onjuiste beoordeling van het onrechtmatige karakter van de voorwaarde dat de AFV’s moesten worden nagekomen om een licentie voor de Play Store en de Google Search-app te verkrijgen. Deze analyse wordt in punt 816 van het bestreden arrest voorafgegaan door een samenvatting van overweging 1036 van het litigieuze besluit, volgens welke de Commissie zes reeksen argumenten heeft uiteengezet om aan te tonen dat de AFV’s de mededinging kunnen beperken.
331 Uit deze voorafgaande opmerkingen volgt dat de stelling van Google en Alphabet inzake de vermeende herformulering van het aangevoerde misbruik moet worden onderzocht in het licht van het gehele punt 828 van het bestreden arrest en die samenvatting.
332 Het Gerecht heeft in punt 816 van het bestreden arrest uiteengezet dat de Commissie in overweging 1036 van het litigieuze besluit had aangevoerd dat de AFV’s de ontwikkeling van niet-compatibele Android-forks belemmeren, dat compatibele Android-forks geen geloofwaardige concurrentiële bedreiging vormen voor Google, en dat de mogelijkheden om met de AFV’s de mededinging te beperken toenamen door het feit dat er voor ontwikkelaars van niet-compatibele Android-forks geen API’s van Google beschikbaar waren, waardoor het voor die ontwikkelaars minder interessant was om apps te ontwikkelen die op die besturingssystemen konden werken.
333 Zoals de advocaat-generaal in de punten 175 en 176 van haar conclusie in essentie heeft opgemerkt, volgt uit punt 816 van het bestreden arrest, dat door Google en Alphabet in het kader van hun hogere voorziening niet is betwist, dat de Commissie Google inderdaad heeft verweten een praktijk te hebben toegepast die erop gericht was niet-compatibele Android-forks uit te sluiten omdat zij een bedreiging voor Google vormden, waarbij de Commissie in punt 12.6.1 van het litigieuze besluit heeft uitgelegd waarom die forks een reële bedreiging inhielden. Voor zover de ontwikkeling van die forks werd beperkt, lag dat volgens de Commissie dus eraan dat de OEM’s ze niet meer op de markt brachten, aangezien ze anders geen licentie voor de apps van Google meer zouden krijgen.
334 Door te analyseren of de Commissie dit feit rechtens genoegzaam had vastgesteld, heeft het Gerecht zijn eigen motivering dus niet in de plaats gesteld van die van het litigeuze besluit.
335 Hieruit volgt dat de terminologie in de laatste zin van punt 828 van het bestreden arrest weliswaar afwijkt van die van artikel 1, lid 1, onder c), van het litigieuze besluit, maar dat daaruit niet kan worden afgeleid dat het Gerecht zodoende een andere misbruik opleverende gedraging heeft vastgesteld dan die welke de Commissie in dat besluit heeft vastgesteld.
336 Bovendien hebben de bewoordingen van artikel 1, lid 1, onder c), van dat besluit weliswaar uitsluitend betrekking op de gedraging van Google waarbij de verlening van licenties voor de Play Store en de Google Search-app afhankelijk werd gesteld van de AFV’s, maar uit dat besluit en het bestreden arrest blijkt dat de compatibiliteitseisen die gelden voor apparaten waarop de apps van Google waren geïnstalleerd, en waarvan het Gerecht de wettigheid niet ter discussie stelt, een relevant element vormen van de context waarbinnen die gedraging heeft plaatsgevonden.
337 Het belang van dit contextuele element bij de analyse van het tweede in het litigieuze besluit vastgestelde misbruik, kan in de eerste plaats worden afgeleid uit de punten 855 en 856 van het bestreden arrest. In punt 855 van dat arrest heeft het Gerecht bevestigd dat de toegang tot de API’s van Google van strategisch belang was voor ontwikkelaars en OEM’s. Daarnaast heeft het Gerecht in punt 856 van datzelfde arrest verklaard dat „uit het onderzoek van het tweede middel [tot nietigverklaring blijkt dat] OEM’s die over de API’s van Google wilden beschikken een MADA [moesten] sluiten, [en dat zij daarvoor] eerst de voorwaarden in de AFA’s [moesten] aanvaarden”. Op basis van deze vaststellingen is het Gerecht in punt 856 van het bestreden arrest tot de slotsom gekomen dat moest „worden vastgesteld dat het beleid van Google met betrekking tot de ontwikkeling en de verkoop van haar API’s een prikkel vormde om AFA’s te sluiten [en dat] deze overeenkomsten de afzetmarkten voor niet-compatibele Android-forks [hadden beperkt]”.
338 In de tweede plaats bevestigen de „voorafgaande opmerkingen over de omvang van het tweede misbruik dat in het [litigieuze] besluit is vastgesteld”, die het Gerecht in de punten 803 tot en met 814 van het bestreden arrest heeft gemaakt, het belang van dat contextuele element en derhalve staven die opmerkingen dat er geen sprake is van een onjuist rechtsopvatting in de conclusie die het Gerecht met zijn parafrase in punt 828 van dat arrest heeft weergegeven.
339 Om te beginnen wordt in punt 809 van dat arrest uitdrukkelijk bevestigd dat „[v]olgens het [litigieuze] besluit [...] Google [...] misbruik [heeft] gemaakt van haar machtspositie [...] omdat zij de verlening van licenties voor de Play Store en Google Search afhankelijk heeft gesteld van de aanvaarding van de AFV’s”. Het Gerecht heeft vervolgens in punt 810 van dat arrest verduidelijkt dat „de AFA’s, zoals [Google en Alphabet] ter terechtzitting hebben bevestigd, in het [litigieuze] besluit enkel als misbruik zijn aangemerkt voor zover zij OEM’s verplichtten om ervoor te zorgen dat alle door hen verkochte apparaten met Android of een Android-fork als besturingssysteem – ook de apparaten waarop vooraf geen apps van Google waren geïnstalleerd – compatibel waren met het CDD. Anders gezegd zijn de AFA’s enkel als misbruik aangemerkt voor zover zij de verkoop van slimme mobiele apparaten met een niet-compatibele Android-fork als besturingssysteem ook verboden indien op die apparaten vooraf geen apps van Google waren geïnstalleerd.” Ten slotte heeft het Gerecht in punt 812 van het bestreden arrest geoordeeld dat de Commissie Google in wezen verweet dat „zij zich schuldig heeft gemaakt aan een mededingingsverstorende praktijk die erop gericht was om niet-compatibele Android-forks uit te sluiten van afzetmarkten”.
340 Deze contextuele elementen tonen tevens aan dat hetgeen de Commissie met het tweede in het litigieuze besluit vastgestelde misbruik aan de orde stelt, juist het feit is dat alle technische normen die in casu in het CDD zijn vastgelegd verplicht moesten worden toegepast en dat dat ook geldt voor apparaten waarop de apps en diensten van Google, waaronder haar API’s, niet vooraf zijn geïnstalleerd. Bijgevolg heeft het Gerecht geen blijk gegeven van een onjuiste rechtsopvatting door in punt 864 van het bestreden arrest te oordelen dat de Commissie niet hoefde te preciseren welke normen van het CDD tot die gevolgen hebben geleid.
341 Uit alle voorgaande overwegingen volgt dat het eerste onderdeel van het derde middel ongegrond moet worden verklaard.
b) Tweede onderdeel
342 Google en Alphabet betogen dat het Gerecht blijk heeft gegeven van een onjuiste rechtsopvatting door in punt 893 van het bestreden arrest te oordelen dat de Commissie geen contrafeitelijke analyse hoefde te verrichten om na te gaan wat de hypothetische gevolgen zonder het tweede misbruik zouden zijn geweest, aangezien het bestaan van de litigieuze beperkingen en de gevolgen ervan voor de mededinging genoegzaam waren aangetoond.
343 Zoals in punt 225 van het onderhavige arrest in herinnering is gebracht, mag de Commissie, hoewel zij het causaal verband tussen het bestreden misbruik en de mededingingsbeperkende gevolgen ervan moet aantonen, zich in dit kader niettemin op een reeks bewijzen baseren en hoeft zij niet systematisch gebruik te maken van één enkele methode, met name een contrafeitelijke analyse.
344 In casu heeft het Gerecht ten eerste in punt 834 van het bestreden arrest geoordeeld dat het bestaan van de praktijk die door de Commissie in het litigieuze besluit als tweede misbruik was aangemerkt niet alleen door Google en Alphabet was toegegeven, maar ook was aangetoond. Ten tweede heeft het Gerecht in punt 841 van dat arrest op basis van de verklaringen van Google en Alphabet, die worden ondersteund door de stukken in het dossier, geoordeeld dat deze praktijk bewust was toegepast om de markttoegang van niet-compatibele Android-forks te beperken. Ten derde is het Gerecht in punt 847 van dat arrest tot de slotsom gekomen dat Google en Alphabet niet hadden bewezen dat niet-compatibele Android-forks geen enkele concurrentiële bedreiging voor hen konden vormen. Ten vierde heeft het Gerecht in punt 863 van dat arrest geoordeeld dat de Commissie genoegzaam had bewezen dat de AFA’s de ondertekenaars ervan verboden om afzetmarkten te bieden voor niet-compatibele Android-forks en dat die belemmering er niet alleen toe had bijgedragen dat Google haar machtspositie op de markten voor algemene zoekdiensten kon versterken, maar ook schadelijk was gebleken voor de eindgebruikers.
345 Ter rechtvaardiging van de noodzaak van een contrafeitelijke analyse betogen Google en Alphabet dat het beleid van Google inzake de ontwikkeling en verkoop van haar eigen API’s hoe dan ook een prikkel vormde voor OEM’s om uitsluitend compatibele Google Android-apparaten op de markt te brengen. Zij verwijten het Gerecht voorts dat het niet heeft onderzocht of het falen van Fire OS kon worden toegeschreven aan de AFV’s maar in punt 850 van het bestreden arrest enkel heeft verklaard dat de Commissie had bewezen dat de AFA’s Fire hadden uitgesloten van de afzetmarkten die de OEM’s die met Google een AFA hadden gesloten aan dat besturingssysteem hadden kunnen bieden, ook al waren er andere redenen die het commerciële falen van Fire konden verklaren.
346 In dit verband moet worden vastgesteld dat Google en Alphabet niet opkomen tegen de andere vaststellingen van het Gerecht, zoals die betreffende het falen van het door Alibaba ontwikkelde Aliyun-besturingssysteem, die hebben geleid tot de in punt 344 van het onderhavige arrest genoemde vaststellingen en uiteindelijk tot bevestiging van het bewijs van een daadwerkelijke uitsluiting van niet-compatibele Android-forks en van de mededingingsverstorende gevolgen van die uitsluiting.
347 Bovendien trachten Google en Alphabet met hun argumenten betreffende de beoordeling door het Gerecht van het beleid van Google inzake de ontwikkeling en verkoop van haar eigen API’s alsmede betreffende het falen van Fire OS, in feite een nieuwe beoordeling te verkrijgen van de feiten en bewijselementen. Die beoordeling heeft het Gerecht reeds verricht.
348 Zoals in punt 216 van het onderhavige arrest in herinnering is gebracht, is de hogere voorziening beperkt tot rechtsvragen. Aangezien er geen enkele onjuiste opvatting wordt aangevoerd, zijn de argumenten van Google en Alphabet die worden aangevoerd ter ondersteuning van de gestelde noodzaak van een contrafeitelijke analyse derhalve niet-ontvankelijk.
349 Gelet op een en ander moet het tweede onderdeel van het derde middel gedeeltelijk ongegrond en gedeeltelijk niet-ontvankelijk worden verklaard. Het derde middel moet dus in zijn geheel worden afgewezen.
D. Vierde middel
1. Argumenten van partijen
350 Met hun vierde middel verwijten Google en Alphabet het Gerecht dat het heeft nagelaten de argumenten die zij hebben aangevoerd en de bewijzen die zij hebben overgelegd om aan te tonen dat de AFV’s objectief gerechtvaardigd waren, in aanmerking te nemen en concreet te onderzoeken.
351 Meer bepaald verwijten zij het Gerecht vier fouten te hebben gemaakt.
352 Ten eerste heeft het Gerecht niet onderzocht of de AFV’s noodzakelijk zijn. In punt 880 van het bestreden arrest heeft het Gerecht enkel het bewijs van de werkelijke groei van het Android-besturingssysteem aangevoerd ter rechtvaardiging van zijn conclusie dat de fragmentatie van dit platform geen risico vormde voor het voortbestaan ervan tijdens de inbreukperiode, terwijl het zich had moeten afvragen of dat platform dezelfde snelle groei zou hebben gekend indien Google de litigieuze verplichtingen niet had opgelegd. Daartoe had het Gerecht bijvoorbeeld moeten verwijzen naar de ervaringen met open besturingssystemen die minder maatregelen hebben genomen om zich te beschermen tegen fragmentatie.
353 Ten tweede heeft het Gerecht nagelaten onderzoek te doen naar het rechtmatige belang van Google om het gehele Android-ecosysteem te beschermen, met inbegrip van apparaten die geen eigen apps van Google bevatten. Het Gerecht heeft in punt 878 van dat arrest geoordeeld dat de door Google en Alphabet aangevoerde rechtvaardiging geen verband hield met het vermeende misbruik, dat alleen betrekking had op de toepassing van de AFV’s op apparaten zonder GMS-pakket. Aldus heeft het Gerecht niet geantwoord op hun argument dat het rechtmatige belang van Google, als ontwikkelaar van het Android-besturingssysteem en beheerder van het ecosysteem van Android, maatregelen vereiste om dit ecosysteem in zijn geheel te beschermen.
354 Ten derde heeft het Gerecht het litigieuze besluit ten onrechte bevestigd, terwijl de Commissie de voorwaarden waaronder Google een vrije gebruikerslicentie voor het Android-besturingssysteem heeft ingevoerd, niet naar behoren heeft beoordeeld. Het Gerecht heeft in punt 886 van dat arrest geoordeeld dat Google de „keuze” had gemaakt om de risico’s die verbonden waren aan de lancering van dat besturingssysteem op basis van een open model te aanvaarden, terwijl zij het tegenovergestelde had gedaan door bewust maatregelen te nemen om de risico’s van een onbeheerd open model te vermijden, zonder dat het Gerecht daarmee rekening heeft gehouden.
355 Ten vierde stellen Google en Alphabet dat het Gerecht de bewijselementen waaruit de noodzaak van de AFA’s blijkt niet naar behoren hebben beoordeeld, aangezien een oplossing die erin bestaat merken te registreren waarbij hun de naam „Android” wordt voorbehouden, ontoereikend was. Het Gerecht heeft dienaangaande in punt 883 van het bestreden arrest enkel verklaard dat Google en Alphabet geen uitvoerig bewijs hadden aangevoerd om die stelling te onderbouwen. Zodoende heeft het Gerecht de bewijselementen die aantonen dat de oplossing bestaande in de registratie van merken ontoereikend is, onjuist opgevat.
356 Gigaset erkent dat de motiveringsplicht niet inhoudt dat het Gerecht bij zijn redenering alle door Google en Alphabet uiteengezette argumenten één voor één uitputtend moet behandelen. Zij betoogt niettemin, ten eerste, dat de argumenten van Google en Alphabet inzake de beoordeling van de AFA’s door de Commissie betrekking hadden op feiten die relevant waren voor een juiste juridische analyse en, ten tweede, dat bij een objectieve beoordeling van die feiten zou zijn gebleken dat de in de AFA’s opgenomen minimale compatibiliteiteisen een legitieme en noodzakelijke maatregel vormden ter bescherming van de integriteit van het gehele Android-ecosysteem.
357 Voorts heeft het Gerecht ook blijk gegeven van een onjuiste rechtsopvatting door niet in te gaan op het argument van Google en Alphabet dat een oplossing die erin bestaat merken te registreren waarbij hun de naam „Android” wordt voorbehouden, niet volstaat om verwarring te voorkomen tussen apparaten die compatibel zijn met het CDD en apparaten die dat niet zijn.
358 HMD neemt in wezen de argumenten van Google en Alphabet over.
359 De Commissie en FairSearch betogen dat het vierde middel niet-ontvankelijk is omdat Google en Alphabet onder het mom van een onjuiste rechtsopvatting opkomen tegen de feitelijke vaststellingen van het Gerecht met betrekking tot het ontbreken van de noodzaak van de AFV’s. Bovendien beperken Google en Alphabet zich ertoe bepaalde delen van hun betoog voor het Gerecht te herhalen, zonder aan te tonen dat het Gerecht blijk heeft gegeven van enige onjuiste rechtsopvatting. Subsidiair betoogt de Commissie dat dit middel ongegrond is.
2. Beoordeling door het Hof
360 Met hun vierde middel in hogere voorziening betogen Google en Alphabet dat het Gerecht de objectieve rechtvaardigingen van de AFA’s onjuist heeft beoordeeld.
361 In dit verband zij er vooraf aan herinnerd dat het aan de onderneming met een machtspositie staat om rechtvaardigingen aan te dragen voor praktijken die onder het verbod van artikel 102 VWEU kunnen vallen (zie in die zin arresten van 15 maart 2007, British Airways/Commissie, C‑95/04 P, EU:C:2007:166, punt 69, en 27 maart 2012, Post Danmark, C‑209/10, EU:C:2012:172, punt 40 en aldaar aangehaalde rechtspraak).
362 Daartoe kan een dergelijke onderneming meer in het bijzonder aantonen dat haar gedrag objectief gezien noodzakelijk is, of dat de uitsluiting die daarvan het gevolg is, kan worden gecompenseerd, of zelfs geneutraliseerd, door voordelen op het gebied van efficiëntie die ook de verbruiker ten goede komen. Wat dat laatste betreft, staat het aan de onderneming met een machtspositie om aan te tonen dat de efficiencywinsten die uit het onderzochte gedrag kunnen voortvloeien de voor de mededinging en de consumentenbelangen waarschijnlijke schadelijke effecten op de betreffende markten neutraliseren, dat die efficiencywinsten met dat gedrag zijn of kunnen worden behaald, dat dit gedrag onmisbaar is voor het behalen daarvan en dat het een daadwerkelijke mededinging niet uitschakelt door alle of de meeste bestaande bronnen van actuele of potentiële mededinging uit de weg te ruimen (arrest van 27 maart 2012, Post Danmark, C‑209/10, EU:C:2012:172, punten 41 en 42 en aldaar aangehaalde rechtspraak).
363 Op basis hiervan hebben Google en Alphabet voor het Gerecht verschillende argumenten aangevoerd om aan te tonen dat de Commissie geen rekening had gehouden met de mededingingsbevorderende gevolgen van de AFV’s, die volgens hen noodzakelijk waren om de integriteit en de kwaliteit van het Android-besturingssysteem te beschermen tegen de risico’s die inherent zijn aan eventuele incompatibiliteiten. Deze argumenten zijn in de punten 868 tot en met 873 van het bestreden arrest samengevat en door het Gerecht achtereenvolgens afgewezen in het kader van het onderzoek in de punten 877 tot en met 891 van dat arrest.
364 Met het vierde middel in hogere voorziening voeren Google en Alphabet vier grieven aan tegen dat onderzoek.
365 Ten eerste heeft het Gerecht niet onderzocht of de AFV’s noodzakelijk waren om de compatibiliteit tussen Google Android-apparaten te vergemakkelijken en om de kwaliteit en integriteit van het Android-besturingssysteem te helpen beschermen tegen de risico’s van fragmentatie. Ten tweede heeft het Gerecht zijn beoordeling ten onrechte beperkt tot de noodzaak om alleen Google Android-apparaten te helpen beschermen waarin de eigen apps van Google zijn geïntegreerd. Ten derde heeft het Gerecht ten onrechte geoordeeld dat Google ervoor had gekozen alle gevolgen te aanvaarden die verbonden zijn aan de commercialisering van Android onder een vrije gebruikerslicentie. Ten vierde heeft het Gerecht de door Google en Alphabet overgelegde bewijzen waarmee zij wilden aantonen dat de Commissie een beoordelingsfout had gemaakt door te oordelen dat een wijziging van de merkenstrategie een passende oplossing bood voor de AFV’s, niet naar behoren onderzocht.
366 Google en Alphabet sluiten de uiteenzetting van elk van deze vier grieven niettemin af door het Gerecht te verwijten blijk te hebben gegeven van een en dezelfde onjuiste rechtsopvatting. Het Gerecht heeft in het bestreden arrest bij de vaststelling of de AFV’s objectief gerechtvaardigd waren, nagelaten om alle relevante gegevens in aanmerking te nemen of concreet te onderzoeken.
367 Zoals in punt 348 van het onderhavige arrest in herinnering is gebracht, is de hogere voorziening beperkt tot rechtsvragen, waarbij het Gerecht bij uitsluiting bevoegd is om de relevante feiten vast te stellen en te beoordelen, alsmede om de bewijzen te beoordelen. De beoordeling van deze feiten en bewijselementen levert dus, behoudens het geval van een onjuiste opvatting daarvan, geen rechtsvraag op die als zodanig in hogere voorziening vatbaar is voor toetsing door het Hof.
368 In casu moet in de eerste plaats worden vastgesteld dat Google en Alphabet geen onjuiste opvatting aanvoeren van de door het Gerecht onderzochte feiten of bewijzen, behoudens één enkele vermelding in hun stukken van een onjuiste opvatting van de bewijselementen inzake de ondoeltreffendheid van de verdediging van de intellectuele-eigendomsrechten van Google en Alphabet als gevolg van het verzuim om die elementen te onderzoeken. Bij gebreke van enig bewijs kan een dergelijke toespeling niet in aanmerking worden genomen.
369 Wanneer een rekwirant stelt dat het Gerecht bewijzen onjuist heeft opgevat, moet hij op grond van artikel 256 VWEU, artikel 58, eerste alinea, van het Statuut van het Hof van Justitie van de Europese Unie en artikel 168, lid 1, onder d), van het Reglement voor de procesvoering van het Hof immers precies aangeven welke elementen volgens hem onjuist zijn opgevat en welke fouten in de analyse het Gerecht tot die onjuiste opvatting hebben gebracht. Die onjuiste opvatting moet bovendien duidelijk uit de stukken van het dossier blijken, zonder dat de feiten en de bewijzen opnieuw hoeven te worden beoordeeld (zie arresten van 7 januari 2004, Aalborg Portland e.a./Commissie, C‑204/00 P, C‑205/00 P, C‑211/00 P, C‑213/00 P, C‑217/00 P en C‑219/00 P, EU:C:2004:6, punt 50, en 21 december 2023, United Parcel Service/Commissie, C‑297/22 P, EU:C:2023:1027, punt 30).
370 In de tweede plaats moet worden opgemerkt dat de argumenten die Google en Alphabet ter ondersteuning van de vier grieven van het vierde middel in hogere voorziening hebben aangevoerd en waarbij zij verwijzen naar respectievelijk de punten 880, 878, 886 en 883 van het bestreden arrest, berusten op een onvolledige lezing van de motivering van het Gerecht. Door het Gerecht te verwijten dat het heeft nagelaten om rekening te houden met alle relevante gegevens voor de vaststelling of de AFV’s objectief gerechtvaardigd waren of om die gegevens concreet te onderzoeken, beogen Google en Alphabet uiteindelijk de vaststellingen te betwisten die het Gerecht voorafgaand aan die punten heeft gedaan in het kader van zijn beoordeling van de door hen aangevoerde objectieve rechtvaardigingen van de AFA’s.
371 Gelet op het voorgaande moet het vierde middel niet-ontvankelijk worden verklaard.
E. Vijfde middel
1. Argumenten van partijen
372 Met hun vijfde middel verwijten Google en Alphabet het Gerecht dat het de vaststellingen in het litigieuze besluit met betrekking tot de enkele voortdurende inbreuk ten onrechte heeft bevestigd, ondanks de nietigverklaring van dat besluit voor wat betreft de portfoliogebaseerde RSA’s.
373 Uit de rechtspraak blijkt dat een besluit van de Commissie slechts gedeeltelijk nietig kan worden verklaard indien de nietigverklaarde elementen kunnen worden gescheiden van de rest van het besluit. Dat is niet het geval wanneer de gedeeltelijke nietigverklaring tot gevolg heeft dat de kern van de handeling wordt gewijzigd. Het litigieuze besluit heeft Google en Alphabet echter bestraft voor één enkele voortdurende inbreuk die uit vier afzonderlijke misbruiken bestaat. In punt 1029 van het bestreden arrest heeft het Gerecht dat besluit nietig verklaard voor zover het betrekking had op een van die vier misbruiken, namelijk dat betreffende de portfoliogebaseerde RSA’s, maar heeft het dat besluit bevestigd voor wat betreft de enkele voortdurende inbreuk. Hiermee heeft het Gerecht blijk gegeven van een onjuiste rechtsopvatting.
374 Het Gerecht had immers moeten beoordelen of de nietigverklaring van een van de vaststellingen van de inbreuk de kern van de vaststelling van de enkele voortdurende inbreuk wijzigde. Het bestreden arrest vertoont op dit punt dan ook in essentie vier tekortkomingen. Ten eerste is het niet mogelijk om één enkele voortdurende inbreuk die volgens het litigieuze besluit bestaat uit vier afzonderlijke, complementaire en onderling samenhangende misbruiken, zonder enige grondslag te vervangen door één enkele voortdurende inbreuk die slechts uit drie afzonderlijke misbruiken bestaat. Ten tweede heeft het Gerecht de vaststelling met betrekking tot de portfoliogebaseerde RSA’s weliswaar nietig verklaard, maar het heeft in punt 1018 van het bestreden arrest deze overeenkomsten niettemin in aanmerking genomen als contextuele elementen om het litigieuze besluit wat het bestaan van één enkele voortdurende inbreuk betreft te bevestigen. Ten derde heeft het Gerecht in punt 1027 van dat arrest rekening gehouden met de overeenkomst tussen Google en Apple over de instelling van Google Search als standaard-app in de Safari browser om te bevestigen dat er sprake was van één enkele voortdurende inbreuk. Dit feitelijke element is evenwel niet relevant, aangezien het tijdens de administratieve procedure nooit is vastgesteld. Ten vierde heeft het Gerecht in punt 1028 van dat arrest zonder grondslag verklaard dat de praktijken van Google nadelig zijn geweest voor het belang dat consumenten erbij hebben om over meer dan één online-informatiebron te beschikken. Een dergelijke vaststelling ontbreekt evenwel. Het Gerecht is dus op ontoelaatbare wijze afgeweken van de vaststellingen in het litigieuze besluit.
375 De CCIA ondersteunt het betoog van Google en Alphabet, in het bijzonder wat betreft hun stelling dat het Gerecht zijn eigen motivering in de plaats heeft gesteld van die van de Commissie in het litigieuze besluit.
376 De Commissie voert aan dat het Gerecht het litigieuze besluit terecht niet in zijn geheel nietig heeft verklaard. Zij betoogt dat het vijfde middel in hogere voorziening zowel niet-ontvankelijk is omdat het een nieuw middel vormt als niet ter zake dienend is omdat de overige inbreuken blijven voortbestaan los van de inbreuk die nietig is verklaard. Dit middel is hoe dan ook ongegrond.
2. Beoordeling door het Hof
377 Met hun vijfde middel verwijten Google en Alphabet het Gerecht in essentie dat het aan de nietigverklaring van het litigieuze besluit voor wat betreft de portfoliogebaseerde RSA’s, niet de juiste gevolgen heeft verbonden. Dat besluit is volgens hen immers gebaseerd op de vaststelling van één enkele voortdurende inbreuk bestaande uit vier afzonderlijke inbreuken, zodat de nietigverklaring van een van de bestanddelen ervan het Gerecht ertoe had moeten brengen hetzij die vaststelling nietig te verklaren, hetzij te beoordelen of het ontbreken van dat bestanddeel de kern van die inbreuk wijzigde.
378 Voorafgaand volstaat het omtrent het vermeende nieuwe karakter van dit middel, in die zin dat Google en Alphabet in eerste aanleg niet zijn opgekomen tegen de conclusie in het litigieuze besluit dat de pre-installatievoorwaarden in de MADA’s, de AFV’s en de portfoliogebaseerde RSA’s één enkele voortdurende inbreuk vormden, noch hebben aangevoerd dat dit besluit in zijn geheel nietig had moeten worden verklaard omdat een van de bestanddelen van die inbreuk door het Gerecht nietig was verklaard, vast te stellen dat Google en Alphabet met dit middel voor het Hof een middel willen aanvoeren dat voortvloeit uit het bestreden arrest zelf en ertoe strekt de gegrondheid ervan in rechte te betwisten. Dit middel kan dus niet als niet-ontvankelijk worden afgewezen.
379 Wat de stelling betreft dat dit middel niet ter zake dienend is, voert de Commissie aan dat dit middel – zelfs indien het gegrond zou zijn – slechts ertoe kan leiden dat de overige afzonderlijke misbruiken, gezamenlijk beschouwd, geen enkele voortdurende inbreuk vormen. Een dergelijke vaststelling volstaat volgens haar dus niet om de vernietiging van het bestreden arrest in zijn geheel te rechtvaardigen, aangezien die misbruiken niet door hetzelfde middel worden geraakt.
380 Evenwel moet worden vastgesteld dat voor zover het Gerecht de berekening van de geldboete heeft gebaseerd op de premisse dat er sprake was van één enkele voortdurende inbreuk, de loutere betwisting van het bestaan van een dergelijke inbreuk volstaat om een deel van het dictum van het bestreden arrest ter discussie te stellen. Het betoog van de Commissie op dit punt moet dus worden afgewezen.
381 Ten gronde moet ten eerste worden opgemerkt dat schending van artikel 102 VWEU niet alleen kan voortvloeien uit een opzichzelfstaande handeling, maar eveneens uit een reeks handelingen of een voortdurende gedraging, ook al zouden een of meer onderdelen van deze reeks handelingen of van deze voortdurende gedraging ook op zich, afzonderlijk, schending van deze bepaling kunnen opleveren. Wanneer de verschillende handelingen wegens hun identieke doel om de mededinging binnen de gemeenschappelijke markt te verstoren deel uitmaken van een „totaalplan”, mag de Commissie bijgevolg deze handelingen als één geheel beschouwen, met name voor de berekening van de geldboete (zie in die zin arresten van 7 januari 2004, Aalborg Portland e.a./Commissie, C‑204/00 P, C‑205/00 P, C‑211/00 P, C‑213/00 P, C‑217/00 P en C‑219/00 P, EU:C:2004:6, punt 258, en 6 december 2012, Commissie/Verhuizingen Coppens, C‑441/11 P, EU:C:2012:778, punt 41).
382 Ten tweede volgt uit vaste rechtspraak dat de gedeeltelijke nietigverklaring van een Unierechtelijke handeling alleen dan mogelijk is wanneer de elementen waarvan nietigverklaring wordt gevorderd, kunnen worden gescheiden van de rest van de handeling. Aan dit vereiste is niet voldaan wanneer de gedeeltelijke nietigverklaring van een handeling tot gevolg heeft dat de kern van die handeling wordt gewijzigd, wat moet worden beoordeeld aan de hand van een objectief criterium en niet aan de hand van een subjectief criterium dat samenhangt met de wil van de instantie die de betrokken handeling heeft vastgesteld (zie in die zin arrest van 6 december 2012, Commissie/Verhuizingen Coppens, C‑441/11 P, EU:C:2012:778, punt 38 en aldaar aangehaalde rechtspraak).
383 In casu heeft het Gerecht de artikelen 1, 3 en 4 van het litigieuze besluit nietig verklaard voor zover zij betrekking hebben op het vierde, de portfoliogebaseerde RSA’s betreffende, misbruik van de enkele voortdurende inbreuk. Het heeft tevens rekening gehouden met deze gedeeltelijke nietigverklaring door artikel 2 van dat besluit te wijzigen teneinde de opgelegde geldboete te verlagen.
384 Hoewel de Commissie er volgens het Gerecht niet in is geslaagd aan te tonen dat de portfoliogebaseerde RSA’s als misbruik kunnen worden aangemerkt, was het niettemin van oordeel dat de vaststelling van de enkele voortdurende inbreuk moest worden gehandhaafd.
385 In navolging van het Gerecht moet ten eerste worden vastgesteld dat de omstandigheid dat het misbruikkarakter van een van de litigieuze gedragingen in twijfel wordt getrokken, niet kan afdoen aan het misbruikkarakter van de overige gedragingen, aangezien elk van die gedragingen in het litigieuze besluit als een afzonderlijke autonome inbreuk is aangemerkt en zij gezamenlijk beschouwd als één enkele voortdurende inbreuk zijn gekwalificeerd. Wat voorts het behoud van de kwalificatie als één enkele voortdurende inbreuk voor de overige misbruik opleverende gedragingen betreft, heeft het Gerecht naar behoren uiteengezet dat de gedeeltelijke nietigverklaring van het litigieuze besluit voor wat betreft de portfoliogebaseerde RSA’s, geen afbreuk deed aan de vaststelling dat de drie overige inbreuken deel uitmaakten van een algemene strategie.
386 Zoals de advocaat-generaal in punt 212 van haar conclusie heeft opgemerkt, heeft het Gerecht met name in de punten 1021 tot en met 1023 en 1025 van het bestreden arrest vastgesteld dat uit de feitelijke omstandigheden van de vastgestelde inbreuken blijkt dat de eerste tot en met de derde litigieuze beperking, te weten de koppelverkoop van de Google Search-app, de koppelverkoop van de Chrome-browser en de AFA’s, die elk als afzonderlijke inbreuken zijn gekwalificeerd, deel uitmaakten van een algemene strategie. Deze strategie bestond in het verbinden van speciale voorwaarden aan het gebruik van respectievelijk het Android-besturingssysteem en bepaalde apps en diensten. Zij strekte ertoe om vooruit te lopen op de ontwikkeling van het mobiele internet, terwijl zij tegelijkertijd het eigen bedrijfsmodel van Google in stand moest houden, dat hoofdzakelijk berust op de inkomsten uit het gebruik van haar algemene zoekdienst. In het kader van deze algemene strategie van Google was het voor haar van doorslaggevend belang dat zij gedurende de hele inbreukperiode een machtspositie op de nationale markten voor algemene zoekdiensten kon behouden, waarin zij mede dankzij de eerste en de tweede litigieuze beperking is geslaagd.
387 Ondanks de gedeeltelijke nietigverklaring van het litigieuze besluit voor zover het betrekking had op het misbruikkarakter van de portfoliogebaseerde RSA’s, heeft het Gerecht op basis van de beschikbare bewijselementen geoordeeld dat deze algemene strategie bleef bestaan en een totaalplan vormde in de zin van de in punt 381 van het onderhavige arrest aangehaalde rechtspraak.
388 De scheidbaarheid van de vaststelling met betrekking tot de portfoliogebaseerde RSA’s kan dus niet ter discussie worden gesteld, zodat het Gerecht het litigieuze besluit terecht gedeeltelijk nietig kon verklaren en tevens de in dat besluit gehanteerde kwalificatie als één enkele voortdurende inbreuk kon handhaven.
389 Wat ten tweede de meer specifieke argumenten betreft die Google en Alphabet ter ondersteuning van het vijfde middel van hun hogere voorziening hebben aangevoerd, moet er om te beginnen op worden gewezen dat het Gerecht – zoals reeds is vastgesteld in punt 197 van het onderhavige arrest – de RSA’s als relevante contextuele elementen in aanmerking mocht nemen om te bevestigen dat er sprake was van één enkele voortdurende inbreuk, ongeacht de vraag of zij misbruik opleverden. Uit punt 1018 van het bestreden arrest blijkt immers dat het Gerecht heeft geoordeeld dat de RSA’s in het litigieuze besluit terecht als elementen van de feitelijke context in aanmerking waren genomen teneinde na te gaan wat de uitsluitingseffecten zijn van het eerste, tweede en derde misbruik. In punt 1019 van het bestreden arrest heeft het Gerecht hieraan toegevoegd dat deze contextuele elementen eveneens relevant zijn voor de beoordeling van de gecombineerde effecten van die praktijken, zodat Google en Alphabet het Gerecht niet kunnen verwijten dat het met deze elementen rekening heeft gehouden.
390 Verder kunnen Google en Alphabet het Gerecht niet verwijten dat het in de punten 1027 en 1028 van het bestreden arrest de in het litigieuze besluit vermelde contextuele elementen heeft overgenomen, zoals Googles overeenkomst met Apple of de beperkte keuze die gebruikers van zoekmachines hebben. Deze contextuele elementen worden immers niet aangevoerd als bewijs voor het bestaan van één enkele voortdurende inbreuk, maar als elementen die de ruimere context van de litigieuze gedragingen van Google illustreren. Deze elementen bevestigen dus slechts de conclusies van de Commissie en het Gerecht.
391 Gelet op een en ander moet het vijfde middel ongegrond worden verklaard.
F. Zesde middel
1. Argumenten van partijen
392 Met hun zesde middel verwijten Google en Alphabet het Gerecht dat het bij de uitoefening van zijn volledige rechtsmacht blijk heeft gegeven van vier onjuiste rechtsopvattingen. Zij betogen dat het Gerecht het bedrag van de geldboete heeft verhoogd ondanks het feit dat de vaststelling in het litigieuze besluit volgens welke sprake was van een van de vier misbruiken die de in dat besluit erkende enkele voortdurende inbreuk vormden, ongeldig was geworden doordat het Gerecht de artikelen 1, 3 en 4 van dat besluit gedeeltelijk nietig heeft verklaard.
393 In de eerste plaats heeft het Gerecht met zijn beslissing om het bedrag van de geldboete te verhogen de rechten van verdediging van Google en Alphabet geschonden en de aan het Gerecht overgelegde bewijselementen onjuist opgevat. In de tweede plaats heeft het Gerecht het in artikel 48, lid 1, van het Handvest van de grondrechten van de Europese Unie neergelegde vermoeden van onschuld geschonden door zich bij zijn beoordeling van de ernst en de duur van de enkele voortdurende inbreuk te baseren op legitieme praktijken van Google, zoals de portfoliogebaseerde RSA’s, de apparaatgebaseerde RSA’s en de weigering van Google om haar eigen API’s ter beschikking te stellen aan de ontwikkelaars van niet-compatibele Android-forks. In de derde plaats verwijten Google en Alphabet het Gerecht het ne-ultra-petitabeginsel te hebben geschonden doordat het bij zijn beoordeling van het criterium inzake de ernst van de inbreuk een benadering heeft gehanteerd die door geen enkele partij is bepleit en zich heeft gebaseerd op uit het litigieuze besluit geëxtrapoleerde feitelijke gegevens. In de vierde plaats en subsidiair is de aldus door het Gerecht vastgestelde geldboete onevenredig en niet gemotiveerd.
394 Google en Alphabet concluderen hieruit dat punt 2 van het dictum van het bestreden arrest moet worden vernietigd. Mocht het Hof de eerste vijf middelen van de hogere voorziening afwijzen, moet het Hof volgens hen in de uitoefening van zijn volledige rechtsmacht het oorspronkelijke bedrag van de opgelegde geldboete ten minste met een derde verlagen.
395 Volgens de Commissie is dit middel ongegrond.
2. Beoordeling door het Hof
396 Met hun zesde middel betogen Google en Alphabet dat het Gerecht bij de uitoefening van zijn volledige rechtsmacht blijk heeft gegeven van vier onjuiste rechtsopvattingen.
397 Volgens hen heeft het Gerecht ten eerste de rechten van verdediging van Google en Alphabet geschonden, ten tweede het in artikel 48, lid 2, van het Handvest van de grondrechten neergelegde vermoeden van onschuld en ten derde het ne-ultra-petitabeginsel. Ten vierde is de door het Gerecht vastgestelde geldboete onevenredig en niet gemotiveerd.
398 Om te beginnen zij eraan herinnerd dat het Gerecht overeenkomstig artikel 261 VWEU en artikel 31 van verordening nr. 1/2003 beschikt over volledige rechtsmacht ten aanzien van de door de Commissie vastgestelde geldboeten. Het Gerecht is dus niet enkel bevoegd om toe te zien op de rechtmatigheid van deze geldboeten, maar mag ook zijn beoordeling in de plaats stellen van die van de Commissie en mag dus de opgelegde geldboete of dwangsom intrekken, verlagen of verhogen wanneer de vraag betreffende de hoogte van de geldboete aan het Gerecht ter beoordeling wordt voorgelegd (zie in die zin arresten van 8 februari 2007, Groupe Danone/Commissie, C‑3/06 P, EU:C:2007:88, punten 61 en 62; 22 november 2012, E.ON Energie/Commissie, C‑89/11 P, EU:C:2012:738, punten 123 en 124, en 12 januari 2023, Lietuvos geležinkeliai/Commissie, C‑42/21 P, EU:C:2023:12, punten 151 en 152).
399 In dit verband staat vast dat het Gerecht bij de uitoefening van zijn volledige rechtsmacht bepaalde verplichtingen in acht moet nemen, zoals de motiveringsplicht, die is neergelegd in artikel 36 van het Statuut van het Hof, dat op grond van artikel 53, eerste alinea, van dat Statuut van toepassing is op het Gerecht, en het beginsel van gelijke behandeling (arresten van 18 december 2014, Commissie/Parker Hannifin Manufacturing en Parker-Hannifin, C‑434/13 P, EU:C:2014:2456, punt 77, en 12 januari 2023, Lietuvos geležinkeliai/Commissie, C‑42/21 P, EU:C:2023:12, punt 154). Deze vereisten gelden in gelijke mate voor het Gerecht wanneer het afwijkt van de indicatieve regels die de Commissie heeft vastgesteld in haar richtsnoeren voor de berekening van geldboeten, die de Unierechters niet kunnen binden maar een leidraad kunnen vormen bij de uitoefening van hun volledige rechtsmacht (arrest van 18 maart 2021, Pometon/Commissie, C‑440/19 P, EU:C:2021:214, punt 146).
400 Wat de eerbiediging van de rechten van de verdediging betreft, blijkt eveneens uit de rechtspraak van het Hof dat de procedures bij de Unierechters op tegenspraak worden gevoerd en dat de uitoefening van volledige rechtsmacht in het kader van een van deze procedures hierop geen uitzondering vormt (zie in die zin arresten van 17 december 2009, Heroverweging M/EMEA, C‑197/09 RX-II, EU:C:2009:804, punt 58; 8 december 2011, Chalkor/Commissie, C‑386/10 P, EU:C:2011:815, punt 64, en 10 juli 2014, Telefónica en Telefónica de España/Commissie, C‑295/12 P, EU:C:2014:2062, punt 213).
401 Ofschoon vaststaat dat de Unierechter in het kader van de uitoefening van volledige rechtsmacht rekening kan houden met alle feitelijke omstandigheden (zie in die zin arresten van 15 oktober 2002, Limburgse Vinyl Maatschappij e.a./Commissie, C‑238/99 P, C‑244/99 P, C‑245/99 P, C‑247/99 P, C‑250/99 P–C‑252/99 P en C‑254/99 P, EU:C:2002:582, punt 692, en 12 november 2014, Guardian Industries en Guardian Europe/Commissie, C‑580/12 P, EU:C:2014:2363, punt 78), brengt het beginsel van tegenspraak niettemin mee dat de partijen de mogelijkheid moeten hebben gehad om hun standpunt over de vaststelling van de geldboete naar voren te brengen en dat het Gerecht geen factoren, omstandigheden of criteria bij zijn oordeel mag betrekken waarvan die partijen niet hadden kunnen voorzien dat die in aanmerking zouden worden genomen (zie in die zin arrest van 8 februari 2007, Groupe Danone/Commissie, C‑3/06 P, EU:C:2007:88, punten 70 en 82).
402 Wat voorts het ne-ultra-petitabeginsel betreft, heeft het Hof herhaaldelijk geoordeeld dat de uitoefening van de volledige rechtsmacht waarin is voorzien in artikel 261 VWEU en artikel 31 van verordening nr. 1/2003, niet neerkomt op ambtshalve toezicht. Met uitzondering van de middelen van openbare orde, die de rechter ambtshalve moet opwerpen, staat het derhalve aan de verzoekende partij om middelen tegen de door haar bestreden Unierechtelijke handeling aan te voeren en bewijs te leveren ter onderbouwing van deze middelen (arresten van 8 december 2011, Chalkor/Commissie, C‑386/10 P, EU:C:2011:815, punt 64; 10 juli 2014, Telefónica en Telefónica de España/Commissie, C‑295/12 P, EU:C:2014:2062, punt 213, en 9 juni 2016, Repsol Lubricantes y Especialidades e.a./Commissie, C‑617/13 P, EU:C:2016:416, punt 85). Zoals in punt 398 van het onderhavige arrest in herinnering is gebracht, is de Unierechter evenwel bevoegd om zijn beoordeling in de plaats te stellen van die van de Commissie en dus de opgelegde geldboete in te trekken, te verlagen of te verhogen wanneer hem de vraag betreffende de hoogte van de door de Commissie krachtens verordening nr. 1/2003 opgelegde geldboete ter beoordeling wordt voorgelegd.
403 In casu toont geen van de door Google en Alphabet aangevoerde argumenten inzake de gestelde schending van het ne-ultra-petitabeginsel – die in de eerste plaats moeten worden onderzocht – aan dat het Gerecht blijk heeft gegeven van een onjuiste rechtsopvatting bij de toepassing van de in het vorige punt van het onderhavige arrest uiteengezette regels. Het staat immers vast dat Google en Alphabet in het kader van hun beroep hebben gesteld dat het litigieuze besluit nietig moet worden verklaard en, subsidiair, dat het Gerecht in het kader van de uitoefening van zijn volledige rechtsmacht de geldboete moet intrekken of verlagen. Het bedrag dat het Gerecht heeft vastgesteld, is evenwel bepaald naar aanleiding van dat verzoek en ligt lager dan het bedrag dat de Commissie in het litigieuze besluit heeft opgelegd.
404 In de tweede plaats en zoals in punt 401 van het onderhavige arrest in herinnering is gebracht, brengt het beginsel van tegenspraak mee dat Google en Alphabet de mogelijkheid moeten hebben gehad om hun standpunt over de vaststelling van de geldboete naar voren te brengen en dat het Gerecht geen factoren, omstandigheden of criteria bij zijn oordeel mocht betrekken waarvan die partijen niet hadden kunnen voorzien dat zij in aanmerking zouden worden genomen.
405 In casu heeft het Gerecht om te beginnen in punt 1085 van het bestreden arrest geoordeeld dat, anders dan de Commissie, die één algemene vermenigvuldigingsfactor heeft gebruikt om rekening te houden met de duur van de deelname van Google en Alphabet aan de inbreuk, het passender was om andere parameters in aanmerking te nemen teneinde beter rekening te houden met bepaalde bijzonderheden die betrekking hebben op het tijdsverloop van de enkele voortdurende inbreuk, en met name de wisselende intensiteit van de inbreuk.
406 Op basis van deze premisse heeft het Gerecht vervolgens in punt 1088 van dat arrest drie verschillende perioden onderscheiden tussen 1 januari 2011 en de datum van de vaststelling van het litigieuze besluit. In punt 1093 van dat arrest heeft het Gerecht de tweede van die drie perioden aangemerkt als „cruciaal [...] voor de ontwikkeling van online-zoekdiensten op slimme mobiele apparaten”.
407 Ten slotte heeft het Gerecht in punt 1094 van dat arrest bevestigd dat het bij de vaststelling van het bedrag van de geldboete zowel de respectieve duur van de verschillende aspecten van de enkele voortdurende inbreuk als de verschillen tussen de door het Gerecht onderscheiden perioden in aanmerking zou nemen om een oordeel te geven over de veranderingen die zich voordeden bij de vraag hoe ingrijpend de gevolgen van die inbreuk waren.
408 Aldus heeft het Gerecht in punt 1099 van het bestreden arrest het bedrag van de geldboete onder verwijzing naar het feit dat de gevolgen van de gedraging tijdens de inbreukperiode niet steeds even ingrijpend waren, vastgesteld op 4 125 000 000 EUR.
409 Deze onderverdeling van de inbreukperiode wegens een mogelijk wisselende ernst van de gedraging van de betrokken onderneming vormt – zoals blijkt uit de punten 1086 en 1088 van het bestreden arrest – een van de parameters van de methode die het Gerecht heeft gehanteerd ten opzichte van de door de Commissie in het litigieuze besluit vastgestelde „lineaire rekenkundige” methode.
410 In de omstandigheden van de onderhavige zaak kan niet worden gesteld dat het Gerecht de rechten van verdediging van Google en Alphabet heeft geschonden door in punt 1088 van het bestreden arrest te oordelen dat bij de beoordeling van het bedrag van de geldboete specifiek rekening moest worden gehouden met de intensiteit van de mededingingsverstorende gedragingen door de tijd heen, hetgeen heeft geleid tot de vaststelling van drie afzonderlijke perioden, waarvan de tweede in punt 1093 van dat arrest als cruciaal is aangemerkt.
411 Het Gerecht moet weliswaar bij de uitoefening van de in de artikelen 261 en 263 VWEU vastgestelde bevoegdheden elke grief, rechtens of feitelijk, onderzoeken waarmee wordt aangevoerd dat het bedrag van de geldboete niet passend is in het licht van de ernst en de duur van de inbreuk, maar het kan niet worden verplicht de partijen te verzoeken zich uit te spreken over de concrete herziening van de geldboete die het overweegt en over de precieze parameters die het daarbij voornemens is te hanteren.
412 Hoe dan ook moet in de eerste plaats worden vastgesteld dat uit het bestreden arrest, met name uit de punten 1043, 1047 en 1099 ervan, blijkt dat Google en Alphabet de betrokken misbruik opleverende praktijken opzettelijk hebben toegepast, dat wil zeggen in de volle wetenschap dat zij gevolgen zouden hebben voor de relevante markten, en dat het daarbij ging om een algemene strategie waarvan de kwalificatie als één enkele voortdurende inbreuk – zoals blijkt uit punt 385 van het onderhavige arrest – niet wordt aangetast door de fouten die de Commissie heeft begaan bij de kwalificatie van de portfoliogebaseerde RSA’s.
413 In de tweede plaats en zoals het Gerecht in punt 1087 van het bestreden arrest heeft vastgesteld, wonnen de onrechtmatige praktijken van Google en Alphabet in het kader van hun algemene strategie nog aan kracht vanaf het moment dat zowel de Google Search-app als de Chrome-browser onderworpen was aan de pre-installatievoorwaarden in de MADA’s. Hierdoor heeft Google op de twee belangrijkste toegangspunten voor onlinezoekopdrachten namelijk een aanzienlijk concurrentievoordeel bemachtigd, dat vrijwel niet door de concurrenten van Google en Alphabet kon worden gecompenseerd.
414 In de derde plaats blijkt uit punt 1028 van het bestreden arrest dat de misbruik opleverende praktijken van Google en Alphabet nadelig zijn geweest voor het belang dat consumenten erbij hebben om over meer dan één online-informatiebron te beschikken, doordat zij met name een beperking vormden van de ontwikkeling van zoekdiensten die gericht waren op segmenten van consumenten die een bijzonder belang hechtten aan onder meer de bescherming van de privacy of aan de taalkundige bijzonderheden binnen de EER.
415 Uit de in de voorgaande punten van het onderhavige arrest aangehaalde overwegingen van het bestreden arrest volgt dat het door het Gerecht vastgestelde bedrag van de geldboete is gebaseerd op elementen die, ten eerste, het voorwerp zijn geweest van een debat op tegenspraak en, ten tweede, ongeacht een mogelijk wisselende ernst van de gedraging van Google en Alphabet in de loop van de inbreukperiode, gerechtvaardigd zijn door de noodzaak om rekening houdend met de ernst van de bestrafte misbruiken en de context waarin deze hebben plaatsgevonden, een voldoende afschrikkende geldboete op te leggen.
416 Wat de evenredigheid van dit bedrag betreft, betogen Google en Alphabet dat dit bedrag in werkelijkheid een verhoging inhoudt van het in het litigieuze besluit vastgestelde bedrag, terwijl dit bedrag met ten minste een derde had moeten worden verlaagd.
417 Dienaangaande volstaat het vast te stellen dat Google en Alphabet zonder enige rechtvaardiging of uitleg verzoeken om dat bedrag met ten minste een derde te verlagen. Zoals in punt 402 van het onderhavige arrest is aangegeven, staat het aan de verzoekende partij om bewijs te leveren ter onderbouwing van de door haar aangevoerde middelen.
418 Bovendien heeft het Gerecht duidelijk uiteengezet waarom de enkele voortdurende inbreuk moest worden vastgesteld ondanks de nietigverklaring van het misbruik met betrekking tot de RSA’s, hetgeen op zich een rechtvaardiging vormt voor de beperkte verlaging van het bedrag van de geldboete.
419 Gelet op een en ander moet het zesde middel ongegrond worden verklaard.
420 Aangezien geen enkel middel van de onderhavige hogere voorziening is toegewezen, moet de hogere voorziening in haar geheel worden afgewezen.
VI. Kosten
421 Artikel 184, lid 2, van het Reglement voor de procesvoering bepaalt dat het Hof over de kosten beslist wanneer de hogere voorziening ongegrond is. Ingevolge artikel 138, lid 1, van dit Reglement, dat op grond van artikel 184, lid 1, ervan van toepassing is op de procedure in hogere voorziening, moet de in het ongelijk gestelde partij worden verwezen in de kosten, voor zover dit is gevorderd.
422 Ingevolge artikel 140, lid 3, van het Reglement voor de procesvoering, dat op grond van artikel 184, lid 1, ervan van toepassing is op de procedure in hogere voorziening, kan het Hof bepalen dat een interveniënt zijn eigen kosten zal dragen.
423 Volgens artikel 184, lid 4, van het Reglement voor de procesvoering kan een partij die in eerste aanleg heeft geïntervenieerd en die niet zelf de hogere voorziening heeft ingesteld, alleen in de kosten van de hogere voorziening worden verwezen indien zij aan de schriftelijke of mondelinge behandeling bij het Hof heeft deelgenomen. Wanneer een dergelijke partij aan de procedure deelneemt, kan het Hof beslissen dat zij haar eigen kosten zal dragen.
424 Aangezien Google en Alphabet in casu in het ongelijk zijn gesteld, moeten zij overeenkomstig de vordering van de Commissie worden verwezen in hun eigen kosten alsook in die van de Commissie.
425 De ADA, de CCIA, Gigaset, HMD, Opera, het BDZV – Bundesverband Digitalpublisher und Zeitungsverleger, het BEUC, FairSearch, Seznam en het Verband Deutscher Zeitschriftenverleger dragen elk hun eigen kosten.
Het Hof (Tweede kamer) verklaart:
1) De hogere voorziening wordt afgewezen.
2) Google LLC en Alphabet Inc. worden verwezen in hun eigen kosten en in die van de Europese Commissie.
3) De Application Developers Alliance, de Computer & Communications Industry Association, Gigaset Communications GmbH, HMD Global Oy, Opera Norway AS, het BDZV – Bundesverband Digitalpublisher und Zeitungsverleger eV, het Bureau européen des unions des consommateurs (BEUC), FairSearch AISBL, Seznam.cz, a.s. en het Verband Deutscher Zeitschriftenverleger eV dragen hun eigen kosten.
ondertekeningen
* Procestaal: Engels.