z dnia 30 stycznia 2025 r. ( *1 )
Odesłanie prejudycjalne – Ochrona konsumentów – Nieuczciwe praktyki handlowe stosowane przez przedsiębiorstwa wobec konsumentów na rynku wewnętrznym – Dyrektywa 2005/29/WE – Środki mające na celu zwalczanie takich praktyk – Artykuły 11 i 13 – Postępowania w sprawie naruszenia przepisów prawa konsumenckiego – Dochowanie rozsądnego terminu – Uregulowania krajowe przewidujące obowiązek sporządzenia przez organ krajowy pisma w sprawie przedstawienia zarzutów w terminie 90 dni od chwili dowiedzenia się o istotnych elementach naruszenia – Stwierdzenie nieważności w całości i w sposób automatyczny decyzji organu krajowego w przypadku niedochowania tego terminu – Zasada ne bis in idem – Wygaśnięcie uprawnienia do wszczęcia nowego postępowania w sprawie naruszenia w odniesieniu do tych samych czynów – Zasada skuteczności – Prawo przedsiębiorstw do obrony
W sprawie C‑510/23
mającej za przedmiot wniosek o wydanie, na podstawie art. 267 TFUE, orzeczenia w trybie prejudycjalnym, złożony przez Tribunale amministrativo regionale per il Lazio (regionalny sąd administracyjny dla Lacjum, Włochy) postanowieniem z dnia 2 sierpnia 2023 r., które wpłynęło do Trybunału w dniu 8 sierpnia 2023 r., w postępowaniu:
Trenitalia SpA
przeciwko
Autorità Garante della Concorrenza e del Mercato,
przy udziale:
Federconsumatori,
TRYBUNAŁ (druga izba),
w składzie: K. Lenaerts, prezes Trybunału, pełniący obowiązki prezesa drugiej izby, F. Biltgen, prezes pierwszej izby, I. Jarukaitis, prezes czwartej izby, M.L. Arastey Sahún (sprawozdawczyni), prezes piątej izby, i J. Passer, sędzia,
rzecznik generalny: P. Pikamäe,
sekretarz: A. Calot Escobar,
uwzględniając pisemny etap postępowania,
rozważywszy uwagi, które przedstawili:
|
– |
w imieniu Trenitalia SpA – P. Fattori, A. Lirosi oraz S. Spagnuolo, avvocati, |
|
– |
w imieniu Autorità Garante della Concorrenza e del Mercato – F. Sclafani, avvocato dello Stato, |
|
– |
w imieniu rządu włoskiego – G. Palmieri, w charakterze pełnomocnika, którą wspierali L. Fiandaca oraz P. Gentili, avvocati dello Stato, |
|
– |
w imieniu Komisji Europejskiej – P. Kienapfel, P. Ondrůšek oraz D. Recchia, w charakterze pełnomocników, |
po zapoznaniu się z opinią rzecznika generalnego na posiedzeniu w dniu 5 września 2024 r.,
wydaje następujący
Wyrok
|
1 |
Wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym dotyczy wykładni art. 11 dyrektywy 2005/29/WE Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 11 maja 2005 r. dotyczącej nieuczciwych praktyk handlowych stosowanych przez przedsiębiorstwa wobec konsumentów na rynku wewnętrznym oraz zmieniającej dyrektywę Rady 84/450/EWG, dyrektywy 97/7/WE, 98/27/WE i 2002/65/WE Parlamentu Europejskiego i Rady oraz rozporządzenia (WE) nr 2006/2004 Parlamentu Europejskiego i Rady („dyrektywy o nieuczciwych praktykach handlowych”) (Dz.U. 2005, L 149, s. 22). |
|
2 |
Wniosek ten został złożony w ramach sporu pomiędzy spółką Trenitalia SpA a Autorità Garante della Concorrenza e del Mercato (urzędem ochrony konkurencji i rynku, Włochy) (zwanym dalej „AGCM”) w przedmiocie sankcji nałożonych przez ten urząd na spółkę Trenitalia za stosowanie nieuczciwej praktyki handlowej. |
Ramy prawne
Prawo Unii
Dyrektywa 2005/29
|
3 |
Artykuł 1 dyrektywy 2005/29, zatytułowany „Cel”, przewiduje: „Celem niniejszej dyrektywy jest przyczynienie się do właściwego funkcjonowania rynku wewnętrznego i osiągnięcie wysokiego poziomu ochrony konsumentów poprzez zbliżenie przepisów ustawowych, wykonawczych i administracyjnych państw członkowskich odnoszących się do nieuczciwych praktyk handlowych szkodzących interesom gospodarczym konsumentów”. |
|
4 |
Artykuł 5 tej dyrektywy, zatytułowany „Zakaz nieuczciwych praktyk handlowych”, stanowi w ust. 1: „Nieuczciwe praktyki handlowe są zabronione”. |
|
5 |
Artykuł 11 wspomnianej dyrektywy, zatytułowany „Wykonanie”, przewiduje: „1. Państwa członkowskie zapewniają w interesie konsumentów odpowiednie i skuteczne środki zwalczania nieuczciwych praktyk w celu zapewnienia zgodności z przepisami niniejszej dyrektywy. Środki takie obejmują przepisy prawne, zgodnie z którymi osoby lub organizacje uznawane na mocy prawa krajowego za mające uzasadniony interes w zwalczaniu nieuczciwych praktyk handlowych, w tym konkurenci, mogą:
[…] 2. W ramach przepisów prawnych, o których mowa w ust. 1, państwa członkowskie przyznają sądom lub organom administracyjnym uprawnienia, umożliwiające im, w przypadkach gdy uznają takie środki za konieczne, uwzględniając uwagę interesy wszystkich zainteresowanych, a w szczególności interes publiczny:
nawet w przypadku braku dowodu rzeczywistej straty lub szkody bądź zamiaru lub niedbalstwa ze strony przedsiębiorcy. […]”. |
|
6 |
Artykuł 13 rzeczonej dyrektywy, zatytułowany „Sankcje”, przewiduje w ust. 1: „Państwa członkowskie ustanawiają sankcje za naruszenie przepisów krajowych przyjętych w celu wykonania niniejszej dyrektywy i podejmują wszelkie niezbędne działania w celu zapewnienia ich egzekwowania. Sankcje te muszą być skuteczne, proporcjonalne i odstraszające”. |
Rozporządzenie nr 2006/2004
|
7 |
Motyw 7 rozporządzenia (WE) nr 2006/2004 Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 27 października 2004 r. w sprawie współpracy między organami krajowymi odpowiedzialnymi za egzekwowanie przepisów prawa w zakresie ochrony konsumentów („rozporządzenia w sprawie współpracy w dziedzinie ochrony konsumentów”) (Dz.U. 2004, L 364, s. 1), zmienionego dyrektywą 2005/29 (zwanego dalej „rozporządzeniem nr 2006/2004”), miał następujące brzmienie: „Zdolność właściwych organów do swobodnej współpracy na zasadach wzajemności w sferze wymiany informacji, wykrywania i śledzenia naruszeń wewnątrzwspólnotowych oraz podejmowania działań w celu doprowadzenia do ich zaprzestania lub zakazu jest niezbędna dla zagwarantowania należytego funkcjonowania rynku wewnętrznego oraz ochrony konsumentów”. |
|
8 |
Artykuł 1 rozporządzenia nr 2006/2004, zatytułowany „Cel”, przewidywał: „Niniejsze rozporządzenie określa warunki, na których właściwe organy w państwach członkowskich wskazane jako odpowiedzialne za egzekwowanie przepisów prawnych, które chronią interesy konsumentów, mają współpracować ze sobą oraz z Komisją [Europejską] w celu zapewnienia poszanowania tych przepisów oraz należytego funkcjonowania rynku wewnętrznego, a także w celu wzmocnienia ochrony interesów ekonomicznych konsumentów”. |
|
9 |
Artykuł 3 tego rozporządzenia, zatytułowany „Definicje”, stanowił: „Do celów niniejszego rozporządzenia:
[…]”. |
|
10 |
Artykuł 9 wspomnianego rozporządzenia, zatytułowany „Koordynacja nadzoru rynku i egzekwowania prawa”, przewidywał: „1. Właściwe organy koordynują swoją działalność w zakresie nadzoru rynku i egzekwowania przepisów prawnych. Wymieniają one wszelkie informacje niezbędne do osiągnięcia powyższego celu. 2. W przypadku otrzymania przez właściwe organy informacji, że naruszenie wewnątrzwspólnotowe szkodzi interesom konsumentów w więcej niż dwóch państwach członkowskich, właściwe zainteresowane organy koordynują swoje działania służące egzekwowaniu przepisów prawnych oraz wnioski o wzajemną pomoc przy pomocy jednolitego urzędu łącznikowego. W szczególności starają się one przeprowadzać jednoczesne dochodzenia i środki służące egzekwowaniu przepisów prawnych. […]”. |
|
11 |
Punkt 16 załącznika do tego rozporządzenia dotyczył dyrektywy 2005/29. |
|
12 |
Rozporządzenie nr 2006/2004 zostało uchylone ze skutkiem od dnia 17 stycznia 2020 r. rozporządzeniem Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2017/2394 z dnia 12 grudnia 2017 r. w sprawie współpracy między organami krajowymi odpowiedzialnymi za egzekwowanie przepisów prawa w zakresie ochrony konsumentów i uchylającym rozporządzenie (WE) nr 2006/2004 (Dz.U. 2017, L 345, s. 1). |
Prawo włoskie
Kodeks konsumencki
|
13 |
Artykuł 27 decreto legislativo n. 206 – Codice del consumo (dekretu ustawodawczego nr 206 – kodeksu konsumenckiego) z dnia 6 września 2005 r. (dodatek zwyczajny do GURI nr 235 z dnia 8 października 2005 r.), w brzmieniu mającym zastosowanie do sporu w postępowaniu głównym, zatytułowany „Ochrona administracyjna i sądowa”, stanowi: „1. [AGCM] wykonuje uprawnienia, o których mowa w niniejszym artykule, również jako organ właściwy w zakresie wykonania [rozporządzenia nr 2006/2004], w granicach określonych przepisami prawa. […]. 2. [AGCM], z urzędu lub na wniosek każdego podmiotu lub każdej organizacji mających w tym interes, zakazuje kontynuowania nieuczciwych praktyk handlowych i eliminuje ich skutki. W tym celu [AGCM] korzysta z uprawnień dochodzeniowych i uprawnień do egzekwowania prawa, o których mowa we wspomnianym wyżej rozporządzeniu [nr 2006/2004], w tym w odniesieniu do naruszeń innych niż transgraniczne. […] […] 13. Sankcje administracyjne wynikające z naruszenia niniejszego dekretu podlegają – pod warunkiem, że mają zastosowanie – przepisom zawartym w sekcji I rozdziału I oraz w art. 26, 27, 28 i 29 [legge n. 689 – Modifiche al sistema penale (ustawy nr 689 wprowadzającej zmiany w systemie karnym) z dnia 24 listopada 1981 r., w brzmieniu mającym zastosowanie do sporu w postępowaniu głównym (zwanej dalej »ustawą nr 689/81«)]. […]”. |
Ustawa nr 689/81
|
14 |
Ustawa nr 689/81 reguluje ogólny system kar administracyjnych i przewiduje w art. 14, zatytułowanym „Przedstawienie zarzutów i zawiadomienie”: „Zarzut naruszenia powinien być, o ile jest to możliwe, niezwłocznie przedstawiony zarówno wobec sprawcy naruszenia, jak i wobec osoby, która jest solidarnie zobowiązana do zapłaty kwoty należnej z tytułu tego naruszenia. Jeżeli zarzut naruszenia nie został przedstawiony niezwłocznie wobec wszystkich lub niektórych osób, o których mowa w poprzednim ustępie, o szczegółach naruszenia należy zawiadomić zainteresowane osoby zamieszkałe na terytorium państwa w terminie 90 dni, a osoby zamieszkałe za granicą w terminie 360 dni od dnia stwierdzenia [naruszenia]. Jeżeli dokumenty dotyczące naruszenia zostały przekazane właściwemu organowi na mocy decyzji organu sądowego, terminy, o których mowa w poprzednim akapicie, biegną od daty otrzymania [tych dokumentów]. […]”. |
Postępowanie główne i pytanie prejudycjalne
|
15 |
Trenitalia jest działającą we Włoszech główną spółką zarządzającą pasażerskim przewozem kolejowym. Świadczy ona zarówno usługi przewozu regionalnego, jak i usługi przewozu średnio- oraz długodystansowego, przy czym ta ostatnia kategoria obejmuje w szczególności pociągi dużych prędkości. |
|
16 |
W latach 2011–2016 AGCM otrzymał zawiadomienia i skargi od konsumentów, od Autorità di regolazione dei trasporti (urzędu regulacji transportu, Włochy), a także od stowarzyszenia Federconsumatori, które dotyczyły warunków internetowej sprzedaży biletów kolejowych. W dniu 21 października 2016 r. AGCM dołączył do akt sprawy wyniki symulacji zakupów przeprowadzonych przez jego urzędników w okresie od dnia 26 sierpnia do dnia 30 września 2016 r. |
|
17 |
W dniu 15 listopada 2016 r. AGCM doręczył spółce Trenitalia decyzję o wszczęciu postępowania w sprawie stwierdzenia naruszenia w zakresie ochrony konsumentów i przystąpił do kontroli w siedzibie tej spółki, podczas której to kontroli zajęto dokumenty. Doradcy spółki Trenitalia mogli zapoznać się z aktami dochodzenia i przedstawić argumenty na jej obronę. Ponadto skontrolowano również spółkę, która dostarczyła system informatyczny używany przez spółkę Trenitalia. |
|
18 |
Decyzją z dnia 19 lipca 2017 r. AGCM stwierdził istnienie nieuczciwej praktyki handlowej ze strony spółki Trenitalia w ramach internetowej sprzedaży biletów kolejowych. Zdaniem AGCM połączenia oferowane przez spółkę Trenitalia konsumentom za pośrednictwem telematycznego systemu informacji, wyszukiwania i zakupu biletów wiązały się bowiem głównie z korzystaniem z pociągów dużych prędkości, podczas gdy dla tych samych przedziałów czasowych możliwe było korzystanie ze znacznie tańszych pociągów regionalnych, które nie były oferowane. W konsekwencji urząd ten nakazał spółce Trenitalia zaprzestanie zarzucanej praktyki, wyznaczył jej termin na określenie niezbędnych do tego środków oraz, mając na względzie wagę i czas trwania naruszenia, nałożył na nią grzywnę w wysokości 5 mln EUR. |
|
19 |
Spółka Trenitalia zakwestionowała decyzję AGCM z dnia 19 lipca 2017 r. do Tribunale amministrativo regionale per il Lazio (regionalnego sądu administracyjnego dla Lacjum, Włochy), który jest sądem odsyłającym, powołując się w szczególności na opóźnienie we wszczęciu etapu dochodzenia kontradyktoryjnego w ramach postępowania zakończonego wydaniem tej decyzji. |
|
20 |
W tym względzie sąd odsyłający wskazuje, że zgodnie z najnowszym orzecznictwem Consiglio di Stato (rady stanu, Włochy) postępowania prowadzone przez AGCM w dziedzinie ochrony konsumentów podlegają art. 14 ustawy nr 689/81, na mocy którego urząd ten jest zobowiązany, pod rygorem utraty swoich uprawnień do nakładania sankcji, wszcząć etap dochodzenia kontradyktoryjnego w drodze pisma w sprawie przedstawienia zarzutów w terminie 90 dni od chwili, w której organ ten dowiedział się o istotnych elementach potencjalnego naruszenia (zwanym dalej „spornym terminem”). |
|
21 |
Początek biegu spornego terminu podlega kontroli sądowej, w ramach której sąd administracyjny powinien przeprowadzić retrospektywną ocenę i ustalić, od jakiego momentu dowody, którymi dysponował AGCM w danym momencie, były wystarczające, aby był on zobowiązany do sporządzenia pisma w sprawie przedstawienia zarzutów i wszczęcia w ten sposób etapu dochodzenia kontradyktoryjnego w ramach postępowania. Każde przekroczenie tego terminu prowadziłoby do stwierdzenia nieważności w całości decyzji AGCM wydanej po zakończeniu postępowania w sprawie naruszenia. Ponadto zgodnie z zasadą ne bis in idem urząd ten nie mógłby już wszcząć nowego postępowania w sprawie naruszenia w odniesieniu do tej samej praktyki, nawet jeśli dane przedsiębiorstwo nigdy jej nie zaprzestało. |
|
22 |
Zdaniem sądu odsyłającego stosowanie spornego terminu narusza autonomię AGCM, ponieważ wymaga od niego rozpatrzenia toczących się przed nim spraw w porządku czysto chronologicznym, bez możliwości uwzględnienia okoliczności właściwych dla każdej sprawy. Ponadto ze względu na dużą złożoność działalności AGCM, w szczególności podczas dochodzeń dotyczących praktyk dużych podmiotów gospodarczych, nadmierne antycypowanie wszczęcia etapu dochodzenia kontradyktoryjnego w ramach postępowania zwiększa ryzyko, że urząd ten nie zdoła zebrać koniecznych i wystarczających dowodów w celu wykazania potencjalnego naruszenia. |
|
23 |
W tym kontekście sąd odsyłający wskazuje na podobieństwo do sankcji stosowanych w sprawach z zakresu konkurencji, w których właściwy organ jest zobowiązany do zakończenia postępowania w sprawie naruszenia w „rozsądnym terminie”. Ów rozsądny termin miałby zastosowanie również, w drodze analogii, w dziedzinie ochrony konsumentów, w związku z czym należałoby odstąpić od stosowania spornego terminu, który w każdym razie nie wynika z prawa Unii w dziedzinie ochrony konsumentów. |
|
24 |
Poza tym, ponieważ zainteresowane przedsiębiorstwo nie jest zobowiązane na mocy prawa krajowego zgodnie z jego wykładnią dokonaną przez Consiglio di Stato (radę stanu) do wykazania, że poniosło ono szkodę w wyniku wszczęcia etapu dochodzenia kontradyktoryjnego w ramach postępowania po upływie spornego terminu, wynika z tego niewzruszalne domniemanie naruszenia prawa do obrony tego przedsiębiorstwa z samego tylko powodu tego przekroczenia terminu. |
|
25 |
W każdym razie zastosowanie terminu, którego początek biegu zależy od indywidualnego przypadku, nie jest zgodne z zasadą ochrony uzasadnionych oczekiwań, której powinny przestrzegać ukarane przedsiębiorstwa. |
|
26 |
W świetle tych rozważań sąd odsyłający ma wątpliwości co do zgodności z prawem Unii stosowania spornego terminu do postępowań dochodzeniowych dotyczących naruszeń podlegających sankcjom na mocy przepisów krajowych przyjętych na podstawie dyrektywy 2005/29. |
|
27 |
W tych okolicznościach Tribunale amministrativo regionale per il Lazio (regionalny sąd administracyjny dla Lacjum) postanowił zawiesić postępowanie i przedstawić Trybunałowi następujące pytanie prejudycjalne: „Czy art. 11 dyrektywy [2005/29], w świetle zasad ochrony konsumentów i skuteczności działań administracji, należy interpretować w ten sposób, że stoi on na przeszkodzie uregulowaniom krajowym, takim jak uregulowanie wynikające ze stosowania art. 14 ustawy [nr 689/81], zgodnie z jego wykładnią dokonywaną przez sądy, które to uregulowanie zobowiązuje [AGCM] do wszczęcia postępowania dochodzeniowego w celu stwierdzenia nieuczciwej praktyki handlowej w terminie zawitym wynoszącym 90 dni, którego bieg rozpoczyna się w chwili, w której urząd ten dowiedział się o istotnych elementach naruszenia, które mogą ograniczać się do pierwszego zawiadomienia o popełnieniu naruszenia?”. |
W przedmiocie pytania prejudycjalnego
|
28 |
Na wstępie należy przypomnieć, że w ramach ustanowionej w art. 267 TFUE procedury współpracy między sądami krajowymi a Trybunałem do tego ostatniego należy udzielenie sądowi krajowemu użytecznej odpowiedzi, która umożliwi mu rozstrzygnięcie zawisłego przed nim sporu. W związku z tym do Trybunału należy, w stosownym przypadku, przeformułowanie skierowanych do niego pytań i, w razie potrzeby, uwzględnienie przepisów prawa Unii, na które sąd krajowy nie powołał się w swoim pytaniu (zob. podobnie wyrok z dnia 30 stycznia 2024 r., Direktor na Glavna direktsiaNatsionalna politsia pri MVR – Sofia, C‑118/22, EU:C:2024:97, pkt 31 i przytoczone tam orzecznictwo). |
|
29 |
W niniejszej sprawie sąd odsyłający, choć ograniczył swoje pytanie do art. 11 dyrektywy 2005/29, wskazał również, że niedochowanie tego terminu pociąga za sobą stwierdzenie nieważności w całości ostatecznej decyzji wydanej przez AGCM, a także utratę przez ten organ uprawnienia do wszczęcia nowego postępowania w odniesieniu do tych samych okoliczności faktycznych. Tymczasem w zakresie, w jakim art. 13 tej dyrektywy dotyczy ustanawiania przez państwa członkowskie sankcji za naruszenie przepisów krajowych przyjętych w celu wykonania tej dyrektywy, na zadane pytanie należy odpowiedzieć, uwzględniając również ów art. 13. |
|
30 |
W celu udzielenia sądowi odsyłającemu w pełni użytecznej odpowiedzi należy zatem uznać, że poprzez swoje pytanie sąd odsyłający dąży w istocie do ustalenia, czy art. 11 i 13 dyrektywy 2005/29 należy interpretować w ten sposób, że stoją one na przeszkodzie uregulowaniom krajowym, które w postępowaniu w sprawie stwierdzenia nieuczciwej praktyki handlowej prowadzonym przez organ krajowy odpowiedzialny za egzekwowanie przepisów prawa w zakresie ochrony konsumentów, po pierwsze, nakładają na ten organ obowiązek wszczęcia etapu dochodzenia kontradyktoryjnego w drodze pisma w sprawie przedstawienia zarzutów danemu przedsiębiorstwu w terminie 90 dni od chwili, w której organ ten dowiedział się o istotnych elementach potencjalnego naruszenia, które to elementy mogą ograniczać się do pierwszego zawiadomienia o rzeczonym naruszeniu, a po drugie, przewidują sankcję z powodu niedochowania tego terminu w postaci stwierdzenia nieważności w całości ostatecznej decyzji tego organu po zakończeniu postępowania w sprawie naruszenia, a także utratę przez ten organ uprawnienia do wszczęcia nowego postępowania w sprawie naruszenia w odniesieniu do tej samej praktyki. |
|
31 |
Zgodnie z art. 11 ust. 1 akapit pierwszy dyrektywy 2005/29 państwa członkowskie zapewniają w interesie konsumentów odpowiednie i skuteczne środki zwalczania nieuczciwych praktyk handlowych w celu zapewnienia zgodności z przepisami tej dyrektywy. Artykuł 11 ust. 2 lit. a) dyrektywy 2005/29 wskazuje, że państwa członkowskie przyznają organom administracyjnym uprawnienia umożliwiające im, w przypadkach gdy uznają takie środki za konieczne, uwzględniając interesy wszystkich zainteresowanych, a w szczególności interes publiczny, nakazanie zaprzestania nieuczciwych praktyk handlowych lub wszczęcie właściwego postępowania sądowego lub administracyjnego w celu nakazania zaprzestania takich praktyk. |
|
32 |
Ponadto art. 13 tej dyrektywy stanowi, że państwa członkowskie ustanawiają sankcje za naruszenie przepisów krajowych przyjętych w celu wykonania tej dyrektywy i podejmują wszelkie niezbędne działania w celu zapewnienia ich egzekwowania, przy czym sankcje te muszą być skuteczne, proporcjonalne i odstraszające. |
|
33 |
Jak wynika z art. 1 w związku z art. 11 ust. 1 akapit pierwszy dyrektywy 2005/29, jej celem jest zapewnienie wysokiego poziomu ochrony konsumentów i zagwarantowanie w tym celu skutecznego zwalczania nieuczciwych praktyk w ich interesie [zob. podobnie wyroki: z dnia 13 września 2018 r., Wind Tre i Vodafone Italia, C‑54/17 i C‑55/17, EU:C:2018:710, pkt 54; a także z dnia 2 lutego 2023 r., Towarzystwo Ubezpieczeń Ż (Wprowadzający w błąd wzorzec umowy ubezpieczenia), C‑208/21, EU:C:2023:64, pkt 81]. |
|
34 |
Jednakże owa dyrektywa ogranicza się w art. 5 ust. 1 do stwierdzenia, iż nieuczciwe praktyki handlowe „są zabronione”, pozostawiając tym samym państwom członkowskim pewien zakres uznania co do wyboru krajowych środków zwalczania tych praktyk zgodnie z art. 11 i 13 tej dyrektywy, pod warunkiem że środki te są odpowiednie i skuteczne oraz że przewidziane w ten sposób sankcje są skuteczne, proporcjonalne i odstraszające [zob. podobnie wyroki: z dnia 19 września 2018 r., Bankia, C‑109/17, EU:C:2018:735, pkt 31 i przytoczone tam orzecznictwo; a także z dnia 2 lutego 2023 r., Towarzystwo Ubezpieczeń Ż (Wprowadzający w błąd wzorzec umowy ubezpieczenia), C‑208/21, EU:C:2023:64, pkt 79]. |
|
35 |
Wynika z tego, że w braku szczególnych uregulowań Unii regulujących terminy proceduralne, które mają na celu zapewnienie istnienia odpowiednich i skutecznych środków zwalczania nieuczciwych praktyk handlowych oraz nakładanie w związku z nimi sankcji w sposób skuteczny, proporcjonalny i odstraszający, do państw członkowskich należy ustanowienie i stosowanie krajowych przepisów proceduralnych w tej dziedzinie (zob. analogicznie wyroki: z dnia 21 stycznia 2021 r., Whiteland Import Export, C‑308/19, EU:C:2021:47, pkt 43–45; z dnia 13 lipca 2023 r., Napfény-Toll, C‑615/21, EU:C:2023:573, pkt 34; a także z dnia 21 grudnia 2023 r., BMW Bank i in., C‑38/21, C‑47/21 i C‑232/21, EU:C:2023:1014, pkt 303). |
|
36 |
O ile jednak ustanowienie i stosowanie tych przepisów należy do kompetencji państw członkowskich, o tyle muszą one wykonywać tę kompetencję z poszanowaniem prawa Unii i, biorąc pod uwagę zasadę skuteczności, nie mogą uczynić stosowania owego prawa praktycznie niemożliwym lub nadmiernie utrudnionym (zob. podobnie wyroki: z dnia 21 stycznia 2021 r., Whiteland Import Export, C‑308/19, EU:C:2021:47, pkt 46; a także z dnia 13 lipca 2023 r., Napfény-Toll, C‑615/21, EU:C:2023:573, pkt 35, 47). |
|
37 |
Należy uznać, że określenie rozsądnych terminów proceduralnych względem organów krajowych odpowiedzialnych za egzekwowanie przepisów prawa w zakresie ochrony konsumentów w celu zwalczania nieuczciwych praktyk handlowych jest zgodne z prawem Unii. Takie rozsądne terminy są bowiem ustalane w interesie zarówno zainteresowanych przedsiębiorstw, jak i tych organów, zgodnie z zasadą pewności prawa, i nie mogą powodować w praktyce, że stosowanie prawa Unii stanie się niemożliwe lub nadmiernie utrudnione (zob. analogicznie wyroki: z dnia 29 października 2015 r., BBVA, C‑8/14, EU:C:2015:731, pkt 28; z dnia 21 stycznia 2021 r., Whiteland Import Export, C‑308/19, EU:C:2021:47, pkt 48). |
|
38 |
Tak więc przepisy krajowe określające terminy proceduralne w zakresie wykazywania naruszeń i nakładania sankcji przez organy krajowe odpowiedzialne za egzekwowanie przepisów prawa w zakresie ochrony konsumentów powinny, z poszanowaniem zasady pewności prawa, zmierzać do tego, aby sprawy były rozpatrywane w rozsądnym terminie, nie powodując jednocześnie zagrożenia dla skutecznego wykonania dyrektywy 2005/29 w wewnętrznym porządku prawnym (zob. analogicznie wyrok z dnia 21 stycznia 2021 r., Whiteland Import Export, C‑308/19, EU:C:2021:47, pkt 49). |
|
39 |
W celu ustalenia, czy krajowy system terminów zapewnia taką równowagę, należy wziąć pod uwagę w szczególności długość danego terminu, jak również ogół zasad dotyczących jego stosowania, takich jak data rozpoczęcia jego biegu, oraz przepisy regulujące rozpoczęcie jego biegu, a także zawieszanie lub przerywanie jego biegu (zob. podobnie wyroki: z dnia 21 stycznia 2021 r., Whiteland Import Export, C‑308/19, EU:C:2021:47, pkt 50; z dnia 10 czerwca 2021 r., BNP Paribas Personal Finance, od C‑776/19 do C‑782/19, EU:C:2021:470, pkt 30). |
|
40 |
Należy również uwzględnić specyfikę spraw, które dotyczą zwalczania nieuczciwych praktyk handlowych objętych zakresem stosowania dyrektywy 2005/29, a w szczególności okoliczność, że sprawy te mogą wymagać przeprowadzenia złożonej analizy stanu faktycznego i sytuacji ekonomicznej (zob. analogicznie wyrok z dnia 21 stycznia 2021 r., Whiteland Import Export, C‑308/19, EU:C:2021:47, pkt 51). |
|
41 |
Ponadto w celu określenia rozsądnych granic czasowych regulujących postępowania prowadzone przez krajowe organy krajowe odpowiedzialne za egzekwowanie przepisów prawa w zakresie ochrony konsumentów w celu zwalczania nieuczciwych praktyk handlowych oraz nakładania w związku z nimi sankcji zasada pewności prawa nakłada na państwa członkowskie obowiązek ustanowienia wystarczająco precyzyjnego, jasnego i przewidywalnego systemu terminów, aby umożliwić wszystkim zainteresowanym podmiotom dokładne zapoznanie się z zakresem obowiązków, jakie nakładają na nie dane przepisy, i podjęcie w związku z tym odpowiednich działań (zob. analogicznie wyroki: z dnia 11 grudnia 2012 r., Komisja/Hiszpania, C‑610/10, EU:C:2012:781, pkt 49; z dnia 3 czerwca 2021 r., Jumbocarry Trading, C‑39/20, EU:C:2021:435, pkt 48; a także z dnia 7 marca 2024 r., Die Länderbahn i in., C‑582/22, EU:C:2024:213, pkt 66). |
|
42 |
W tym kontekście z orzecznictwa Trybunału dotyczącego prowadzonych przez Komisję postępowań w sprawie naruszenia art. 101 i 102 TFUE wynika, że poszanowanie zasady rozsądnego terminu jest co do zasady wymagane na każdym etapie tych postępowań (zob. podobnie wyroki: z dnia 15 października 2002 r., Limburgse Vinyl Maatschappij i in./Komisja, C‑238/99 P, C‑244/99 P, C‑245/99 P, C‑247/99 P, od C‑250/99 P do C‑252/99 P i C‑254/99 P, EU:C:2002:582, pkt 199, 230; a także z dnia 21 września 2006 r., Nederlandse Federatieve Vereniging voor de Groothandel op Elektrotechnisch Gebied/Komisja, C‑105/04 P, EU:C:2006:592, pkt 37–39). |
|
43 |
Z analogicznych względów przy określaniu terminów proceduralnych w zakresie wykazywania naruszeń i nakładania sankcji przez krajowe organy krajowe odpowiedzialne za egzekwowanie przepisów prawa w zakresie ochrony konsumentów państwa członkowskie mogą przewidzieć nie tylko ogólne przepisy dotyczące przedawnienia mające zastosowanie do całego postępowania w sprawie naruszenia, lecz również, w stosownym przypadku, terminy regulujące przebieg niektórych etapów tego postępowania, takich jak etap poprzedzający przedstawienie zarzutów danemu przedsiębiorstwu, o ile odnośne terminy są zgodne z wymogami, o których mowa w pkt 38–41 niniejszego wyroku. |
|
44 |
W tym względzie należy przypomnieć, po pierwsze, że rozsądny charakter czasu trwania tego etapu powinien co do zasady być oceniany w zależności od właściwych dla każdej sprawy okoliczności (zob. podobnie wyroki: z dnia 13 czerwca 2013 r., HGA i in./Komisja, od C‑630/11 P do C‑633/11 P, EU:C:2013:387, pkt 82). W szczególności czas trwania terminu proceduralnego wyznaczającego ten etap powinien być wystarczający, aby zapewnić prawidłowe przeprowadzenie owego etapu [zob. podobnie wyroki: z dnia 29 października 2015 r., BBVA, C‑8/14, EU:C:2015:731, pkt 29; a także z dnia 9 września 2020 r., Commissaire général aux réfugiés et aux apatrides (Odrzucenie kolejnego wniosku – Termin do wniesienia skargi), C‑651/19, EU:C:2020:681, pkt 57]. |
|
45 |
Należy również przypomnieć, że w ramach prowadzonych przez Komisję postępowań w sprawie naruszenia art. 101 i 102 TFUE etap wstępnego dochodzenia, który trwa do momentu przedstawienia zarzutów, ma na celu nie tylko umożliwienie tej instytucji zebrania wszystkich istotnych informacji potwierdzających – lub nie – istnienie naruszenia reguł konkurencji, lecz również zajęcie stanowiska w przedmiocie kierunku i dalszego rozwoju postępowania (zob. podobnie wyroki: z dnia 15 października 2002 r., Limburgse Vinyl Maatschappij i in./Komisja, C‑238/99 P, C‑244/99 P, C‑245/99 P, C‑247/99 P, od C‑250/99 P do C‑252/99 P i C‑254/99 P, EU:C:2002:582, pkt 182; a także z dnia 29 września 2011 r., Elf Aquitaine/Komisja, C‑521/09 P, EU:C:2011:620, pkt 113). |
|
46 |
O ile złożoność postępowania w dziedzinie konkurencji może uzasadniać, że jego wstępny etap trwa przez długi okres (zob. podobnie wyroki: z dnia 2 września 2021 r., Komisja/Tempus Energy i Tempus Energy Technology, C‑57/19 P, EU:C:2021:663, pkt 62; a także z dnia 17 listopada 2022 r., Irish Wind Farmers’ Association i in./Komisja, C‑578/21 P, EU:C:2022:898, pkt 88), o tyle Komisja nie jest jednak uprawniona do przedłużania stanu bezczynności na tym etapie postępowania (zob. podobnie wyroki: z dnia 18 marca 1997 r., Guérin automobiles/Komisja, C‑282/95 P, EU:C:1997:159, pkt 36; a także z dnia 13 czerwca 2013 r., HGA i in./Komisja, od C‑630/11 P do C‑633/11 P, EU:C:2013:387, pkt 81). |
|
47 |
Ponadto poszanowanie prawa do obrony stanowi podstawową zasadę prawa Unii, której należy w pełni przestrzegać w kontekście postępowań administracyjnych objętych prawem Unii. W ramach postępowania w sprawie naruszenia reguł konkurencji to właśnie przedstawienie zarzutów stanowi zasadniczą gwarancję w tym względzie (zob. podobnie wyroki: z dnia 26 października 2017 r., Global Steel Wire i in./Komisja, C‑457/16 P i od C‑459/16 P do C‑461/16 P, EU:C:2017:819, pkt 139, 140; z dnia 13 września 2018 r., UBS Europe i in., C‑358/16, EU:C:2018:715, pkt 60; a także z dnia 6 października 2021 r., Sumal, C‑882/19, EU:C:2021:800, pkt 56). |
|
48 |
Wynika z tego, że rozważania zawarte w pkt 45–47 niniejszego wyroku mają również znaczenie w ramach postępowania administracyjnego prowadzonego na szczeblu krajowym przez organ krajowy odpowiedzialny za egzekwowanie przepisów prawa w zakresie ochrony konsumentów w celu nałożenia sankcji za naruszenie uregulowań Unii w tej dziedzinie. |
|
49 |
Tymczasem w celu skutecznego wywiązania się ze spoczywającego na nich obowiązku stosowania uregulowań Unii w dziedzinie ochrony konsumentów organy krajowe odpowiedzialne za egzekwowanie przepisów prawa w tym zakresie muszą mieć możliwość przyznawania różnego stopnia pierwszeństwa złożonym do nich skargom, dysponując w tym celu szerokim zakresem uznania (zob. analogicznie wyroki: z dnia 14 grudnia 2000 r., Masterfoods i HB, C‑344/98, EU:C:2000:689, pkt 46; a także z dnia 19 września 2013 r., EFIM/Komisja, C‑56/12 P, EU:C:2013:575, pkt 72, 83). |
|
50 |
Po drugie, rozporządzenie nr 2006/2004, mające zastosowanie w chwili wszczęcia etapu kontradyktoryjnego etapu w postępowaniu głównym, a następnie rozporządzenie 2017/2394 ustanowiły mechanizm współpracy i koordynacji, w ramach którego organy krajowe odpowiedzialne za stosowanie przepisów w dziedzinie ochrony konsumentów mogą być zmuszone do współpracy i koordynacji między sobą oraz z Komisją w celu zwalczania niektórych kategorii naruszeń aktów, o których mowa w załączniku do każdego z tych dwóch rozporządzeń, wśród których znajduje się dyrektywa 2005/29. |
|
51 |
Zgodnie z art. 9 ust. 1 i 2 rozporządzenia nr 2006/2004 właściwe organy powinny koordynować swoje działania w zakresie nadzoru rynku i egzekwowania prawa w zakresie ochrony konsumentów poprzez prowadzenie dochodzeń i jednoczesne podejmowanie działań w zakresie egzekwowania prawa. Jak wynika z motywu 7 tego rozporządzenia, zdolność właściwych organów do swobodnej współpracy na zasadach wzajemności w sferze wymiany informacji, wykrywania i śledzenia naruszeń objętych omawianym rozporządzeniem oraz podejmowania działań w celu doprowadzenia do ich zaprzestania lub ich zakazania jest niezbędna dla zagwarantowania należytego funkcjonowania rynku wewnętrznego oraz ochrony konsumentów. |
|
52 |
Zarówno z samego celu etapu poprzedzającego przedstawienie zarzutów w postępowaniu w sprawie naruszenia w dziedzinie ochrony konsumentów, jak i z szerokiego zakresu uznania, jakim powinien dysponować organ krajowy odpowiedzialny za egzekwowanie przepisów prawa w zakresie ochrony konsumentów przy ustalaniu priorytetów dla swoich postępowań, wynika, że na tym etapie postępowania organ taki powinien nie tylko być w stanie podjąć wszystkie wstępne środki dochodzeniowe oraz dokonać często złożonych ocen faktycznych i prawnych, które są mu niezbędne do dokonania ustalenia, czy wszczęcie etapu dochodzenia kontradyktoryjnego jest uzasadnione, ale także mieć możliwość wyboru, w zależności od stopnia pierwszeństwa, jaki zamierza on przyznać w ramach korzystania ze swojej niezależności operacyjnej toczącemu się postępowaniu w sprawie naruszenia, najwłaściwszego momentu rozpoczęcia, w stosownym przypadku, etapu dochodzenia kontradyktoryjnego w ramach tego postępowania. |
|
53 |
Organ krajowy odpowiedzialny za egzekwowanie przepisów prawa w zakresie ochrony konsumentów powinien zatem mieć możliwość tymczasowego odroczenia wszczęcia etapu dochodzenia kontradyktoryjnego w ramach danego postępowania, jeżeli ustalił już istnienie istotnych elementów potencjalnego naruszenia. Taka możliwość jest zgodna z celem polegającym na tym, aby dany organ był w stanie w odpowiedni sposób poprowadzić wszystkie toczące się przed nim postępowania w sprawie naruszenia. Może ona również przyczynić się do efektywnego wykorzystania dostępnych zasobów i do wspierania odpowiedniej współpracy w ramach sieci współpracy między organami krajowymi odpowiedzialnymi za egzekwowanie przepisów prawa w zakresie ochrony konsumentów ustanowionej rozporządzeniem nr 2006/2004, a następnie rozporządzeniem 2017/2394. Niemniej jednak takie czasowe odroczenie nie może skutkować przekroczeniem rozsądnego terminu, w którym musi zostać zakończony etap poprzedzający przedstawienie zarzutów w postępowaniu w sprawie naruszenia. |
|
54 |
Po trzecie, w ramach swojej autonomii proceduralnej państwo członkowskie powinno zapewnić nie tylko pełną skuteczność uregulowań Unii w dziedzinie ochrony konsumentów oraz ścigania i karania przestępstw w tym zakresie, ale także poszanowanie praw podstawowych, w szczególności prawa do obrony przedsiębiorstw, wobec których toczy się postępowanie w sprawie naruszenia (zob. podobnie wyroki: z dnia 7 grudnia 2010 r., VEBIC, C‑439/08, EU:C:2010:739, pkt 63; a także z dnia 5 czerwca 2018 r., Kolev i in., C‑612/15, EU:C:2018:392, pkt 98). |
|
55 |
W tym względzie Trybunał orzekł już, że przewlekłość etapu poprzedzającego przedstawienie zarzutów może mieć wpływ na możliwości obrony zainteresowanych przedsiębiorstw w przyszłości, w szczególności poprzez naruszenie ich prawa do obrony na etapie dochodzenia kontradyktoryjnego w ramach postępowania w sprawie naruszenia, które dotyczy tych przedsiębiorstw. Im więcej czasu bowiem upłynie między środkiem podjętym w ramach dochodzenia wstępnego a przedstawieniem zarzutów, tym bardziej prawdopodobne staje się, że ewentualne dowody odciążające dotyczące potencjalnego naruszenia nie będą już mogły zostać zgromadzone lub będą mogły zostać zgromadzone tylko z trudem (zob. podobnie wyrok z dnia 21 września 2006 r., Nederlandse Federatieve Vereniging voor de Groothandel op Elektrotechnisch Gebied/Komisja, C‑105/04 P, EU:C:2006:592, pkt 49). |
|
56 |
O ile rozsądne terminy proceduralne mają zatem na celu w szczególności zagwarantowanie skutecznego wykonywania prawa do obrony przedsiębiorstw, wobec których toczy się postępowanie w sprawie naruszenia, o tyle przepisy krajowe ustanawiające terminy proceduralne w zakresie nakładania sankcji przez organy krajowe odpowiedzialne za egzekwowanie przepisów prawa w zakresie ochrony konsumentów powinny być dostosowane do specyfiki prawa Unii dotyczącego tej dziedziny i do celów wprowadzenia w życie przepisów tego prawa przez zainteresowane osoby, tak aby nie podważać pełnej skuteczności przepisów prawa dotyczącego ochrony konsumentów (zob. analogicznie wyrok z dnia 21 stycznia 2021 r., Whiteland Import Export, C‑308/19, EU:C:2021:47, pkt 52). |
|
57 |
W niniejszej sprawie, jak wynika z wniosku o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym, AGCM jest zobowiązany wszcząć etap dochodzenia kontradyktoryjnego w drodze pisma w sprawie przedstawienia zarzutów w terminie 90 dni od chwili ustalenia istotnych elementów potencjalnego naruszenia. Ponadto niedochowanie spornego terminu skutkuje, po pierwsze, stwierdzeniem nieważności w całości i w sposób automatyczny ostatecznej decyzji wydanej przez AGCM po zakończeniu postępowania w sprawie naruszenia, zarówno w zakresie, w jakim dotyczy ona zaprzestania nieuczciwej praktyki handlowej, jak i w zakresie sankcji nałożonych na odnośne przedsiębiorstwo. Po drugie, zgodnie z zasadą ne bis in idem organ ten jest trwale pozbawiony możliwości wszczęcia nowego postępowania w sprawie naruszenia w odniesieniu do tej samej nieuczciwej praktyki handlowej. Jak wynika z akt sprawy, którymi dysponuje Trybunał, celem tych przepisów jest ochrona prawa do obrony przedsiębiorstw w toku prowadzonego wobec nich postępowania w sprawie naruszenia poprzez poinformowanie ich w odpowiednim czasie o postawionych im zarzutach. |
|
58 |
Jak zauważył w istocie rzecznik generalny w pkt 107–109 i 114 opinii, stosowanie spornego terminu może skutkować tym, że AGCM będzie zobowiązany traktować w sposób niezróżnicowany wszystkie toczące się przed nim postępowania w sprawie naruszenia, z uwzględnieniem nie okoliczności właściwych dla każdej sprawy, lecz jedynie porządku chronologicznego, co mogłoby uniemożliwić mu ustalenie i realizację priorytetów w ramach postępowań w dziedzinie ochrony konsumentów. Organ ten mógłby zatem zostać zmuszony do wszczęcia postępowań dochodzeniowych na podstawie niepewnego stanu faktycznego i prawnego lub do rozpatrywania w pierwszej kolejności niektórych kategorii spraw, którymi, z uwagi na dostępne zasoby, mógłby zająć się po zakończeniu wstępnego etapu postępowania, w stosownych przypadkach, ze szkodą dla szczególnie złożonych spraw, które mają negatywny wpływ na interesy konsumentów. Takie naruszenie niezależności operacyjnej AGCM jest tym bardziej prawdopodobne w sytuacji, gdy początek biegu terminu, którego sposoby aktywowania wydają się mało precyzyjne, mało jasne i mało przewidywalne zarówno dla tego organu, jak i dla zainteresowanego przedsiębiorstwa, zbiega się z pierwszym zawiadomieniem o potencjalnym naruszeniu skierowanym do tego organu, który to jest wówczas zobowiązany do niezwłocznego zbadania sprawy. |
|
59 |
Ponadto konsekwencje związane z przekroczeniem rozpatrywanego terminu mogą uniemożliwić AGCM pełną współpracę w ramach sieci ustanowionej rozporządzeniem nr 2006/2004, a następnie rozporządzeniem 2017/2394. Jak bowiem słusznie podniosły AGCM i Komisja w swoich uwagach na piśmie, urząd ten może zostać wezwany do działania w sytuacjach transgranicznych na podstawie zawiadomienia pochodzącego od organu innego państwa członkowskiego lub Komisji. Tymczasem sporny termin może okazać się niewystarczający, aby umożliwić AGCM skuteczną współpracę z organami innych państw członkowskich i z Komisją, tym bardziej gdy dana praktyka handlowa była już przedmiotem zawiadomienia we Włoszech, co spowodowało tym samym aktywację początku biegu spornego terminu. |
|
60 |
Ponadto należy zaznaczyć, po pierwsze, że prawo do obrony przysługujące przedsiębiorstwom, wobec których toczy się postępowanie w sprawie naruszenia, nie może w żadnym razie zostać naruszone przez sam fakt niedochowania spornego terminu. |
|
61 |
Jak bowiem wskazał w istocie rzecznik generalny w pkt 131 opinii, o ile należy wprawdzie unikać sytuacji, w której prawo do obrony danego przedsiębiorstwa zostałoby w sposób nieodwracalny naruszone na wstępnym etapie postępowania w sprawie naruszenia w dziedzinie nieuczciwych praktyk handlowych, o tyle takie przedsiębiorstwo będzie w każdym razie nadal w stanie skutecznie skorzystać ze swego prawa do obrony, pod warunkiem zapewnienia, że krajowy organ ochrony konkurencji nie będzie mógł podjąć w stosunku do owego przedsiębiorstwa żadnej decyzji bez przeprowadzenia przezeń etapu dochodzenia kontradyktoryjnego, w trakcie którego wspomniane przedsiębiorstwo będzie mogło w pełni skorzystać ze swego prawa do obrony. |
|
62 |
Po drugie, Trybunał orzekł już, w kontekście działalności krajowych organów ochrony konkurencji mającej na celu zwalczanie naruszeń prawa konkurencji Unii, że krajowy system przedawnienia, który z właściwych sobie względów uniemożliwia w sposób systemowy nakładanie skutecznych i odstraszających sankcji za naruszenia prawa konkurencji Unii, może czynić stosowanie przepisów tego prawa praktycznie niemożliwym lub nadmiernie utrudnionym. W konsekwencji uregulowania krajowe ustanawiające termin przedawnienia, którego stosowanie, ze względu na dużą złożoność spraw z zakresu prawa konkurencji, może stwarzać systemowe ryzyko bezkarności czynów stanowiących naruszenie tego prawa, uznał on za niezgodne z zasadą skuteczności (zob. podobnie wyrok z dnia 21 stycznia 2021 r., Whiteland Import Export, C‑308/19, EU:C:2021:47, pkt 53, 56). |
|
63 |
Uwzględniając przypomniany w pkt 33 niniejszego wyroku cel dyrektywy 2005/29, jakim jest zapewnienie wysokiego poziomu ochrony konsumentów i zagwarantowanie, by nieuczciwe praktyki handlowe były skutecznie zwalczane w ich interesie, rozważania zawarte w poprzednim punkcie mają również znaczenie w kontekście działalności organów krajowych odpowiedzialnych za egzekwowanie przepisów prawa w zakresie ochrony konsumentów. |
|
64 |
Tymczasem, jak zauważył w istocie rzecznik generalny w pkt 137–139 opinii, konsekwencje, jakie uregulowanie krajowe rozpatrywane w postępowaniu głównym przypisuje niedochowaniu spornego terminu, może powodować systemowe ryzyko bezkarności czynów stanowiących naruszenie zakazu nieuczciwych praktyk handlowych ustanowionego w art. 5 ust. 1 dyrektywy 2005/29. To uregulowanie krajowe mogłyby bowiem powodować, że znaczna liczba stwierdzonych naruszeń tego przepisu nie będzie podlegać skutecznym i odstraszającym sankcjom. Ponadto niemożność wszczęcia przez AGCM nowego postępowania w sprawie naruszenia w celu przyjęcia takich sankcji mogłaby w rzeczywistości zachęcić przedsiębiorstwa do dalszego stosowania nieuczciwych praktyk handlowych, co poważnie zagroziłoby skutecznemu stosowaniu przez organy krajowe odpowiedzialne za egzekwowanie przepisów prawa w zakresie ochrony konsumentów uregulowań Unii w tej dziedzinie. |
|
65 |
W tych okolicznościach, biorąc pod uwagę rozważania zawarte w pkt 58, 59 i 64 niniejszego wyroku, zastosowanie spornego terminu do działań AGCM może skutkować naruszeniem niezależności operacyjnej tego organu oraz stworzeniem systemowego ryzyka bezkarności czynów stanowiących naruszenie zakazu nieuczciwych praktyk handlowych ustanowionego w art. 5 ust. 1 dyrektywy 2005/29. |
|
66 |
Ponadto należy uściślić, że wykładnia prawa krajowego, zgodnie z którą konsekwencje niedochowania spornego terminu przez AGCM miałyby być ograniczone do utraty przez ten organ uprawnienia do nakładania sankcji, przy czym organ ten mógłby w ten sposób nakazać przedsiębiorstwu zaprzestanie nieuczciwej praktyki handlowej, nie może w każdym razie wykluczyć istnienia takiego ryzyka bezkarności ani zapewnić skutecznego stosowania dyrektywy 2005/29. Takie ograniczenia działania organu krajowego odpowiedzialnego za egzekwowanie przepisów prawa w zakresie ochrony konsumentów są bowiem niezgodne z ustanowionym w art. 13 wspomnianej dyrektywy obowiązkiem przyjęcia i zapewnienia wdrożenia przez państwa członkowskie systemu skutecznych i odstraszających sankcji. |
|
67 |
W zakresie, w jakim zdaniem sądu odsyłającego stosowanie terminu spornego w postępowaniu głównym wynika z pewnej wykładni prawa krajowego dokonanej przez sąd wyższej instancji, należy jeszcze dodać, że w celu zapewnienia skuteczności wszystkich przepisów prawa Unii zasada pierwszeństwa wymaga, aby sądy krajowe interpretowały w najszerszym możliwym zakresie swoje prawo krajowe w sposób zgodny z prawem Unii [wyroki: z dnia 6 października 2021 r., Sumal, C‑882/19, EU:C:2021:800, pkt 70 i przytoczone tam orzecznictwo; a także z dnia 12 października 2023 r., Z. (Prawo do uzyskania duplikatu umowy kredytu), C‑326/22, EU:C:2023:775, pkt 34 i przytoczone tam orzecznictwo]. |
|
68 |
Stosując prawo krajowe, sądy te są więc zobowiązane dokonywać jego wykładni, w największym możliwym stopniu, w świetle brzmienia i celu odpowiednich przepisów prawa Unii, uwzględniając wszystkie przepisy prawa krajowego i stosując uznane w porządku krajowym metody wykładni, tak by zapewnić pełną skuteczność tego przepisu i dokonać rozstrzygnięcia zgodnego z realizowanymi przez niego celami [zob. podobnie wyroki: z dnia 6 października 2021 r., Sumal, C‑882/19, EU:C:2021:800, pkt 71 i przytoczone tam orzecznictwo; a także z dnia 22 września 2022 r., Vicente (Postępowanie o zapłatę wynagrodzenia adwokata), C‑335/21, EU:C:2022:720, pkt 72 i przytoczone tam orzecznictwo]. |
|
69 |
Do sądu krajowego należy zatem dokonanie w możliwie najszerszym zakresie wykładni prawa krajowego, w szczególności art. 27 ust. 13 dekretu ustawodawczego nr 206 – kodeksu konsumenckiego, w brzmieniu mającym zastosowanie do sporu rozpatrywanego w postępowaniu głównym, i art. 14 ustawy nr 689/81, w sposób zgodny z prawem Unii w celu zapewnienia jego pełnej skuteczności. Wymóg dokonywania wykładni zgodnej nakłada na ten sąd obowiązek zmiany w danym wypadku utrwalonego orzecznictwa, jeżeli opiera się ono na wykładni prawa krajowego, której nie da się pogodzić z celami przepisu prawa Unii, oraz odstąpienia w tym celu od stosowania, z własnej inicjatywy, wszelkiej wykładni przyjętej przez sąd wyższej instancji, a nawet najwyższej instancji, którą sąd ten powinien stosować na podstawie prawa krajowego, jeżeli wykładnia ta nie jest zgodna z prawem Unii (zob. podobnie wyroki: z dnia 24 czerwca 2019 r., Popławski, C‑573/17, EU:C:2019:530, pkt 78 i przytoczone tam orzecznictwo; z dnia 21 stycznia 2021 r., Whiteland Import Export, C‑308/19, EU:C:2021:47, pkt 58; a także z dnia 13 czerwca 2024 r., DG de la Función Pública, Generalitat de Catalunya i Departamento de Justicia de la Generalitat de Catalunya, C‑331/22 i C‑332/22, EU:C:2024:496, pkt 108, 110). |
|
70 |
W świetle całości powyższych rozważań na przedłożone pytanie odpowiedź jest następująca: art. 11 i 13 dyrektywy 2005/29, rozpatrywane w świetle zasady skuteczności, należy interpretować w ten sposób, że stoją one na przeszkodzie uregulowaniom krajowym, które w postępowaniu w sprawie stwierdzenia nieuczciwej praktyki handlowej prowadzonym przez organ krajowy odpowiedzialny za egzekwowanie przepisów prawa w zakresie ochrony konsumentów, po pierwsze, nakładają na ten organ obowiązek wszczęcia etapu dochodzenia kontradyktoryjnego w drodze pisma w sprawie przedstawienia zarzutów danemu przedsiębiorstwu w terminie 90 dni od chwili, w której organ ten dowiedział się o istotnych elementach potencjalnego naruszenia, które to elementy mogą ograniczać się do pierwszego zawiadomienia o rzeczonym naruszeniu, a po drugie, przewidują sankcję z powodu niedochowania tego terminu w postaci stwierdzenia nieważności w całości ostatecznej decyzji tego organu po zakończeniu postępowania w sprawie naruszenia, a także utratę przez ten organ uprawnienia do wszczęcia nowego postępowania w sprawie naruszenia w odniesieniu do tej samej praktyki. |
W przedmiocie kosztów
|
71 |
Dla stron w postępowaniu głównym niniejsze postępowanie ma charakter incydentalny, dotyczy bowiem kwestii podniesionej przed sądem odsyłającym, do niego zatem należy rozstrzygnięcie o kosztach. Koszty poniesione w związku z przedstawieniem uwag Trybunałowi, inne niż koszty stron w postępowaniu głównym, nie podlegają zwrotowi. |
|
Z powyższych względów Trybunał (druga izba) orzeka, co następuje: |
|
Artykuły 11 i 13 dyrektywy 2005/29/WE Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 11 maja 2005 r. dotyczącej nieuczciwych praktyk handlowych stosowanych przez przedsiębiorstwa wobec konsumentów na rynku wewnętrznym oraz zmieniającej dyrektywę Rady 84/450/EWG, dyrektywy 97/7/WE, 98/27/WE i 2002/65/WE Parlamentu Europejskiego i Rady oraz rozporządzenie (WE) nr 2006/2004 Parlamentu Europejskiego i Rady („dyrektywy o nieuczciwych praktykach handlowych”), rozpatrywane w świetle zasady skuteczności, |
|
należy interpretować w ten sposób, że: |
|
stoją one na przeszkodzie uregulowaniom krajowym, które w postępowaniu w sprawie stwierdzenia nieuczciwej praktyki handlowej prowadzonym przez organ krajowy odpowiedzialny za egzekwowanie przepisów prawa w zakresie ochrony konsumentów, po pierwsze, nakładają na ten organ obowiązek wszczęcia etapu dochodzenia kontradyktoryjnego w drodze pisma w sprawie przedstawienia zarzutów danemu przedsiębiorstwu w terminie 90 dni od chwili, w której organ ten dowiedział się o istotnych elementach potencjalnego naruszenia, które to elementy mogą ograniczać się do pierwszego zawiadomienia o rzeczonym naruszeniu, a po drugie, przewidują sankcję z powodu niedochowania tego terminu w postaci stwierdzenia nieważności w całości ostatecznej decyzji tego organu po zakończeniu postępowania w sprawie naruszenia, a także utratę przez ten organ uprawnienia do wszczęcia nowego postępowania w sprawie naruszenia w odniesieniu do tej samej praktyki. |
|
Podpisy |
( *1 ) Język postępowania: włoski.