Προσωρινό κείμενο
ΑΠΟΦΑΣΗ ΤΟΥ ΔΙΚΑΣΤΗΡΙΟΥ (δέκατο τμήμα)
της 13ης Μαΐου 2026 (*)
« Παράβαση κράτους – Άρθρο 258 ΣΛΕΕ – Κοινωνική πολιτική – Οδηγία 1999/70/ΕΚ – Συμφωνία‑πλαίσιο για την εργασία ορισμένου χρόνου που συνήφθη από τη CES, την UNICE και το CEEP – Ρήτρα 5, σημείο 1 – Υποχρέωση των κρατών μελών να θεσπίζουν μέτρα για την αποτροπή της καταχρηστικής σύναψης διαδοχικών συμβάσεων εργασίας ορισμένου χρόνου και για την επιβολή σχετικών κυρώσεων – Απουσία τέτοιων μέτρων – Έννοια των “αντικειμενικών λόγων” που δικαιολογούν την ανανέωση τέτοιων συμβάσεων »
Στην υπόθεση C‑155/25,
με αντικείμενο προσφυγή δυνάμει του άρθρου 258 ΣΛΕΕ λόγω παραβάσεως, η οποία ασκήθηκε στις 21 Φεβρουαρίου 2025,
Ευρωπαϊκή Επιτροπή, εκπροσωπούμενη από τις S. Delaude και D. Recchia,
προσφεύγουσα,
κατά
Ιταλικής Δημοκρατίας, εκπροσωπούμενης από τον S. Fiorentino, επικουρούμενο από τις A. Berti Suman και L. Fiandaca, avvocati dello Stato,
καθής,
ΤΟ ΔΙΚΑΣΤΗΡΙΟ (δέκατο τμήμα),
συγκείμενο από τους J. Passer, πρόεδρο τμήματος, Δ. Γρατσία και B. Smulders (εισηγητή), δικαστές,
γενικός εισαγγελέας: R. Norkus
γραμματέας: A. Calot Escobar
έχοντας υπόψη την έγγραφη διαδικασία,
κατόπιν της αποφάσεως που έλαβε, αφού άκουσε τον γενικό εισαγγελέα, να εκδικάσει την υπόθεση χωρίς ανάπτυξη προτάσεων,
εκδίδει την ακόλουθη
Απόφαση
1 Με την υπό κρίση προσφυγή η Ευρωπαϊκή Επιτροπή ζητεί από το Δικαστήριο:
– να διαπιστώσει ότι η Ιταλική Δημοκρατία, μη λαμβάνοντας μέτρα για την αποτροπή της καταχρηστικής χρησιμοποίησης διαδοχικών συμβάσεων εργασίας ορισμένου χρόνου όσον αφορά το διοικητικό, τεχνικό και επικουρικό προσωπικό (στο εξής: προσωπικό ΔΤΕ) αναπλήρωσης το οποίο απασχολείται σε δημόσια εκπαιδευτικά ιδρύματα, παρέβη τις υποχρεώσεις που υπέχει από τη ρήτρα 5 της συμφωνίας‑πλαισίου για την εργασία ορισμένου χρόνου, η οποία συνήφθη στις 18 Μαρτίου 1999 (στο εξής: συμφωνία-πλαίσιο) και περιλαμβάνεται στο παράρτημα της οδηγίας 1999/70/ΕΚ του Συμβουλίου, της 28ης Ιουνίου 1999, σχετικά με τη συμφωνία‑πλαίσιο για την εργασία ορισμένου χρόνου που συνήφθη από τη CES, την UNICE και το CEEP (ΕΕ 1999, L 175, σ. 43) και
– να καταδικάσει την Ιταλική Δημοκρατία στα δικαστικά έξοδα.
Το νομικό πλαίσιο
Το δίκαιο της Ένωσης
2 Η ρήτρα 5 της συμφωνίας-πλαισίου, με τίτλο «Μέτρα για την αποφυγή κατάχρησης», ορίζει στο σημείο 1 τα εξής:
«Για να αποτραπεί η κατάχρηση που μπορεί να προκύψει από τη χρησιμοποίηση διαδοχικών συμβάσεων ή σχέσεων εργασίας ορισμένου χρόνου, τα κράτη μέλη, ύστερα από διαβουλεύσεις με τους κοινωνικούς εταίρους σύμφωνα με την εθνική νομοθεσία, συλλογικές συμβάσεις ή πρακτική, ή/και οι κοινωνικοί εταίροι, όταν δεν υπάρχουν ισοδύναμα νομοθετικά μέτρα, για την πρόληψη των καταχρήσεων λαμβάνουν κατά τρόπο που να λαμβάνει υπόψη τις ανάγκες ειδικών τομέων ή/και κατηγοριών εργαζομένων, ένα ή περισσότερα από τα ακόλουθα μέτρα:
α) αντικειμενικούς λόγους που να δικαιολογούν την ανανέωση τέτοιων συμβάσεων ή σχέσεων εργασίας·
β) η μέγιστη συνολική διάρκεια διαδοχικών συμβάσεων ή σχέσεων εργασίας ορισμένου χρόνου·
γ) τον αριθμό των ανανεώσεων τέτοιων συμβάσεων ή σχέσεων εργασίας.»
Το ιταλικό δίκαιο
3 Το decreto legislativo n. 297 – Approvazione del testo unico delle disposizioni legislative vigenti in materia di istruzione, relative alle scuole di ogni ordine e grado (νομοθετικό διάταγμα 297 για την έγκριση της κωδικοποιημένης εκπαιδευτικής νομοθεσίας σχετικά με τη λειτουργία των σχολείων όλων των κατηγοριών και βαθμίδων), της 16ης Απριλίου 1994 (GURI αριθ. 115, της 19ης Μαΐου 1994, τακτικό συμπλήρωμα αριθ. 79, στο εξής: νομοθετικό διάταγμα 297/1994), προβλέπει στο άρθρο 554 τα εξής:
«1. Οι μονιμοποιήσεις για τα καθήκοντα τέταρτης βαθμίδας πραγματοποιούνται κατόπιν διαγωνισμών βάσει τίτλων, ανά επαρχία, οι οποίοι διοργανώνονται ετησίως, εντός των ορίων των κενών θέσεων, από τις σχολικές αρχές κατ’ εφαρμογήν απόφασης του υπουργού Παιδείας, με την οποία διευκρινίζονται, μεταξύ άλλων, οι απαιτούμενοι τίτλοι και τα κριτήρια αξιολόγησης.
2. Στους διαγωνισμούς αυτούς επιτρέπεται η συμμετοχή μη μονίμου προσωπικού ΔΤΕ, με τουλάχιστον δύο έτη υπηρεσίας, εφόσον συγκεντρώνει τα απαιτούμενα προσόντα, σε καθήκοντα που αντιστοιχούν σε εκείνα για τα οποία διοργανώνονται οι διαγωνισμοί. Είναι δυνατή η συμμετοχή μόνο στον διαγωνισμό που διοργανώνεται στην επαρχία στην οποία υπηρετεί ο υποψήφιος κατά την ημερομηνία δημοσίευσης της προκήρυξης.
3. Το μη μόνιμο προσωπικό ΔΤΕ, που έχει συμπληρώσει τουλάχιστον δύο έτη υπηρεσίας, εν όλω ή εν μέρει, σε καθήκοντα ανώτερα από εκείνα για τα οποία διοργανώνονται οι διαγωνισμοί, δικαιούται να συμμετάσχει στους διαγωνισμούς για τα αμέσως κατώτερα καθήκοντα.
[...]
8. Οι μονιμοποιήσεις πραγματοποιούνται, εντός των ορίων των διαθέσιμων θέσεων, σύμφωνα με την κατάταξη στους εφεδρικούς πίνακες διαρκούς ισχύος, οι οποίοι καταρτίζονται και επικαιροποιούνται με βάση τα προπαρατεθέντα κριτήρια.»
4 Το άρθρο 4 του legge n. 124 – Disposizioni urgenti in materia di personale scolastico (νόμου 124 περί επειγουσών διατάξεων σχετικά με το προσωπικό σχολικής εκπαίδευσης), της 3ης Μαΐου 1999 (GURI αριθ. 107, της 10ης Μαΐου 1999, στο εξής: νόμος 124/1999), το οποίο φέρει τον τίτλο «Αναπλήρωση», προβλέπει τα εξής:
«1. Εάν δεν είναι δυνατόν να πληρωθούν οι θέσεις καθηγητών και εκπαιδευτικών, οι οποίες μένουν πραγματικά κενές και ελεύθερες πριν τις 31 Δεκεμβρίου και οι οποίες προβλέπεται ότι θα παραμείνουν κενές και ελεύθερες καθ’ όλη τη διάρκεια του σχολικού έτους, με μόνιμο διδακτικό προσωπικό που είναι τοποθετημένο σε οργανική θέση στην επαρχία ή με προσφυγή σε υπεράριθμο προσωπικό και υπό τον όρο ότι στις θέσεις αυτές δεν έχει ήδη τοποθετηθεί μόνιμο προσωπικό υπό οποιαδήποτε ιδιότητα, οι οικείες θέσεις πληρούνται με την πρόσληψη αναπληρωτών εκπαιδευτικών σε ετήσια βάση, εν αναμονή της ολοκλήρωσης των διαγωνισμών για την πρόσληψη μόνιμου διδακτικού προσωπικού.
2. Οι μη κενές θέσεις καθηγητών και εκπαιδευτικών οι οποίες καθίστανται εκ των πραγμάτων ελεύθερες μεταξύ της 31ης Δεκεμβρίου και έως το τέλος του σχολικού έτους πληρούνται με την πρόσληψη αναπληρωτών εκπαιδευτικών έως το τέλος των εκπαιδευτικών δραστηριοτήτων. Με την πρόσληψη αναπληρωτών εκπαιδευτικών έως το τέλος των εκπαιδευτικών δραστηριοτήτων καλύπτονται επίσης οι διδακτικές ώρες για τις οποίες δεν είναι δυνατή η δημιουργία θέσεων πλήρους ή μερικής απασχόλησης.
3. Στις περιπτώσεις που δεν εμπίπτουν στις παραγράφους 1 και 2, πραγματοποιούνται προσωρινές αναπληρώσεις.
[...]
11. Οι διατάξεις των προηγουμένων παραγράφων εφαρμόζονται και στο προσωπικό ΔΤΕ.»
5 Η decreto ministeriale n. 430 – Regolamento recante norme sulle modalità di conferimento delle supplenze al personale amministrativo, tecnico ed ausiliario ai sensi dell’articolo 4 della legge 3 maggio 1999, n. 124 (υπουργική απόφαση 430, για τον καθορισμό των κανόνων σχετικά με τον τρόπο κατανομής των αναπληρώσεων διοικητικού, τεχνικού και επικουρικού προσωπικού σύμφωνα με το άρθρο 4 του νόμου 124, της 3ης Μαΐου 1999), της 13ης Δεκεμβρίου 2000 (GURI αριθ. 19, της 24ης Ιανουαρίου 2001), προβλέπει στο άρθρο 1, το οποίο φέρει τον τίτλο «Διαθέσιμες θέσεις και είδη αναπλήρωσης», τα εξής:
«1. Σύμφωνα με το άρθρο 4, παράγραφοι 1, 2, 3 και 11, του [νόμου 124/1999], όταν δεν είναι δυνατή η πλήρωση των διαθέσιμων θέσεων [προσωπικού ΔΤΕ] με την τοποθέτηση του υπεράριθμου εν ενεργεία προσωπικού ή, υπό οποιαδήποτε ιδιότητα, του προσωπικού με σύμβαση εργασίας αορίστου χρόνου, πραγματοποιούνται:
a) ετήσιες αναπληρώσεις για την πλήρωση κενών θέσεων οι οποίες είναι διαθέσιμες πριν από τις 31 Δεκεμβρίου και προβλέπεται να παραμείνουν κενές καθ’ όλη τη διάρκεια του σχολικού έτους·
b) προσωρινές αναπληρώσεις μέχρι το τέλος των διδακτικών δραστηριοτήτων, για την κάλυψη των μη κενών θέσεων που είναι διαθέσιμες πριν από τις 31 Δεκεμβρίου και μέχρι τη λήξη του σχολικού έτους·
c) προσωρινές αναπληρώσεις, για κάθε άλλη ανάγκη αναπλήρωσης η οποία δεν εμπίπτει στις προηγούμενες περιπτώσεις, σύμφωνα με τις διατάξεις του άρθρου 6.».
6 Το άρθρο 36 του decreto legislativo n. 165 – Norme generali sull’ordinamento del lavoro alle dipendenze delle amministrazioni pubbliche (νομοθετικού διατάγματος 165, περί γενικών κανόνων για την οργάνωση της εργασίας στη δημόσια διοίκηση), της 30ής Μαρτίου 2001 (GURI αριθ. 106, της 9ης Μαΐου 2001, τακτικό συμπλήρωμα αριθ. 112, στο εξής: νομοθετικό διάταγμα 165/2001), το οποίο φέρει τον τίτλο «Προσωπικό με σύμβαση εργασίας ορισμένου χρόνου ή που απασχολείται στο πλαίσιο ευέλικτων σχέσεων εργασίας», προβλέπει τα εξής:
«1. Για την κάλυψη των τακτικών αναγκών, η δημόσια διοίκηση προσλαμβάνει προσωπικό αποκλειστικώς με συμβάσεις μισθωτής εργασίας αορίστου χρόνου […].
2. Οι δημόσιες αρχές μπορούν να συνάπτουν συμβάσεις μισθωτής εργασίας ορισμένου χρόνου, συμβάσεις επαγγελματικής κατάρτισης και εργασίας, καθώς και συμβάσεις διάθεσης προσωπικού ορισμένου χρόνου, και να προσφεύγουν στις μορφές ευέλικτων συμβάσεων που προβλέπονται από τον αστικό κώδικα και από άλλες ρυθμίσεις περί εργασιακών σχέσεων στην επιχείρηση, αποκλειστικά εντός των ορίων και σύμφωνα με τις λεπτομέρειες που προβλέπονται για την εφαρμογή τους στη δημόσια διοίκηση. Οι δημόσιες αρχές συνάπτουν τις συμβάσεις που αναφέρονται στην πρώτη περίοδο της παρούσας παραγράφου μόνο για αποδεδειγμένες ανάγκες αποκλειστικά προσωρινού ή εξαιρετικού χαρακτήρα και τηρουμένων των όρων και των διαδικασιών πρόσληψης που καθορίζονται στο άρθρο 35. Οι συμβάσεις μισθωτής εργασίας ορισμένου χρόνου συνάπτονται τηρουμένων των διατάξεων των άρθρων 19 επ. του [decreto legislativo 15 giugno 2015, n. 81 – Disciplina organica dei contratti di lavoro e revisione della normativa in tema di mansioni, a norma dell’articolo 1, comma 7, della legge 10 dicembre 2014, n. 183 (νομοθετικού διατάγματος 81, για τη συστηματική ρύθμιση των συμβάσεων εργασίας και την αναθεώρηση της νομοθεσίας περί των επαγγελματικών καθηκόντων, κατ’ εφαρμογήν του άρθρου 1, παράγραφος 7, του νόμου 183 της 10ης Δεκεμβρίου 2014), της 15ης Ιουνίου 2015 (GURI αριθ. 144, της 24ης Ιουνίου 2015, τακτικό συμπλήρωμα αριθ. 34, στο εξής: νομοθετικό διάταγμα 81/2015)] [...].
[...]
5. Εν πάση περιπτώσει και υπό την επιφύλαξη οποιασδήποτε ευθύνης και κύρωσης που μπορεί να προκύψει, η παράβαση διατάξεων αναγκαστικού δικαίου που αφορούν την εκ μέρους της δημόσιας διοίκησης πρόσληψη ή απασχόληση εργαζομένων δεν μπορεί να έχει ως αποτέλεσμα την κατάρτιση συμβάσεων εργασίας αορίστου χρόνου με τη δημόσια διοίκηση. Ο εργαζόμενος στην περίπτωση αυτή δικαιούται να ζητήσει την αποκατάσταση της ζημίας που προκλήθηκε από την παροχή εργασίας κατά παράβαση διατάξεων αναγκαστικού δικαίου. Στην ειδική περίπτωση ζημίας που προκλήθηκε από την καταχρηστική χρησιμοποίηση διαδοχικών συμβάσεων ή σχέσεων εργασίας ορισμένου χρόνου, με την επιφύλαξη της δυνατότητας του εργαζομένου να αποδείξει κάθε πρόσθετη ζημία, το δικαστήριο καθορίζει αποζημίωση το ύψος της οποίας κυμαίνεται μεταξύ τεσσάρων μηνιαίων μισθών κατ’ ελάχιστο και εικοσιτεσσάρων μηνιαίων μισθών κατ’ ανώτατο βάσει των τελευταίων αποδοχών αναφοράς για τον υπολογισμό της αποζημίωσης λόγω λύσης της σύμβασης, λαμβανομένης υπόψη της σοβαρότητας της παράβασης, εξαιτίας, μεταξύ άλλων, του αριθμού των διαδοχικών συμβάσεων μεταξύ των μερών και της συνολικής διάρκειας της σχέσης.
[...]
5 quinquies. Με την επιφύλαξη της παραγράφου 5, το παρόν άρθρο δεν εφαρμόζεται στην πρόσληψη [προσωπικού ΔΤΕ] ορισμένου χρόνου σε κρατικά σχολικά και εκπαιδευτικά ιδρύματα και σε σχολικά και εκπαιδευτικά ιδρύματα των οργανισμών τοπικής αυτοδιοίκησης, καθώς και σε ανώτατες σχολές τέχνης, μουσικής και χορού. [...]»
7 Το νομοθετικό διάταγμα 81/2015 θεσπίζει στο κεφάλαιο III, με τίτλο «Εργασία ορισμένου χρόνου», μέγιστη διάρκεια για τις συμβάσεις εργασίας ορισμένου χρόνου (άρθρο 19), καθώς και ανώτατο αριθμό ανανεώσεων (άρθρο 21). Κατ’ εφαρμογή του άρθρου 29, παράγραφος 2, στοιχείο c, του εν λόγω νομοθετικού διατάγματος, το κεφάλαιο III δεν εφαρμόζεται σε «συμβάσεις ορισμένου χρόνου συναφθείσες με το [προσωπικό ΔΤΕ] για την κατανομή αναπληρώσεων [...]», η δε παράγραφος 4 του ίδιου άρθρου προβλέπει ότι «[ε]ξακολουθούν να εφαρμόζονται οι διατάξεις του άρθρου 36 του νομοθετικού διατάγματος [165/2001]».
8 Ο legge n. 107 – Riforma del sistema nazionale di istruzione e formazione e delega per il riordino delle disposizioni legislative vigenti (νόμος 107, για τη μεταρρύθμιση του εθνικού συστήματος εκπαίδευσης και κατάρτισης και για την ανάθεση αρμοδιοτήτων για την αναθεώρηση των ισχυουσών νομοθετικών διατάξεων), της 13ης Ιουλίου 2015 (GURI αριθ. 162, της 15ης Ιουλίου 2015, στο εξής: νόμος 107/2015), προέβλεψε στο άρθρο 1, παράγραφος 131, μέγιστη διάρκεια 36 μηνών, έστω και μη συναπτών, για τις συμβάσεις εργασίας ορισμένου χρόνου του εκπαιδευτικού προσωπικού και του προσωπικού ΔΤΕ των δημόσιων εκπαιδευτικών ιδρυμάτων. Η διάταξη αυτή καταργήθηκε με το άρθρο 4 bis του decreto-legge n. 87 – Disposizioni urgenti per la dignità dei lavoratori e delle imprese (νομοθετικού διατάγματος 87, περί επειγουσών διατάξεων για την αξιοπρέπεια των εργαζομένων και των επιχειρήσεων), της 12ης Ιουλίου 2018 (GURI αριθ. 161, της 13ης Ιουλίου 2018, στο εξής: νομοθετικό διάταγμα 87/2018).
Η προ της ασκήσεως της προσφυγής διαδικασία
9 Στις 26 Ιουλίου 2019 η Επιτροπή απηύθυνε στην Ιταλική Δημοκρατία προειδοποιητική επιστολή, με την οποία εξέφρασε τις αμφιβολίες της, μεταξύ άλλων, για τη συμβατότητα με τη ρήτρα 5 της συμφωνίας-πλαισίου διαφόρων εθνικών διατάξεων που εφαρμόζονται στο προσωπικό ΔΤΕ αναπλήρωσης το οποίο απασχολείται σε δημόσια εκπαιδευτικά ιδρύματα, όσον αφορά την καταχρηστική χρησιμοποίηση συμβάσεων ορισμένου χρόνου.
10 Η Ιταλική Δημοκρατία απάντησε στις αιτιάσεις και στα ερωτήματα που τέθηκαν με την εν λόγω προειδοποιητική επιστολή με σειρά ανακοινώσεων. Σε συνέχεια της από 29 Νοεμβρίου 2019 ανακοίνωσης, η Επιτροπή απηύθυνε στο εν λόγω κράτος μέλος, στις 3 Δεκεμβρίου 2020, συμπληρωματική προειδοποιητική επιστολή, στην οποία το εν λόγω κράτος μέλος απάντησε, μεταξύ άλλων, με έγγραφα της 6ης Απριλίου και της 21ης Σεπτεμβρίου 2021.
11 Στις 19 Απριλίου 2023 η Επιτροπή απηύθυνε στην Ιταλική Δημοκρατία αιτιολογημένη γνώμη, με την οποία ενέμεινε, μεταξύ άλλων, στη θέση της ότι η ιταλική νομοθεσία δεν είναι σύμφωνη με τη ρήτρα 5 της συμφωνίας-πλαισίου όσον αφορά την προστασία του προσωπικού ΔΤΕ αναπλήρωσης από την καταχρηστική χρησιμοποίηση συμβάσεων ορισμένου χρόνου και κάλεσε την Ιταλική Δημοκρατία να λάβει τα αναγκαία μέτρα συμμόρφωσης προς την αιτιολογημένη γνώμη εντός προθεσμίας δύο μηνών από την παραλαβή της.
12 Με την από 8 Φεβρουαρίου 2024 απάντησή της στην αιτιολογημένη γνώμη, η Ιταλική Δημοκρατία εξέφρασε εκ νέου τη διαφωνία της με τη θέση της Επιτροπής.
13 Η Επιτροπή, δεδομένου ότι δεν πείστηκε από την απάντηση αυτή, άσκησε την υπό κρίση προσφυγή λόγω παραβάσεως.
Επί της προσφυγής
14 Με την υπό κρίση προσφυγή η Επιτροπή προσάπτει στην Ιταλική Δημοκρατία ότι παρέβη τις υποχρεώσεις που υπέχει από τη ρήτρα 5, σημείο 1, της συμφωνίας-πλαισίου, παραλείποντας να λάβει μέτρα για την αποτροπή της καταχρηστικής χρησιμοποίησης διαδοχικών συμβάσεων ορισμένου χρόνου όσον αφορά το προσωπικό ΔΤΕ αναπλήρωσης το οποίο απασχολείται σε δημόσια εκπαιδευτικά ιδρύματα.
Επιχειρήματα των διαδίκων
15 Η Επιτροπή υποστηρίζει, πρώτον, ότι το ιταλικό δίκαιο δεν προβλέπει μέτρο θεσπισθέν κατ’ εφαρμογή του σημείου 1, στοιχεία βʹ και γʹ, της ρήτρας 5 της συμφωνίας-πλαισίου σχετικά με τη μέγιστη συνολική διάρκεια των συμβάσεων εργασίας ορισμένου χρόνου που μπορούν να συναφθούν με το προσωπικό ΔΤΕ αναπλήρωσης ή σχετικά με τον αριθμό των ανανεώσεων των συμβάσεων αυτών. Συγκεκριμένα, από το άρθρο 36, παράγραφος 5 quinquies, του νομοθετικού διατάγματος 165/2001 και από το άρθρο 29, παράγραφος 2, στοιχείο c, του νομοθετικού διατάγματος 81/2015 προκύπτει ότι οι διατάξεις που καθορίζουν τη μέγιστη διάρκεια και τον μέγιστο αριθμό των συμβάσεων ορισμένου χρόνου τις οποίες μπορεί να συνάπτει η δημόσια διοίκηση για την πρόσληψη του προσωπικού της δεν εφαρμόζονται στις συμβάσεις που συνάπτονται με το προσωπικό ΔΤΕ το οποίο απασχολείται σε δημόσια εκπαιδευτικά ιδρύματα. Επιπλέον, καίτοι προηγουμένως το άρθρο 1, παράγραφος 131, του νόμου 107/2015 έθετε συναφώς όρια, η διάταξη αυτή καταργήθηκε με το νομοθετικό διάταγμα 87/2018.
16 Δεύτερον, το εν λόγω θεσμικό όργανο υποστηρίζει ότι το ιταλικό δίκαιο δεν προβλέπει επίσης μέτρα όπως τα προβλεπόμενα στη ρήτρα 5, σημείο 1, στοιχείο αʹ, της συμφωνίας-πλαισίου, τα οποία αφορούν τους αντικειμενικούς λόγους που δικαιολογούν την ανανέωση συμβάσεων εργασίας ορισμένου χρόνου με το προσωπικό ΔΤΕ το οποίο απασχολείται σε δημόσια εκπαιδευτικά ιδρύματα.
17 Συναφώς, κατά πρώτον, οι διατάξεις του άρθρου 4, παράγραφοι 1 και 11, του νόμου 124/1999, οι οποίες επιτρέπουν την πρόσληψη προσωπικού ΔΤΕ για την προσωρινή πλήρωση κενών και ελεύθερων θέσεων στη δημόσια εκπαίδευση, δεν περιέχουν καμία αναφορά σε απαίτηση, όπως η απαίτηση ευελιξίας που προσιδιάζει στη δημόσια εκπαίδευση, η οποία θα μπορούσε να συνδεθεί με την έννοια των αντικειμενικών λόγων κατά τη ρήτρα 5, σημείο 1, στοιχείο αʹ, της συμφωνίας-πλαισίου. Επιπλέον, τα αριθμητικά στοιχεία που δημοσίευσε το Ministero dell’Ιstruzione (υπουργείο Παιδείας, Ιταλία) σχετικά με την εξέλιξη του σχολικού πληθυσμού και της σύνθεσης του προσωπικού φαίνεται να αντικρούουν την ύπαρξη μιας τέτοιας απαίτησης. Συγκεκριμένα, καίτοι από το σχολικό έτος 2017/2018 παρατηρήθηκε συνεχής μείωση του αριθμού των σπουδαστών, αντιθέτως, κατά την ίδια περίοδο, σημειώθηκε αύξηση του αριθμού και του ποσοστού του προσωπικού ΔΤΕ ορισμένου χρόνου.
18 Η Επιτροπή συνάγει εξ αυτού ότι είναι μεν νοητό η επίμαχη εθνική ρύθμιση να μπορεί, θεωρητικώς, να στηριχθεί σε αντικειμενικό λόγο όπως η απαίτηση ευελιξίας που συνδέεται με τις ιδιαιτερότητες του δημόσιου σχολείου, πλην όμως δεν υφίσταται στην πράξη τέτοια απαίτηση.
19 Κατά δεύτερον, και εν πάση περιπτώσει, απλώς και μόνον η ύπαρξη αντικειμενικού λόγου δεν αρκεί για να αποδειχθεί η συμβατότητα της επίμαχης εθνικής ρύθμισης με τη ρήτρα 5, σημείο 1, στοιχείο αʹ, της συμφωνίας-πλαισίου, δεδομένου ότι, λαμβανομένων υπόψη των διδαγμάτων που απορρέουν από την απόφαση της 26ης Νοεμβρίου 2014, Mascolo κ.λπ. (C‑22/13, C‑61/13 έως C‑63/13 και C‑418/13, EU:C:2014:2401), η συμβατότητα αυτή προϋποθέτει ότι η ρύθμιση καθιστά δυνατή τη συναγωγή αντικειμενικών και διαφανών κριτηρίων προκειμένου να ελεγχθεί αν η ανανέωση των συμβάσεων ορισμένου χρόνου που συνήφθησαν με το προσωπικό ΔΤΕ αναπλήρωσης ανταποκρίνεται πράγματι σε μια γνήσια ανάγκη και τηρεί την αρχή της αναλογικότητας.
20 Ωστόσο, κατά την Επιτροπή, η επίμαχη εθνική ρύθμιση δεν καθιστά δυνατή τη συναγωγή τέτοιων κριτηρίων. Αντιθέτως, η πρόσληψη προσωπικού ΔΤΕ με συμβάσεις ορισμένου χρόνου αποτελεί στην πραγματικότητα τον συνήθη τρόπο πρόσληψης. Συγκεκριμένα, προκειμένου να συμμετάσχουν σε διαγωνισμούς που διοργανώνονται για την πλήρωση μόνιμων θέσεων για το προσωπικό ΔΤΕ αναπλήρωσης, οι ενδιαφερόμενοι θα πρέπει κατ’ αρχάς να έχουν προσληφθεί με συμβάσεις ορισμένου χρόνου και να έχουν συμπληρώσει τουλάχιστον δύο έτη υπηρεσίας, όπερ έρχεται σε πρόδηλη αντίθεση με την παραδοχή στην οποία στηρίζεται η συμφωνία-πλαίσιο, ότι οι συμβάσεις εργασίας αορίστου χρόνου αποτελούν τη γενική μορφή των σχέσεων εργασίας. Εξάλλου, η διοργάνωση των διαγωνισμών αυτών δεν πραγματοποιείται σύμφωνα με ακριβές χρονοδιάγραμμα, καθόσον υπόκειται σε δημοσιονομικούς περιορισμούς και εξαρτάται, επιπλέον, από τις φυσικές αποχωρήσεις του μόνιμου προσωπικού.
21 Επομένως, κατά την Επιτροπή, η πρόσληψη του προσωπικού ΔΤΕ αναπλήρωσης με συμβάσεις ορισμένου χρόνου πραγματοποιείται χωρίς η εφαρμοστέα εθνική νομοθεσία να προβλέπει αντικειμενικούς λόγους κατά την έννοια της ρήτρας 5, σημείο 1, στοιχείο αʹ, της συμφωνίας‑πλαισίου, καθόσον η νομοθεσία αυτή επιτρέπει, αντιθέτως, τη σύναψη τέτοιων συμβάσεων για την κάλυψη πάγιων και διαρκών αναγκών. Στο πλαίσιο αυτό, η Επιτροπή επισημαίνει με το υπόμνημα απαντήσεως ότι η ίδια η Ιταλική Δημοκρατία προέβη στην παραδοχή αυτή με το υπόμνημα αντικρούσεως, υποστηρίζοντας ότι το προσωπικό ΔΤΕ προσλαμβάνεται με σύμβαση εργασίας ορισμένου χρόνου για την αντιμετώπιση «διαρθρωτικών ελλείψεων» προσωπικού.
22 Τρίτον, και για λόγους πληρότητας, η Επιτροπή προσθέτει ότι εάν η Ιταλική Δημοκρατία εκτιμά ότι η διοργάνωση πλειόνων διαγωνισμών κατά τα τελευταία έτη εμπίπτει στην έννοια των «ισοδύναμων νομοθετικών μέτρων» κατά τη ρήτρα 5, σημείο 1, στοιχείο αʹ, της συμφωνίας-πλαισίου, θα πρέπει να γίνει δεκτό ότι μια τέτοια διοργάνωση διαγωνισμών αποτελεί απλώς μεμονωμένο μέτρο το οποίο καθιστά δυνατή, το πολύ, την παύση, από ορισμένες απόψεις, μιας ήδη επελθούσας καταχρηστικής κατάστασης και δεν μπορεί να αποτρέψει την καταχρηστική χρησιμοποίηση των συμβάσεων εργασίας ορισμένου χρόνου για το προσωπικό ΔΤΕ το οποίο απασχολείται στα δημόσια εκπαιδευτικά ιδρύματα. Το ίδιο ισχύει και για τα νομοσχέδια που επικαλείται η Ιταλική Δημοκρατία, των οποίων η εφαρμογή περιορίζεται σε συγκεκριμένα σχολικά έτη.
23 Η Ιταλική Δημοκρατία εκτιμά ότι έχει τηρήσει τις υποχρεώσεις που απορρέουν από τη ρήτρα 5, σημείο 1, της συμφωνίας‑πλαισίου.
24 Πρώτον, το εν λόγω κράτος μέλος επισημαίνει ότι η πρόσβαση στη μονιμοποίηση στη δημόσια εκπαίδευση πραγματοποιείται μέσω των διαδικασιών επιλογής του άρθρου 554 του νομοθετικού διατάγματος 297/1994, στις οποίες μπορεί να συμμετάσχει αποκλειστικώς το μη μόνιμο προσωπικό ΔΤΕ που έχει τουλάχιστον δύο έτη υπηρεσίας και στο πλαίσιο των οποίων λαμβάνεται υπόψη η κτηθείσα πείρα. Επομένως, η υπηρεσία που παρέχεται στο πλαίσιο σύμβασης ορισμένου χρόνου καθιστά δυνατή την αξιοποίηση της πείρας αυτής και συντείνει στη σύναψη σύμβασης αορίστου χρόνου. Αυτός είναι ο λόγος για τον οποίο το συγκεκριμένο καθεστώς προοριζόταν ανέκαθεν να ευνοεί την επανάληψη των συμβάσεων ορισμένου χρόνου που έχουν συναφθεί με το προσωπικό ΔΤΕ αναπλήρωσης, στο μέτρο που μια τέτοια επανάληψη διευκολύνει την πρόσβαση στη μονιμοποίηση. Υπό το ίδιο πρίσμα, αποφασίστηκε να καταργηθεί, με το νομοθετικό διάταγμα 87/2018, η μέγιστη διάρκεια των 36 μηνών που προβλεπόταν προηγουμένως για τις συμβάσεις αυτές στο άρθρο 1, παράγραφος 131, του νόμου 107/2015.
25 Δεύτερον, ένας τέτοιος μηχανισμός πρόσληψης λαμβάνει υπόψη τις ιδιαιτερότητες του σχολικού συστήματος, ήτοι τη μεγάλη μεταβλητότητα της ζήτησης προσωπικού ΔΤΕ ανάλογα με τον αριθμό των μαθητών που φοιτούν στα διάφορα σχολεία και γεωγραφικές ζώνες, καθώς και τον στενό σύνδεσμο που υφίσταται μεταξύ του αναγκαίου αριθμού προσώπων που ανήκουν στο προσωπικό ΔΤΕ και του μεγέθους του σπουδαστικού πληθυσμού. Συνεπώς, οι ιδιαιτερότητες αυτές συνιστούν, σύμφωνα με το εν λόγω κράτος μέλος, αντικειμενικούς λόγους κατά την έννοια της ρήτρας 5, σημείο 1, στοιχείο αʹ, της συμφωνίας-πλαισίου.
26 Στο πλαίσιο αυτό, η Ιταλική Δημοκρατία υπογραμμίζει, κατά πρώτον, ότι δεν προκύπτει ότι η διάταξη αυτή απαιτεί να προβλέπονται τέτοιοι αντικειμενικοί λόγοι στο θετικό δίκαιο.
27 Κατά δεύτερον, η αύξηση του προσωπικού ΔΤΕ την οποία επισημαίνει η Επιτροπή οφείλεται στην ανάγκη αντιμετώπισης της διαρθρωτικής έλλειψης προσωπικού σε ένα σύστημα το οποίο επιβάλλει την τήρηση της εναλλαγής του προσωπικού αυτού. Ως προς το τελευταίο σημείο, το εν λόγω κράτος μέλος, με το υπόμνημα ανταπαντήσεως, τονίζει ωστόσο ότι η επιχειρηματολογία του δεν πρέπει να εκληφθεί υπό την έννοια ότι η εν λόγω διαρθρωτική έλλειψη προσωπικού συνιστά, αυτή καθεαυτήν, αντικειμενικό λόγο κατά τη ρήτρα 5, σημείο 1, στοιχείο αʹ, της συμφωνίας-πλαισίου.
28 Τρίτον, το Ministero dell’Istruzione (υπουργείο Παιδείας), κατά τα έτη 2019 έως 2021, περιόρισε τη σύναψη συμβάσεων εργασίας ορισμένου χρόνου όσον αφορά το προσωπικό ΔΤΕ, προβαίνοντας στην εφαρμογή διαφόρων διαδικασιών πρόσληψης. Εξάλλου, για το σχολικό έτος 2023/2024, ενέκρινε την πρόσληψη με μονιμοποίηση συνολικά 9 975 μονάδων προσωπικού οι οποίες κατανέμονται όπως παρατίθεται εν συνεχεία, ήτοι 2 163 διοικητικοί βοηθοί, 717 τεχνικοί βοηθοί, 7 066 σχολικοί συνεργάτες, 13 τεχνικοί σχολικοί συνεργάτες (οι οποίοι τοποθετήθηκαν σε γεωργικές εκμεταλλεύσεις), 8 εργαζόμενοι σε αποδυτήρια, 4 μάγειροι και 4 νοσοκόμοι.
29 Τέταρτον, η Ιταλική Δημοκρατία, χωρίς να παραιτηθεί από τους αμυντικούς ισχυρισμούς της, παρατηρεί ότι σχεδιάζει τροποποιήσεις της εφαρμοστέας νομοθεσίας προκειμένου να παράσχει στο σύνολο του προσωπικού ΔΤΕ αναπλήρωσης το οποίο απασχολείται σε δημόσια εκπαιδευτικά ιδρύματα σοβαρές πιθανότητες μονιμοποίησης της απασχόλησής τους με την άμεση πλήρωση όλων των μονίμων θέσεων που είναι επί του παρόντος κενές, τούτο δε κατά παρέκκλιση από τους συνήθεις όρους πρόσληψης του προσωπικού ΔΤΕ. Επιπλέον, καταρτίζεται ένα νέο σύστημα επαγγελματικής κατάταξης του προσωπικού ΔΤΕ, το οποίο περιλαμβάνει νέους μηχανισμούς εξέλιξης και πρόσληψης. Κάθε ενδεχόμενη μεταρρύθμιση των μηχανισμών πρόσληψης θα πρέπει, ωστόσο, να είναι αποτέλεσμα διαδικασίας διαλόγου με τους κοινωνικούς εταίρους και άλλες ενδιαφερόμενες διοικήσεις.
30 Ως εκ τούτου, η Ιταλική Δημοκρατία ζητεί από το Δικαστήριο να απορρίψει την προσφυγή της Επιτροπής ως αβάσιμη ή, επικουρικώς, να αναστείλει τη διαδικασία δυνάμει του άρθρου 55 του Κανονισμού Διαδικασίας του Δικαστηρίου, ώστε να της δοθεί η δυνατότητα να θεσπίσει εντός εύλογης προθεσμίας τις αναγκαίες νομοθετικές τροποποιήσεις.
Εκτίμηση του Δικαστηρίου
31 Υπενθυμίζεται συναφώς ότι η ρήτρα 5 της συμφωνίας-πλαισίου, η οποία αποσκοπεί στην υλοποίηση ενός από τους σκοπούς που επιδιώκει η συμφωνία αυτή, ήτοι την επιβολή ορίων στη διαδοχική σύναψη συμβάσεων ή σχέσεων εργασίας ορισμένου χρόνου, επιβάλλει, με το σημείο 1, στα κράτη μέλη την υποχρέωση να θεσπίσουν κατά τρόπο αποτελεσματικό και δεσμευτικό τουλάχιστον ένα από τα απαριθμούμενα σε αυτή μέτρα, όταν δεν υπάρχουν ισοδύναμα νομοθετικά μέτρα στο εσωτερικό τους δίκαιο. Ειδικότερα, τα τρία μέτρα που απαριθμούνται στο σημείο 1, στοιχεία αʹ έως γʹ, της εν λόγω ρήτρας αφορούν, αντιστοίχως, την ύπαρξη αντικειμενικών λόγων που δικαιολογούν την ανανέωση τέτοιων συμβάσεων ή σχέσεων εργασίας, τη μέγιστη συνολική διάρκεια αυτών των διαδοχικών συμβάσεων ή σχέσεων εργασίας και τον αριθμό των ανανεώσεών τους (απόφαση της 19ης Μαρτίου 2020, Sánchez Ruiz κ.λπ., C‑103/18 και C‑429/18, EU:C:2020:219, σκέψη 83 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
32 Τα κράτη μέλη διαθέτουν, συναφώς, περιθώριο εκτιμήσεως, καθώς έχουν την ευχέρεια είτε να λάβουν ένα ή περισσότερα από τα μέτρα που απαριθμούνται στη ρήτρα 5, σημείο 1, στοιχεία αʹ έως γʹ, της συμφωνίας-πλαισίου είτε, ακόμη, να αρκεστούν σε υφιστάμενα ισοδύναμα νομοθετικά μέτρα (απόφαση της 25ης Οκτωβρίου 2018, Sciotto, C‑331/17, EU:C:2018:859, σκέψη 33 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
33 Εν προκειμένω, όσον αφορά, πρώτον, τα μέτρα που προβλέπονται στη ρήτρα 5, σημείο 1, στοιχεία βʹ και γʹ, της συμφωνίας-πλαισίου, σχετικά με τη μέγιστη συνολική διάρκεια των συμβάσεων ορισμένου χρόνου καθώς και τον αριθμό των ανανεώσεών τους, η Επιτροπή εκθέτει, χωρίς να αντικρουσθεί από την Ιταλική Δημοκρατία, ότι, όσον αφορά το προσωπικό ΔΤΕ το οποίο απασχολείται στα δημόσια εκπαιδευτικά ιδρύματα, δεν υφίστανται τέτοια μέτρα στο ιταλικό δίκαιο. Η Επιτροπή υπογραμμίζει, στο πλαίσιο αυτό, ότι οι διατάξεις του ιταλικού δικαίου που καθορίζουν τη μέγιστη διάρκεια και τον μέγιστο αριθμό συμβάσεων ορισμένου χρόνου τις οποίες επιτρέπεται να συνάπτει η δημόσια διοίκηση για την πρόσληψη προσωπικού ρητώς δεν έχουν εφαρμογή στις συμβάσεις που συνάπτονται με το εν λόγω προσωπικό ΔΤΕ, ενώ η διάταξη η οποία προέβλεπε προηγουμένως μέγιστη διάρκεια 36 μηνών για αυτού του είδους τις συμβάσεις καταργήθηκε το 2018.
34 Προς αντίκρουση των ισχυρισμών της Επιτροπής, η Ιταλική Δημοκρατία επισημαίνει ότι η διάταξη η οποία προέβλεπε μέγιστη διάρκεια 36 μηνών για τις συναπτόμενες με το οικείο προσωπικό ΔΤΕ συμβάσεις εργασίας ορισμένου χρόνου όντως καταργήθηκε, πλην όμως σκοπός της κατάργησης αυτής ήταν στην πραγματικότητα να παρασχεθεί στο προσωπικό αυτό η δυνατότητα απόκτησης πείρας διά της επαναλαμβανόμενης σύναψης συμβάσεων εργασίας ορισμένου χρόνου, ώστε να αυξηθούν με τον τρόπο αυτό οι πιθανότητές του για μονιμοποίηση σε μεταγενέστερο στάδιο, μονιμοποίηση η οποία γίνεται, μεταξύ άλλων, με βάση την πείρα που έχει αποκτηθεί.
35 Διαπιστώνεται, όμως, ότι η επιχειρηματολογία αυτή απλώς επιβεβαιώνει ότι το ιταλικό δίκαιο δεν προβλέπει μέτρα για τον περιορισμό της μέγιστης διάρκειας ή του αριθμού των συμβάσεων εργασίας ορισμένου χρόνου που μπορούν να συναφθούν με το επίμαχο προσωπικό ΔΤΕ και, κατά συνέπεια, ότι δεν υφίστανται μέτρα για την αποτροπή της καταχρηστικής σύναψης διαδοχικών συμβάσεων εργασίας ορισμένου χρόνου κατά την έννοια της ρήτρας 5, σημείο 1, στοιχεία βʹ και γʹ, της συμφωνίας-πλαισίου.
36 Υπό τις συνθήκες αυτές, πρέπει να εξεταστεί, δεύτερον, αν το ιταλικό δίκαιο προβλέπει, για τις συμβάσεις εργασίας ορισμένου χρόνου που συνάπτονται με το προσωπικό ΔΤΕ αναπλήρωσης, το μέτρο της ρήτρας 5, σημείο 1, στοιχείο αʹ, της συμφωνίας‑πλαισίου, σχετικά με τους αντικειμενικούς λόγους που δικαιολογούν την ανανέωση συμβάσεων ή σχέσεων εργασίας ορισμένου χρόνου.
37 Συναφώς, το Δικαστήριο έχει κρίνει ότι η έννοια των «αντικειμενικών λόγων» πρέπει να θεωρείται ότι καλύπτει σαφείς και συγκεκριμένες περιστάσεις που χαρακτηρίζουν συγκεκριμένη δραστηριότητα και που, κατά συνέπεια, μπορούν να δικαιολογήσουν στο ειδικό αυτό πλαίσιο τη σύναψη διαδοχικών συμβάσεων εργασίας ορισμένου χρόνου. Οι περιστάσεις αυτές μπορούν να οφείλονται, μεταξύ άλλων, στην ιδιαίτερη φύση των καθηκόντων για την εκτέλεση των οποίων έχουν συναφθεί οι συμβάσεις αυτές και στα εγγενή χαρακτηριστικά των καθηκόντων αυτών ή, ενδεχομένως, στην επιδίωξη ενός θεμιτού σκοπού κοινωνικής πολιτικής εκ μέρους κράτους μέλους (απόφαση της 26ης Νοεμβρίου 2014, Mascolo κ.λπ., C‑22/13, C‑61/13 έως C‑63/13 και C‑418/13, EU:C:2014:2401, σκέψη 87).
38 Αντιθέτως, διάταξη της εθνικής νομοθεσίας η οποία απλώς θα επέτρεπε, γενικά και αφηρημένα μέσω κανόνα προβλεπόμενου σε νόμο ή κανονιστική πράξη, τη σύναψη διαδοχικών συμβάσεων εργασίας ορισμένου χρόνου δεν θα ήταν σύμφωνη προς τις απαιτήσεις που προσδιορίστηκαν στην προηγούμενη σκέψη της παρούσας απόφασης. Πράγματι, μια τέτοια, αμιγώς τυπική, διάταξη δεν καθιστά δυνατή τη συναγωγή αντικειμενικών και διαφανών κριτηρίων προκειμένου να ελεγχθεί αν η ανανέωση των συμβάσεων αυτών ανταποκρίνεται πράγματι σε μια γνήσια ανάγκη, αν είναι πρόσφορη προς επίτευξη του επιδιωκόμενου σκοπού και αν είναι αναγκαία προς τούτο. Μια τέτοια διάταξη ενέχει συνεπώς πραγματικό κίνδυνο καταχρηστικής σύναψης τέτοιων συμβάσεων και, ως εκ τούτου, δεν είναι συμβατή προς τον σκοπό και την πρακτική αποτελεσματικότητα της συμφωνίας-πλαισίου (απόφαση της 26ης Νοεμβρίου 2014, Mascolo κ.λπ., C‑22/13, C‑61/13 έως C‑63/13 και C‑418/13, EU:C:2014:2401, σκέψη 88 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
39 Εν προκειμένω, από τις διευκρινίσεις που παρέσχε η Επιτροπή προκύπτει ότι οι αιτιάσεις της βάλλουν κυρίως κατά των διατάξεων του άρθρου 4, παράγραφοι 1 και 11, του νόμου 124/1999, οι οποίες ήταν επίσης επίμαχες στην υπόθεση επί της οποίας εκδόθηκε η απόφαση της 26ης Νοεμβρίου 2014, Mascolo κ.λπ. (C‑22/13, C‑61/13 έως C‑63/13 και C‑418/13, EU:C:2014:2401), και κατ’ εφαρμογήν των οποίων, ερμηνευόμενων από κοινού, επιτρέπεται η πλήρωση θέσεων προσωπικού ΔΤΕ οι οποίες είναι «πραγματικά κενές και ελεύθερες πριν τις 31 Δεκεμβρίου» του σχολικού έτους με ετήσιες αντικαταστάσεις, τούτο δε «εν αναμονή της ολοκλήρωσης των διαγωνισμών για την πρόσληψη μόνιμου […] προσωπικού».
40 Συναφώς, κατά πρώτον, η Ιταλική Δημοκρατία δεν φαίνεται μεν να επικαλείται, στην υπό κρίση υπόθεση, ως αντικειμενικό λόγο κατά την έννοια της ρήτρας 5, σημείο 1, στοιχείο αʹ, της συμφωνίας-πλαισίου, την ανάγκη προσωρινής πλήρωσης θέσεων που προορίζονται για μόνιμο προσωπικό, ήτοι εν αναμονή της ολοκλήρωσης διαγωνισμών για την πρόσληψη τέτοιου προσωπικού, πλην όμως, λαμβανομένων υπόψη των επιχειρημάτων που προέβαλε συναφώς η Επιτροπή καθώς και του ίδιου του γράμματος του άρθρου 4, παράγραφος 1, του νόμου 124/1999, το οποίο μνημονεύει ρητώς την ανάγκη αυτή, υπενθυμίζεται ότι το Δικαστήριο έχει κρίνει ότι μια τέτοια ανάγκη μπορεί να δικαιολογήσει τη χρησιμοποίηση διαδοχικών συμβάσεων ορισμένου χρόνου (πρβλ. απόφαση της 26ης Νοεμβρίου 2014, Mascolo κ.λπ., C‑22/13, C‑61/13 έως C‑63/13 και C‑418/13, EU:C:2014:2401, σκέψη 96).
41 Πάντως, για να μπορεί να θεωρηθεί ότι εθνική ρύθμιση με την οποία λαμβάνεται υπόψη μια τέτοια ανάγκη δικαιολογείται από αντικειμενικό λόγο, οι αρμόδιες αρχές πρέπει να είναι σε θέση να συναγάγουν, κατά τη συγκεκριμένη εφαρμογή της ρύθμισης αυτής, αντικειμενικά και διαφανή κριτήρια προκειμένου να ελεγχθεί αν η ανανέωση των συμβάσεων ορισμένου χρόνου ανταποκρίνεται πράγματι σε γνήσια ανάγκη, είναι πρόσφορη για την επίτευξη του επιδιωκόμενου σκοπού και είναι αναγκαία προς τούτο, διευκρινιζομένου ότι η εν λόγω ρύθμιση δεν μπορεί να δικαιολογηθεί βάσει της ρήτρας 5, σημείο 1, στοιχείο αʹ, της συμφωνίας-πλαισίου εφόσον επιτρέπει την ανανέωση των συμβάσεων αυτών για την κάλυψη αναγκών οι οποίες δεν είναι στην πραγματικότητα προσωρινές, αλλά, αντιθέτως, πάγιες και διαρκείς (πρβλ. απόφαση της 26ης Νοεμβρίου 2014, Mascolo κ.λπ., C‑22/13, C‑61/13 έως C‑63/13 και C‑418/13, EU:C:2014:2401, σκέψεις 99 και 100 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
42 Στο πλαίσιο αυτό, η Επιτροπή υποστηρίζει, χωρίς να αντικρούεται από την Ιταλική Δημοκρατία, αφενός, ότι η επίμαχη εθνική ρύθμιση δεν ορίζει καμία συγκεκριμένη προθεσμία για τη διοργάνωση διαγωνισμών, η οποία, όπως διευκρινίζει, υπόκειται σε δημοσιονομικούς περιορισμούς και, επιπλέον, εξαρτάται από τις φυσικές αποχωρήσεις του μόνιμου προσωπικού. Αφετέρου, το εν λόγω θεσμικό όργανο επισημαίνει ότι η δυνατότητα συμμετοχής του προσωπικού ΔΤΕ αναπλήρωσης σε τέτοιους διαγωνισμούς εξαρτάται περαιτέρω από την προϋπόθεση ότι τα μέλη του προσωπικού αυτού έχουν συμπληρώσει τουλάχιστον δύο έτη υπηρεσίας ασκώντας δραστηριότητα ορισμένου χρόνου, όπερ εξάλλου επιβεβαίωσε το ίδιο το εν λόγω κράτος μέλος παραπέμποντας στο άρθρο 554 του νομοθετικού διατάγματος 297/1994, το οποίο αφορά, μεταξύ άλλων, τη μονιμοποίηση μέσω της διοργάνωσης διαγωνισμών και του οποίου η παράγραφος 2 προβλέπει τέτοια προϋπόθεση.
43 Τα στοιχεία αυτά, τα οποία η Ιταλική Δημοκρατία δεν αντέκρουσε ή ακόμη και αναγνώρισε, αποδεικνύουν ότι η επίμαχη εθνική ρύθμιση περιορίζει μεν τυπικώς τη σύναψη συμβάσεων εργασίας ορισμένου χρόνου για την ετήσια αναπλήρωση κενών και ελεύθερων θέσεων στα υπό κρατική διαχείριση σχολεία, οι οποίες έχουν προσωρινό μόνο χαρακτήρα, έως την ολοκλήρωση των διαγωνισμών, πλην όμως δεν διασφαλίζει ότι η επίκληση του αντικειμενικού λόγου αυτού σε μια συγκεκριμένη περίπτωση συνάδει, λαμβανομένων υπόψη των ιδιαίτερων χαρακτηριστικών της οικείας δραστηριότητας και των συνθηκών υπό τις οποίες ασκείται, με τις απαιτήσεις της συμφωνίας‑πλαισίου, αλλά, αντιθέτως, είναι ικανή να καταστήσει δυνατή, κατά παράβαση της ρήτρας 5, σημείο 1, στοιχείο αʹ, της συμφωνίας-πλαισίου, την ανανέωση τέτοιων συμβάσεων για την κάλυψη αναγκών οι οποίες, στην πραγματικότητα, δεν είναι προσωρινές, αλλά πάγιες και διαρκείς (πρβλ. απόφαση της 26ης Νοεμβρίου 2014, Mascolo κ.λπ., C‑22/13, C‑61/13 έως C‑63/13 και C‑418/13, EU:C:2014:2401, σκέψεις 108 και 109).
44 Ειδικότερα, το γεγονός ότι, κατά το άρθρο 554, παράγραφος 2, του νομοθετικού διατάγματος 297/1994, το προσωπικό ΔΤΕ πρέπει, για να έχει δικαίωμα συμμετοχής στους διαγωνισμούς που μπορούν να οδηγήσουν στη μονιμοποίηση και, ως εκ τούτου, σε μόνιμη θέση, να πληροί την προϋπόθεση ότι έχει συμπληρώσει «τουλάχιστον δύο έτη υπηρεσίας [...] σε καθήκοντα που αντιστοιχούν σε εκείνα για τα οποία διοργανώνονται οι διαγωνισμοί» τείνει, αυτό καθεαυτό και ανεξαρτήτως του τυχαίου και απρόβλεπτου χαρακτήρα της διοργάνωσης των διαγωνισμών, να αυξήσει τον κίνδυνο καταχρηστικής σύναψης διαδοχικών συμβάσεων ορισμένου χρόνου, καθόσον, κατά τη διάρκεια αυτής της ελάχιστης περιόδου των δύο ετών, είναι δυνατή η ανανέωση των συμβάσεων χωρίς να απαιτείται να διασφαλιστεί ότι η ανάγκη που συνεπάγεται μια τέτοια ανανέωση έχει προσωρινό και όχι πάγιο και διαρκή χαρακτήρα.
45 Υπό τις συνθήκες αυτές, η ανάγκη προσωρινής πλήρωσης μόνιμων θέσεων εν αναμονή της ολοκλήρωσης διαγωνισμών για την πρόσληψη μόνιμου προσωπικού, όπως αναφέρεται στο άρθρο 4, παράγραφος 1, του νόμου 124/1999, δεν μπορεί, εν προκειμένω, να θεωρηθεί ότι συνιστά «αντικειμενικό λόγο» που δικαιολογεί την ανανέωση των συμβάσεων εργασίας ορισμένου χρόνου του προσωπικού ΔΤΕ το οποίο απασχολείται σε δημόσια εκπαιδευτικά ιδρύματα, σε συμμόρφωση προς τις απαιτήσεις που απορρέουν από τη ρήτρα 5, σημείο 1, στοιχείο αʹ, της συμφωνίας-πλαισίου.
46 Όσον αφορά, κατά δεύτερον, την ανάγκη ευελιξίας που προσιδιάζει στη δημόσια εκπαίδευση, την οποία επικαλείται η Ιταλική Δημοκρατία, υπενθυμίζεται ότι το Δικαστήριο έχει κρίνει ότι μια τέτοια ανάγκη, ιδίως καθόσον αφορά την αντιστοιχία μεταξύ του αριθμού των εργαζομένων που κατέχουν θέσεις στη δημόσια εκπαίδευση και του αριθμού των μαθητών, μπορεί, κατ’ αρχήν, να ληφθεί υπόψη και αυτή ως «αντικειμενικός λόγος» κατά την έννοια της ρήτρας 5, σημείο 1, στοιχείο αʹ, της συμφωνίας-πλαισίου (πρβλ. απόφαση της 26ης Νοεμβρίου 2014, Mascolo κ.λπ., C‑22/13, C‑61/13 έως C‑63/13 και C‑418/13, EU:C:2014:2401, σκέψεις 94 και 95).
47 Πάντως, μολονότι, εν προκειμένω, είναι νοητό οι παράγραφοι 2 και 3 του άρθρου 4 του νόμου 124/1999 να εντάσσονται στο πλαίσιο μιας τέτοιας ανάγκης για ευελιξία όσον αφορά την πρόσληψη προσωπικού ΔΤΕ, στο μέτρο που οι διατάξεις αυτές προβλέπουν τη δυνατότητα πλήρωσης προσωρινώς ελευθέρων θέσεων, πέραν εκείνων που είναι κενές, οι μνημονευόμενες στη σκέψη 39 της παρούσας απόφασης διατάξεις των παραγράφων 1 και 11 του ίδιου άρθρου, οι οποίες αφορούν κενές και ελεύθερες θέσεις προοριζόμενες για το προσωπικό ΔΤΕ, δεν περιέχουν, αντιθέτως, κανένα στοιχείο από το οποίο να προκύπτει ότι αποσκοπούν πράγματι στην ικανοποίηση μιας τέτοιας ανάγκης για ευελιξία ούτε, ακόμη λιγότερο, στον καθορισμό των προϋποθέσεων υπό τις οποίες είναι δυνατή η σύναψη διαδοχικών συμβάσεων εργασίας ορισμένου χρόνου με το προσωπικό αυτό.
48 Υπό τις συνθήκες αυτές, ακόμη και αν υποτεθεί ότι η επίμαχη εθνική ρύθμιση επιδιώκει τον επικαλούμενο από την Ιταλική Δημοκρατία σκοπό, ήτοι να μπορέσει να ληφθεί υπόψη η ανάγκη ευελιξίας που προσιδιάζει στη δημόσια εκπαίδευση, η νομική κατάσταση του προσωπικού ΔΤΕ η οποία είναι απόρροια της ρύθμισης αυτής, όπως εκτέθηκε στο Δικαστήριο, δεν πληροί τις απαιτήσεις σαφήνειας και ακρίβειας που πρέπει να χαρακτηρίζουν τα εθνικά μέτρα μεταφοράς στο εθνικό δίκαιο.
49 Πράγματι, ένας τέτοιος σκοπός δεν καθιστά τη ρύθμιση σύμφωνη με τη ρήτρα 5, σημείο 1, στοιχείο αʹ, της συμφωνίας-πλαισίου, καθόσον δεν μπορεί να αποδειχθεί βάσει αυτού η ύπαρξη επακριβών και συγκεκριμένων συνθηκών οι οποίες χαρακτηρίζουν την επίμαχη δραστηριότητα και, συνεπώς, δικαιολογούν, στο ιδιαίτερο αυτό πλαίσιο, τη χρησιμοποίηση διαδοχικών συμβάσεων εργασίας ορισμένου χρόνου, σύμφωνα με τη νομολογία που υπομνήσθηκε στη σκέψη 37 της παρούσας απόφασης (βλ., κατ’ αναλογίαν, απόφαση της 26ης Φεβρουαρίου 2015, Επιτροπή κατά Λουξεμβούργου, C‑238/14, EU:C:2015:128, σκέψη 50).
50 Τούτο ισχύει κατά μείζονα λόγο εν προκειμένω, διότι οι κενές και ελεύθερες θέσεις τις οποίες αφορά το άρθρο 4, παράγραφοι 1 και 11, του νόμου 124/1999 προορίζονται να καλυφθούν από μόνιμο προσωπικό και, επομένως, έχουν a priori όχι προσωρινό, αλλά μόνιμο χαρακτήρα.
51 Συνεπώς, η ανάγκη ευελιξίας που προσιδιάζει στη δημόσια εκπαίδευση, την οποία επικαλείται η Ιταλική Δημοκρατία, δεν μπορεί να γίνει δεκτή, εν προκειμένω, υπό την έννοια ότι η επίμαχη εθνική ρύθμιση προβλέπει, σε συμμόρφωση προς τη ρήτρα 5, σημείο 1, στοιχείο αʹ, της συμφωνίας-πλαισίου, «αντικειμενικό λόγο» ο οποίος δικαιολογεί την ανανέωση των συμβάσεων εργασίας ορισμένου χρόνου που έχουν συναφθεί με το προσωπικό ΔΤΕ το οποίο απασχολείται στα δημόσια εκπαιδευτικά ιδρύματα.
52 Τρίτον, όσον αφορά την ενδεχόμενη ύπαρξη στο ιταλικό δίκαιο «ισοδύναμων νομοθετικών μέτρων», κατά την έννοια της ρήτρας 5, σημείο 1, της συμφωνίας-πλαισίου, υπενθυμίζεται ότι η έκφραση αυτή αποσκοπεί στο να καταλαμβάνει κάθε μέτρο του εθνικού δικαίου που έχει ως αντικείμενο, όπως ακριβώς και τα μέτρα που θεσπίζονται με την εν λόγω ρήτρα, την αποτελεσματική αποτροπή της καταχρηστικής χρησιμοποίησης διαδοχικών συμβάσεων ή σχέσεων εργασίας ορισμένου χρόνου (απόφαση της 23ης Απριλίου 2009, Αγγελιδάκη κ.λπ., C‑378/07 έως C‑380/07, EU:C:2009:250, σκέψη 76 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
53 Εν προκειμένω, διευκρινίζεται ότι, μολονότι η Επιτροπή εξετάζει το ενδεχόμενο η Ιταλική Δημοκρατία να επιδιώκει να αντλήσει επιχείρημα από τη θέσπιση τέτοιων ισοδύναμων νομοθετικών μέτρων, διότι διοργάνωσε, κατά τα τελευταία έτη, σειρά διαγωνισμών για τη μονιμοποίηση πολλών εργαζομένων που ανήκουν στο προσωπικό ΔΤΕ, από κανένα στοιχείο δεν προκύπτει εντούτοις ότι το εν λόγω κράτος μέλος είχε πράγματι την πρόθεση να επικαλεστεί τη διοργάνωση των διαγωνισμών αυτών ως «ισοδύναμο νομοθετικό μέτρο».
54 Τούτου λεχθέντος, και εν πάση περιπτώσει, είναι αληθές ότι το Δικαστήριο έχει κρίνει ότι η διοργάνωση, εντός των προβλεπόμενων προθεσμιών, διαδικασιών επιλογής για την οριστική πλήρωση των θέσεων που καλύπτονται προσωρινά από εργαζομένους με σχέση ορισμένου χρόνου μπορεί να αποτρέψει τη διαιώνιση του καθεστώτος αβεβαιότητας στο οποίο βρίσκονται οι ως άνω εργαζόμενοι, επειδή διασφαλίζει την ταχεία και οριστική πλήρωση των θέσεων που αυτοί καλύπτουν. Επομένως, ένα τέτοιο μέτρο μπορεί να αποδειχθεί ικανό να αποτρέψει την καταχρηστική χρησιμοποίηση των σχέσεων διαδοχικών σχέσεων εργασίας ορισμένου χρόνου και να αποτελέσει «ισοδύναμο νομοθετικό μέτρο» (πρβλ. απόφαση της 19ης Μαρτίου 2020, Sánchez Ruiz κ.λπ., C‑103/18 και C‑429/18, EU:C:2020:219, σκέψεις 93 έως 95).
55 Ωστόσο, όπως υπογράμμισε η Επιτροπή, χωρίς να αντικρουσθεί από την Ιταλική Δημοκρατία, προκύπτει, εν προκειμένω, ότι οι διαγωνισμοί που διοργανώθηκαν στο πρόσφατο παρελθόν προκειμένου να μονιμοποιηθούν εργαζόμενοι του προσωπικού ΔΤΕ δεν διοργανώθηκαν εντός συγκεκριμένων, προς τούτο καθορισμένων, προθεσμιών, αλλά, αντιθέτως, έχουν περιστασιακό και απρόβλεπτο χαρακτήρα, όπως οι διαγωνισμοί για τους οποίους γίνεται λόγος στη σκέψη 42 της παρούσας απόφασης, οπότε δεν είναι δυνατό να θεωρηθεί, για λόγους ανάλογους με εκείνους που εκτίθενται στις σκέψεις 43 και 44 της παρούσας απόφασης, ότι συνιστούν «ισοδύναμο νομοθετικό μέτρο» κατά την έννοια της ρήτρας 5, σημείο 1, της συμφωνίας-πλαισίου.
56 Τέλος, τέταρτον, στο μέτρο που η Ιταλική Δημοκρατία εκτιμά ότι πρέπει να ανασταλεί η διαδικασία εν αναμονή της θέσπισης ορισμένων υπό κατάρτιση νομοθετικών τροποποιήσεων οι οποίες περιλαμβάνουν νέους μηχανισμούς εξέλιξης και πρόσληψης του προσωπικού ΔΤΕ και μπορούν, κατά την άποψή της, να παύσουν κάθε ενδεχόμενη παράβαση όσον αφορά τη ρήτρα 5, σημείο 1, της συμφωνίας-πλαισίου, η επιχειρηματολογία αυτή δεν μπορεί να ευδοκιμήσει. Συναφώς, αρκεί η υπόμνηση ότι, κατά πάγια νομολογία, η ύπαρξη παράβασης πρέπει να εκτιμάται σε συνάρτηση με την κατάσταση του κράτους μέλους ως αυτή είχε κατά τη λήξη της ταχθείσας με την αιτιολογημένη γνώμη προθεσμίας (απόφαση της 14ης Απριλίου 2005, Επιτροπή κατά Λουξεμβούργου, C‑519/03, EU:C:2005:234, σκέψη 18 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία), ήτοι, εν προκειμένω, στις 19 Ιουνίου 2023.
57 Επομένως, διαπιστώνεται ότι η επίμαχη εθνική ρύθμιση δεν προβλέπει κανένα από τα μέτρα της ρήτρας 5, σημείο 1, στοιχεία αʹ έως γʹ, της συμφωνίας-πλαισίου ούτε περιλαμβάνει ισοδύναμα νομοθετικά μέτρα κατά την έννοια της διάταξης αυτής. Κατά συνέπεια, η προσφυγή της Επιτροπής είναι βάσιμη.
58 Λαμβανομένου υπόψη του συνόλου των προεκτεθέντων, διαπιστώνεται ότι η Ιταλική Δημοκρατία, μη λαμβάνοντας μέτρα για την αποτροπή της καταχρηστικής χρησιμοποίησης διαδοχικών συμβάσεων εργασίας ορισμένου χρόνου όσον αφορά το προσωπικό ΔΤΕ αναπλήρωσης το οποίο απασχολείται σε δημόσια εκπαιδευτικά ιδρύματα, παρέβη τις υποχρεώσεις που υπέχει από τη ρήτρα 5 της συμφωνίας-πλαισίου.
Επί των δικαστικών εξόδων
59 Κατά το άρθρο 138, παράγραφος 1, του Κανονισμού Διαδικασίας, ο ηττηθείς διάδικος καταδικάζεται στα δικαστικά έξοδα, εφόσον υπήρξε σχετικό αίτημα του νικήσαντος διαδίκου. Δεδομένου ότι η Επιτροπή ζήτησε να καταδικασθεί η Ιταλική Δημοκρατία στα δικαστικά έξοδα και δεδομένου ότι διαπιστώθηκε η ύπαρξη παράβασης, η Ιταλική Δημοκρατία πρέπει να καταδικασθεί στα δικαστικά έξοδα.
Για τους λόγους αυτούς, το Δικαστήριο (δέκατο τμήμα) αποφασίζει:
1) Η Ιταλική Δημοκρατία, μη λαμβάνοντας μέτρα για την αποτροπή της καταχρηστικής χρησιμοποίησης διαδοχικών συμβάσεων εργασίας ορισμένου χρόνου όσον αφορά το διοικητικό, τεχνικό και επικουρικό προσωπικό αναπλήρωσης το οποίο απασχολείται σε δημόσια εκπαιδευτικά ιδρύματα, παρέβη τις υποχρεώσεις που υπέχει από τη ρήτρα 5 της συμφωνίας-πλαισίου για την εργασία ορισμένου χρόνου, η οποία συνήφθη στις 18 Μαρτίου 1999 και περιλαμβάνεται στο παράρτημα της οδηγίας 1999/70/ΕΚ του Συμβουλίου, της 28ης Ιουνίου 1999, σχετικά με τη συμφωνία‑πλαίσιο για την εργασία ορισμένου χρόνου που συνήφθη από τη CES, την UNICE και το CEEP.
2) Καταδικάζει την Ιταλική Δημοκρατία στα δικαστικά έξοδα.
(υπογραφές)
* Γλώσσα διαδικασίας: η ιταλική.