<!DOCTYPE html PUBLIC "yes" "xhtml1-strict.dtd">
<html xmlns="http://www.w3.org/1999/xhtml">
<!--GENDOC2XHTML # converter_version: 1.2.10-->
  <head>
    <title>2023-11-202311C128202201480-00-TRA-DOC-EL-CONCL-C-0148-22-202302978-07_00</title>
    <meta content="text/html; charset=utf-8" http-equiv="Content-Type"/>
    <meta content="" name="Gendoc_DGTGeneratedDate"/>
    <meta content="0" name="MSIP_Label_6bd9ddd1-4d20-43f6-abfa-fc3c07406f94_ContentBits"/>
    <meta content="Commission Use" name="MSIP_Label_6bd9ddd1-4d20-43f6-abfa-fc3c07406f94_Name"/>
    <meta content="el-GR" name="Gendoc_Lang"/>
    <meta content="27/04/2023" name="CustomProvisoryEditionDate"/>
    <meta content="" name="Gendoc_GenerationDate"/>
    <meta content="" name="IsFlattened"/>
    <meta content="1" name="NumProc"/>
    <meta content="Final" name="Gendoc_EditionType"/>
    <meta content="0001" name="Gendoc_CaseNumberSuite"/>
    <meta content="30/01/2024 19:00:45" name="Gendoc_LastVerificationDate"/>
    <meta content="" name="Gendoc_ProcedureNumber"/>
    <meta content="el" name="Gendoc_LangCode"/>
    <meta content="CNC" name="TypeDoc"/>
    <meta content="pvw0kCrTDIFFIlkDn/kTYPFH7mAdPdFg/Y4Oym1XC9wjlWnxA4kioezUhbzEbyr3FO5NbawBeUSwl8zDNRnRcD3oaejoNV6sqtERKz5zsk2nvsyvoNwNTjg+PwEpbCZmTDME6aoA4xoJk3lITz9+s3kSBVhsPGksZyHL1lE+A3w=" name="GenDocUID"/>
    <meta content="P" name="TypeProc"/>
    <meta content="" name="CreateCustomParts"/>
    <meta content="OK" name="ReadyToPublish"/>
    <meta content="stka" name="Gendoc_User"/>
    <meta content="" name="EP_Mode"/>
    <meta content="" name="Gendoc_DGTGenerated"/>
    <meta content="" name="Gendoc_Vademecum"/>
    <meta content="true" name="MSIP_Label_6bd9ddd1-4d20-43f6-abfa-fc3c07406f94_Enabled"/>
    <meta content="e748e1d3-33a0-4c50-a660-2c4843714c0d" name="MSIP_Label_6bd9ddd1-4d20-43f6-abfa-fc3c07406f94_ActionId"/>
    <meta content="0148" name="NumeroOrdre"/>
    <meta content="2022" name="Annee"/>
    <meta content="P" name="Gendoc_ProcedureType"/>
    <meta content="" name="EP_Version"/>
    <meta content="EL" name="Langue"/>
    <meta content="stka" name="Gendoc_DGTGeneratedUser"/>
    <meta content="b24c8b06-522c-46fe-9080-70926f8dddb1" name="MSIP_Label_6bd9ddd1-4d20-43f6-abfa-fc3c07406f94_SiteId"/>
    <meta content="FAST_document_go_ok" name="Gendoc_LastVerificationStatus"/>
    <meta content="CNC_C" name="Gendoc_GendocTemplateType"/>
    <meta content="TRUE" name="WithoutAuthorBlockFlatP"/>
    <meta content="GenDoc 27/04/2023 06:25:59" name="Created"/>
    <meta content="" name="Canevas3_Vademecum"/>
    <meta content="2023-05-08T12:41:08Z" name="MSIP_Label_6bd9ddd1-4d20-43f6-abfa-fc3c07406f94_SetDate"/>
    <meta content="TRUE" name="WithoutAuthorBlock"/>
    <meta content="" name="Gendoc_CaseYear"/>
    <meta content="false" name="Generation_In_Progress"/>
    <meta content="C" name="Juridiction"/>
    <meta content="2677d0af64794fa087c665b453e6a67e" name="DocumentIdentifier"/>
    <meta content="0148" name="Gendoc_CaseNumber"/>
    <meta content="ImportedWithoutSource" name="SdlIdentifier"/>
    <meta content="RP" name="NatureAff"/>
    <meta content="RP" name="Gendoc_CaseNature"/>
    <meta content="0001" name="NumSuite"/>
    <meta content="C" name="Gendoc_Juridiction"/>
    <meta content="Standard" name="MSIP_Label_6bd9ddd1-4d20-43f6-abfa-fc3c07406f94_Method"/>
  </head>
  <body>
    <div style="header">
      <div id="rId24" style="first"/>
      <div id="rId20" style="even">Προτάσεις Collins – Υπόθεση C‑148/22</div>
      <div id="rId21" style="default">Commune d’Ans</div>
    </div>
    <p class="C36Centre" id="para-1" title="page-1">
      ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ ΤΟΥ ΓΕΝΙΚΟΥ ΕΙΣΑΓΓΕΛΕΑ
    </p>
    <p class="C36Centre" id="para-2" title="page-1">
      ANTHONY MICHAEL COLLINS
    </p>
    <p class="C36Centre" id="para-3" title="page-1">
      της 4ης Μαΐου 2023  (<span class="note footnote notemarker">
<a id="c-1" href="#t-1">1</a>
</span>)
      
    </p>
    <p class="C38Centregrasgrandespacement" id="para-4" title="page-1">
      Υπόθεση C‑148/22
    </p>
    <p class="C37Centregras" id="para-5" title="page-1">
      OP
    </p>
    <p class="C37Centregras" id="para-6" title="page-1">
      κατά
    </p>
    <p class="C37Centregras" id="para-7" title="page-1">
      Commune d’Ans
    </p>
    <p class="C39Centreespacement" id="para-8" title="page-1">
      [αίτηση του tribunal du travail de Liège(πρωτοβάθμιου δικαστηρίου εργατικών διαφορών Λιέγης, Βέλγιο)για την έκδοση προδικαστικής αποφάσεως]
    </p>
    <p class="C71Indicateur" id="para-9" title="page-1">
      «Προδικαστική παραπομπή – Κοινωνική πολιτική – Οδηγία 2000/78/ΕΚ – Ίση μεταχείριση στην απασχόληση και την εργασία – Απαγόρευση των δυσμενών διακρίσεων λόγω θρησκείας ή πεποιθήσεων – Άρθρο 2, παράγραφος 2, στοιχείο αʹ– Άρθρο 2, παράγραφος 2, στοιχείο βʹ, σημείο i – Άρθρο 2, παράγραφος 5 – Άρθρο 4, παράγραφος 1 – Κανονισμός εργασίας δημόσιου φορέα που απαγορεύει στους υπαλλήλους τη χρήση εμφανών συμβόλων πολιτικών, φιλοσοφικών ή θρησκευτικών πεποιθήσεων στον χώρο εργασίας – Απαγόρευση σε εργαζομένη να φορά μουσουλμανική μαντίλα – Αρχή της ουδετερότητας του κράτους»
    </p>
    <p class="C02AlineaAltA" id="para-10" title="page-1">
      
    </p>
    <table cellpadding="0" cellspacing="0" border="0" width="100%">
<col width="5%"/>
<col width="95%"/>
<tr>
<td valign="top">
<p class="count"/>
</td>
<td valign="top">
<p class="normal">Εισαγωγή</p>
</td>
</tr>
</table>
    <table cellpadding="0" cellspacing="0" border="0" width="100%">
<col width="5%"/>
<col width="95%"/>
<tr>
<td valign="top">
<p class="count">1.</p>
</td>
<td valign="top">
<p class="normal">Σε αρκετές ευρωπαϊκές χώρες, το ζήτημα της χρήσης θρησκευτικών συμβόλων στον δημόσιο χώρο, στα εκπαιδευτικά ιδρύματα και στον χώρο εργασίας αποτελεί τακτικά αντικείμενο έντονων συζητήσεων στο πλαίσιο της κοινωνίας των πολιτών, της πολιτικής τάξης και των μέσων ενημέρωσης. Ειδικότερα, εγείρεται έντονη διχογνωμία ως προς το αν ο εργοδότης έχει το δικαίωμα να επιβάλλει στους εργαζομένους του περιορισμούς στον τομέα αυτό στο πλαίσιο της άσκησης των καθηκόντων τους. Πρόκειται για ένα ευαίσθητο ζήτημα που απαιτεί τον συμβιβασμό του θεμελιώδους δικαιώματος της θρησκευτικής ελευθερίας, που έχει ως επακόλουθο την απαγόρευση των διακρίσεων λόγω θρησκείας, με άλλες ελευθερίες και αρχές, όπως η επιχειρηματική ελευθερία, οι αρχές του κοσμικού χαρακτήρα του κράτους, της ουδετερότητας και της αμεροληψίας και η προστασία των δικαιωμάτων και των ελευθεριών των άλλων.</p>
</td>
</tr>
</table>
    <table cellpadding="0" cellspacing="0" border="0" width="100%">
<col width="5%"/>
<col width="95%"/>
<tr>
<td valign="top">
<p class="count">2.</p>
</td>
<td valign="top">
<p class="normal">Κατά τα τελευταία έτη, το Δικαστήριο κλήθηκε επανειλημμένως να εξετάσει, υπό το πρίσμα της απαγόρευσης των «διακρίσεων λόγω θρησκείας ή πεποιθήσεων» κατά την έννοια των άρθρων 1 και 2 της οδηγίας 2000/78/ΕΚ του Συμβουλίου, της 27ης Νοεμβρίου 2000, για τη διαμόρφωση γενικού πλαισίου για την ίση μεταχείριση στην απασχόληση και την εργασία  (<span class="note footnote notemarker">
<a id="c-2" href="#t-2">2</a>
</span>), περιπτώσεις εργαζομένων του ιδιωτικού τομέα, μουσουλμανικού θρησκεύματος, στις οποίες ο εργοδότης τους είχε απαγορεύσει να φορούν μουσουλμανική μαντίλα  (<span class="note footnote notemarker">
<a id="c-3" href="#t-3">3</a>
</span>) στον χώρο εργασίας  (<span class="note footnote notemarker">
<a id="c-4" href="#t-4">4</a>
</span>).</p>
</td>
</tr>
</table>
    <table cellpadding="0" cellspacing="0" border="0" width="100%">
<col width="5%"/>
<col width="95%"/>
<tr>
<td valign="top">
<p class="count">3.</p>
</td>
<td valign="top">
<p class="normal">Η υπό κρίση αίτηση προδικαστικής αποφάσεως, την οποία υπέβαλε το tribunal du travail de Liège (πρωτοβάθμιο δικαστήριο εργατικών διαφορών Λιέγης, Βέλγιο), εντάσσεται σε αυτή τη σειρά υποθέσεων, με την ιδιαιτερότητα, ωστόσο, ότι, αυτή τη φορά, η απαγόρευση της χρήσης θρησκευτικών συμβόλων στον χώρο εργασίας δεν προέρχεται από ιδιώτη εργοδότη αλλά από υπαγόμενο στον δημόσιο τομέα εργοδότη, εν προκειμένω από έναν δήμο. Είναι η πρώτη φορά που το Δικαστήριο καλείται να αποφανθεί επί μιας τέτοιας περίπτωσης, στο πλαίσιο της οποίας εγείρεται, ιδίως, το ζήτημα αν η φύση και τα ιδιαίτερα χαρακτηριστικά της δημόσιας υπηρεσίας καθώς και το ιδιαίτερο πλαίσιο κάθε κράτους μέλους συνεπάγονται την υιοθέτηση στην προκειμένη περίπτωση διαφορετικής λύσης από εκείνη που έγινε δεκτή στις προμνημονευθείσες υποθέσεις.</p>
</td>
</tr>
</table>
    <table cellpadding="0" cellspacing="0" border="0" width="100%">
<col width="5%"/>
<col width="95%"/>
<tr>
<td valign="top">
<p class="count"/>
</td>
<td valign="top">
<p class="normal">Το νομικό πλαίσιο</p>
</td>
</tr>
</table>
    <table cellpadding="0" cellspacing="0" border="0" width="100%">
<col width="5%"/>
<col width="95%"/>
<tr>
<td valign="top">
<p class="count"/>
</td>
<td valign="top">
<p class="normal">Το δίκαιο της Ένωσης</p>
</td>
</tr>
</table>
    <table cellpadding="0" cellspacing="0" border="0" width="100%">
<col width="5%"/>
<col width="95%"/>
<tr>
<td valign="top">
<p class="count">4.</p>
</td>
<td valign="top">
<p class="normal">Κατά το άρθρο 1 της οδηγίας 2000/78, σκοπός της εν λόγω οδηγίας είναι η θέσπιση γενικού πλαισίου για την καταπολέμηση των διακρίσεων λόγω θρησκείας ή πεποιθήσεων  (<span class="note footnote notemarker">
<a id="c-5" href="#t-5">5</a>
</span>), ειδικών αναγκών, ηλικίας ή γενετήσιου προσανατολισμού στον τομέα της απασχόλησης και της εργασίας, προκειμένου να υλοποιηθεί η αρχή της ίσης μεταχείρισης στα κράτη μέλη.</p>
</td>
</tr>
</table>
    <table cellpadding="0" cellspacing="0" border="0" width="100%">
<col width="5%"/>
<col width="95%"/>
<tr>
<td valign="top">
<p class="count">5.</p>
</td>
<td valign="top">
<p class="normal">Κατά το άρθρο 2, παράγραφος 1, της οδηγίας 2000/78, «αρχή της ίσης μεταχείρισης σημαίνει την απουσία άμεσης ή έμμεσης διάκρισης για έναν από τους λόγους που αναφέρονται στο άρθρο 1» της εν λόγω οδηγίας.</p>
</td>
</tr>
</table>
    <table cellpadding="0" cellspacing="0" border="0" width="100%">
<col width="5%"/>
<col width="95%"/>
<tr>
<td valign="top">
<p class="count">6.</p>
</td>
<td valign="top">
<p class="normal">Το άρθρο 2, παράγραφος 2, της οδηγίας 2000/78 ορίζει ότι, για τους σκοπούς του άρθρου 2, παράγραφος 1, της οδηγίας αυτής:</p>
</td>
</tr>
</table>
    <p class="C09Marge0avecretrait" id="para-20" title="page-4">
      «α) συντρέχει άμεση διάκριση όταν, για έναν από τους λόγους που αναφέρονται στο άρθρο 1, ένα πρόσωπο υφίσταται μεταχείριση λιγότερο ευνοϊκή από αυτήν την οποία υφίσταται, υπέστη ή θα υφίστατο σε ανάλογη κατάσταση ένα άλλο πρόσωπο,
    </p>
    <p class="C09Marge0avecretrait" id="para-21" title="page-4">
      β) συντρέχει έμμεση διάκριση όταν μια εκ πρώτης όψεως ουδέτερη διάταξη, κριτήριο ή πρακτική ενδέχεται να προκαλέσει μειονεκτική μεταχείριση ενός προσώπου μιας ορισμένης θρησκείας ή πεποιθήσεων, με μια ορισμένη ειδική ανάγκη, μιας ορισμένης ηλικίας, ή ενός ορισμένου γενετήσιου προσανατολισμού, σε σχέση με άλλα άτομα εκτός εάν,
    </p>
    <p class="C11Marge1avecretrait" id="para-22" title="page-4">
      i) η εν λόγω διάταξη, κριτήριο ή πρακτική δικαιολογείται αντικειμενικά από ένα θεμιτό στόχο και τα μέσα για την επίτευξη του στόχου αυτού είναι πρόσφορα και αναγκαία […]».
    </p>
    <table cellpadding="0" cellspacing="0" border="0" width="100%">
<col width="5%"/>
<col width="95%"/>
<tr>
<td valign="top">
<p class="count">7.</p>
</td>
<td valign="top">
<p class="normal">Κατά το άρθρο 2, παράγραφος 5, της οδηγίας 2000/78, η οδηγία αυτή δεν θίγει τα μέτρα που προβλέπει ο εθνικός νόμος και τα οποία σε μια δημοκρατική κοινωνία είναι αναγκαία για την ασφάλεια, την προάσπιση της τάξης και την πρόληψη ποινικών παραβάσεων, την προστασία της υγείας και των δικαιωμάτων και ελευθεριών άλλων.</p>
</td>
</tr>
</table>
    <table cellpadding="0" cellspacing="0" border="0" width="100%">
<col width="5%"/>
<col width="95%"/>
<tr>
<td valign="top">
<p class="count">8.</p>
</td>
<td valign="top">
<p class="normal">Το πεδίο εφαρμογής της οδηγίας 2000/78 ορίζεται στο άρθρο 3, παράγραφος 1, αυτής, όπου, μεταξύ άλλων, ορίζονται τα εξής:</p>
</td>
</tr>
</table>
    <p class="C02AlineaAltA" id="para-25" title="page-5">
      «Εντός των ορίων των εξουσιών που απονέμονται στην [Ένωση], η παρούσα οδηγία εφαρμόζεται σε όλα τα πρόσωπα, στο δημόσιο και στον ιδιωτικό τομέα, συμπεριλαμβανομένων των δημόσιων φορέων, όσον αφορά:
    </p>
    <p class="C02AlineaAltA" id="para-26" title="page-5">
      […]
    </p>
    <p class="C09Marge0avecretrait" id="para-27" title="page-5">
      γ) τις εργασιακές συνθήκες και τους όρους απασχόλησης, συμπεριλαμβανομένων των απολύσεων και των αμοιβών,
    </p>
    <p class="C02AlineaAltA" id="para-28" title="page-5">
      […]».
    </p>
    <table cellpadding="0" cellspacing="0" border="0" width="100%">
<col width="5%"/>
<col width="95%"/>
<tr>
<td valign="top">
<p class="count">9.</p>
</td>
<td valign="top">
<p class="normal">Το άρθρο 4 της εν λόγω οδηγίας, το οποίο φέρει τον τίτλο «Επαγγελματικές απαιτήσεις», προβλέπει στην παράγραφο 1:</p>
</td>
</tr>
</table>
    <p class="C02AlineaAltA" id="para-30" title="page-5">
      «Κατά παρέκκλιση του άρθρου 2 παράγραφοι 1 και 2, τα κράτη μέλη μπορούν να προβλέπουν ότι η διαφορετική μεταχείριση που βασίζεται σε ένα από τους λόγους που αναφέρονται στο άρθρο 1, δεν συνιστά διάκριση όταν, λόγω της φύσης των συγκεκριμένων επαγγελματικών δραστηριοτήτων ή του πλαισίου εντός του οποίου διεξάγονται αυτές, ένα τέτοιο χαρακτηριστικό αποτελεί ουσιαστική και καθοριστική επαγγελματική προϋπόθεση, εφόσον ο στόχος είναι θεμιτός και η προϋπόθεση είναι ανάλογη.»
    </p>
    <table cellpadding="0" cellspacing="0" border="0" width="100%">
<col width="5%"/>
<col width="95%"/>
<tr>
<td valign="top">
<p class="count"/>
</td>
<td valign="top">
<p class="normal">Το βελγικό δίκαιο</p>
</td>
</tr>
</table>
    <table cellpadding="0" cellspacing="0" border="0" width="100%">
<col width="5%"/>
<col width="95%"/>
<tr>
<td valign="top">
<p class="count">10.</p>
</td>
<td valign="top">
<p class="normal">Ο νόμος της 10ης Μαΐου 2007 για την καταπολέμηση ορισμένων μορφών διακρίσεων  (<span class="note footnote notemarker">
<a id="c-6" href="#t-6">6</a>
</span>), όπως ίσχυε κατά τον χρόνο των πραγματικών περιστατικών της διαφοράς της κύριας δίκης (στο εξής: γενικός νόμος για την καταπολέμηση των διακρίσεων), αποσκοπεί στη μεταφορά της οδηγίας 2000/78 στο βελγικό δίκαιο.</p>
</td>
</tr>
</table>
    <table cellpadding="0" cellspacing="0" border="0" width="100%">
<col width="5%"/>
<col width="95%"/>
<tr>
<td valign="top">
<p class="count">11.</p>
</td>
<td valign="top">
<p class="normal">Σύμφωνα με το άρθρο 3, σκοπός του γενικού νόμου για την καταπολέμηση των διακρίσεων είναι η διαμόρφωση, για τους διαλαμβανόμενους στο άρθρο 5 του ίδιου νόμου τομείς, ενός γενικού πλαισίου για την καταπολέμηση των διακρίσεων λόγω ηλικίας, γενετήσιου προσανατολισμού, οικογενειακής κατάστασης, γέννησης, περιουσίας, θρησκευτικών ή φιλοσοφικών πεποιθήσεων, πολιτικών πεποιθήσεων, γλώσσας, παρούσας ή μελλοντικής κατάστασης της υγείας, ειδικών αναγκών, φυσικών ή γενετικών χαρακτηριστικών ή κοινωνικής προέλευσης.</p>
</td>
</tr>
</table>
    <table cellpadding="0" cellspacing="0" border="0" width="100%">
<col width="5%"/>
<col width="95%"/>
<tr>
<td valign="top">
<p class="count">12.</p>
</td>
<td valign="top">
<p class="normal">Το άρθρο 4 του νόμου αυτού, το οποίο αφορά τους ορισμούς, ορίζει τα εξής:</p>
</td>
</tr>
</table>
    <p class="C02AlineaAltA" id="para-35" title="page-5">
      «Για την εφαρμογή του παρόντος νόμου, νοούνται ως:
    </p>
    <p class="C02AlineaAltA" id="para-36" title="page-6">
      1° εργασιακές σχέσεις: οι σχέσεις που περιλαμβάνουν, μεταξύ άλλων, την απασχόληση, τους όρους πρόσβασης στην απασχόληση, τις συνθήκες εργασίας και τους όρους απόλυσης, τούτο δε:
    </p>
    <table cellpadding="0" cellspacing="0" border="0" width="100%">
<col width="5%"/>
<col width="95%"/>
<tr>
<td valign="top">
<p class="count">–</p>
</td>
<td valign="top">
<p class="normal">τόσο στον δημόσιο όσο και στον ιδιωτικό τομέα·</p>
</td>
</tr>
</table>
    <p class="C02AlineaAltA" id="para-38" title="page-6">
      […]
    </p>
    <p class="C02AlineaAltA" id="para-39" title="page-6">
      4° προστατευόμενα κριτήρια: η ηλικία, ο γενετήσιος προσανατολισμός, η οικογενειακή κατάσταση, η γέννηση, η περιουσία, οι θρησκευτικές ή φιλοσοφικές πεποιθήσεις, οι πολιτικές πεποιθήσεις, η γλώσσα, η παρούσα ή μελλοντική κατάσταση της υγείας, οι ειδικές ανάγκες, τα φυσικά ή γενετικά χαρακτηριστικά, η κοινωνική προέλευση·
    </p>
    <p class="C02AlineaAltA" id="para-40" title="page-6">
      […]
    </p>
    <p class="C02AlineaAltA" id="para-41" title="page-6">
      6° άμεση διαφορετική μεταχείριση: η κατάσταση κατά την οποία, βάσει ενός από τα προστατευόμενα κριτήρια, ένα πρόσωπο υφίσταται μεταχείριση λιγότερο ευνοϊκή από αυτήν την οποία υφίσταται, υπέστη ή θα υφίστατο σε ανάλογη κατάσταση ένα άλλο πρόσωπο·
    </p>
    <p class="C02AlineaAltA" id="para-42" title="page-6">
      7° άμεση διάκριση: η άμεση διαφορετική μεταχείριση η οποία στηρίζεται σε ένα από τα προστατευόμενα κριτήρια και δεν μπορεί να δικαιολογηθεί βάσει των διατάξεων του τίτλου II·
    </p>
    <p class="C02AlineaAltA" id="para-43" title="page-6">
      8° έμμεση διαφορετική μεταχείριση: η κατάσταση κατά την οποία μια εκ πρώτης όψεως ουδέτερη διάταξη, κριτήριο ή πρακτική ενδέχεται να προκαλέσει, σε σχέση με άλλα πρόσωπα, μειονεκτική μεταχείριση προσώπων που χαρακτηρίζονται από ένα από τα προστατευόμενα κριτήρια·
    </p>
    <p class="C02AlineaAltA" id="para-44" title="page-6">
      9° έμμεση διάκριση: η έμμεση διαφορετική μεταχείριση η οποία στηρίζεται σε ένα από τα προστατευόμενα κριτήρια και δεν μπορεί να δικαιολογηθεί βάσει των διατάξεων του τίτλου II·
    </p>
    <p class="C02AlineaAltA" id="para-45" title="page-6">
      […]».
    </p>
    <table cellpadding="0" cellspacing="0" border="0" width="100%">
<col width="5%"/>
<col width="95%"/>
<tr>
<td valign="top">
<p class="count">13.</p>
</td>
<td valign="top">
<p class="normal">Το άρθρο 5, παράγραφος 1, του γενικού νόμου για την καταπολέμηση των διακρίσεων προβλέπει ότι, με εξαίρεση τους τομείς που εμπίπτουν στην αρμοδιότητα των Κοινοτήτων ή των Περιφερειών, ο νόμος αυτός εφαρμόζεται σε όλα τα πρόσωπα, τόσο στον δημόσιο όσο και στον ιδιωτικό τομέα, συμπεριλαμβανομένων των δημόσιων φορέων, όσον αφορά, μεταξύ άλλων, τις εργασιακές σχέσεις.</p>
</td>
</tr>
</table>
    <table cellpadding="0" cellspacing="0" border="0" width="100%">
<col width="5%"/>
<col width="95%"/>
<tr>
<td valign="top">
<p class="count">14.</p>
</td>
<td valign="top">
<p class="normal">Το άρθρο 7 του εν λόγω νόμου  (<span class="note footnote notemarker">
<a id="c-7" href="#t-7">7</a>
</span>) ορίζει τα εξής:</p>
</td>
</tr>
</table>
    <p class="C02AlineaAltA" id="para-48" title="page-7">
      «Κάθε άμεση διαφορετική μεταχείριση η οποία στηρίζεται σε ένα από τα προστατευόμενα κριτήρια συνιστά άμεση διάκριση, εκτός εάν η εν λόγω άμεση διαφορετική μεταχείριση δικαιολογείται αντικειμενικώς από θεμιτό σκοπό και τα μέσα για την επίτευξη του σκοπού αυτού είναι πρόσφορα και αναγκαία.»
    </p>
    <table cellpadding="0" cellspacing="0" border="0" width="100%">
<col width="5%"/>
<col width="95%"/>
<tr>
<td valign="top">
<p class="count">15.</p>
</td>
<td valign="top">
<p class="normal">Το άρθρο 8 του γενικού νόμου κατά των διακρίσεων ορίζει τα εξής:</p>
</td>
</tr>
</table>
    <p class="C02AlineaAltA" id="para-50" title="page-7">
      «§ 1. Κατά παρέκκλιση από το άρθρο 7, και με την επιφύλαξη των λοιπών διατάξεων του παρόντος τίτλου, άμεση διαφορετική μεταχείριση λόγω ηλικίας, γενετήσιου προσανατολισμού, θρησκευτικών ή φιλοσοφικών πεποιθήσεων ή ειδικών αναγκών στους διαλαμβανόμενους στο άρθρο 5, παράγραφος 1, σημεία 4, 5, και 7 τομείς, μπορεί να δικαιολογηθεί μόνον λόγω ουσιωδών και καθοριστικών επαγγελματικών απαιτήσεων.
    </p>
    <p class="C02AlineaAltA" id="para-51" title="page-7">
      § 2. Μπορεί να τεθεί ζήτημα ουσιώδους και καθοριστικής επαγγελματικής απαίτησης μόνον όταν:
    </p>
    <p class="C02AlineaAltA" id="para-52" title="page-7">
      – ένα συγκεκριμένο χαρακτηριστικό που σχετίζεται με την ηλικία, τον γενετήσιο προσανατολισμό, τις θρησκευτικές ή φιλοσοφικές πεποιθήσεις ή τις ειδικές ανάγκες είναι ουσιώδες και καθοριστικό λόγω της φύσης των συγκεκριμένων επαγγελματικών δραστηριοτήτων ή του πλαισίου εντός του οποίου αυτές ασκούνται, και,
    </p>
    <p class="C02AlineaAltA" id="para-53" title="page-7">
      – η απαίτηση βασίζεται σε θεμιτό σκοπό και είναι ανάλογη προς αυτόν.
    </p>
    <p class="C02AlineaAltA" id="para-54" title="page-7">
      § 3. Απόκειται στον δικαστή να κρίνει, κατά περίπτωση, αν ένα συγκεκριμένο χαρακτηριστικό συνιστά ουσιώδη και καθοριστική επαγγελματική απαίτηση.
    </p>
    <p class="C02AlineaAltA" id="para-55" title="page-7">
      […]»
    </p>
    <table cellpadding="0" cellspacing="0" border="0" width="100%">
<col width="5%"/>
<col width="95%"/>
<tr>
<td valign="top">
<p class="count">16.</p>
</td>
<td valign="top">
<p class="normal">Το άρθρο 9 του εν λόγω νόμου προβλέπει τα εξής:</p>
</td>
</tr>
</table>
    <p class="C02AlineaAltA" id="para-57" title="page-7">
      «Κάθε έμμεση διαφορετική μεταχείριση η οποία στηρίζεται σε ένα από τα προστατευόμενα κριτήρια συνιστά έμμεση διάκριση,
    </p>
    <p class="C02AlineaAltA" id="para-58" title="page-7">
      – εκτός εάν η εκ πρώτης όψεως ουδέτερη διάταξη, κριτήριο ή πρακτική στην οποία στηρίζεται η έμμεση αυτή διαφορετική μεταχείριση δικαιολογείται αντικειμενικώς από θεμιτό σκοπό και τα μέσα για την επίτευξη του σκοπού αυτού είναι πρόσφορα και αναγκαία·
    </p>
    <p class="C02AlineaAltA" id="para-59" title="page-7">
      […]».
    </p>
    <table cellpadding="0" cellspacing="0" border="0" width="100%">
<col width="5%"/>
<col width="95%"/>
<tr>
<td valign="top">
<p class="count">17.</p>
</td>
<td valign="top">
<p class="normal">Σύμφωνα με το άρθρο 11, παράγραφος 1, του γενικού νόμου για την καταπολέμηση των διακρίσεων, «[μ]ια άμεση ή έμμεση διαφορετική μεταχείριση η οποία στηρίζεται σε ένα από τα προστατευόμενα κριτήρια δεν θεωρείται ως οιαδήποτε μορφή διάκρισης απαγορευόμενης από τον παρόντα νόμο, όταν αυτή η άμεση ή έμμεση διαφορετική μεταχείριση επιβάλλεται από νόμο ή δυνάμει νόμου».</p>
</td>
</tr>
</table>
    <table cellpadding="0" cellspacing="0" border="0" width="100%">
<col width="5%"/>
<col width="95%"/>
<tr>
<td valign="top">
<p class="count"/>
</td>
<td valign="top">
<p class="normal">Η διαφορά της κύριας δίκης και τα προδικαστικά ερωτήματα</p>
</td>
</tr>
</table>
    <table cellpadding="0" cellspacing="0" border="0" width="100%">
<col width="5%"/>
<col width="95%"/>
<tr>
<td valign="top">
<p class="count">18.</p>
</td>
<td valign="top">
<p class="normal">Στις 11 Απριλίου 2016, η OP, νομικός, προσελήφθη με σύμβαση εργασίας ορισμένου χρόνου από τον Δήμο του Ans (Βέλγιο) (στο εξής: Δήμος) ως συμβασιούχος υπάλληλος. Στις 11 Οκτωβρίου του ίδιου έτους προήχθη στη θέση της προϊσταμένης γραφείου και η σύμβασή της μετατράπηκε σε σύμβαση αορίστου χρόνου. Η OP έχει ως αποστολή τη διαχείριση των δημοσίων συμβάσεων του Δήμου και ασκεί κατά κύριο λόγο τα καθήκοντά της χωρίς να έρχεται σε επαφή με το κοινό, ήτοι, για να επαναλάβω τη φράση που χρησιμοποιεί το αιτούν δικαστήριο, «back office»  (<span class="note footnote notemarker">
<a id="c-8" href="#t-8">8</a>
</span>).</p>
</td>
</tr>
</table>
    <table cellpadding="0" cellspacing="0" border="0" width="100%">
<col width="5%"/>
<col width="95%"/>
<tr>
<td valign="top">
<p class="count">19.</p>
</td>
<td valign="top">
<p class="normal">Στις 8 Φεβρουαρίου 2021, η OP, η οποία είναι μουσουλμάνα, ενημέρωσε επισήμως τον Δήμο για την πρόθεσή της να φορά τη μουσουλμανική μαντίλα στον χώρο εργασίας από τις 22 Φεβρουαρίου του ίδιου έτους.</p>
</td>
</tr>
</table>
    <table cellpadding="0" cellspacing="0" border="0" width="100%">
<col width="5%"/>
<col width="95%"/>
<tr>
<td valign="top">
<p class="count">20.</p>
</td>
<td valign="top">
<p class="normal">Στις 18 Φεβρουαρίου 2021, ο Δήμος εξέδωσε μια πρώτη απόφαση με την οποία απαγορεύει στην OP να φέρει «σύμβολα πεποιθήσεων»  (<span class="note footnote notemarker">
<a id="c-9" href="#t-9">9</a>
</span>) κατά την άσκηση της επαγγελματικής δραστηριότητάς της «έως τη θέσπιση γενικής ρύθμισης σχετικά με τη χρήση συμβόλων πεποιθήσεων στη Διοίκηση»  (<span class="note footnote notemarker">
<a id="c-10" href="#t-10">10</a>
</span>).</p>
</td>
</tr>
</table>
    <table cellpadding="0" cellspacing="0" border="0" width="100%">
<col width="5%"/>
<col width="95%"/>
<tr>
<td valign="top">
<p class="count">21.</p>
</td>
<td valign="top">
<p class="normal">Στις 26 Φεβρουαρίου 2021, κατόπιν ακροάσεως της OP, επικουρούμενης από τον δικηγόρο της, ο Δήμος εξέδωσε δεύτερη απόφαση, η οποία αντικατέστησε την πρώτη και επικύρωσε την απαγόρευση που περιείχε η πρώτη απόφαση.</p>
</td>
</tr>
</table>
    <table cellpadding="0" cellspacing="0" border="0" width="100%">
<col width="5%"/>
<col width="95%"/>
<tr>
<td valign="top">
<p class="count">22.</p>
</td>
<td valign="top">
<p class="normal">Στις 29 Μαρτίου 2021, ο Δήμος τροποποίησε το άρθρο 9 του κανονισμού εργασίας του. Στη νέα του διατύπωση κατόπιν της τροποποίησης αυτής, το εν λόγω άρθρο, το οποίο φέρει πλέον τον τίτλο «Υποχρέωση ουδετερότητας και καθήκον διακριτικότητας», ορίζει ειδικότερα  (<span class="note footnote notemarker">
<a id="c-11" href="#t-11">11</a>
</span>):</p>
</td>
</tr>
</table>
    <p class="C02AlineaAltA" id="para-67" title="page-8">
      «Ο εργαζόμενος έχει την ελευθερία της έκφρασης τηρουμένων της αρχής της ουδετερότητας, της υποχρέωσης διακριτικότητας και του καθήκοντος πίστης.
    </p>
    <p class="C02AlineaAltA" id="para-68" title="page-9">
      Ο εργαζόμενος οφείλει να σέβεται την αρχή της ουδετερότητας, όπερ σημαίνει ότι πρέπει να απέχει από κάθε μορφή προσηλυτισμού και να μη φέρει οποιοδήποτε εμφανές σύμβολο από το οποίο ενδέχεται να προκύπτουν τα ιδεολογικά ή φιλοσοφικά φρονήματά του ή οι πολιτικές ή θρησκευτικές πεποιθήσεις του. Ο κανόνας αυτός τον δεσμεύει τόσο στις επαφές του με το κοινό όσο και στις σχέσεις του με τους ιεραρχικώς προϊσταμένους και τους συναδέλφους του.
    </p>
    <p class="C02AlineaAltA" id="para-69" title="page-9">
      […]»
    </p>
    <table cellpadding="0" cellspacing="0" border="0" width="100%">
<col width="5%"/>
<col width="95%"/>
<tr>
<td valign="top">
<p class="count">23.</p>
</td>
<td valign="top">
<p class="normal">Στη συνέχεια, η OP κίνησε διάφορες διαδικασίες ενώπιον των εθνικών δικαστηρίων ζητώντας, μεταξύ άλλων, να διαπιστωθεί ότι ο Δήμος προσέβαλε τη θρησκευτική ελευθερία της και επιδιώκοντας την αναστολή και την ακύρωση των από 18 και 26 Φεβρουαρίου 2021 αποφάσεών του.</p>
</td>
</tr>
</table>
    <table cellpadding="0" cellspacing="0" border="0" width="100%">
<col width="5%"/>
<col width="95%"/>
<tr>
<td valign="top">
<p class="count">24.</p>
</td>
<td valign="top">
<p class="normal">Στις 26 Μαΐου 2021, η OP άσκησε ενώπιον του αιτούντος δικαστηρίου, του tribunal du travail de Liège (πρωτοβάθμιου δικαστηρίου εργατικών διαφορών Λιέγης), αγωγή με αίτημα την παύση της προσβολής δικαιώματος  (<span class="note footnote notemarker">
<a id="c-12" href="#t-12">12</a>
</span>), ζητώντας, μεταξύ άλλων, να διαπιστωθεί η εις βάρος της ύπαρξη διάκρισης λόγω θρησκείας και φύλου καθώς και η ακυρότητα των αποφάσεων του Δήμου της 18ης και της 26ης Φεβρουαρίου 2021, και του επίμαχου στην κύρια δίκη κανόνα.</p>
</td>
</tr>
</table>
    <table cellpadding="0" cellspacing="0" border="0" width="100%">
<col width="5%"/>
<col width="95%"/>
<tr>
<td valign="top">
<p class="count">25.</p>
</td>
<td valign="top">
<p class="normal">Το αιτούν δικαστήριο εκτιμά ότι η απαγόρευση που επιβάλλει στην OP ο Δήμος, με τις εν λόγω αποφάσεις, σχετικά με τη χρήση της μουσουλμανικής μαντίλας συνιστά «άμεση διάκριση στηριζόμενη σε άμεση διαφορετική μεταχείριση που πραγματοποιείται βάσει του προστατευόμενου κριτηρίου των “θρησκευτικών ή φιλοσοφικών πεποιθήσεων”». Συγκεκριμένα, κατά το αιτούν δικαστήριο, μολονότι μπορεί να γίνει δεκτό ότι, εντός της δημοτικής αρχής, υπήρχε άγραφος κανόνας ο οποίος απαγόρευε τη χρήση οποιουδήποτε συμβόλου πεποιθήσεων «εξαιρετικά εμφανούς, αν όχι επιδεικτικού», όπως η μουσουλμανική μαντίλα, εντούτοις, από πλείονες φωτογραφίες που προσκόμισε η OP προκύπτει ότι ήταν ανεκτή η χρήση διακριτικών συμβόλων πεποιθήσεων. Η άμεση αυτή διαφορετική μεταχείριση δεν δικαιολογείται από ουσιώδεις και καθοριστικές επαγγελματικές απαιτήσεις, δεδομένου ότι η OP ασκεί κυρίως τα καθήκοντά της χωρίς να έρχεται σε επαφή με τους χρήστες της δημόσιας υπηρεσίας. Ούτε δικαιολογείται αντικειμενικώς από θεμιτό σκοπό, του οποίου τα μέσα εφαρμογής είναι πρόσφορα και αναγκαία.</p>
</td>
</tr>
</table>
    <table cellpadding="0" cellspacing="0" border="0" width="100%">
<col width="5%"/>
<col width="95%"/>
<tr>
<td valign="top">
<p class="count">26.</p>
</td>
<td valign="top">
<p class="normal">Όσον αφορά τον επίμαχο στην κύρια δίκη κανόνα, το αιτούν δικαστήριο διαπιστώνει ότι o κανόνας αυτός έχει «συλλογική εμβέλεια», ότι καλύπτει κάθε εμφανές σύμβολο πεποιθήσεων και ότι, υιοθετώντας τον, ο Δήμος επέλεξε την «αποκλειστική ουδετερότητα»  (<span class="note footnote notemarker">
<a id="c-13" href="#t-13">13</a>
</span>). Εκτιμά ότι ο κανόνας αυτός δεν συνιστά άμεση διάκριση λόγω θρησκείας ή πεποιθήσεων, αλλά, εκ πρώτης όψεως, έμμεση διάκριση στηριζόμενη στα κριτήρια αυτά, επισημαίνοντας, μεταξύ άλλων, ότι, μόνον εάν γίνει δεκτό ότι «η αποκλειστική ουδετερότητα αποτελεί ουσιώδη και προφανή αρχή του κράτους δικαίου [στο Βέλγιο] που πρέπει να τηρείται αυστηρά από όλους», φαίνεται να δικαιολογείται η εν λόγω διάκριση από θεμιτό σκοπό, δεδομένου ότι η OP ασκεί κατά κύριο λόγο τα καθήκοντά της χωρίς να έρχεται σε επαφή με τους χρήστες της δημόσιας υπηρεσίας. Επιπλέον, φαίνεται ότι ο Δήμος εφαρμόζει ουδετερότητα «μεταβλητής γεωμετρίας», δηλαδή αποκλειστική όσον αφορά την OP και μάλλον χωρίς αποκλεισμούς ουδετερότητα όσον αφορά τους συναδέλφους της οι οποίοι έχουν άλλες φιλοσοφικές ή θρησκευτικές πεποιθήσεις. Κατά συνέπεια, το αιτούν δικαστήριο επιτρέπει, προσωρινώς, στην OP να φέρει εμφανές σύμβολο πεποιθήσεων, εκτός των περιπτώσεων κατά τις οποίες έρχεται σε επαφή με τους χρήστες της δημόσιας υπηρεσίας ή ασκεί καθήκοντα θέσης ευθύνης.</p>
</td>
</tr>
</table>
    <table cellpadding="0" cellspacing="0" border="0" width="100%">
<col width="5%"/>
<col width="95%"/>
<tr>
<td valign="top">
<p class="count">27.</p>
</td>
<td valign="top">
<p class="normal">Το αιτούν δικαστήριο διερωτάται αν η επιβολή «αποκλειστικής και απόλυτης» ουδετερότητας σε όλους τους υπαλλήλους μιας δημόσιας υπηρεσίας, ακόμη και σε όσους δεν έχουν καμία άμεση επαφή με τους χρήστες της δημόσιας υπηρεσίας, συνιστά θεμιτό σκοπό και αν τα μέσα που χρησιμοποιούνται για την επίτευξη του σκοπού αυτού, δηλαδή η απαγόρευση της χρήσης οποιουδήποτε συμβόλου πεποιθήσεων, είναι πρόσφορα και αναγκαία.</p>
</td>
</tr>
</table>
    <table cellpadding="0" cellspacing="0" border="0" width="100%">
<col width="5%"/>
<col width="95%"/>
<tr>
<td valign="top">
<p class="count">28.</p>
</td>
<td valign="top">
<p class="normal">Στο πλαίσιο αυτό, το tribunal du travail de Liège (πρωτοβάθμιο δικαστήριο εργατικών διαφορών Λιέγης) αποφάσισε να αναστείλει την ενώπιόν του διαδικασία και να υποβάλει στο Δικαστήριο τα ακόλουθα προδικαστικά ερωτήματα:</p>
</td>
</tr>
</table>
    <p class="C09Marge0avecretrait" id="para-76" title="page-10">
      «1) Έχει το άρθρο 2, παράγραφος 2, στοιχεία αʹ και βʹ, της οδηγίας [2000/78] την έννοια ότι επιτρέπει σε δημόσιααρχή να διαμορφώνει απολύτως ουδέτερο διοικητικό περιβάλλον και, ως εκ τούτου, να απαγορεύει τη χρήση συμβόλων πεποιθήσεων σε όλα τα μέλη του προσωπικού, ανεξαρτήτως του αν αυτά βρίσκονται σε άμεση επαφή με το κοινό;
    </p>
    <p class="C09Marge0avecretrait" id="para-77" title="page-10">
      2) Έχει το άρθρο 2, παράγραφος 2, στοιχεία αʹ και βʹ, της οδηγίας [2000/78] την έννοια ότι επιτρέπει σε δημόσιααρχή να διαμορφώνει απολύτως ουδέτερο διοικητικό περιβάλλον και, ως εκ τούτου, να απαγορεύει τη χρήση συμβόλων πεποιθήσεων σε όλα τα μέλη του προσωπικού, ανεξαρτήτως του αν αυτά βρίσκονται σε άμεση επαφή με το κοινό, ακόμη και αν φαίνεται ότι η εν λόγω ουδέτερη απαγόρευση θίγει κατά πλειοψηφία γυναίκες και, επομένως, ενδέχεται να συνιστά συγκεκαλυμμένη διάκριση λόγω φύλου;»
    </p>
    <table cellpadding="0" cellspacing="0" border="0" width="100%">
<col width="5%"/>
<col width="95%"/>
<tr>
<td valign="top">
<p class="count">29.</p>
</td>
<td valign="top">
<p class="normal">Η OP, ο Δήμος, η Βελγική, η Γαλλική και η Σουηδική Κυβέρνηση καθώς και η Ευρωπαϊκή Επιτροπή υπέβαλαν γραπτές παρατηρήσεις. Στις 31 Ιανουαρίου 2023, διεξήχθη επ’ ακροατηρίου συζήτηση στην οποία συμμετείχαν η OP, ο Δήμος, η Γαλλική Κυβέρνηση και η Επιτροπή, οι οποίοι ανέπτυξαν προφορικώς τις απόψεις τους και απάντησαν στις ερωτήσεις του Δικαστηρίου.</p>
</td>
</tr>
</table>
    <table cellpadding="0" cellspacing="0" border="0" width="100%">
<col width="5%"/>
<col width="95%"/>
<tr>
<td valign="top">
<p class="count"/>
</td>
<td valign="top">
<p class="normal">Ανάλυση</p>
</td>
</tr>
</table>
    <table cellpadding="0" cellspacing="0" border="0" width="100%">
<col width="5%"/>
<col width="95%"/>
<tr>
<td valign="top">
<p class="count">30.</p>
</td>
<td valign="top">
<p class="normal">Κατ’ αρχάς, θα εξετάσω το δεύτερο προδικαστικό ερώτημα, το παραδεκτό του οποίου αμφισβητείται από τη Γαλλική Κυβέρνηση, και η λυσιτέλεια του οποίου αμφισβητείται από την πλειονότητα των μετεχόντων στη διαδικασία.</p>
</td>
</tr>
</table>
    <table cellpadding="0" cellspacing="0" border="0" width="100%">
<col width="5%"/>
<col width="95%"/>
<tr>
<td valign="top">
<p class="count"/>
</td>
<td valign="top">
<p class="normal">Επί του δευτέρου προδικαστικού ερωτήματος</p>
</td>
</tr>
</table>
    <table cellpadding="0" cellspacing="0" border="0" width="100%">
<col width="5%"/>
<col width="95%"/>
<tr>
<td valign="top">
<p class="count">31.</p>
</td>
<td valign="top">
<p class="normal">Με το δεύτερο προδικαστικό ερώτημα, το αιτούν δικαστήριο ζητεί, κατ’ ουσίαν, να διευκρινιστεί αν ο επίμαχος στην κύρια δίκη κανόνας μπορεί να θεωρηθεί ότι είναι σύμφωνος με το άρθρο 2, παράγραφος 2, στοιχεία αʹ και βʹ, της οδηγίας 2000/78, καθόσον η απαγόρευση την οποία προβλέπει φαίνεται να πλήττει περισσότερο τις γυναίκες απ’ ό,τι τους άνδρες και, επομένως, ενδέχεται να συνιστά έμμεση διάκριση λόγω φύλου.</p>
</td>
</tr>
</table>
    <table cellpadding="0" cellspacing="0" border="0" width="100%">
<col width="5%"/>
<col width="95%"/>
<tr>
<td valign="top">
<p class="count">32.</p>
</td>
<td valign="top">
<p class="normal">Κατά πάγια νομολογία, η διαδικασία του άρθρου 267 ΣΛΕΕ αποτελεί μέσο συνεργασίας μεταξύ του Δικαστηρίου και των εθνικών δικαστηρίων, με το οποίο το Δικαστήριο τούς παρέχει τα στοιχεία ερμηνείας του δικαίου της Ένωσης που είναι αναγκαία για την επίλυση της διαφοράς επί της οποίας καλούνται να αποφανθούν  (<span class="note footnote notemarker">
<a id="c-14" href="#t-14">14</a>
</span>).</p>
</td>
</tr>
</table>
    <table cellpadding="0" cellspacing="0" border="0" width="100%">
<col width="5%"/>
<col width="95%"/>
<tr>
<td valign="top">
<p class="count">33.</p>
</td>
<td valign="top">
<p class="normal">Η ανάγκη να δοθεί ερμηνεία του δικαίου της Ένωσης που να είναι χρήσιμη για το εθνικό δικαστήριο απαιτεί όπως το εθνικό δικαστήριο καθορίζει το πραγματικό και κανονιστικό πλαίσιο εντός του οποίου εντάσσονται τα ερωτήματα που υποβάλλει ή, τουλάχιστον, εξηγεί τις πραγματικές καταστάσεις στις οποίες στηρίζονται τα ερωτήματα αυτά. Πράγματι, το Δικαστήριο είναι αποκλειστικά αρμόδιο να αποφαίνεται επί της ερμηνείας νομοθετήματος της Ένωσης βάσει πραγματικών περιστατικών που θέτει υπόψη του το εθνικό δικαστήριο  (<span class="note footnote notemarker">
<a id="c-15" href="#t-15">15</a>
</span>).</p>
</td>
</tr>
</table>
    <table cellpadding="0" cellspacing="0" border="0" width="100%">
<col width="5%"/>
<col width="95%"/>
<tr>
<td valign="top">
<p class="count">34.</p>
</td>
<td valign="top">
<p class="normal">Εξάλλου, το Δικαστήριο έχει τονίσει τη σημασία της παράθεσης, από το εθνικό δικαστήριο, των συγκεκριμένων λόγων που το ώθησαν να διερωτηθεί ως προς την ερμηνεία του δικαίου της Ένωσης και να κρίνει αναγκαία την υποβολή προδικαστικών ερωτημάτων στο Δικαστήριο. Συναφώς, είναι απαραίτητο το αιτούν δικαστήριο, με την ίδια την απόφαση περί παραπομπής, να παρέχει έναν ελάχιστο αριθμό διευκρινίσεων όσον αφορά τους λόγους για τους οποίους επέλεξε τις διατάξεις του δικαίου της Ένωσης των οποίων ζητεί την ερμηνεία, καθώς και τη σχέση που θεωρεί ότι υφίσταται μεταξύ των διατάξεων αυτών και της εφαρμοστέας στη διαφορά της οποίας έχει επιληφθεί εθνικής νομοθεσίας  (<span class="note footnote notemarker">
<a id="c-16" href="#t-16">16</a>
</span>).</p>
</td>
</tr>
</table>
    <table cellpadding="0" cellspacing="0" border="0" width="100%">
<col width="5%"/>
<col width="95%"/>
<tr>
<td valign="top">
<p class="count">35.</p>
</td>
<td valign="top">
<p class="normal">Εν προκειμένω, συμμερίζομαι την άποψη της Γαλλικής Κυβέρνησης ότι η απόφαση περί παραπομπής δεν πληροί τις απαιτήσεις αυτές, όσον αφορά το δεύτερο προδικαστικό ερώτημα, οπότε το ερώτημα αυτό είναι απαράδεκτο.</p>
</td>
</tr>
</table>
    <table cellpadding="0" cellspacing="0" border="0" width="100%">
<col width="5%"/>
<col width="95%"/>
<tr>
<td valign="top">
<p class="count">36.</p>
</td>
<td valign="top">
<p class="normal">Πράγματι, αφενός, η απόφαση περί παραπομπής δεν περιέχει κανένα πραγματικό στοιχείο που να καθιστά δυνατή την εκτίμηση της ύπαρξης, στην υπό κρίση υπόθεση, ενδεχόμενης έμμεσης δυσμενούς διάκρισης λόγω φύλου.</p>
</td>
</tr>
</table>
    <table cellpadding="0" cellspacing="0" border="0" width="100%">
<col width="5%"/>
<col width="95%"/>
<tr>
<td valign="top">
<p class="count">37.</p>
</td>
<td valign="top">
<p class="normal">Αφετέρου, το αιτούν δικαστήριο δεν παρέχει διευκρινίσεις όσον αφορά τους λόγους για τους οποίους διερωτάται ως προς την ερμηνεία των διατάξεων του δικαίου της Ένωσης στις οποίες αναφέρεται σε σχέση με το δεύτερο προδικαστικό ερώτημα και ως προς τη σχέση που θεωρεί ότι υφίσταται μεταξύ των διατάξεων αυτών και της διαφοράς που έχει υποβληθεί στην κρίση του, όσον αφορά την εν λόγω διάκριση. Από την απόφαση περί παραπομπής προκύπτει ότι το αιτούν δικαστήριο στηρίχθηκε συναφώς μόνον σε ορισμένα επιχειρήματα που προέβαλε η OP, χωρίς να διευκρινίσει περαιτέρω τα επιχειρήματα αυτά. Ωστόσο, το σύστημα που καθιερώνει το άρθρο 267 ΣΛΕΕ δεν συνιστά ένδικο βοήθημα παρεχόμενο στους διαδίκους εκκρεμούς διαφοράς ενώπιον εθνικού δικαστηρίου και δεν αρκεί να υποστηριχθεί από έναν διάδικο ότι η διαφορά θέτει ζήτημα ερμηνείας του δικαίου της Ένωσης, ώστε να υποχρεούται το οικείο δικαστήριο να δεχθεί ότι ανέκυψε ζήτημα κατά την έννοια του εν λόγω άρθρου  (<span class="note footnote notemarker">
<a id="c-17" href="#t-17">17</a>
</span>).</p>
</td>
</tr>
</table>
    <table cellpadding="0" cellspacing="0" border="0" width="100%">
<col width="5%"/>
<col width="95%"/>
<tr>
<td valign="top">
<p class="count">38.</p>
</td>
<td valign="top">
<p class="normal">Εν πάση περιπτώσει, διαπιστώνεται ότι, όπως επισημαίνουν όλοι οι μετέχοντες στη διαδικασία, πλην του Δήμου, με τις γραπτές παρατηρήσεις τους, η διάκριση λόγω φύλου δεν εμπίπτει στο πεδίο εφαρμογής της οδηγίας 2000/78, η οποία είναι η μόνη πράξη του δικαίου της Ένωσης που μνημονεύεται στο δεύτερο προδικαστικό ερώτημα. Ως εκ τούτου, στην υπό κρίση υπόθεση παρέλκει η εξέταση της ύπαρξης τέτοιου είδους διάκρισης  (<span class="note footnote notemarker">
<a id="c-18" href="#t-18">18</a>
</span>).</p>
</td>
</tr>
</table>
    <table cellpadding="0" cellspacing="0" border="0" width="100%">
<col width="5%"/>
<col width="95%"/>
<tr>
<td valign="top">
<p class="count">39.</p>
</td>
<td valign="top">
<p class="normal">Λαμβανομένων υπόψη των προεκτεθέντων, προτείνω στο Δικαστήριο να κρίνει ότι το δεύτερο προδικαστικό ερώτημα είναι απαράδεκτο και ότι, εν πάση περιπτώσει, παρέλκει η εξέτασή του.</p>
</td>
</tr>
</table>
    <table cellpadding="0" cellspacing="0" border="0" width="100%">
<col width="5%"/>
<col width="95%"/>
<tr>
<td valign="top">
<p class="count"/>
</td>
<td valign="top">
<p class="normal">Επί του πρώτου προδικαστικού ερωτήματος</p>
</td>
</tr>
</table>
    <table cellpadding="0" cellspacing="0" border="0" width="100%">
<col width="5%"/>
<col width="95%"/>
<tr>
<td valign="top">
<p class="count"/>
</td>
<td valign="top">
<p class="normal">Προκαταρκτικές παρατηρήσεις</p>
</td>
</tr>
</table>
    <table cellpadding="0" cellspacing="0" border="0" width="100%">
<col width="5%"/>
<col width="95%"/>
<tr>
<td valign="top">
<p class="count">40.</p>
</td>
<td valign="top">
<p class="normal">Με το πρώτο προδικαστικό ερώτημα, το αιτούν δικαστήριο ζητεί, κατ’ ουσίαν, να διευκρινιστεί αν ο επίμαχος στην κύρια δίκη κανόνας εισάγει άμεση ή έμμεση διάκριση, λόγω θρησκείας ή πεποιθήσεων, αντίθετη προς το άρθρο 2, παράγραφος 2, στοιχεία αʹ και βʹ, της οδηγίας 2000/78. Όπως είναι διατυπωμένη, η απαγόρευση που προβλέπει ο εν λόγω κανόνας για τη χρήση συμβόλων πεποιθήσεων στην εργασία ισχύει γενικώς και απολύτως γιατουςυπαλλήλους του Δήμου, δηλαδή ανεξαρτήτως τόσο της φύσης των καθηκόντων τους (καθήκοντα θέσης ευθύνης ή απλά εκτελεστικά καθήκοντα) όσο και των συνθηκών άσκησής τους (άμεση επαφή με το κοινό ή όχι). Πρέπει να σημειωθεί ότι το αιτούν δικαστήριο δεν ζητεί από το Δικαστήριο να εκτιμήσει το συμβατό του εν λόγω κανόνα γενικής εφαρμογής με τις προμνημονευθείσες διατάξεις της οδηγίας 2000/78 προβαίνοντας σε διάκριση με γνώμονα τις τελευταίες αυτές περιπτώσεις. Το αιτούν δικαστήριο ζητεί να διευκρινιστεί αν η οδηγία αυτή έχει την έννοια ότι επιτρέπει σε δημόσιο φορέα να διαμορφώνει ένα «απολύτως ουδέτερο διοικητικό περιβάλλον» και, ως εκ τούτου, να απαγορεύει «σε όλα τα μέλη του προσωπικού, ανεξαρτήτως του αν αυτά βρίσκονται σε άμεση επαφή με το κοινό», τη χρήση συμβόλων πεποιθήσεων.</p>
</td>
</tr>
</table>
    <table cellpadding="0" cellspacing="0" border="0" width="100%">
<col width="5%"/>
<col width="95%"/>
<tr>
<td valign="top">
<p class="count">41.</p>
</td>
<td valign="top">
<p class="normal">Επιπλέον, φρονώ ότι είναι χρήσιμο να υπενθυμίσω ορισμένα στοιχεία που θεωρούνται δεδομένα κατά τη νομολογία και τα οποία είναι κρίσιμα για την υπό κρίση υπόθεση.</p>
</td>
</tr>
</table>
    <table cellpadding="0" cellspacing="0" border="0" width="100%">
<col width="5%"/>
<col width="95%"/>
<tr>
<td valign="top">
<p class="count">42.</p>
</td>
<td valign="top">
<p class="normal">Κατ’ αρχάς, είναι σαφές ότι ο επίμαχος στην κύρια δίκη κανόνας εμπίπτει στο πεδίο εφαρμογής της οδηγίας 2000/78. Συγκεκριμένα, αφενός, όπως προκύπτει από το άρθρο 3, παράγραφος 1, αυτής, η εν λόγω οδηγία εφαρμόζεται τόσο στον δημόσιο τομέα όσο και στον ιδιωτικό τομέα. Αφετέρου, κανόνας ο οποίος απαγορεύει τη χρήση εμφανών συμβόλων πεποιθήσεων, μεταξύ άλλων, φιλοσοφικών ή θρησκευτικών στο πλαίσιο της επαγγελματικής δραστηριότητας πρέπει να θεωρείται ότι εμπίπτει στις «εργασιακές συνθήκες και [σ]τους όρους απασχόλησης» κατά την έννοια του στοιχείου γʹ της ίδιας διάταξης.</p>
</td>
</tr>
</table>
    <table cellpadding="0" cellspacing="0" border="0" width="100%">
<col width="5%"/>
<col width="95%"/>
<tr>
<td valign="top">
<p class="count">43.</p>
</td>
<td valign="top">
<p class="normal">Περαιτέρω, ο όρος «θρησκεία» του άρθρου 1 της οδηγίας 2000/78 έχει την έννοια ότι καλύπτει τόσο το forum internum, δηλαδή την ύπαρξη πεποιθήσεων, όσο και το forum externum, δηλαδή τη δημόσια εκδήλωση της θρησκευτικής πίστης  (<span class="note footnote notemarker">
<a id="c-19" href="#t-19">19</a>
</span>). Η χρήση της μουσουλμανικής μαντίλας από μια γυναίκα αποτελεί έκφραση της μουσουλμανικής πίστης της. Εν προκειμένω, από τα πραγματικά περιστατικά που εκθέτει το αιτούν δικαστήριο προκύπτει ότι αυτό ακριβώς ισχύει στην περίπτωση της OP, της οποίας η ειλικρίνεια των πεποιθήσεων δεν μπορεί να αμφισβητηθεί.</p>
</td>
</tr>
</table>
    <table cellpadding="0" cellspacing="0" border="0" width="100%">
<col width="5%"/>
<col width="95%"/>
<tr>
<td valign="top">
<p class="count">44.</p>
</td>
<td valign="top">
<p class="normal">Τέλος, υπενθυμίζεται ότι η οδηγία 2000/78 θεσπίζει απλώς ένα γενικό πλαίσιο για την ίση μεταχείριση στην απασχόληση και την εργασία, το οποίο αφήνει περιθώριο εκτίμησης στα κράτη μέλη, λαμβανομένης υπόψη της ποικιλομορφίας των προσεγγίσεων που ακολουθούν ως προς τη θέση της θρησκείας ή των πεποιθήσεων. Επομένως, παρέχει τη δυνατότητα να λαμβάνεται υπόψη το ιδιαίτερο πλαίσιο κάθε κράτους μέλους και να αναγνωρίζεται σε καθένα από αυτά περιθώριο εκτίμησης στο πλαίσιο του αναγκαίου συμβιβασμού των διαφόρων σχετικών δικαιωμάτων και συμφερόντων, προκειμένου να διασφαλίζεται η δίκαιη ισορροπία μεταξύ τους  (<span class="note footnote notemarker">
<a id="c-20" href="#t-20">20</a>
</span>).</p>
</td>
</tr>
</table>
    <table cellpadding="0" cellspacing="0" border="0" width="100%">
<col width="5%"/>
<col width="95%"/>
<tr>
<td valign="top">
<p class="count">45.</p>
</td>
<td valign="top">
<p class="normal">Σε συνέχεια των εκτιμήσεων που εκτέθηκαν στο προηγούμενο σημείο, συμμερίζομαι την άποψη της Γαλλικής Κυβέρνησης ότι αυτό το περιθώριο εκτίμησης είναι ακόμη ευρύτερο όταν διακυβεύονται αρχές που μπορεί να σχετίζονται με την εθνική ταυτότητα των κρατών μελών κατά την έννοια του άρθρου 4, παράγραφος 2, ΣΕΕ  (<span class="note footnote notemarker">
<a id="c-21" href="#t-21">21</a>
</span>). Δυνάμει της εν λόγω διάταξης, εναπόκειται στην Ένωση να σέβεται την εθνική ταυτότητα των κρατών μελών της, που είναι συμφυής με τη θεμελιώδη πολιτική και συνταγματική δομή τους, πράγμα το οποίο, σύμφωνα με τη γενική εισαγγελέα J. Kokott, μπορεί να νοηθεί ως υποχρέωση σεβασμού του πλουραλισμού των αντιλήψεων και, συνεπώς, των διαφορών που χαρακτηρίζουν κάθε κράτος μέλος  (<span class="note footnote notemarker">
<a id="c-22" href="#t-22">22</a>
</span>). Όπως και ο γενικός εισαγγελέας Ν. Αιμιλίου  (<span class="note footnote notemarker">
<a id="c-23" href="#t-23">23</a>
</span>), φρονώ ότι δεν εναπόκειται στην Ένωση να καθορίζει, για κάθε κράτος μέλος, τα στοιχεία που απαρτίζουν τον εν λόγω πυρήνα της εθνικής ταυτότητας που αναφέρεται στο άρθρο 4, παράγραφος 2, ΣΕΕ. Τα κράτη μέλη διαθέτουν συναφώς σημαντικό περιθώριο εκτίμησης, το οποίο, εντούτοις, δεν είναι απεριόριστο  (<span class="note footnote notemarker">
<a id="c-24" href="#t-24">24</a>
</span>). Επιπλέον, η αντίληψη της εθνικής ταυτότητας την οποία επικαλείται ένα κράτος μέλος πρέπει να είναι σύμφωνη, μεταξύ άλλων, με τις θεμελιώδεις αξίες της Ένωσης (άρθρο 2 ΣΕΕ)  (<span class="note footnote notemarker">
<a id="c-25" href="#t-25">25</a>
</span>).</p>
</td>
</tr>
</table>
    <table cellpadding="0" cellspacing="0" border="0" width="100%">
<col width="5%"/>
<col width="95%"/>
<tr>
<td valign="top">
<p class="count">46.</p>
</td>
<td valign="top">
<p class="normal">Συναφώς, χωρίς να προδικάζω, στο παρόν στάδιο, το ζήτημα αν τούτο ισχύει εν προκειμένω, συμφωνώ επίσης με τη Γαλλική Κυβέρνηση ότι η πρόβλεψη περιορισμών στην ελευθερία των υπαλλήλων του δημόσιου τομέα να εκδηλώνουν τις πολιτικές, φιλοσοφικές ή θρησκευτικές πεποιθήσεις τους κατά την άσκηση των καθηκόντων τους μπορεί να είναι τόσο σημαντική σε ορισμένα κράτη μέλη ώστε να αποτελεί μέρος της εθνικής ταυτότητας που είναι συμφυής με τη θεμελιώδη πολιτική και συνταγματική τους δομή.</p>
</td>
</tr>
</table>
    <table cellpadding="0" cellspacing="0" border="0" width="100%">
<col width="5%"/>
<col width="95%"/>
<tr>
<td valign="top">
<p class="count">47.</p>
</td>
<td valign="top">
<p class="normal">Στο ίδιο πλαίσιο, φρονώ επίσης ότι είναι χρήσιμο να επισημάνω ότι η εθνική ταυτότητα παρέχει, μεταξύ άλλων, τη δυνατότητα «[περιορισμού της] επήρεια[ς] του δικαίου της Ένωσης σε τομείς που θεωρούνται ουσιώδεις για τα κράτη μέλη»  (<span class="note footnote notemarker">
<a id="c-26" href="#t-26">26</a>
</span>) και ότι, ως εκ τούτου, πρέπει να λαμβάνεται δεόντως υπόψη από τα θεσμικά και λοιπά όργανα και οργανισμούς της Ένωσης κατά την ερμηνεία και εφαρμογή του δικαίου της Ένωσης  (<span class="note footnote notemarker">
<a id="c-27" href="#t-27">27</a>
</span>).</p>
</td>
</tr>
</table>
    <table cellpadding="0" cellspacing="0" border="0" width="100%">
<col width="5%"/>
<col width="95%"/>
<tr>
<td valign="top">
<p class="count">48.</p>
</td>
<td valign="top">
<p class="normal">Η απάντησή μου στο πρώτο προδικαστικό ερώτημα θα διαρθρωθεί ως εξής. Κατ’ αρχάς, θα εξετάσω αν ο επίμαχος στην κύρια δίκη κανόνας μπορεί να συνιστά άμεση διάκριση λόγω θρησκείας ή πεποιθήσεων. Στη συνέχεια, θα αναλύσω το ζήτημα αν ο κανόνας αυτός ενδέχεται να εισάγει έμμεση διάκριση στηριζόμενη στα ίδια αυτά κριτήρια. Τέλος, μολονότι η πτυχή αυτή δεν μνημονεύεται ρητώς στην απόφαση περί παραπομπής, θα εξετάσω τη δυνατότητα εφαρμογής στην προκειμένη περίπτωση ορισμένων παρεκκλίσεων από την απαγόρευση των διακρίσεων που προβλέπει η οδηγία 2000/78.</p>
</td>
</tr>
</table>
    <table cellpadding="0" cellspacing="0" border="0" width="100%">
<col width="5%"/>
<col width="95%"/>
<tr>
<td valign="top">
<p class="count"/>
</td>
<td valign="top">
<p class="normal">Επί της ύπαρξης άμεσης διάκρισης</p>
</td>
</tr>
</table>
    <table cellpadding="0" cellspacing="0" border="0" width="100%">
<col width="5%"/>
<col width="95%"/>
<tr>
<td valign="top">
<p class="count">49.</p>
</td>
<td valign="top">
<p class="normal">Το αιτούν δικαστήριο, παραπέμποντας στην απόφαση G4S Secure Solutions, εκτιμά ότι ο επίμαχος στην κύρια δίκη κανόνας δεν εισάγει άμεση διάκριση λόγω θρησκείας ή πεποιθήσεων. Εντούτοις, ζητεί από το Δικαστήριο να αποφανθεί επί του συγκεκριμένου ζητήματος.</p>
</td>
</tr>
</table>
    <table cellpadding="0" cellspacing="0" border="0" width="100%">
<col width="5%"/>
<col width="95%"/>
<tr>
<td valign="top">
<p class="count">50.</p>
</td>
<td valign="top">
<p class="normal">Στην υπόθεση επί της οποίας εκδόθηκε η εν λόγω απόφαση, το Δικαστήριο ερωτήθηκε αν εσωτερικός κανόνας ιδιωτικής επιχείρησης ο οποίος απαγορεύει εν γένει το να φορούν οι εργαζόμενοι εντός του χώρου εργασίας εμφανή πολιτικά, φιλοσοφικά ή θρησκευτικά σύμβολα συνιστά άμεση δυσμενή διάκριση λόγω θρησκείας ή πεποιθήσεων, κατά την έννοια του άρθρου 2, παράγραφος 2, στοιχείο αʹ, της οδηγίας 2000/78  (<span class="note footnote notemarker">
<a id="c-28" href="#t-28">28</a>
</span>). Στην εν λόγω απόφαση, το Δικαστήριο έκρινε ότι ένας τέτοιος κανόνας δεν εισάγει αντίστοιχη διάκριση, εφόσον καλύπτει αδιακρίτως κάθε εκδήλωση των πεποιθήσεων αυτών και αντιμετωπίζει κατά τον ίδιο τρόπο όλους τους εργαζομένους της επιχείρησης, επιβάλλοντάς τους, γενικώς και αδιακρίτως, μεταξύ άλλων μια ουδέτερη αμφίεση διά του αποκλεισμού τέτοιων συμβόλων  (<span class="note footnote notemarker">
<a id="c-29" href="#t-29">29</a>
</span>).</p>
</td>
</tr>
</table>
    <table cellpadding="0" cellspacing="0" border="0" width="100%">
<col width="5%"/>
<col width="95%"/>
<tr>
<td valign="top">
<p class="count">51.</p>
</td>
<td valign="top">
<p class="normal">Το Δικαστήριο επιβεβαίωσε την προσέγγιση αυτή στην απόφαση WABE και MH Müller Handel και στην απόφαση S.C.R.L., προσθέτοντας ότι, δεδομένου ότι ο καθένας μπορεί να πρεσβεύει ορισμένη θρησκεία ή να έχει συγκεκριμένες θρησκευτικές, φιλοσοφικές ή πνευματικές πεποιθήσεις, ένας τέτοιος κανόνας, κατά το μέτρο που εφαρμόζεται γενικώς και αδιακρίτως, δεν εισάγει διαφορετική μεταχείριση βασιζόμενη σε κριτήριο το οποίο είναι αρρήκτως συνδεδεμένο με τη θρησκεία ή τις πεποιθήσεις  (<span class="note footnote notemarker">
<a id="c-30" href="#t-30">30</a>
</span>). Στην απόφαση WABE και MH Müller Handel, το Δικαστήριο επισήμανε επίσης ότι το γεγονός ότι ορισμένοι εργαζόμενοι τηρούν θρησκευτικές επιταγές που επιβάλλουν συγκεκριμένη ενδυμασία δεν μπορεί να αναιρέσει τις εκτιμήσεις αυτές. Κατά το Δικαστήριο, μολονότι είναι αληθές ότι ένας εσωτερικός κανόνας που επιβάλλει μια ουδέτερη αμφίεση μπορεί να είναι δυσάρεστος για τους εν λόγω εργαζομένους, εντούτοις το γεγονός αυτό δεν επηρεάζει τη διαπίστωση ότι ο ίδιος ως άνω κανόνας δεν εισάγει, κατ’ αρχήν, διαφορετική μεταχείριση μεταξύ των εργαζομένων βασιζόμενη σε κριτήριο το οποίο είναι αρρήκτως συνδεδεμένο με τη θρησκεία ή τις πεποιθήσεις  (<span class="note footnote notemarker">
<a id="c-31" href="#t-31">31</a>
</span>).</p>
</td>
</tr>
</table>
    <table cellpadding="0" cellspacing="0" border="0" width="100%">
<col width="5%"/>
<col width="95%"/>
<tr>
<td valign="top">
<p class="count">52.</p>
</td>
<td valign="top">
<p class="normal">Όπως ο Δήμος και η Γαλλική Κυβέρνηση, συμμερίζομαι πλήρως την προσέγγιση που ακολούθησε το Δικαστήριο στις προμνημονευθείσες αποφάσεις και φρονώ ότι δεν συντρέχει λόγος παρέκκλισης από αυτή στην υπό κρίση υπόθεση, η οποία, όπως ήδη επισημάνθηκε, αφορά τον δημόσιο και όχι τον ιδιωτικό τομέα.</p>
</td>
</tr>
</table>
    <table cellpadding="0" cellspacing="0" border="0" width="100%">
<col width="5%"/>
<col width="95%"/>
<tr>
<td valign="top">
<p class="count">53.</p>
</td>
<td valign="top">
<p class="normal">Ως εκ τούτου, δεδομένου ότι ο επίμαχος στην κύρια δίκη εσωτερικός κανόνας αφορά αδιακρίτως κάθε εκδήλωση πεποιθήσεων, μεταξύ άλλων θρησκευτικών, πρέπει να θεωρηθεί ότι επιφυλάσσει την ίδια μεταχείριση σε όλους τους υπαλλήλους του Δήμου, επιβάλλοντάς τους, γενικώς και αδιακρίτως, μεταξύ άλλων, ουδέτερη αμφίεση η οποία αποκλείει τη χρήση τέτοιων συμβόλων. Επομένως, ένας τέτοιος κανόνας δεν εισάγει άμεση διάκριση λόγω θρησκείας ή πεποιθήσεων, κατά την έννοια του άρθρου 2, παράγραφος 2, στοιχείο αʹ, της οδηγίας 2000/78.</p>
</td>
</tr>
</table>
    <table cellpadding="0" cellspacing="0" border="0" width="100%">
<col width="5%"/>
<col width="95%"/>
<tr>
<td valign="top">
<p class="count">54.</p>
</td>
<td valign="top">
<p class="normal">Εντούτοις, πρέπει να διαπιστωθεί μια τέτοια διάκριση αν ο επίμαχος στην κύρια δίκη κανόνας ερμηνευθεί υπό την έννοια ότι αφορά μόνον τη χρήση επιδεικτικών και ευμεγέθων συμβόλων ιδίως φιλοσοφικών ή θρησκευτικών πεποιθήσεων, πράγμα το οποίο, κατά τη γνώμη μου, θα μπορούσε να περιλαμβάνει τη μουσουλμανική μαντίλα. Συγκεκριμένα, όπως έχει ήδη κρίνει το Δικαστήριο, εσωτερικός κανόνας επιχείρησης ο οποίος απαγορεύει τη χρήση μόνον τέτοιων επιδεικτικών συμβόλων ενδέχεται να συνιστά άμεση διάκριση, κατά την έννοια του άρθρου 2, παράγραφος 2, στοιχείο αʹ, της οδηγίας2000/78,στις περιπτώσεις κατά τις οποίες το εν λόγω κριτήριο είναι αρρήκτως συνδεδεμένο με μία ή περισσότερες θρησκείες ή με συγκεκριμένες πεποιθήσεις  (<span class="note footnote notemarker">
<a id="c-32" href="#t-32">32</a>
</span>). Ο επίμαχος στην κύρια δίκη κανόνας αφορά κάθε «εμφανές» σύμβολο, χαρακτηρισμός που, ορθώς κατά τη γνώμη μου, εξομοιώνεται από το αιτούν δικαστήριο με εκείνον του «ορατού» και, επομένως, δεν φαίνεται να περιορίζεται στα ευμεγέθη επιδεικτικά σύμβολα, πράγμα το οποίο εναπόκειται στο εν λόγω δικαστήριο να επαληθεύσει.</p>
</td>
</tr>
</table>
    <table cellpadding="0" cellspacing="0" border="0" width="100%">
<col width="5%"/>
<col width="95%"/>
<tr>
<td valign="top">
<p class="count">55.</p>
</td>
<td valign="top">
<p class="normal">Εναπόκειται επίσης στο αιτούν δικαστήριο να εξακριβώσει αν, στην πράξη, ο Δήμος εφαρμόζει πράγματι τον επίμαχο στην κύρια δίκη κανόνα γενικώς και αδιακρίτως και, ιδίως, αν αντιμετωπίζει την OP κατά τον ίδιο τρόπο με οποιονδήποτε άλλον υπάλληλο ο οποίος εκδηλώνει τη θρησκεία ή τις φιλοσοφικές ή θρησκευτικές πεποιθήσεις του φέροντας εμφανή σύμβολα πεποιθήσεων. Συγκεκριμένα, παρατηρώ ότι, στην απόφαση περί παραπομπής, το αιτούν δικαστήριο επισημαίνει ότι ο Δήμος «εφαρμόζει ουδετερότητα μεταβλητής γεωμετρίας στον χώρο και στον χρόνο, αποκλειστική όσον αφορά την OP και λιγότερο αποκλειστική, ή χωρίς αποκλεισμούς, όσον αφορά τους συναδέλφους της άλλων πεποιθήσεων», και ότι η τελευταία προσκόμισε, συναφώς, «επαρκή αποδεικτικά στοιχεία». Με τις γραπτές παρατηρήσεις τους, η OP και η Σουηδική Κυβέρνηση υποστηρίζουν ότι, επομένως, υπάρχουν λόγοι να συναχθεί η ύπαρξη άμεσης δυσμενούς διάκρισης στην υπό κρίση υπόθεση.</p>
</td>
</tr>
</table>
    <table cellpadding="0" cellspacing="0" border="0" width="100%">
<col width="5%"/>
<col width="95%"/>
<tr>
<td valign="top">
<p class="count">56.</p>
</td>
<td valign="top">
<p class="normal">Λαμβανομένων υπόψη των εκτιμήσεων αυτών, προτείνω στο Δικαστήριο να απαντήσει, κατ’ αρχάς, στο πρώτο προδικαστικό ερώτημα ότι το άρθρο 2, παράγραφος 2, στοιχείο αʹ, της οδηγίας 2000/78 έχει την έννοια ότι διάταξη κανονισμού εργασίας δημόσιου φορέα η οποία, με σκοπό τη διαμόρφωση ενός απολύτως ουδέτερου διοικητικού περιβάλλοντος, απαγορεύει στους υπαλλήλους να φέρουν οποιοδήποτε εμφανές σύμβολο πολιτικών, φιλοσοφικών ή θρησκευτικών πεποιθήσεων στον χώρο εργασίας δεν συνιστά, έναντι των υπαλλήλων που επιθυμούν να ασκήσουν τη θρησκευτική ελευθερία τους και την ελευθερία συνείδησης με εμφανή χρήση θρησκευτικού συμβόλου ή ενδύματος, άμεση διάκριση λόγω θρησκείας ή πεποιθήσεων, κατά την έννοια της οδηγίας αυτής, εφόσον η εν λόγω διάταξη εφαρμόζεται γενικώς και αδιακρίτως.</p>
</td>
</tr>
</table>
    <table cellpadding="0" cellspacing="0" border="0" width="100%">
<col width="5%"/>
<col width="95%"/>
<tr>
<td valign="top">
<p class="count"/>
</td>
<td valign="top">
<p class="normal">Επί της ύπαρξης έμμεσης διάκρισης</p>
</td>
</tr>
</table>
    <table cellpadding="0" cellspacing="0" border="0" width="100%">
<col width="5%"/>
<col width="95%"/>
<tr>
<td valign="top">
<p class="count">57.</p>
</td>
<td valign="top">
<p class="normal">Το αιτούν δικαστήριο εκτιμά ότι ο επίμαχος στην κύρια δίκη κανόνας εισάγει έμμεση διάκριση λόγω θρησκείας ή πεποιθήσεων.</p>
</td>
</tr>
</table>
    <table cellpadding="0" cellspacing="0" border="0" width="100%">
<col width="5%"/>
<col width="95%"/>
<tr>
<td valign="top">
<p class="count">58.</p>
</td>
<td valign="top">
<p class="normal">Κατά πάγια νομολογία, εθνικός κανόνας όπως ο επίμαχος στην κύρια δίκη ενδέχεται να συνιστά έμμεση διαφορετική μεταχείριση λόγω θρησκείας ή πεποιθήσεων, κατά την έννοια του άρθρου 2, παράγραφος 2, στοιχείο βʹ, της οδηγίας 2000/78, εάν αποδειχθεί ότι η επιβαλλόμενη εκ πρώτης όψεωςουδέτερηυποχρέωση συνεπάγεται, εν τοις πράγμασι, τη μειονεκτική μεταχείριση κάποιων προσώπων ορισμένης θρησκείας ή ορισμένων πεποιθήσεων  (<span class="note footnote notemarker">
<a id="c-33" href="#t-33">33</a>
</span>).</p>
</td>
</tr>
</table>
    <table cellpadding="0" cellspacing="0" border="0" width="100%">
<col width="5%"/>
<col width="95%"/>
<tr>
<td valign="top">
<p class="count">59.</p>
</td>
<td valign="top">
<p class="normal">Κατά τη γνώμη μου, και όπως υποστήριξαν η Σουηδική Κυβέρνηση και η Επιτροπή, μολονότι ο επίμαχος στην κύρια δίκη κανόνας είναι εκ πρώτης όψεως ουδέτερος, δεν μπορεί να αποκλειστεί ότι, εν τοις πράγμασι, θίγει ειδικότερα τους υπαλλήλους του Δήμου οι οποίοι τηρούν θρησκευτικές επιταγές που επιβάλλουν συγκεκριμένη ενδυμασία, και ιδίως τις γυναίκες εργαζόμενες που φορούν μαντίλα λόγω της μουσουλμανικής πίστης τους. Συναφώς, συντάσσομαι με την παρατήρηση που διατύπωσε η γενική εισαγγελέας E. Sharpston στις προτάσεις της στην υπόθεση Bougnaoui και ADDH, κατά την οποία οι εν λόγω υπάλληλοι, «[ε]άν πρόκειται να παραμείνουν αυθεντικοί στις θρησκευτικές τους πεποιθήσεις, δεν έχουν άλλη επιλογή από το να παραβούν τον κανόνα και να υποστούν τις συνέπειες»  (<span class="note footnote notemarker">
<a id="c-34" href="#t-34">34</a>
</span>). Εντούτοις, εναπόκειται εν τέλει στο αιτούν δικαστήριο να εξακριβώσει το ζήτημα αυτό υπό το πρίσμα των πραγματικών περιστατικών των οποίων έχει επιληφθεί  (<span class="note footnote notemarker">
<a id="c-35" href="#t-35">35</a>
</span>).</p>
</td>
</tr>
</table>
    <table cellpadding="0" cellspacing="0" border="0" width="100%">
<col width="5%"/>
<col width="95%"/>
<tr>
<td valign="top">
<p class="count">60.</p>
</td>
<td valign="top">
<p class="normal">Ωστόσο, κατά το άρθρο 2, παράγραφος 2, στοιχείο βʹ, σημείο i, της οδηγίας 2000/78, μια τέτοια διαφορετική μεταχείριση δεν συνιστά έμμεση διάκριση κατά την έννοια του άρθρου 2, παράγραφος 2, στοιχείο βʹ, της εν λόγω οδηγίας, αν δικαιολογείται αντικειμενικώς από ένα θεμιτό σκοπό και τα μέσα για την επίτευξη του σκοπού αυτού είναι πρόσφορα και αναγκαία. Οι προϋποθέσεις αυτές πρέπει να ερμηνεύονται στενά  (<span class="note footnote notemarker">
<a id="c-36" href="#t-36">36</a>
</span>).</p>
</td>
</tr>
</table>
    <table cellpadding="0" cellspacing="0" border="0" width="100%">
<col width="5%"/>
<col width="95%"/>
<tr>
<td valign="top">
<p class="count">61.</p>
</td>
<td valign="top">
<p class="normal">Εναπόκειται και πάλι στον εθνικό δικαστή να κρίνει εάν και κατά πόσον ο επίμαχος στην κύρια δίκη κανόνας πληροί τις εν λόγω προϋποθέσεις  (<span class="note footnote notemarker">
<a id="c-37" href="#t-37">37</a>
</span>). Εντούτοις, το Δικαστήριο, το οποίο έχει κληθεί να δώσει χρήσιμη απάντηση στο αιτούν δικαστήριο προκειμένου αυτό να επιλύσει τη διαφορά της οποίας έχει επιληφθεί, είναι αρμόδιο να του παράσχει συναφώς ορισμένα στοιχεία με βάση τη δικογραφία και τις γραπτές παρατηρήσεις τις οποίες έχει στη διάθεσή του  (<span class="note footnote notemarker">
<a id="c-38" href="#t-38">38</a>
</span>). Σε αυτό θα εστιάσω στην ανάλυση που ακολουθεί.</p>
</td>
</tr>
</table>
    <table cellpadding="0" cellspacing="0" border="0" width="100%">
<col width="5%"/>
<col width="95%"/>
<tr>
<td valign="top">
<p class="count">–</p>
</td>
<td valign="top">
<p class="normal">Επί της ύπαρξης θεμιτού σκοπού</p>
</td>
</tr>
</table>
    <table cellpadding="0" cellspacing="0" border="0" width="100%">
<col width="5%"/>
<col width="95%"/>
<tr>
<td valign="top">
<p class="count">62.</p>
</td>
<td valign="top">
<p class="normal">Όσον αφορά την προϋπόθεση σχετικά με την ύπαρξη θεμιτού σκοπού  (<span class="note footnote notemarker">
<a id="c-39" href="#t-39">39</a>
</span>), από την απόφαση περί παραπομπής καθώς και από τις γραπτές και προφορικές παρατηρήσεις του Δήμου προκύπτει ότι ο Δήμος δικαιολογεί την απαγόρευση χρήσης συμβόλων πολιτικών, φιλοσοφικών ή θρησκευτικών πεποιθήσεων που επιβάλλεται στους υπαλλήλους του κατά την άσκηση των καθηκόντων τους στηριζόμενος στην αρχή της ουδετερότητας του κράτους (ή της δημόσιας υπηρεσίας)  (<span class="note footnote notemarker">
<a id="c-40" href="#t-40">40</a>
</span>) καθώς και στη βούλησή του να διαμορφώσει ένα «απολύτως ουδέτερο διοικητικό περιβάλλον»  (<span class="note footnote notemarker">
<a id="c-41" href="#t-41">41</a>
</span>).</p>
</td>
</tr>
</table>
    <table cellpadding="0" cellspacing="0" border="0" width="100%">
<col width="5%"/>
<col width="95%"/>
<tr>
<td valign="top">
<p class="count">63.</p>
</td>
<td valign="top">
<p class="normal">Όπως και οι περισσότεροι μετέχοντες στη διαδικασία, φρονώ ότι η βούληση ενός δημόσιου φορέα, όπως ο Δήμος, να ακολουθήσει πολιτική φιλοσοφικής, θρησκευτικής ή πολιτικής ουδετερότητας μπορεί, σε απόλυτους όρους, να συνιστά θεμιτό σκοπό.</p>
</td>
</tr>
</table>
    <table cellpadding="0" cellspacing="0" border="0" width="100%">
<col width="5%"/>
<col width="95%"/>
<tr>
<td valign="top">
<p class="count">64.</p>
</td>
<td valign="top">
<p class="normal">Βεβαίως, σε αντίθεση με ό,τι έκρινε το Δικαστήριο στις αποφάσεις G4S Secure Solutions, WABE και MH Müller Handel, και S.C.R.L.  (<span class="note footnote notemarker">
<a id="c-42" href="#t-42">42</a>
</span>), σε μια υπόθεση όπως η υπό κρίση, η οποία αφορά τον δημόσιο και όχι τον ιδιωτικό τομέα, η βούληση του υπαγόμενου στον δημόσιο τομέα εργοδότη να εφαρμόσει μια τέτοια πολιτική δεν μπορεί να συνδέεται με την επιχειρηματική ελευθερία, η οποία αναγνωρίζεται στο άρθρο 16 του Χάρτη των Θεμελιωδών Δικαιωμάτων της Ευρωπαϊκής Ένωσης  (<span class="note footnote notemarker">
<a id="c-43" href="#t-43">43</a>
</span>). Αντιθέτως, κατά τη γνώμη μου, θα μπορούσε, γενικότερα, να συνδέεται με την ανάγκη προστασίας των δικαιωμάτων και ελευθεριών των άλλων, πράγμα που συνεπάγεται μεταξύ άλλων τον σεβασμό όλων των φιλοσοφικών ή θρησκευτικών πεποιθήσεων των πολιτών καθώς και ισότιμη και άνευ διακρίσεων μεταχείριση των χρηστών δημόσιων υπηρεσιών. Όπως επισημαίνει η Βελγική Κυβέρνηση με τις γραπτές παρατηρήσεις της, επαναλαμβάνοντας το χωρίο απόφασης του Conseil d’État (Συμβουλίου της Επικρατείας, Βέλγιο) της 27ης Μαρτίου 2013, σε ένα δημοκρατικό κράτος δικαίου, η δημόσια αρχή πρέπει να είναι ουδέτερη «διότι αποτελεί αρχή όλων των πολιτών και για όλους τους πολίτες και πρέπει, κατ’ αρχήν, να τους αντιμετωπίζει ισότιμα χωρίς διακρίσεις λόγω της θρησκείας τους, των πεποιθήσεών τους ή της προτίμησής τους για μια κοινότητα ή ένα κόμμα»  (<span class="note footnote notemarker">
<a id="c-44" href="#t-44">44</a>
</span>).</p>
</td>
</tr>
</table>
    <table cellpadding="0" cellspacing="0" border="0" width="100%">
<col width="5%"/>
<col width="95%"/>
<tr>
<td valign="top">
<p class="count">–</p>
</td>
<td valign="top">
<p class="normal">Επί της ύπαρξης αντικειμενικής δικαιολόγησης</p>
</td>
</tr>
</table>
    <table cellpadding="0" cellspacing="0" border="0" width="100%">
<col width="5%"/>
<col width="95%"/>
<tr>
<td valign="top">
<p class="count">65.</p>
</td>
<td valign="top">
<p class="normal">Πρέπει να εξεταστεί αν η βούληση του υπαγόμενου στον δημόσιο τομέα εργοδότη, εν προκειμένω του Δήμου, να εφαρμόσει πολιτική ουδετερότητας μπορεί να δικαιολογήσει αντικειμενικώς ενδεχόμενη διαφορετική μεταχείριση στηριζόμενη εμμέσως στη θρησκεία ή τις πεποιθήσεις. Συναφώς, φρονώ ότι η σχετική με τον ιδιωτικό τομέα νομολογία του Δικαστηρίου  (<span class="note footnote notemarker">
<a id="c-45" href="#t-45">45</a>
</span>), κατά την οποία ο αντικειμενικός χαρακτήρας ενός τέτοιου δικαιολογητικού λόγου μπορεί να διαπιστωθεί μόνον εφόσον υφίσταται πραγματική ανάγκη του εργοδότη, την οποία αυτός οφείλει να αποδείξει, είναι απολύτως λυσιτελής και στο παρόν πλαίσιο.</p>
</td>
</tr>
</table>
    <table cellpadding="0" cellspacing="0" border="0" width="100%">
<col width="5%"/>
<col width="95%"/>
<tr>
<td valign="top">
<p class="count">66.</p>
</td>
<td valign="top">
<p class="normal">Από τις γραπτές παρατηρήσεις της Επιτροπής καθώς και από την επ’ ακροατηρίου συζήτηση προκύπτει ότι, στο Βέλγιο, συνυπάρχουν διαφορετικές ή ακόμη και αντίθετες αντιλήψεις σχετικά με την αρχή της ουδετερότητας του κράτους, ήτοι, κατ’ ουσίαν, η «ουδετερότητα χωρίς αποκλεισμούς», η «αποκλειστική ουδετερότητα» και οι ενδιάμεσες αντιλήψεις. Η αντίληψη περί ουδετερότητας χωρίς αποκλεισμούς βασίζεται στην ιδέα ότι η εμφάνιση του δημόσιου υπαλλήλου πρέπει να αποσυνδέεται από τον τρόπο με τον οποίο παρέχει τη δημόσια υπηρεσία. Κατά την αντίληψη αυτή, σημασία έχει η ουδετερότητα των πράξεων του υπαλλήλου, και όχι η ουδετερότητα της εμφάνισής του, με αποτέλεσμα να μην μπορεί να του απαγορευθεί να φέρει σύμβολα, μεταξύ άλλων, φιλοσοφικών ή θρησκευτικών πεποιθήσεων. Αντιθέτως, η αντίληψη περί αποκλειστικής ουδετερότητας στηρίζεται στην παραδοχή ότι τόσο οι πράξεις του δημόσιου υπαλλήλου όσο και η εμφάνισή του πρέπει να είναι αυστηρώς ουδέτερες. Κατά την αντίληψη αυτή, πρέπει να απαγορεύεται σε όλους τους δημόσιους υπαλλήλους να φέρουν τέτοια σύμβολα στον χώρο εργασίας, ανεξαρτήτως της φύσης των καθηκόντων τους και του πλαισίου εντός του οποίου ασκούνται. Υπάρχουν επίσης ενδιάμεσες αντιλήψεις περί ουδετερότητας, οι οποίες τοποθετούνται στο μέσο μεταξύ των δύο αντιλήψεων που περιγράφηκαν ανωτέρω. Συνίστανται, παραδείγματος χάριν, στην επιβολή της απαγόρευσης αυτής μόνον στους υπαλλήλους που έρχονται σε άμεση επαφή με το κοινό ή σε εκείνους που ασκούν καθήκοντα θέσης ευθύνης, σε αντίθεση με τα απλά εκτελεστικά καθήκοντα.</p>
</td>
</tr>
</table>
    <table cellpadding="0" cellspacing="0" border="0" width="100%">
<col width="5%"/>
<col width="95%"/>
<tr>
<td valign="top">
<p class="count">67.</p>
</td>
<td valign="top">
<p class="normal">Εν προκειμένω, όπως ρητώς επισημαίνει το αιτούν δικαστήριο, ο Δήμος, υιοθετώντας τον επίμαχο στην κύρια δίκη κανόνα, επέλεξε εκουσίως την «αποκλειστική ουδετερότητα», προκειμένου να διαμορφώσει ένα «απολύτως ουδέτερο διοικητικό περιβάλλον»  (<span class="note footnote notemarker">
<a id="c-46" href="#t-46">46</a>
</span>). Από την απόφαση περί παραπομπής προκύπτει ότι, για να δικαιολογήσει τον τελευταίο αυτόν σκοπό, ο Δήμος αρκείται ουσιαστικά στην προβολή μιας «επιτακτικής κοινωνικής ανάγκης», την ύπαρξη της οποίας επιχειρεί να αποδείξει προβαίνοντας απλώς σε λακωνικούς και αφηρημένους ισχυρισμούς  (<span class="note footnote notemarker">
<a id="c-47" href="#t-47">47</a>
</span>).</p>
</td>
</tr>
</table>
    <table cellpadding="0" cellspacing="0" border="0" width="100%">
<col width="5%"/>
<col width="95%"/>
<tr>
<td valign="top">
<p class="count">68.</p>
</td>
<td valign="top">
<p class="normal">Κατά τη γνώμη μου, το αιτούν δικαστήριο θα πρέπει να εκτιμήσει από δύο οπτικές, οι οποίες εφαρμόζονται εναλλακτικώς και όχι κατ’ ανάγκην σωρευτικώς, αν ο Δήμος, ο οποίος φέρει συναφώς το βάρος απόδειξης  (<span class="note footnote notemarker">
<a id="c-48" href="#t-48">48</a>
</span>), αποδεικνύει επαρκώς κατά νόμον ότι η επιλογή του να υιοθετήσει μια αντίληψη αποκλειστικής ουδετερότητας του κράτους ανταποκρίνεται σε μια πραγματική ανάγκη.</p>
</td>
</tr>
</table>
    <table cellpadding="0" cellspacing="0" border="0" width="100%">
<col width="5%"/>
<col width="95%"/>
<tr>
<td valign="top">
<p class="count">69.</p>
</td>
<td valign="top">
<p class="normal">Κατ’ αρχάς, το ζήτημα αυτό πρέπει να εξεταστεί από νομικής απόψεως. Συναφώς, δεδομένου ότι δεν απόκειται στο Δικαστήριο να λάβει θέση επί του εθνικού δικαίου ούτε, κατά μείζονα λόγο, να επιλέξει μεταξύ των διαφόρων ερμηνειών μιας έννοιας ή αρχής του εθνικού δικαίου και να καθορίσει ποια από τις ερμηνείες αυτές είναι ορθή, θα περιοριστώ κατωτέρω σε ορισμένες εκτιμήσεις που προκύπτουν από τη δικογραφία και από τις παρεμβάσεις κατά την επ’ ακροατηρίου συζήτηση.</p>
</td>
</tr>
</table>
    <table cellpadding="0" cellspacing="0" border="0" width="100%">
<col width="5%"/>
<col width="95%"/>
<tr>
<td valign="top">
<p class="count">70.</p>
</td>
<td valign="top">
<p class="normal">Συναφώς, διαπιστώνω ότι κανένας από τους μετέχοντες στη διαδικασία δεν επικαλέστηκε εθνική νομοθεσία βάσει της οποίας ο Δήμος υποχρεούται να υιοθετήσει μια αντίληψη αποκλειστικής ουδετερότητας και, ως εκ τούτου, να επιβάλει στους υπαλλήλους του απόλυτη απαγόρευση χρήσης συμβόλων, μεταξύ άλλων, φιλοσοφικών ή θρησκευτικών πεποιθήσεων στο πλαίσιο της άσκησης των καθηκόντων τους.</p>
</td>
</tr>
</table>
    <table cellpadding="0" cellspacing="0" border="0" width="100%">
<col width="5%"/>
<col width="95%"/>
<tr>
<td valign="top">
<p class="count">71.</p>
</td>
<td valign="top">
<p class="normal">Φαίνεται επίσης ότι η αρχή της ουδετερότητας του κράτους, μολονότι χαρακτηρίζεται γενικώς ως συνταγματική αρχή, δεν κατοχυρώνεται ως τέτοια στο Βελγικό Σύνταγμα, με εξαίρεση τον πολύ ειδικό τομέα της εκπαίδευσης, και, κυρίως, ότι, στη βελγική έννομη τάξη, το πεδίο εφαρμογής και η έκτασή της δεν καθορίζονται σαφώς και ομοιόμορφα. Τούτο με οδηγεί στο συμπέρασμα ότι η αρχή αυτή δεν επιβάλλει αφ’ εαυτής στους δημόσιους υπαλλήλους απαγόρευση να φέρουν σύμβολα, μεταξύ άλλων, φιλοσοφικών ή θρησκευτικών πεποιθήσεων στον χώρο εργασίας, ούτε αποκλείει τη δυνατότητα μιας τέτοιας απαγόρευσης.</p>
</td>
</tr>
</table>
    <table cellpadding="0" cellspacing="0" border="0" width="100%">
<col width="5%"/>
<col width="95%"/>
<tr>
<td valign="top">
<p class="count">72.</p>
</td>
<td valign="top">
<p class="normal">Η προαναφερθείσα διαπίστωση με οδηγεί επίσης στο συμπέρασμα ότι, αντιθέτως προς ό,τι υποστηρίζει η Γαλλική Κυβέρνηση, το άρθρο 4, παράγραφος 2, ΣΕΕ δεν διαδραματίζει κανένα ιδιαίτερο ρόλο εν προκειμένω. Η προφανής απουσία, στο Βέλγιο, οποιουδήποτε συνταγματικού ορισμού του πεδίου εφαρμογής και του περιεχομένου της αρχής της ουδετερότητας του κράτους, σε συνδυασμό με το γεγονός ότι η Βελγική Κυβέρνηση δεν έκρινε σκόπιμο ούτε να προτείνει απάντηση στο πρώτο προδικαστικό ερώτημα, προτιμώντας να παραπέμψει συναφώς στην κρίση του Δικαστηρίου, ούτε να μετάσχει στην επ’ ακροατηρίου συζήτηση, φαίνεται να υποδηλώνει ότι η αρχή αυτή, τουλάχιστον υπό την έννοια της αποκλειστικής ουδετερότητας, δεν αποτελεί μέρος της εθνικής ταυτότητας, κατά την έννοια της εν λόγω διάταξης, του Βασιλείου του Βελγίου.</p>
</td>
</tr>
</table>
    <table cellpadding="0" cellspacing="0" border="0" width="100%">
<col width="5%"/>
<col width="95%"/>
<tr>
<td valign="top">
<p class="count">73.</p>
</td>
<td valign="top">
<p class="normal">Δεύτερον, πρέπει να εξακριβωθεί αν η επιλογή του Δήμου να εφαρμόσει μια μορφή αποκλειστικής ουδετερότητας του κράτους δικαιολογείται από πραγματικά στοιχεία. Συναφώς, επισημαίνω ότι η Επιτροπή αναφέρει στις γραπτές παρατηρήσεις της ότι δεν συμμερίζονται όλοι οι βελγικοί δήμοι τη συγκεκριμένη αντίληψη περί ουδετερότητας, και παραθέτει ως παράδειγμα τους Δήμους Γάνδης (Βέλγιο) και Mechelen (Βέλγιο) που επιτρέπουν, χωρίς επιφύλαξη, τη χρήση συμβόλων, μεταξύ άλλων, φιλοσοφικών ή θρησκευτικών πεποιθήσεων από το προσωπικό της Διοίκησής τους στον χώρο εργασίας, και ότι κανένας διάδικος δεν την αντέκρουσε επ’ αυτού κατά την επ’ ακροατηρίου συζήτηση. Δεν μπορεί να αποκλειστεί το ενδεχόμενο μια τέτοια λύση να μην μπορεί να εφαρμοστεί στον Δήμο λόγω, παραδείγματος χάριν, της πιθανής ύπαρξης, στο έδαφός του, ισχυρών κοινοτικών εντάσεων ή σοβαρών κοινωνικών προβλημάτων ή, στο πλαίσιο της ίδιας της Διοίκησής του, πράξεων προσηλυτισμού ή συγκεκριμένου κινδύνου σύγκρουσης μεταξύ των υπαλλήλων που συνδέονται με τέτοιες πεποιθήσεις. Συναφώς, επαναλαμβάνω ότι εναπόκειται στον Δήμο να προσκομίσει συγκεκριμένα αποδεικτικά στοιχεία και στο αιτούν δικαστήριο να κρίνει τη λυσιτέλειά τους.</p>
</td>
</tr>
</table>
    <table cellpadding="0" cellspacing="0" border="0" width="100%">
<col width="5%"/>
<col width="95%"/>
<tr>
<td valign="top">
<p class="count">–</p>
</td>
<td valign="top">
<p class="normal">Επί του πρόσφορου και αναγκαίου χαρακτήρα των μέσων για την επίτευξη του θεμιτού σκοπού</p>
</td>
</tr>
</table>
    <table cellpadding="0" cellspacing="0" border="0" width="100%">
<col width="5%"/>
<col width="95%"/>
<tr>
<td valign="top">
<p class="count">74.</p>
</td>
<td valign="top">
<p class="normal">Σε περίπτωση που, λαμβανομένων υπόψη των στοιχείων που εκτίθενται στα προηγούμενα σημεία των παρουσών προτάσεων, το αιτούν δικαστήριο καταλήξει στο συμπέρασμα ότι η βούληση του Δήμου να διαμορφώσει ένα «απολύτως ουδέτερο διοικητικό περιβάλλον» ακολουθώντας πολιτική αποκλειστικής ουδετερότητας μπορεί να δικαιολογήσει αντικειμενικά διαφορετική μεταχείριση στηριζόμενη εμμέσως στη θρησκεία ή τις πεποιθήσεις, σε αυτό εναπόκειται επίσης να εκτιμήσει αν η απαγόρευση που θέτει ο επίμαχος στην κύρια δίκη κανόνας είναι πρόσφορη και αναγκαία για την επίτευξη του σκοπού αυτού.</p>
</td>
</tr>
</table>
    <table cellpadding="0" cellspacing="0" border="0" width="100%">
<col width="5%"/>
<col width="95%"/>
<tr>
<td valign="top">
<p class="count">75.</p>
</td>
<td valign="top">
<p class="normal">Όσον αφορά την πρώτη από τις απαιτήσεις αυτές, φρονώ ότι είναι αναμφισβήτητο ότι, αν όλοι οι υπάλληλοι του Δήμου οφείλουν να ασκούν τα καθήκοντά τους χωρίς να φέρουν εμφανή σύμβολα, μεταξύ άλλων, φιλοσοφικών ή θρησκευτικών πεποιθήσεων, τούτο θα συμβάλλει στην εφαρμογή της πολιτικής αποκλειστικής ουδετερότητας την οποία ο Δήμος επέλεξε να ακολουθήσει. Ωστόσο, πρέπει να εξεταστεί περαιτέρω κατά πόσον η πολιτική αυτή εφαρμόζεται όντως με συνοχή και συστηματικότητα  (<span class="note footnote notemarker">
<a id="c-49" href="#t-49">49</a>
</span>). Όπως έχω ήδη επισημάνει στο σημείο 55 των παρουσών προτάσεων, το αιτούν δικαστήριο έχει αμφιβολίες ως προς το ζήτημα αυτό. Εάν αυτές αποδειχθούν βάσιμες, ο επίμαχος στην κύρια δίκη κανόνας όχι μόνον δεν θα πληροί την απαίτηση περί του πρόσφορου χαρακτήρα των μέσων για την επίτευξη του θεμιτού σκοπού, αλλά επιπλέον θα συνιστά άμεση διάκριση λόγω θρησκείας ή πεποιθήσεων.</p>
</td>
</tr>
</table>
    <table cellpadding="0" cellspacing="0" border="0" width="100%">
<col width="5%"/>
<col width="95%"/>
<tr>
<td valign="top">
<p class="count">76.</p>
</td>
<td valign="top">
<p class="normal">Όσον αφορά τη δεύτερη απαίτηση, αυτή συνεπάγεται την εκτίμηση του κατά πόσον η απαγόρευση που προβλέπει ο επίμαχος στην κύρια δίκη κανόνας περιορίζεται στο «απολύτως αναγκαίο»  (<span class="note footnote notemarker">
<a id="c-50" href="#t-50">50</a>
</span>). Συναφώς, υπενθυμίζω ότι η εν λόγω απαγόρευση εφαρμόζεται γενικώς και απολύτως, ήτοι ανεξαρτήτως της φύσης των καθηκόντων που ασκεί ο υπάλληλος και του πλαισίου εντός του οποίου ασκούνται τα καθήκοντα αυτά, και ότι το Δικαστήριο καλείται να εκτιμήσει τη συμβατότητα της εν λόγω απαγόρευσης, θεωρούμενης στο σύνολό της, με την οδηγία 2000/78  (<span class="note footnote notemarker">
<a id="c-51" href="#t-51">51</a>
</span>). Επομένως, το αιτούν δικαστήριο πρέπει να ελέγξει την αναγκαιότητα της κατά τα ανωτέρω νοούμενης απαγόρευσης. Για τους σκοπούς του εγχειρήματος αυτού, μπορούν να ληφθούν υπόψη οι εκτιμήσεις περί των πραγματικών περιστατικών που εξέθεσα στο σημείο 73 των παρουσών προτάσεων, με παράλληλη αναζήτηση μιας δίκαιης ισορροπίας μεταξύ των διακυβευόμενων συμφερόντων.</p>
</td>
</tr>
</table>
    <table cellpadding="0" cellspacing="0" border="0" width="100%">
<col width="5%"/>
<col width="95%"/>
<tr>
<td valign="top">
<p class="count">77.</p>
</td>
<td valign="top">
<p class="normal">Λαμβανομένων υπόψη των προεκτεθέντων, προτείνω στο Δικαστήριο να απαντήσει, περαιτέρω, στο πρώτο προδικαστικό ερώτημα ότι το άρθρο 2, παράγραφος 2, στοιχείο βʹ, της οδηγίας 2000/78 έχει την έννοια ότι η διαφορετική μεταχείριση που στηρίζεται εμμέσως στη θρησκεία ή τις πεποιθήσεις και απορρέει από διάταξη κανονισμού εργασίας δημόσιου φορέα που απαγορεύει στους υπαλλήλους να φέρουν οποιοδήποτε εμφανές σύμβολο πολιτικών, φιλοσοφικών ή θρησκευτικών πεποιθήσεων στον χώρο εργασίας μπορεί να δικαιολογηθεί από τη βούληση του φορέα αυτού να διαμορφώσει ένα απολύτως ουδέτερο διοικητικό περιβάλλον, υπό την προϋπόθεση, πρώτον, ότι η βούληση αυτή ανταποκρίνεται σε πραγματική ανάγκη του εν λόγω φορέα, την οποία ο τελευταίος οφείλει να αποδείξει, δεύτερον, ότι η διαφορετική αυτή μεταχείριση είναι κατάλληλη για να διασφαλιστεί η ορθή εφαρμογή της βούλησης αυτής και, τρίτον, ότι η συγκεκριμένη απαγόρευση περιορίζεται στο απολύτως αναγκαίο.</p>
</td>
</tr>
</table>
    <table cellpadding="0" cellspacing="0" border="0" width="100%">
<col width="5%"/>
<col width="95%"/>
<tr>
<td valign="top">
<p class="count"/>
</td>
<td valign="top">
<p class="normal">Επί των δυνατότητας παρεκκλίσεων</p>
</td>
</tr>
</table>
    <table cellpadding="0" cellspacing="0" border="0" width="100%">
<col width="5%"/>
<col width="95%"/>
<tr>
<td valign="top">
<p class="count">78.</p>
</td>
<td valign="top">
<p class="normal">Εάν κριθεί ότι ο επίμαχος στην κύρια δίκη κανόνας συνιστά άμεση ή έμμεση διάκριση λόγω θρησκείας ή πεποιθήσεων, θα μπορούσε να εξαιρεθεί από την προβλεπόμενη στην οδηγία 2000/78 απαγόρευση σε περίπτωση εφαρμογής μίας από τις παρεκκλίσεις που προβλέπει η εν λόγω οδηγία και, ιδίως, των παρεκκλίσεων του άρθρου 2, παράγραφος 5, και του άρθρου 4, παράγραφος 1, αυτής.</p>
</td>
</tr>
</table>
    <table cellpadding="0" cellspacing="0" border="0" width="100%">
<col width="5%"/>
<col width="95%"/>
<tr>
<td valign="top">
<p class="count">79.</p>
</td>
<td valign="top">
<p class="normal">Βεβαίως, το αιτούν δικαστήριο δεν υποβάλλει ρητώς ερώτημα στο Δικαστήριο σχετικά με τις δύο αυτές παρεκκλίσεις, των οποίων εξάλλου δεν φαίνεται να έχει γίνει επίκληση αυτών καθεαυτές από τον Δήμο. Εντούτοις, το ζήτημα της εφαρμογής των εν λόγω παρεκκλίσεων τέθηκε από την OP και τη Γαλλική Κυβέρνηση με τις γραπτές παρατηρήσεις τους, όσον αφορά το άρθρο 4, παράγραφος 1, της οδηγίας 2000/78, και συζητήθηκε κατά την επ’ ακροατηρίου συζήτηση, όσον αφορά επίσης το άρθρο 2, παράγραφος 5, της εν λόγω οδηγίας. Προκειμένου να δοθεί πλήρης απάντηση στο αιτούν δικαστήριο, θα εξετάσω στη συνέχεια τη δυνατότητα εφαρμογής των διατάξεων αυτών στην υπό κρίση υπόθεση.</p>
</td>
</tr>
</table>
    <table cellpadding="0" cellspacing="0" border="0" width="100%">
<col width="5%"/>
<col width="95%"/>
<tr>
<td valign="top">
<p class="count">–</p>
</td>
<td valign="top">
<p class="normal">Επί του άρθρου 2, παράγραφος 5, της οδηγίας 2000/78</p>
</td>
</tr>
</table>
    <table cellpadding="0" cellspacing="0" border="0" width="100%">
<col width="5%"/>
<col width="95%"/>
<tr>
<td valign="top">
<p class="count">80.</p>
</td>
<td valign="top">
<p class="normal">Το άρθρο 2, παράγραφος 5, της οδηγίας 2000/78, το οποίο εισάγει παρέκκλιση από την αρχή της απαγόρευσης των διακρίσεων, πρέπει να ερμηνεύεται στενά  (<span class="note footnote notemarker">
<a id="c-52" href="#t-52">52</a>
</span>).</p>
</td>
</tr>
</table>
    <table cellpadding="0" cellspacing="0" border="0" width="100%">
<col width="5%"/>
<col width="95%"/>
<tr>
<td valign="top">
<p class="count">81.</p>
</td>
<td valign="top">
<p class="normal">Το Δικαστήριο έχει κρίνει ότι η έννοια των «μέτρων που προβλέπει ο εθνικός νόμος», κατά τη διάταξη αυτή, δεν περιορίζεται μόνο στα μέτρα που απορρέουν από πράξη εκδοθείσα στο πλαίσιο νομοθετικής διαδικασίας, αλλά περιλαμβάνει επίσης τα μέτρα που λαμβάνονται βάσει αρκούντως σαφούς εξουσιοδοτικής διάταξης  (<span class="note footnote notemarker">
<a id="c-53" href="#t-53">53</a>
</span>).</p>
</td>
</tr>
</table>
    <table cellpadding="0" cellspacing="0" border="0" width="100%">
<col width="5%"/>
<col width="95%"/>
<tr>
<td valign="top">
<p class="count">82.</p>
</td>
<td valign="top">
<p class="normal">Εν προκειμένω, αν γίνει δεκτό ότι υφίσταται διαφορετική μεταχείριση, αυτή θα απορρέει από την απαγόρευση που προβλέπει ο επίμαχος στην κύρια δίκη κανόνας.</p>
</td>
</tr>
</table>
    <table cellpadding="0" cellspacing="0" border="0" width="100%">
<col width="5%"/>
<col width="95%"/>
<tr>
<td valign="top">
<p class="count">83.</p>
</td>
<td valign="top">
<p class="normal">Ωστόσο, όπως υπογράμμισε η Επιτροπή κατά την επ’ ακροατηρίου συζήτηση, είναι προφανές ότι ο τελευταίος αυτός κανόνας δεν αποτελεί πράξη εκδοθείσα στο πλαίσιο νομοθετικής διαδικασίας, ήτοι νόμο υπό τυπική έννοια.</p>
</td>
</tr>
</table>
    <table cellpadding="0" cellspacing="0" border="0" width="100%">
<col width="5%"/>
<col width="95%"/>
<tr>
<td valign="top">
<p class="count">84.</p>
</td>
<td valign="top">
<p class="normal">Επιπλέον, μολονότι εναπόκειται εν τέλει στο αιτούν δικαστήριο να αποφανθεί επί του ζητήματος αυτού, δεν φαίνεται, εκ πρώτης όψεως, να μπορεί να θεωρηθεί ότι η επίμαχη απαγόρευση θεσπίστηκε «βάσει αρκούντως σαφούς εξουσιοδοτικής διάταξης» κατά την έννοια της νομολογίας που μνημονεύεται στο σημείο 81 των παρουσών προτάσεων. Συναφώς, διαπιστώνω ότι κανένας από τους μετέχοντες στη διαδικασία δεν ήταν σε θέση να προσδιορίσει οποιαδήποτε εθνική νομοθεσία ή ρύθμιση που θα μπορούσε να θεωρηθεί ότι παρέχει σε δημόσιο φορέα όπως ο Δήμος την εξουσία να θεσπίζει κανόνες «οι οποίοι, σε μια δημοκρατική κοινωνία, είναι αναγκαίοι για […] την προστασία των δικαιωμάτων και ελευθεριών άλλων». Το γεγονός, το οποίο επικαλέστηκε ο Δήμος κατά την επ’ ακροατηρίου συζήτηση, ότι έχει, δυνάμει του Βελγικού Συντάγματος, την εξουσία να ρυθμίζει κάθε ζήτημα δημοτικού συμφέροντος, υπό την επιφύλαξη της παρέμβασης της εποπτεύουσας αρχής, δεν μπορεί, κατά τη γνώμη μου, να εξομοιωθεί με μια τέτοια εξουσιοδότηση.</p>
</td>
</tr>
</table>
    <table cellpadding="0" cellspacing="0" border="0" width="100%">
<col width="5%"/>
<col width="95%"/>
<tr>
<td valign="top">
<p class="count">85.</p>
</td>
<td valign="top">
<p class="normal">Ως εκ τούτου, υπό την επιφύλαξη των ελέγχων στους οποίους θα προβεί το αιτούν δικαστήριο, κλίνω προς το συμπέρασμα ότι η παρέκκλιση που προβλέπεται στο άρθρο 2, παράγραφος 5, της οδηγίας 2000/78 δεν έχει εφαρμογή εν προκειμένω.</p>
</td>
</tr>
</table>
    <table cellpadding="0" cellspacing="0" border="0" width="100%">
<col width="5%"/>
<col width="95%"/>
<tr>
<td valign="top">
<p class="count">–</p>
</td>
<td valign="top">
<p class="normal">Επί του άρθρου 4, παράγραφος 1, της οδηγίας 2000/78</p>
</td>
</tr>
</table>
    <table cellpadding="0" cellspacing="0" border="0" width="100%">
<col width="5%"/>
<col width="95%"/>
<tr>
<td valign="top">
<p class="count">86.</p>
</td>
<td valign="top">
<p class="normal">Κατά τη Γαλλική Κυβέρνηση, ο επίμαχος στην κύρια δίκη κανόνας μπορεί να δικαιολογηθεί βάσει του άρθρου 4, παράγραφος 1, της οδηγίας 2000/78. Συγκεκριμένα, οι υπάλληλοι του δημόσιου τομέα δεσμεύονται, λόγω της φύσης της επαγγελματικής τους δραστηριότητας, από αυστηρή υποχρέωση ουδετερότητας από την οποία απορρέει η ουσιώδης και καθοριστική επαγγελματική απαίτηση απαγόρευσης εκδήλωσης των πολιτικών, ιδεολογικών, φιλοσοφικών ή θρησκευτικών πεποιθήσεών τους.</p>
</td>
</tr>
</table>
    <table cellpadding="0" cellspacing="0" border="0" width="100%">
<col width="5%"/>
<col width="95%"/>
<tr>
<td valign="top">
<p class="count">87.</p>
</td>
<td valign="top">
<p class="normal">Η OP αντιτίθεται στην ερμηνεία αυτή υποστηρίζοντας, κατ’ ουσίαν, ότι, για την εφαρμογή της εν λόγω διάταξης, πρέπει να λαμβάνονται υπόψη η φύση και οι συνθήκες άσκησης της συγκεκριμένης επαγγελματικής δραστηριότητας. Εν προκειμένω δε, η δραστηριότητά της συνίσταται στον χειρισμό νομικών ζητημάτων που σχετίζονται με τις δημόσιες συμβάσεις του Δήμου και ασκείται χωρίς να έρχεται σε επαφή με το κοινό. Επομένως, εν προκειμένω, δεν μπορεί να γίνει λόγος για καθοριστική επαγγελματική απαίτηση.</p>
</td>
</tr>
</table>
    <table cellpadding="0" cellspacing="0" border="0" width="100%">
<col width="5%"/>
<col width="95%"/>
<tr>
<td valign="top">
<p class="count">88.</p>
</td>
<td valign="top">
<p class="normal">Υπενθυμίζω ότι, όταν πληρούνται οι προϋποθέσεις του άρθρου 4, παράγραφος 1, της οδηγίας 2000/78, τις οποίες θα εξετάσω διαδοχικά στη συνέχεια, μια διαφορετική μεταχείριση η οποία, άλλως, θα συνιστούσε διάκριση, είτε άμεση είτε έμμεση, εκφεύγει του πεδίου εφαρμογής της οδηγίας αυτής. Υπενθυμίζω επίσης ότι, στο μέτρο που επιτρέπει παρέκκλιση από την αρχή της απαγόρευσης των διακρίσεων, η εν λόγω διάταξη, ερμηνευόμενη υπό το πρίσμα της αιτιολογικής σκέψης 23 της ίδιας οδηγίας, η οποία κάνει λόγο για «πολύ περιορισμένες περιπτώσεις» στις οποίες μπορεί να δικαιολογηθεί μια τέτοια διαφορετική μεταχείριση, πρέπει να ερμηνεύεται στενά  (<span class="note footnote notemarker">
<a id="c-54" href="#t-54">54</a>
</span>) </p>
</td>
</tr>
</table>
    <table cellpadding="0" cellspacing="0" border="0" width="100%">
<col width="5%"/>
<col width="95%"/>
<tr>
<td valign="top">
<p class="count">89.</p>
</td>
<td valign="top">
<p class="normal">Πρώτον, εναπόκειται στα κράτη μέλη να «προβλέπουν», κατά περίπτωση, ότι η διαφορετική μεταχείριση που βασίζεται σε χαρακτηριστικό σχετιζόμενο με έναν από τους λόγους που αναφέρονται στο άρθρο 1 της οδηγίας 2000/78 δεν συνιστά δυσμενή διάκριση. Εν προκειμένω, το Βασίλειο του Βελγίου φαίνεται να έχει κάνει χρήση της δυνατότητας αυτής, τουλάχιστον όσον αφορά τις περιπτώσεις άμεσης διαφορετικής μεταχείρισης, με τη θέσπιση του άρθρου 8 του γενικού νόμου για την καταπολέμηση των διακρίσεων, πράγμα το οποίο, ωστόσο, εναπόκειται στο αιτούν δικαστήριο να εξακριβώσει.</p>
</td>
</tr>
</table>
    <table cellpadding="0" cellspacing="0" border="0" width="100%">
<col width="5%"/>
<col width="95%"/>
<tr>
<td valign="top">
<p class="count">90.</p>
</td>
<td valign="top">
<p class="normal">Δεύτερον, κατά το άρθρο 4, παράγραφος 1, της οδηγίας 2000/78, προκειμένου μια διαφορετική μεταχείριση να μη χαρακτηριστεί ως διάκριση, πρέπει να «βασίζεται σε έναν από τους λόγους που αναφέρονται στο άρθρο 1 [της οδηγίας αυτής]». Το Δικαστήριο έχει διευκρινίσει, συναφώς, ότι ουσιώδη απαίτηση δεν πρέπει να συνιστά ο λόγος επί του οποίου βασίζεται η διαφορετική μεταχείριση, αλλά χαρακτηριστικό συναρτώμενο με τον λόγο αυτόν  (<span class="note footnote notemarker">
<a id="c-55" href="#t-55">55</a>
</span>). Κατά τη γνώμη μου, αυτό ακριβώς συμβαίνει στην υπό κρίση υπόθεση. Συγκεκριμένα, η επιβαλλόμενη στους υπαλλήλους του Δήμου απαγόρευση να φέρουν σύμβολα από τα οποία ενδεχομένως προκύπτει ότι ασπάζονται, μεταξύ άλλων, μια συγκεκριμένη θρησκεία, όπως η μουσουλμανική μαντίλα που αποτελεί εκδήλωση της μουσουλμανικής πίστης, συνιστά χαρακτηριστικό που συνδέεται με τη θρησκεία.</p>
</td>
</tr>
</table>
    <table cellpadding="0" cellspacing="0" border="0" width="100%">
<col width="5%"/>
<col width="95%"/>
<tr>
<td valign="top">
<p class="count">91.</p>
</td>
<td valign="top">
<p class="normal">Τρίτον, το εν λόγω χαρακτηριστικό πρέπει να αποτελεί «ουσιώδη και καθοριστική επαγγελματική απαίτηση» και η απαίτηση αυτή πρέπει να υπαγορεύεται «αντικειμενικά»  (<span class="note footnote notemarker">
<a id="c-56" href="#t-56">56</a>
</span>) από τη φύση ή τις συνθήκες άσκησης της επίμαχης επαγγελματικής δραστηριότητας. Συναφώς, συντάσσομαι πλήρως με την άποψη της γενικής εισαγγελέα E. Sharpston, κατά την οποία το άρθρο 4, παράγραφος 1, της οδηγίας 2000/78 πρέπει να εφαρμόζεται κατά τρόπο ειδικό και συγκεκριμένο και δεν μπορεί να χρησιμοποιηθεί για να δικαιολογήσει καθολική εξαίρεση όλων των δραστηριοτήτων στις οποίες ένας εργαζόμενος μπορεί δυνητικά να συμμετέχει  (<span class="note footnote notemarker">
<a id="c-57" href="#t-57">57</a>
</span>). Όσον αφορά δε τη συγκεκριμένη περίπτωση της υπό κρίση υπόθεσης, δυσκολεύομαι να διακρίνω πώς το γεγονός ότι η OP φορά τη μουσουλμανική μαντίλα θα την εμποδίζει με οποιονδήποτε τρόπο να ασκήσει πλήρως τα καθήκοντά της ως νομικός που εργάζεται στη Διοίκηση του Δήμου. Εξάλλου, η απόφαση περί παραπομπής δεν περιέχει καμία ένδειξη που θα μπορούσε να οδηγήσει σε αυτό το συμπέρασμα. Τούτο ισχύει κατά μείζονα λόγο καθόσον, σε άλλους βελγικούς δήμους, τα ίδια καθήκοντα ασκούνται από υπαλλήλους στους οποίους δεν επιβάλλεται κανένας περιορισμός όσον αφορά την αμφίεση, τούτο δε ανεξαρτήτως του αν έρχονται ή όχι σε άμεση επαφή με το κοινό.</p>
</td>
</tr>
</table>
    <table cellpadding="0" cellspacing="0" border="0" width="100%">
<col width="5%"/>
<col width="95%"/>
<tr>
<td valign="top">
<p class="count">92.</p>
</td>
<td valign="top">
<p class="normal">Τέταρτον, όσον αφορά την προϋπόθεση κατά την οποία ο επιδιωκόμενος σκοπός πρέπει να είναι θεμιτός και η απαίτηση να είναι ανάλογη, στο μέτρο που είναι αναγκαίο να εξεταστεί η απαίτηση αυτή, υπό το πρίσμα των προεκτεθέντων, παραπέμπω στην ανάλυσή μου που αναπτύχθηκε στα σημεία 62 έως 64 και 76 των παρουσών προτάσεων.</p>
</td>
</tr>
</table>
    <table cellpadding="0" cellspacing="0" border="0" width="100%">
<col width="5%"/>
<col width="95%"/>
<tr>
<td valign="top">
<p class="count">93.</p>
</td>
<td valign="top">
<p class="normal">Επομένως, φρονώ, υπό την επιφύλαξη των ελέγχων στους οποίους πρέπει να προβεί το αιτούν δικαστήριο, ότι ούτε η παρέκκλιση που προβλέπεται στο άρθρο 4, παράγραφος 1, της οδηγίας 2000/78 έχει εφαρμογή εν προκειμένω.</p>
</td>
</tr>
</table>
    <table cellpadding="0" cellspacing="0" border="0" width="100%">
<col width="5%"/>
<col width="95%"/>
<tr>
<td valign="top">
<p class="count"/>
</td>
<td valign="top">
<p class="normal">Πρόταση</p>
</td>
</tr>
</table>
    <table cellpadding="0" cellspacing="0" border="0" width="100%">
<col width="5%"/>
<col width="95%"/>
<tr>
<td valign="top">
<p class="count">94.</p>
</td>
<td valign="top">
<p class="normal">Λαμβανομένων υπόψη των προεκτεθέντων εκτιμήσεων, προτείνω στο Δικαστήριο να απαντήσει στα προδικαστικά ερωτήματα που υπέβαλε το tribunal du travail de Liège (πρωτοβάθμιο δικαστήριο εργατικών διαφορών Λιέγης, Βέλγιο) ως εξής:</p>
</td>
</tr>
</table>
    <p class="C09Marge0avecretrait" id="para-157" title="page-27">
      1) Το άρθρο 2, παράγραφος 2, στοιχείο αʹ, της οδηγίας 2000/78/ΕΚ του Συμβουλίου, της 27ης Νοεμβρίου 2000, για τη διαμόρφωση γενικού πλαισίου για την ίση μεταχείριση στην απασχόληση και την εργασία,
    </p>
    <p class="C10Marge1" id="para-158" title="page-27">
      έχει την έννοια ότι:
    </p>
    <p class="C10Marge1" id="para-159" title="page-28">
      διάταξη κανονισμού εργασίας δημόσιου φορέα που, με σκοπό τη διαμόρφωση ενός απολύτως ουδέτερου διοικητικού περιβάλλοντος, απαγορεύει στους υπαλλήλους να φέρουν οποιοδήποτε εμφανές σύμβολο πολιτικών, θρησκευτικών ή φιλοσοφικών πεποιθήσεων στον χώρο εργασίας δεν συνιστά, έναντι των υπαλλήλων που επιθυμούν να ασκήσουν τη θρησκευτική ελευθερία τους και την ελευθερία συνείδησης με εμφανή χρήση θρησκευτικού συμβόλου ή ενδύματος, άμεση διάκριση λόγω θρησκείας ή πεποιθήσεων, κατά την έννοια της οδηγίας αυτής, εφόσον η εν λόγω διάταξη εφαρμόζεται γενικώς και αδιακρίτως.
    </p>
    <p class="C09Marge0avecretrait" id="para-160" title="page-28">
      2) Το άρθρο 2, παράγραφος 2, στοιχείο βʹ, της οδηγίας 2000/78
    </p>
    <p class="C10Marge1" id="para-161" title="page-28">
      έχει την έννοια ότι:
    </p>
    <p class="C10Marge1" id="para-162" title="page-28">
      η διαφορετική μεταχείριση που στηρίζεται εμμέσως στη θρησκεία ή τις πεποιθήσεις και απορρέει από διάταξη κανονισμού εργασίας δημόσιου φορέα που απαγορεύει στους υπαλλήλους να φέρουν οποιοδήποτε εμφανές σύμβολο πολιτικών, φιλοσοφικών ή θρησκευτικών πεποιθήσεων στον χώρο εργασίας μπορεί να δικαιολογηθεί από τη βούληση του φορέα αυτού να διαμορφώσει ένα απολύτως ουδέτερο διοικητικό περιβάλλον, υπό την προϋπόθεση, πρώτον, ότι η βούληση αυτή ανταποκρίνεται σε πραγματική ανάγκη του εν λόγω φορέα, την οποία ο τελευταίος οφείλει να αποδείξει, δεύτερον, ότι η διαφορετική αυτή μεταχείριση είναι κατάλληλη για να διασφαλιστεί η ορθή εφαρμογή της βούλησης αυτής και, τρίτον, ότι η συγκεκριμένη απαγόρευση περιορίζεται στο απολύτως αναγκαίο.
    </p>
    <div/>
  <hr class="note"/>
<p class="note footnote">(<span class="note footnote notemarker">
<a id="t-1" href="#c-1">1</a>
</span>) Γλώσσα του πρωτοτύπου: η γαλλική.</p>
<p class="note footnote">(<span class="note footnote notemarker">
<a id="t-2" href="#c-2">2</a>
</span>) ΕΕ 2000, L 303, σ. 16.</p>
<p class="note footnote">(<span class="note footnote notemarker">
<a id="t-3" href="#c-3">3</a>
</span>) Ως «μουσουλμανική μαντίλα», η οποία αναφέρεται επίσης ως «μουσουλμανικό πέπλο» ή «χιτζάμπ», νοείται το ένδυμα που καλύπτει τα μαλλιά, τα αυτιά και τον λαιμό αφήνοντας ορατό το πρόσωπο.</p>
<p class="note footnote">(<span class="note footnote notemarker">
<a id="t-4" href="#c-4">4</a>
</span>) Αποφάσεις της 14ης Μαρτίου 2017, G4S Secure Solutions (C‑157/15, στο εξής: απόφαση G4S Secure Solutions, EU:C:2017:203), της 14ης Μαρτίου 2017, Bougnaoui και ADDH (C‑188/15, στο εξής: απόφαση Bougnaoui και ADDH, EU:C:2017:204), της 15ης Ιουλίου 2021, WABE και MH Müller Handel (C‑804/18 και C‑341/19, στο εξής: απόφαση WABE και MH Müller Handel, EU:C:2021:594), και της 13ης Οκτωβρίου 2022, S.C.R.L. (Θρησκευτική αμφίεση) (C‑344/20, στο εξής: απόφαση S.C.R.L., EU:C:2022:774).</p>
<p class="note footnote">(<span class="note footnote notemarker">
<a id="t-5" href="#c-5">5</a>
</span>) Το Δικαστήριο έχει διευκρινίσει ότι, για την εφαρμογή της οδηγίας 2000/78, οι όροι «θρησκεία» και «πεποιθήσεις» αποτελούν δύο όψεις «ενός και του αυτού λόγου διάκρισης» και ότι ο λόγος διάκρισης που αφορά τη «θρησκεία ή τις πεποιθήσεις» καλύπτει τόσο τις θρησκευτικές όσο και τις φιλοσοφικές ή πνευματικές πεποιθήσεις (απόφαση S.C.R.L., σκέψεις 26, 27 και 29 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).</p>
<p class="note footnote">(<span class="note footnote notemarker">
<a id="t-6" href="#c-6">6</a>
</span>) Moniteur belge της 30ής Μαΐου 2007, σ. 29016.</p>
<p class="note footnote">(<span class="note footnote notemarker">
<a id="t-7" href="#c-7">7</a>
</span>) Στον τίτλο II, «Δικαιολόγηση των διακρίσεων», ο γενικός νόμος για την καταπολέμηση των διακρίσεων περιλαμβάνει τα άρθρα 7 έως 13.</p>
<p class="note footnote">(<span class="note footnote notemarker">
<a id="t-8" href="#c-8">8</a>
</span>) Κατά την OP, οι άμεσες επαφές της με το κοινό περιορίζονται στην αυτοπρόσωπη παραλαβή των προσφορών, όταν δεν είναι υποχρεωτική η ηλεκτρονική υποβολή, πράγμα που είναι σπάνιο, και στην περιστασιακή εκπροσώπηση του Δήμου ενώπιον του οργάνου επίλυσης διαφορών της Περιφέρειας της Βαλονίας (Βέλγιο) στον τομέα των πολεοδομικών αδειών.</p>
<p class="note footnote">(<span class="note footnote notemarker">
<a id="t-9" href="#c-9">9</a>
</span>) Με τον όρο «σύμβολα πεποιθήσεων», ο οποίος χρησιμοποιείται ευρέως στο Βέλγιο, νοείται κάθε αντικείμενο, εικόνα, ένδυμα ή σύμβολο που εκφράζει το γεγονός ότι ένα πρόσωπο ασπάζεται ορισμένη πολιτική, φιλοσοφική ή θρησκευτική πεποίθηση.</p>
<p class="note footnote">(<span class="note footnote notemarker">
<a id="t-10" href="#c-10">10</a>
</span>) Στην απόφαση περί παραπομπής γίνεται μνεία της ύπαρξης ενός άγραφου κανόνα εντός της Διοίκησης του Δήμου, κοινώς αποδεκτού και σεβαστού, δυνάμει του οποίου οι υπάλληλοί του απέφευγαν ανέκαθεν τη χρήση συμβόλων πεποιθήσεων κατά την άσκηση της επαγγελματικής δραστηριότητάς τους.</p>
<p class="note footnote">(<span class="note footnote notemarker">
<a id="t-11" href="#c-11">11</a>
</span>) Στη συνέχεια των παρουσών προτάσεων, ο κανόνας που προβλέπεται στην τροποποιημένη αυτή έκδοση του άρθρου 9 του κανονισμού εργασίας του Δήμου θα αναφέρεται με τη φράση «ο επίμαχος στην κύρια δίκη κανόνας».</p>
<p class="note footnote">(<span class="note footnote notemarker">
<a id="t-12" href="#c-12">12</a>
</span>) Η εν λόγω αγωγή στηρίζεται τόσο στον γενικό νόμο για την καταπολέμηση των διακρίσεων όσο και στον νόμο της 10ης Μαΐου 2007 για την καταπολέμηση των διακρίσεων μεταξύ γυναικών και ανδρών (Moniteur belge της 30ής Μαΐου 2007, σ. 29031).</p>
<p class="note footnote">(<span class="note footnote notemarker">
<a id="t-13" href="#c-13">13</a>
</span>) Για τη διάκριση μεταξύ αποκλειστικής ουδετερότητας και ουδετερότητας χωρίς αποκλεισμούς, βλ. σημείο 66 των παρουσών προτάσεων.</p>
<p class="note footnote">(<span class="note footnote notemarker">
<a id="t-14" href="#c-14">14</a>
</span>) Απόφαση της 1ης Αυγούστου 2022, Vyriausioji tarnybinės etikos komisija (C‑184/20, EU:C:2022:601, σκέψη 47 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).</p>
<p class="note footnote">(<span class="note footnote notemarker">
<a id="t-15" href="#c-15">15</a>
</span>) Απόφαση της 2ας Μαρτίου 2023, Bursa Română de Mărfuri (C‑394/21, EU:C:2023:146, σκέψη 60 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).</p>
<p class="note footnote">(<span class="note footnote notemarker">
<a id="t-16" href="#c-16">16</a>
</span>) Απόφαση της 9ης Σεπτεμβρίου 2021, Toplofikatsia Sofia κ.λπ. (C‑208/20 και C‑256/20, EU:C:2021:719, σκέψη 19).</p>
<p class="note footnote">(<span class="note footnote notemarker">
<a id="t-17" href="#c-17">17</a>
</span>) Διάταξη της 3ης Ιουλίου 2014, Talasca (C‑19/14, EU:C:2014:2049, σκέψη 22).</p>
<p class="note footnote">(<span class="note footnote notemarker">
<a id="t-18" href="#c-18">18</a>
</span>) WABE και MH Müller Handel (σκέψη 58).</p>
<p class="note footnote">(<span class="note footnote notemarker">
<a id="t-19" href="#c-19">19</a>
</span>) Απόφαση WABE και MH Müller Handel (σκέψη 45 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).</p>
<p class="note footnote">(<span class="note footnote notemarker">
<a id="t-20" href="#c-20">20</a>
</span>) Απόφαση S.C.R.L. (σκέψεις 48 έως 50 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).</p>
<p class="note footnote">(<span class="note footnote notemarker">
<a id="t-21" href="#c-21">21</a>
</span>) Πρβλ. απόφαση της 7ης Σεπτεμβρίου 2022, Cilevičs κ.λπ. (C‑391/20, EU:C:2022:638, σκέψη 83 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).</p>
<p class="note footnote">(<span class="note footnote notemarker">
<a id="t-22" href="#c-22">22</a>
</span>) Προτάσεις της γενικής εισαγγελέα J. Kokott στην υπόθεση Stolichna obshtina, rayon «Pancharevo» (C‑490/20, EU:C:2021:296, σημείο 71).</p>
<p class="note footnote">(<span class="note footnote notemarker">
<a id="t-23" href="#c-23">23</a>
</span>) Προτάσεις του γενικού εισαγγελέα Ν. Αιμιλίου στην υπόθεση Cilevičs κ.λπ. (C‑391/20, EU:C:2022:166, σημείο 86).</p>
<p class="note footnote">(<span class="note footnote notemarker">
<a id="t-24" href="#c-24">24</a>
</span>) Προτάσεις του γενικού εισαγγελέα Ν. Αιμιλίου στην υπόθεση Cilevičs κ.λπ. (C‑391/20, EU:C:2022:166, σημείο 86).</p>
<p class="note footnote">(<span class="note footnote notemarker">
<a id="t-25" href="#c-25">25</a>
</span>) Προτάσεις της γενικής εισαγγελέα J. Kokott στην υπόθεση Stolichna obshtina, rayon «Pancharevo» (C‑490/20, EU:C:2021:296, σημείο 73) και προτάσεις του γενικού εισαγγελέα Ν. Αιμιλίου στην υπόθεση Cilevičs κ.λπ. (C‑391/20, EU:C:2022:166, σημείο 87).</p>
<p class="note footnote">(<span class="note footnote notemarker">
<a id="t-26" href="#c-26">26</a>
</span>) Προτάσεις της γενικής εισαγγελέα J. Kokott στην υπόθεση Stolichna obshtina, rayon «Pancharevo» (C‑490/20, EU:C:2021:296, σημείο 86).</p>
<p class="note footnote">(<span class="note footnote notemarker">
<a id="t-27" href="#c-27">27</a>
</span>) Πρβλ. προτάσεις της γενικής εισαγγελέα J. Kokott στην υπόθεση G4S Secure Solutions (C‑157/15, EU:C:2016:382, σημείο 32) και προτάσεις του γενικού εισαγγελέα Ν. Αιμιλίου στην υπόθεση Cilevičs κ.λπ. (C‑391/20, EU:C:2022:166, σημείο 83). Βλ. επίσης, κατ’ αναλογίαν, απόφαση της 15ης Ιουλίου 2021, Ministrstvo za obrambo (C‑742/19, EU:C:2021:597, σκέψεις 43 έως 45).</p>
<p class="note footnote">(<span class="note footnote notemarker">
<a id="t-28" href="#c-28">28</a>
</span>) Στη συγκεκριμένη υπόθεση, η προσφεύγουσα, μουσουλμανικού θρησκεύματος, είχε απολυθεί από την ιδιωτική επιχείρηση που την απασχολούσε για τον λόγο ότι επέμενε να φορά τη μουσουλμανική μαντίλα κατά τις ώρες εργασίας, παραβιάζοντας κατ’ αυτόν τον τρόπο διάταξη του εσωτερικού κανονισμού της επιχείρησης κατά την οποία «απαγορεύεται στους εργαζομένους να φορούν στον χώρο εργασίας εμφανή σύμβολα των πολιτικών, φιλοσοφικών ή θρησκευτικών πεποιθήσεών τους ή να ασκούν οποιαδήποτε πρακτική απορρέει από τις πεποιθήσεις αυτές».</p>
<p class="note footnote">(<span class="note footnote notemarker">
<a id="t-29" href="#c-29">29</a>
</span>) Απόφαση G4S Secure Solutions (σκέψεις 30 και 32).</p>
<p class="note footnote">(<span class="note footnote notemarker">
<a id="t-30" href="#c-30">30</a>
</span>) Απόφαση WABE και MH Müller Handel (σκέψη 52) και απόφαση S.C.R.L. (σκέψεις 33 και 34). Η πρώτη από τις αποφάσεις αυτές αφορούσε, μεταξύ άλλων, υπηρεσιακές οδηγίες επιχείρησης η οποία διαχειριζόταν παιδικούς σταθμούς, δυνάμει των οποίων απαγορευόταν στους εργαζομένους να φορούν στον χώρο εργασίας τους, ενώπιον γονέων, παιδιών και τρίτων, εμφανή σύμβολα των πολιτικών, φιλοσοφικών ή θρησκευτικών τους πεποιθήσεων. Η δεύτερη αφορούσε διάταξη του κανονισμού εργασίας ιδιωτικής επιχείρησης η οποία απαγόρευε στους εργαζομένους να εκδηλώνουν λεκτικώς, μέσω της αμφίεσής τους ή με οποιονδήποτε άλλον τρόπο τις θρησκευτικές, φιλοσοφικές ή πολιτικές πεποιθήσεις τους, όποιες και αν είναι αυτές.</p>
<p class="note footnote">(<span class="note footnote notemarker">
<a id="t-31" href="#c-31">31</a>
</span>) Απόφαση WABE και MH Müller Handel (σκέψη 53).</p>
<p class="note footnote">(<span class="note footnote notemarker">
<a id="t-32" href="#c-32">32</a>
</span>) Πρβλ. απόφαση WABE και MH Müller Handel (σκέψεις 72 και 73) και απόφαση S.C.R.L. (σκέψη 31).</p>
<p class="note footnote">(<span class="note footnote notemarker">
<a id="t-33" href="#c-33">33</a>
</span>) Απόφαση S.C.R.L. (σκέψη 37 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).</p>
<p class="note footnote">(<span class="note footnote notemarker">
<a id="t-34" href="#c-34">34</a>
</span>) Προτάσεις της γενικής εισαγγελέα E. Sharpston στην υπόθεση Bougnaoui και ADDH (C‑188/15, EU:C:2016:553, σημείο 110).</p>
<p class="note footnote">(<span class="note footnote notemarker">
<a id="t-35" href="#c-35">35</a>
</span>) Απόφαση G4S Secure Solutions (σκέψη 34) και απόφαση WABE και MH Müller Handel (σκέψη 59).</p>
<p class="note footnote">(<span class="note footnote notemarker">
<a id="t-36" href="#c-36">36</a>
</span>) Πρβλ. απόφαση WABE και MH Müller Handel (σκέψεις 61 και 62).</p>
<p class="note footnote">(<span class="note footnote notemarker">
<a id="t-37" href="#c-37">37</a>
</span>) Απόφαση G4S Secure Solutions (σκέψη 36).</p>
<p class="note footnote">(<span class="note footnote notemarker">
<a id="t-38" href="#c-38">38</a>
</span>) Απόφαση της 2ας Φεβρουαρίου 2023, Freikirche der Siebenten-Tags-Adventisten in Deutschland (C‑372/21, EU:C:2023:59, σκέψη 38 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).</p>
<p class="note footnote">(<span class="note footnote notemarker">
<a id="t-39" href="#c-39">39</a>
</span>) Η οδηγία 2000/78 δεν ορίζει την έννοια αυτή για τους σκοπούς του άρθρου 2, παράγραφος 2, στοιχείο βʹ, σημείο i.</p>
<p class="note footnote">(<span class="note footnote notemarker">
<a id="t-40" href="#c-40">40</a>
</span>) Με τις γραπτές και προφορικές παρατηρήσεις του, ο Δήμος επικαλείται επίσης την αρχή της αμεροληψίας. Ετυμολογικά, η έννοια της «ουδετερότητας» αναφέρεται στην κατάσταση ενός προσώπου ή μιας οντότητας που απέχει από την επιλογή, που υιοθετεί παθητική στάση, ενώ η έννοια της «αμεροληψίας» προϋποθέτει τη λήψη μιας απόφασης, χωρίς όμως να εκδηλώνεται κάποια προσωπική προτίμηση. Ωστόσο, εκτιμώ ότι, για τους σκοπούς της υπό κρίση υπόθεσης, δεν πρέπει να γίνει αυστηρή διάκριση μεταξύ των δύο εννοιών. Φρονώ ότι η αρχή της ουδετερότητας, όπως προβάλλεται εν προκειμένω, είναι άρρηκτα συνδεδεμένη με την αρχή της αμεροληψίας, καθόσον νοείται ως εγγύηση της αμεροληψίας της δημόσιας αρχής.</p>
<p class="note footnote">(<span class="note footnote notemarker">
<a id="t-41" href="#c-41">41</a>
</span>) Στο σκεπτικό της τροποποίησης του κανονισμού εργασίας του Δήμου αναφέρονται, μεταξύ άλλων, τα εξής: «η αρχή σύμφωνα με την οποία οι υπάλληλοι της δημοτικής αρχής οφείλουν να απέχουν από την εκδήλωση, με εξωτερικά σύμβολα, των ιδεολογικών, θρησκευτικών και φιλοσοφικών πεποιθήσεών τους εντάσσεται […] στο πλαίσιο της βούλησης κατοχύρωσης της θεμελιώδους αξίας της ουδετερότητας της δημόσιας υπηρεσίας και, μεταξύ των διαφόρων δυνατών εκφάνσεων της αρχής της ουδετερότητας, η αρχή προτίθεται να προωθήσει κατά την οργάνωση των υπηρεσιών της ένα απολύτως ουδέτερο διοικητικό περιβάλλον».</p>
<p class="note footnote">(<span class="note footnote notemarker">
<a id="t-42" href="#c-42">42</a>
</span>) Απόφαση G4S Secure Solutions (σκέψη 38) απόφαση WABE και MH Müller Handel (σκέψη 63) και απόφαση S.C.R.L. (σκέψη 39).</p>
<p class="note footnote">(<span class="note footnote notemarker">
<a id="t-43" href="#c-43">43</a>
</span>) Όπως διευκρινίζει η γενική εισαγγελέας J. Kokott στις προτάσεις της στην υπόθεση G4S Secure Solutions (C‑157/15, EU:C:2016:382, σημείο 81), η ελευθερία αυτή «καλύπτει κατ’ αρχήν τη δυνατότητα του επιχειρηματία να ορίζει τον τρόπο και τους όρους οργάνωσης και εκτέλεσης των εργασιών που ανακύπτουν στο πλαίσιο της επιχείρησης, καθώς και τη μορφή με την οποία θα προσφέρονται τα αγαθά και οι υπηρεσίες του».</p>
<p class="note footnote">(<span class="note footnote notemarker">
<a id="t-44" href="#c-44">44</a>
</span>) C.E., απόφαση αριθ. 223.042, της 27ης Μαρτίου 2013, σκέψη VI.2.6.</p>
<p class="note footnote">(<span class="note footnote notemarker">
<a id="t-45" href="#c-45">45</a>
</span>) Απόφαση S.C.R.L. (σκέψη 40 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία). Συναφώς, δεν μπορώ παρά να συνταχθώ με τη διευκρίνιση του Δικαστηρίου στη σκέψη 41 της εν λόγω απόφασης, κατά την οποία «[η] ερμηνεία αυτή διαπνέεται από τη μέριμνα να ενθαρρύνεται για λόγους αρχής η ανοχή και ο σεβασμός, καθώς και από τη μέριμνα να γίνει αποδεκτός ένας υψηλότερος βαθμός πολυμορφίας και να αποφευχθεί το ενδεχόμενο καταστρατήγησης μιας εδραιωμένης εντός της επιχείρησης πολιτικής ουδετερότητας εις βάρος εργαζομένων που τηρούν θρησκευτικές επιταγές επιβάλλουσες ορισμένη ενδυμασία».</p>
<p class="note footnote">(<span class="note footnote notemarker">
<a id="t-46" href="#c-46">46</a>
</span>) Βλ. υποσημείωση 41 των παρουσών προτάσεων.</p>
<p class="note footnote">(<span class="note footnote notemarker">
<a id="t-47" href="#c-47">47</a>
</span>) Ο Δήμος αναφέρεται συναφώς στην «ίδια τη δομή των χώρων», η οποία συνεπάγεται ότι οι υπάλληλοι μπορούν ανά πάσα στιγμή να συναντήσουν έναν διοικούμενο και στο γεγονός ότι «η ουδετερότητα ως προς την εμφάνιση που επιβάλλεται σε όλους τους υπαλλήλους δεν επιτελεί απλώς λειτουργία ενδεικτική της στάσης που πρέπει να υιοθετηθεί έναντι του κοινού, αλλά συνιστά και εγγύηση ως προς την εύρυθμη λειτουργία της υπηρεσίας και έναν τρόπο αποφυγής εντάσεων μεταξύ υπαλλήλων».</p>
<p class="note footnote">(<span class="note footnote notemarker">
<a id="t-48" href="#c-48">48</a>
</span>) Πρβλ. άρθρο 10, παράγραφος 1, της οδηγίας 2000/78, το οποίο προβλέπει ότι «[τ]α κράτη μέλη λαμβάνουν τα αναγκαία μέτρα, σύμφωνα με την εθνική δικονομία, προκειμένου να διασφαλίζουν ότι όταν ένα πρόσωπο που θεωρεί εαυτό ζημιωθέν από τη μη τήρηση της αρχής της ίσης μεταχείρισης προσάγει, ενώπιον δικαστηρίου ή άλλης αρμόδιας αρχής, πραγματικά περιστατικά, από τα οποία τεκμαίρεται η ύπαρξη άμεσης ή έμμεσης διάκρισης, θα εναπόκειται στον εναγόμενο να αποδείξει ότι δεν υπήρξε παραβίαση της αρχής της ίσης μεταχείρισης».</p>
<p class="note footnote">(<span class="note footnote notemarker">
<a id="t-49" href="#c-49">49</a>
</span>) Απόφαση WABE και MH Müller Handel (σκέψη 68 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).</p>
<p class="note footnote">(<span class="note footnote notemarker">
<a id="t-50" href="#c-50">50</a>
</span>) Απόφαση WABE και MH Müller Handel (σκέψη 68 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).</p>
<p class="note footnote">(<span class="note footnote notemarker">
<a id="t-51" href="#c-51">51</a>
</span>) Βλ. σημείο 40 των παρουσών προτάσεων.</p>
<p class="note footnote">(<span class="note footnote notemarker">
<a id="t-52" href="#c-52">52</a>
</span>) Απόφαση της 12ης Ιανουαρίου 2023, TP (Υπεύθυνος οπτικοακουστικού υλικού για τη δημόσια τηλεόραση) (C‑356/21, EU:C:2023:9, σκέψη 71 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).</p>
<p class="note footnote">(<span class="note footnote notemarker">
<a id="t-53" href="#c-53">53</a>
</span>) Απόφαση της 7ης Νοεμβρίου 2019, Cafaro (C‑396/18, EU:C:2019:929, σκέψη 44). Η εξουσιοδοτική διάταξη πρέπει να είναι αρκούντως σαφής, προκειμένου να διασφαλίζεται ότι το προαναφερθέν μέτρο πληροί τις απαιτήσεις του άρθρου 2, παράγραφος 5, της οδηγίας 2000/78 (απόφαση της 13ης Σεπτεμβρίου 2011, Prigge κ.λπ., C‑447/09, EU:C:2011:573, σκέψη 61).</p>
<p class="note footnote">(<span class="note footnote notemarker">
<a id="t-54" href="#c-54">54</a>
</span>) Απόφαση της 15ης Ιουλίου 2021, Tartu Vangla (C‑795/19, EU:C:2021:606, σκέψη 33 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).</p>
<p class="note footnote">(<span class="note footnote notemarker">
<a id="t-55" href="#c-55">55</a>
</span>) Bougnaoui και ADDH (σκέψη 37 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).</p>
<p class="note footnote">(<span class="note footnote notemarker">
<a id="t-56" href="#c-56">56</a>
</span>) Απόφαση Bougnaoui και ADDH (σκέψη 40).</p>
<p class="note footnote">(<span class="note footnote notemarker">
<a id="t-57" href="#c-57">57</a>
</span>) Προτάσεις της γενικής εισαγγελέα E. Sharpston στην υπόθεση Bougnaoui και ADDH (C‑188/15, EU:C:2016:553, σημείο 95).</p>
</body>
</html>
