SPRAWOZDANIE KOMISJI DLA RADY I PARLAMENTU EUROPEJSKIEGO Wkład dyrektywy ramowej w sprawie strategii morskiej (2008/56/WE) w wykonywanie istniejących obowiązków, zobowiązań i inicjatyw państw członkowskich lub UE na szczeblu unijnym lub międzynarodowym w dziedzinie ochrony środowiska wód morskich /* COM/2012/0662 final */
SPRAWOZDANIE KOMISJI DLA RADY I
PARLAMENTU EUROPEJSKIEGO Wkład dyrektywy ramowej w sprawie
strategii morskiej (2008/56/WE) w wykonywanie istniejących
obowiązków, zobowiązań i inicjatyw państw
członkowskich lub UE na szczeblu unijnym lub międzynarodowym w
dziedzinie ochrony środowiska wód morskich 1. Wprowadzenie Dyrektywa ramowa w sprawie strategii morskiej
(zwana dalej dyrektywą morską)[1]
ma na celu osiągnięcie dobrego stanu środowiska wód morskich UE
do 2020 r. oraz ochronę zasobów, od których zależą związane
z morzem działania gospodarcze i społeczne. Stan środowiska
zostanie oceniony na podstawie 11 wskaźników jakości[2], przy uwzględnieniu stanu
środowiska, presji i oddziaływania na ekosystemy morskie, a dobry
stan środowiska ma zostać osiągnięty poprzez opracowanie i wprowadzenie
strategii na rzecz wód morskich w każdym państwie członkowskim, obejmującej
wszystkie skutki i presje mające wpływ na środowisko morskie. Ponadto
jednym z zasadniczych elementów dyrektywy morskiej jest zacieśniona
współpraca transgraniczna w ramach morskich regionów i podregionów. Celem niniejszego sprawozdania jest
wypełnienie wymogów określonych w art. 20 ust. 2 dyrektywy morskiej,
tj. określenie wkładu tej dyrektywy w wykonywanie istniejących
obowiązków, zobowiązań i inicjatyw państw
członkowskich lub UE w dziedzinie ochrony środowiska wód morskich.
Choć uznaje się, że niektóre z nich stanowią obowiązki
wynikające z umów międzynarodowych, te różne aspekty
będą objęte na potrzeby niniejszego sprawozdania terminem
„zobowiązania”. Dyrektywa morska przenosi bardzo liczne
zobowiązania międzynarodowe i unijne związane z ochroną
środowiska morskiego do porządku prawnego UE. Odgrywa ona
również istotną rolę w zwiększeniu spójności
działań UE i jej państw członkowskich w ramach umów
międzynarodowych. Pełny zakres tych zobowiązań
dogłębnie przeanalizowano w opracowaniu „Badanie dotyczące wkładu dyrektywy ramowej w sprawie strategii morskiej w
istniejące obowiązki międzynarodowe”[3]. W niniejszym sprawozdaniu
skupiono się na podkreśleniu wkładu dyrektywy
morskiej w podstawowe zasady ustanowione na poziomie
międzynarodowym, w niektóre kluczowe zobowiązania
międzynarodowe, w tym regionalne konwencje morskie, oraz w główne
polityki UE. 2. Ogólne zasady polityki ochrony
środowiska i polityki morskiej W odpowiednich przypadkach w dyrektywie
morskiej ujęto niektóre ogólne zasady ochrony środowiska uzgodnione
na poziomie międzynarodowym, na przykład zasady zapisane w deklaracji
z Rio de Janeiro[4].
Potwierdzono je w dokumencie końcowym z konferencji Rio+20 „Przyszłość,
jakiej chcemy”[5]. 2.1. Podejście oparte na
ekosystemie jest zasadniczym elementem dyrektywy ramowej w sprawie strategii
morskiej Podejście oparte na ekosystemie w
odniesieniu do zarządzania środowiskiem morskim jest zasadniczym elementem
dyrektywy morskiej. Nie ma jednej międzynarodowej definicji takiego
podejścia, ale jego ogólnym celem jest dopilnowanie, aby łączna
presja wynikająca z działalności człowieka nie
przekraczała poziomów zagrażających zdolnościom ekosystemów
do reagowania. Na przykład decyzje podjęte przez
Konferencję Stron Konwencji ONZ o różnorodności biologicznej (decyzje
COP V/6 i VII/5) oraz plan realizacji postanowień szczytu w Johannesburgu
obejmują jednoznaczne wymogi, potwierdzone na konferencji Rio+20, aby
przyjąć lub stosować podejście oparte na ekosystemie w
odniesieniu do zarządzania działalnością człowieka mającą
wpływ na środowisko morskie. W dyrektywie morskiej nie tylko jednoznacznie
wskazuje się podejście oparte na ekosystemie w odniesieniu do
zarządzania środowiskiem morskim jako zasadę wiodącą
(motywy 8 i 44), ale wymaga się również jej stosowania w strategiach
morskich (art. 1 i 3). Dzięki dyrektywie morskiej podejście oparte na
ekosystemie staje się zatem prawnie wiążącą
zasadą zarządzania środowiskiem morskim. 2.2. Włączenie kwestii
dotyczących środowiska do innych polityk oraz zintegrowane międzysektorowe
zarządzanie wodami morskimi Konieczność włączenia
celów ochrony środowiska do działalności
społeczno-gospodarczej i innych polityk jest często podkreślana
w instrumentach międzynarodowych, wraz z koniecznością
zarządzania środowiskiem morskim i obszarami przybrzeżnymi w
sposób zintegrowany. Wymogi te są w szczególności zawarte w
zobowiązaniach określonych w Agendzie 21[6], w decyzjach na mocy Konwencji
o różnorodności biologicznej oraz potwierdzono je w dokumencie
końcowym z konferencji Rio+20. Jest to podstawowa zasada polityki ochrony
środowiska UE podkreślona w TFUE[7].
W dyrektywie morskiej podejście to wskazuje się jednoznacznie jako
jeden z celów dyrektywy (art. 1 ust. 4). Szczegółowe narzędzia
służące zintegrowanemu międzysektorowemu zarządzaniu
wodami morskimi wprowadzono na poziomie międzynarodowym. Opracowano
podejście oparte na zintegrowanym zarządzaniu strefą
przybrzeżną (ICZM) jako instrument zarządzania dla obszarów
przybrzeżnych. Wymóg przyjmowania i stosowania ICZM jest jednoznacznie
ujęty w Agendzie 21 oraz w protokole w sprawie ICZM do konwencji
barcelońskiej. Proces planowania przestrzennego obszarów morskich jest
kolejnym narzędziem uzupełniającym, które służy
rozwiązywaniu kwestii konkurencyjnych zastosowań na morzu, a jednocześnie
zapewnia ochronę środowiska; instrument ten niedawno stworzono i
promowano na poziomie międzynarodowym (w tym w decyzji COP X/29 Konwencji
o różnorodności biologicznej) oraz jest on opracowywany w
kontekście zintegrowanej polityki morskiej UE. Uwzględniając całościowe,
zbiorowe skutki, zamiast regulowania szczegółowych zastosowań w oderwaniu,
dyrektywa morska przyczynia się do realizacji zintegrowanego
zarządzania wodami morskimi. W dyrektywie nałożono wymóg na
państwa członkowskie, aby uwzględniły środki kontroli
rozłożenia czasowego i przestrzennego w swoich programach
środków (załącznik VI), na przykład ICZM i planowanie
przestrzenne obszarów morskich. 2.3. Zasada ostrożności
oraz zasada „zanieczyszczający płaci” w odniesieniu do
środowiska morskiego Zasada ostrożności i zasada
„zanieczyszczający płaci” są dwiema podstawowymi zasadami
polityki ochrony środowiska i obie mają podstawę w TFUE[8]. Obie zasady są
uwzględnione w szeregu instrumentów międzynarodowych odnoszących
się do kwestii środowiskowych oraz wskazywane są również
szczegółowo w odniesieniu do ochrony środowiska morskiego od czasu przyjęcia
Agendy 21 (rozdział 17.22) i Konwencji o różnorodności
biologicznej (decyzje COP IV/5 i VIII/24). Zgodnie z powyższymi przepisami obie
zasady zostały ujęte w dyrektywie morskiej jako wiodące zasady
jej wdrożenia (motywy 27 i 44). W szczególności są one
podstawą programów środków, które państwa członkowskie
muszą opracować w celu zapewnienia dobrego stanu środowiska wód
morskich. 2.4. Adaptacyjne zarządzanie
oparte na wiedzy oraz informowanie i zaangażowanie społeczeństwa Potrzeba stosowania adaptacyjnego
zarządzania opartego na wiedzy jest również kluczową zasadą
ujętą w wielu zobowiązaniach międzynarodowych[9]. Potrzeba ta ma szczególne
znaczenie w odniesieniu do ochrony środowiska morskiego, w przypadku którego
wciąż jest wiele elementów niepewności. Dzięki wymogowi sporządzenia
wstępnej oceny (art. 8) i programów monitorowania (art. 11) dyrektywa
morska przyczynia się do globalnego przeglądu stanu środowiska
morskiego. Ponadto dyrektywa gwarantuje, że baza wiedzy w ten sposób
stworzona będzie wykorzystana do kolejnych środków zarządzania dzięki
wymogowi, aby cele środowiskowe (art. 10) i programy środków (art.
13) opierały się na tej wstępnej ocenie. To prowadzi do koncepcji
zarządzania adaptacyjnego, wskazanego jednoznacznie w dyrektywie morskiej
(art. 3 ust. 5), które wymaga uaktualniania strategii morskich w cyklu
sześcioletnim. Podejście to jest w pełni spójne ze
zobowiązaniem, aby rozwijać regularny proces ONZ dotyczący
globalnej sprawozdawczości i globalnej oceny stanu środowiska
morskiego, który sprzyja takiemu adaptacyjnemu zarządzaniu opartemu na
wiedzy. Dostęp do informacji, konsultacje
społeczne i edukacja są również ogólnymi zasadami promowanymi na
poziomie międzynarodowym w ramach zobowiązań środowiskowych.
W szczególności konwencja z Aarhus[10]
jest szczegółową umową międzynarodową
wprowadzającą w życie tę zasadę określoną w
deklaracji z Rio de Janeiro. Dyrektywa morska obejmuje szczegółowe i
wyraźne wymogi (art. 19 i załącznik VI pkt 8) przyczyniające
się do realizacji tych zobowiązań. 3. Główne traktaty międzynarodowe
i wielostronne umowy środowiskowe Oprócz powyższych ogólnych zasad
dotyczących ochrony środowiska w dyrektywie morskiej zawartych jest
szereg bardziej szczegółowych zobowiązań wynikających z
wielostronnych umów środowiskowych i innych międzynarodowych umów
stanowiących część porządku prawnego UE dotyczącego
wód morskich. 3.1. UNCLOS oraz IMO W Konwencji Narodów Zjednoczonych o prawie
morza (UNCLOS) określono obowiązki i prawa narodów w odniesieniu do
mórz i oceanów oraz zawarto szereg zobowiązań dotyczących
ochrony i zachowania środowiska morskiego. Obejmują one na
przykład przepisy dotyczące monitorowania i oceny stanu
środowiska morskiego i zapobiegania zanieczyszczeniom na morzu oraz wymogi
w zakresie globalnej i regionalnej współpracy. W dyrektywie morskiej
uznaje się i w pełni uwzględnia obowiązki wynikające z
UNCLOS[11].
Dodatkowo w ramach swojego zakresu geograficznego dyrektywa przenosi do prawa
UE wymóg konwencji UNCLOS, aby państwa obserwowały i mierzyły
zagrożenia i skutki związane z zanieczyszczeniem środowiska
morskiego[12].
W dyrektywie wprowadza się też różne inne obowiązki wymagające
od państw podejmowania środków w celu unikania, ograniczania i
kontrolowania zanieczyszczeń środowiska morskiego pochodzących z
lądu; w celu zapobiegania zanieczyszczeniom dna morskiego i
podłoża; oraz w celu zapobiegania wprowadzaniu gatunków obcych. Dyrektywa
morska transponuje również przepisy konwencji UNCLOS dotyczące
zrównoważonego rybołówstwa i zrównoważonej akwakultury,
innowacji oraz inwestycji w badania. Wreszcie ułatwia ona realizację
wynikającego z konwencji UNCLOS obowiązku państw w zakresie
współpracy na rzecz ochrony środowiska morskiego dzięki
położeniu nacisku na współpracę regionalną[13]. Niektóre przepisy konwencji UNCLOS, w
szczególności dotyczące ograniczenia zanieczyszczeń u
źródła oraz opracowywania ocen oddziaływania na środowisko,
są również ujęte w aktach prawnych innych niż dyrektywa
morska, na przykład dyrektywie IPPC[14]
i dyrektywach w sprawie oceny oddziaływania na środowisko (OOŚ) /
strategicznej oceny oddziaływania na środowisko (SOOŚ)[15]. To samo można powiedzieć o
przepisach Międzynarodowej Organizacji Morskiej (IMO), na przykład
przepisach wynikających z konwencji MARPOL[16], zmienionej protokołem z 1987
r., lub konwencji OPRC i protokołu do niej OPRC-HNS[17], ale również o umowie
dotyczącej współpracy w dziedzinie postępowania w przypadkach
zanieczyszczenia Morza Północnego olejami i innymi substancjami niebezpiecznymi
(choć zawarto ją poza IMO)[18].
Istnieje szereg aktów prawnych UE uzupełniających dyrektywę morską,
które wnoszą praktyczne rozwiązania i mechanizmy w celu realizowania
celów dyrektywy morskiej, na przykład dyrektywa w sprawie kontroli
przeprowadzanej przez państwo portu[19],
dyrektywa w sprawie urządzeń do odbioru odpadów w portach UE[20] bądź decyzja Rady
ustanawiająca wspólnotowy mechanizm ochrony ludności[21]. 3.2. Dyrektywa morska - zasadniczy
wkład w realizację międzynarodowych zobowiązań w
zakresie morskiej różnorodności biologicznej Dyrektywa morska jest pierwszym instrumentem
prawnym UE wyraźnie nawiązującym do ochrony całości morskiej
różnorodności biologicznej. Zawiera ona szczegółowy cel
regulacyjny, aby „do 2020 r. utrzymać różnorodność
biologiczną”, co ma być podstawą osiągnięcia dobrego
stanu środowiska oceanów i mórz. Tworzy ona zatem, wraz z dyrektywami
siedliskową i ptasią[22],
solidne ramy polityczne i prawne służące realizacji
zobowiązań międzynarodowych związanych z ochroną
morskiej różnorodności biologicznej, na przykład
zobowiązań wynikających z Konwencji o różnorodności
biologicznej (wymienionych w motywie 18 dyrektywy morskiej) lub konwencji o
handlu zwierzętami i roślinami gatunków zagrożonych
wyginięciem. Oprócz wprowadzania podejścia opartego na
ekosystemie i zasady zarządzania adaptacyjnego, które ujęto w
Konwencji o różnorodności biologicznej, dyrektywa morska
odwołuje się również do niektórych bardziej szczegółowych
wymogów zawartych w tej konwencji, na przykład ustanowienia morskich
obszarów chronionych, które państwa członkowskie muszą
uwzględnić w swoich strategiach morskich w ramach ogólnego
podejścia do ochrony środowiska morskiego. Ponadto dyrektywa doprowadzi
do zintegrowania tych morskich obszarów chronionych utworzonych na podstawie
różnych innych zobowiązań unijnych bądź
międzynarodowych w ramach jednej spójnej i reprezentatywnej sieci morskich
obszarów chronionych (zob. pkt 5 poniżej). 3.3. Związek z
międzynarodowymi zobowiązaniami w zakresie zmiany klimatu Dyrektywa morska dotyczy skutków zmiany
klimatu dla oceanów i jako taka przyczynia się pośrednio do
realizacji Ramowej konwencji Narodów Zjednoczonych w sprawie zmian klimatu
(UNFCC) oraz innych instrumentów związanych z tą kwestią. Dyrektywa morska przyczynia się do zwiększenia
wiedzy na temat wpływu klimatu na środowisko morskie. Zawiera wymóg,
aby państwa członkowskie rozważyły w swojej wstępnej ocenie
różne czynniki związane z klimatem, takie jak zmiany temperatury mórz
i zmiany pokrywy lodowej oraz zakwaszenie oceanów. Strategie morskie państw
członkowskich sporządzane na podstawie dyrektywy morskiej
również mogą odnosić się do przystosowania się do
zmiany klimatu. Biorąc pod uwagę fakt, że presje i skutki
mogą się różnić w zależność od różnych rodzajów
działalności człowieka i wpływu zmiany klimatu, ustalanie
dobrego stanu środowiska może wymagać dostosowań w czasie[23]. Wreszcie zdrowe oceany mają istotne
znaczenie łagodzące, jako pochłaniacze dwutlenku węgla.
Obszar morski może być wykorzystany na potrzeby produkowania energii
ze źródeł odnawialnych oraz wychwytywania i składowania
dwutlenku węgla (CCS). Presjami i skutkami tych działań
człowieka należy zarządzać w kontekście omawianej
dyrektywy. 4. Kluczowa rola regionalnych konwencji
morskich Wody morskie objęte zakresem dyrektywy
morskiej są przedmiotem czterech regionalnych konwencji morskich: Konwencji
o ochronie środowiska morskiego obszaru północno-wschodniego
Atlantyku (OSPAR), Konwencji o ochronie środowiska morskiego obszaru Morza
Bałtyckiego (HELCOM), Konwencji o ochronie środowiska morskiego i
regionu przybrzeżnego Morza Śródziemnego („konwencji barcelońskiej”)
oraz Konwencji o ochronie Morza Czarnego przed zanieczyszczeniem („konwencji
bukaresztańskiej”)[24].
Istnieją między nimi pewne istotne różnice, szczególnie
jeżeli chodzi o rolę państw nienależących do UE (na
przykład państwami członkowskimi UE jest 9 spośród 10 stron
konwencji dotyczącej Morza Bałtyckiego oraz 7 spośród 22 stron
konwencji dotyczącej Morza Śródziemnego). Regionalne konwencje morskie mają na celu
poprawę regionalnego zarządzania regionami morskimi oraz wzmocnienie
ochrony środowiska morskiego. Dyrektywa morska zawiera liczne przepisy,
których celem jest zagwarantowanie, aby jej wdrożenie nie tylko
wnosiło wkład w realizację działań ujętych w
konwencjach, które dotyczą morskich regionów i podregionów UE, ale
również bazowało na tych działaniach. W art. 6 ust. 1 zawarto wyraźny wymóg, aby
w celu osiągnięcia koordynacji państwa członkowskie
wykorzystywały istniejące regionalne struktury współpracy
instytucjonalnej, w tym struktury stworzone na mocy regionalnych konwencji
morskich. W przypadku kilku z tych konwencji jednoznacznie uzgodniono, że
należy podjąć się zadania polegającego na
ułatwianiu wdrażania dyrektywy morskiej na poziomie regionalnym. W
art. 6 ust. 2 przewiduje się, aby w celu ustanowienia i wykonania
strategii morskich państwa członkowskie dołożyły
wszelkich starań przy wykorzystaniu odpowiednich forów
międzynarodowych, w tym mechanizmów przewidzianych w regionalnych
konwencjach morskich, aby skoordynować swoje działania z
działaniami państw trzecich; oraz aby koordynacja i współpraca
były rozszerzane, w odpowiednich przypadkach, na wszystkie państwa
członkowskie, w tym na państwa śródlądowe. Dyrektywa morska gwarantuje, że
regionalne konwencje morskie i inne umowy międzynarodowe są
uwzględniane na wszystkich etapach opracowywania strategii morskich,
dając pewność, że zastosowane metody są spójne we
wszystkich morskich regionach i podregionach oraz że uwzględnia
się skutki transgraniczne. Z drugiej strony dyrektywa morska przyczynia
się do realizacji obowiązków i istotnych zobowiązań UE i
państw członkowskich wynikających z regionalnych konwencji
morskich. Chodzi tu na przykład o obowiązki w
zakresie podejmowania wszelkich możliwych działań służących
zapobieganiu zanieczyszczeniom ze źródeł morskich i lądowych, w
tym skutkom zrzutów ze źródeł punktowych dla środowiska
morskiego, oraz eliminowaniu takich zanieczyszczeń. Regionalne konwencje
morskie uwzględniły również wyraźne zobowiązania do
przyjęcia i stosowania podejścia opartego na ekosystemie w
odniesieniu do zarządzania wodami morskimi oraz do ochrony zasobów
morskich, w tym obowiązki w zakresie podejmowania działań
służących ochronie i zachowaniu ekosystemów i
różnorodności biologicznej, takie jak wymogi w zakresie regulacji
wprowadzania gatunków inwazyjnych. Dyrektywa morska zawiera wszystkie te
elementy jako istotne parametry służące osiągnięciu
dobrego stanu środowiska. Regionalne konwencje morskie zawierają
również przepisy dotyczące dostępu do informacji o stanie
środowiska morskiego, obowiązku państw w zakresie monitorowania
i prowadzenia programów badawczych oraz związanych z tymi czynnościami
obowiązków sprawozdawczych, które to zagadnienia są ujęte w
dyrektywie morskiej (zob. sekcja 2.4). 5. Dyrektywa morska i inne odnośne polityki
UE Wiele polityk UE ma wpływ na
środowisko morskie, w szczególności polityki dotyczące
rybołówstwa, transportu, przemysłu, rolnictwa, rozwoju regionalnego,
badań naukowych, energii, stosunków zewnętrznych oraz istotne aspekty
polityki ochrony środowiska, na przykład związane z wodą.
Jednak te polityki nie są przeznaczone specjalnie do ochrony
środowiska morskiego w sposób skoordynowany. Zatem działania
człowieka mające wpływ na środowisko morskie są
ujęte w ramach poszczególnych sektorów. Dyrektywa morska ma na celu zapewnienie
spójności, konsekwencji i integralności środków podejmowanych na
mocy różnych innych instrumentów prawnych UE w celu realizacji jej
głównego celu. Dlatego też, zgodnie z art. 20, rozpatrując
wkład dyrektywy morskiej w wykonywanie międzynarodowych obowiązków
i zobowiązań, konieczne jest uwzględnienie obowiązków i
środków przewidzianych na mocy innych aktów prawnych UE na szczeblu
wspólnotowym. Ramowa dyrektywa wodna[25] (RDW) jest ściśle
związana z dyrektywą morską. Wyznaczono w niej cel osiągnięcia
dobrego stanu wszystkich wód podziemnych i powierzchniowych UE, w tym wód przybrzeżnych,
do roku 2015, co jest zgodne z celem osiągnięcia dobrego stanu
środowiska określonym w dyrektywie morskiej. Działania
podejmowane na mocy RDW spowodują zmniejszenie zanieczyszczenia mórz i
ilości substancji biogennych pochodzących ze źródeł lądowych
oraz przyczynią się do ochrony ekosystemów na wodach
przybrzeżnych i przejściowych, które stanowią ważne obszary
tarlisk dla wielu gatunków ryb morskich. W dyrektywie 2011/92/UE zawarto wymóg
przeprowadzania oceny oddziaływania na środowisko w przypadku
lądowych i morskich projektów i działań w UE; podobne
obowiązki istnieją w odniesieniu do przygotowywania planów i
programów na podstawie dyrektywy 2001/42/WE, zwanej dyrektywą w sprawie
strategicznej oceny oddziaływania na środowisko. Dyrektywa morska nie
zawiera jednoznacznego wymogu przeprowadzania SOOŚ w odniesieniu do planów
i programów mających wpływ na środowisko morskie. Jednak strategiczna
ocena oddziaływania na środowisko ma zastosowanie w
zależności od konkretnego przypadku, co potwierdza Trybunał
Sprawiedliwości[26],
jeżeli spełnione są zawarte w niej warunki, w szczególności
jeżeli dany plan określa ramy prowadzenia projektów w
przyszłości. W zależności od treści strategie morskie
mogą być opracowane z zastrzeżeniem SOOŚ. Programy
środków prawdopodobnie muszą podlegać SOOŚ, jako że w
załączniku VI do dyrektywy morskiej przewiduje się, że
mogą one określać ramy przyszłych projektów i
działań. Ponadto w dyrektywie siedliskowej[27] (art. 6) zawarto wymóg
przeprowadzania odpowiedniej oceny w odniesieniu do wszelkich planów i
projektów, które mogą mieć istotne skutki dla specjalnych obszarów
ochrony (SOO) ustanowionych na mocy tej dyrektywy oraz obszarów specjalnej
ochrony (OSO) ustanowionych na mocy dyrektywy ptasiej. Jako że te
specjalne obszary ochrony mają związek z morskimi obszarami chronionymi
ustanowionymi na mocy dyrektywy morskiej, ocena przewidziana w art. 6 dyrektywy
siedliskowej zazwyczaj jest wymagana w odniesieniu do morskich strategii i
programów środków. Oceny takie mogą być włączone w
procedury SOOŚ. UE przyjęła szereg
zobowiązań politycznych na wysokim szczeblu dotyczących ochrony
różnorodności biologicznej. Głównym celem tych działań
jest powstrzymanie utraty różnorodności biologicznej oraz degradacji
usług ekosystemowych w UE do roku 2020 oraz przywrócenie ich w jak
największym możliwym stopniu. Powyższe cele polityczne wpisano w
unijną strategię ochrony różnorodności biologicznej na
okres do 2020 r.[28]
oraz są one ujęte w szczegółowych celach i działaniach
związanych z realizacją założenia dyrektywy morskiej i w
innych aktach prawnych UE związanych z ochroną zagrożonych
gatunków i zrównoważoną eksploatacją stad ryb. Zgodnie z dyrektywą siedliskową i
dyrektywą ptasią państwa członkowskie mają
zapewnić właściwy stan ochrony szeregu morskich siedlisk i
gatunków oraz korzystny stan populacji wszystkich naturalnie
występujących gatunków morskich, w tym gatunków ptaków wędrownych.
Znaczna część przybrzeżnych i morskich obszarów UE już
została lub zostanie oznaczona jako obszary Natura 2000 na podstawie powyższych
dyrektyw. W dyrektywie morskiej uznano, że tworzenie morskich obszarów
chronionych, w tym obszarów Natura 2000 wyznaczonych lub mających być
wyznaczonymi na podstawie dyrektywy siedliskowej i dyrektywy ptasiej, w istotny
sposób przyczynia się do osiągnięcia dobrego stanu
środowiska, oraz wymaga się uwzględniania sieci morskich
obszarów chronionych w programach środków ujmowanych w strategiach
morskich (art. 13 ust. 4). Dodatkowo w art. 13 ust. 4 dyrektywy morskiej wymaga
się, aby sieci morskich obszarów chronionych były spójne i
reprezentatywne, odpowiednio obejmując różnorodność
tworzonych przez nie ekosystemów, oraz w wyraźny sposób wychodzi się
poza obszary Natura 2000 poprzez rozszerzenie zakresu takich sieci na morskie
obszary chronione ustanowione na mocy regionalnych konwencji morskich. Ponadto
w art. 13 ust. 5 przewiduje się stworzenie bezpośredniego
powiązania między morskimi obszarami chronionymi i możliwymi
środkami w ramach wspólnej polityki rybołówstwa (WPRyb). W tym
konkretnym przypadku zatem dyrektywa morska funkcjonuje jako ramy, w których
istniejące środki mogą być łączone z nowymi
inicjatywami i uzupełniane nimi. Na potrzeby regulacji działań
związanych z rybołówstwem i akwakulturą wyznacza się w
ramach WPRyb podejście oparte na współpracy w odniesieniu do
zarządzania wspólnymi kwestiami rybołówstwa w UE. W ramach
proponowanej reformy WPRyb w 2011 r.[29]
przewiduje się wymóg, aby wszystkie stada były utrzymane na poziomach
umożliwiających uzyskanie maksymalnego podtrzymywalnego połowu
oraz aby uwzględniać wpływ działalności połowów
na środowisko. Wyraźnie wymaga się zintegrowania celów dyrektywy
morskiej. Dyrektywa morska uzupełnia zatem WPRyb, zapewniając
powiązanie między politykami rybołówstwa a innymi istotnymi
aspektami ochrony przyrody (na przykład ochroną
różnorodności biologicznej, ochroną siedlisk i związanych z
nimi gatunków). Różne instrumenty prawne UE mają
wpływ na ostateczny poziom zanieczyszczenia środowiska morskiego, na
przykład dyrektywa w sprawie azotanów[30],
dyrektywa w sprawie substancji priorytetowych[31]
oraz dyrektywa ramowa w sprawie odpadów[32].
Dyrektywa morska stanowi uzupełnienie tych szczegółowych aktów
prawnych UE. Istnieją również ścisłe
powiązania między dyrektywą morską a polityką UE w
zakresie ochrony ludności, która stanowi ramy współpracy na poziomie
UE w zakresie zarządzania wszelkimi rodzajami katastrof i klęsk
żywiołowych we wszystkich fazach cyklu zarządzania katastrofami
i klęskami żywiołowych, w tym w ramach zapobiegania im,
gotowości na ich wystąpienie, reagowania na nie i przywrócenia
gotowości po ich wystąpieniu[33]. Dyrektywa morska stanowi również
środowiskowy filar zintegrowanej polityki morskiej. Jej funkcja jest uwydatniona
w szeregu aspektów zintegrowanej polityki morskiej, w tym planowaniu
przestrzennym obszarów morskich, wiedzy o morzu oraz strategiach regionalnych. Wobec powyższego dyrektywa morska wytycza
kierunek i przyczynia się do realizacji kilku obowiązków,
zobowiązań i inicjatyw na poziomie UE, zapewniając
zrównoważony rozwój i wkład w realizację celu szerszej
spójności, określonego w art. 1 ust. 4 dyrektywy. 6. Patrząc w przyszłość:
dyrektywa morska i wdrażanie wyników konferencji Rio+20 W dokumencie końcowym z konferencji
Rio+20 „Przyszłość, jakiej chcemy” wskazano szereg koncepcji
zawartych w dyrektywie morskiej. Znajduje się tam zobowiązanie do
ochrony i przywracania zdrowia, wydajności i odporności oceanów i
morskich ekosystemów oraz do utrzymania ich różnorodności
biologicznej, co ma służyć ich ochronie i zrównoważonemu
gospodarowaniu na rzecz obecnych i przyszłych pokoleń. W dokumencie
podkreśla się potrzebę skutecznego stosowania podejścia
opartego na ekosystemie oraz zasady ostrożności w ramach
zarządzania działaniami mającymi wpływ na środowisko
morskie. Dokument zawiera również szczegółowe zobowiązania, w
tym potrzebę skoordynowanych strategii przeciwdziałania
zanieczyszczeniom, w zakresie podejmowania działań służących
znacznemu zmniejszeniu ilości odpadów morskich w okresie do roku 2025
bądź podejmowania działań w zakresie gatunków inwazyjnych. Dyrektywa
morska będzie jednym z głównych instrumentów politycznych UE
służących realizacji w UE zobowiązań morskich
wynikających z konferencji Rio+20. Jedna z głównych decyzji podjętych
na konferencji w Rio de Janeiro dotyczyła zajęcia się w trybie
pilnym kwestią ochrony i zrównoważonego wykorzystania morskiej różnorodności
biologicznej obszarów wykraczających poza jurysdykcję krajową, między
innymi poprzez podjęcie decyzji w sprawie opracowania
międzynarodowego instrumentu w ramach UNCLOS. Dążąc do
osiągnięcia tego celu, należy uwzględnić
konieczność utrzymania morskiej różnorodności biologicznej
zgodnie z uzgodnieniami konferencji w Rio de Janeiro i przepisami dyrektywy
morskiej oraz działania sektorowe uzgodnione na konferencji w Rio de
Janeiro, w szczególności dotyczące rybołówstwa. Obejmują
one konieczność zintensyfikowania naszych starań na rzecz
osiągnięcia celu na 2015 r. polegającego na utrzymaniu i odtworzeniu,
w trybie pilnym, stad do poziomów umożliwiających uzyskanie
maksymalnego podtrzymywalnego połowu[34]
oraz na wzmożeniu działań w zakresie zarządzania
przyłowami, odrzutami i innymi niekorzystnymi skutkami rybołówstwa
dla ekosystemów, między innymi poprzez eliminowanie destrukcyjnych praktyk
połowowych. Dodatkowo dyrektywa morska, podobnie jak Konwencja
o różnorodności biologicznej, łączy ochronę i
zrównoważone użytkowanie i jest niezbędna w ramach
dążenia do tworzenia gospodarki ekologicznej. Bazując na
wynikach konferencji Rio+20, UE będzie w dalszym ciągu wspierać
„niebieską gospodarkę”, w przypadku której rozszerza się zasady
gospodarki ekologicznej między innymi na ochronę i zrównoważone wykorzystanie
zasobów morskich. 7. Wnioski Dyrektywa ramowa w sprawie strategii morskiej jest
ramową dyrektywą promującą zintegrowane i adaptacyjne
podejście w odniesieniu do zarządzania działalnością
człowieka mającą wpływ na środowisko morskie. Jak
wskazuje charakter tego środka, jest ona elastycznym instrumentem polityki
służącym przełożeniu zobowiązań
międzynarodowych na politykę UE w zakresie wód w UE. W
przyszłości ta elastyczność, obejmująca regularny
sześcioletni cykl uaktualniania strategii morskich, umożliwi
dostosowanie instrumentu do nowych zobowiązań, na przykład tych
wynikających z konferencji Rio+20 i działań następczych. Biorąc pod uwagę zakres geograficzny
dyrektywy morskiej, który nie obejmuje morza pełnego, nie ma ona
zastosowania do wszystkich zobowiązań międzynarodowych w
zakresie środowiska morskiego. W kilku innych przypadkach inne instrumenty
prawne UE są lepiej dopasowane do wdrażania międzynarodowych
zobowiązań w konkretnych sektorach. Pozytywne spostrzeżenie jest
takie, że w coraz większym stopniu działają one w synergii
z mechanizmami dyrektywy morskiej i przyczyniają się do
osiągania jej celów. Dyrektywa morska wchodzi obecnie w
kluczową fazę wdrażania poprzez przygotowanie wstępnych
ocen, określenie dobrego stanu środowiska oraz określenie przez
państwa członkowskie celów środowiskowych, które Komisje
Europejska przeanalizuje pod kątem ich adekwatności i spójności.
Dlatego też poziom ambicji, z jaką państwa członkowskie
będą wdrażać liczne zobowiązania międzynarodowe
ujęte w dyrektywie morskiej, jest ściśle powiązany ze
sposobem określenia dobrego stanu środowiska oraz z późniejszy
pełnym wdrożenie przepisów dyrektywy na poziomie krajowym. W tym kontekście regionalne konwencje
morskie będą w dalszym ciągu odgrywać bardzo
ważną rolę i będą one ściśle związane z
działaniami następczymi po pierwszych etapach wdrożenia
dyrektywy morskiej, zapewniając większą spójność
podejść krajowych w danym regionie. [1] Dyrektywa Parlamentu Europejskiego i Rady 2008/56/WE z
dnia 17 czerwca 2008 r. ustanawiająca ramy działań Wspólnoty w
dziedzinie polityki środowiska morskiego (dyrektywa ramowa w sprawie
strategii morskiej), Dz.U. L 164 z 25.6.2008. [2] 11 wskaźników: 1. utrzymana jest
różnorodność biologiczna; 2. gatunki obce nie powodują
szkodliwych zmian w ekosystemach; 3. dobry stan zdrowia populacji ryb
eksploatowanych w celach handlowych; 4. elementy morskiego łańcucha
pokarmowego zapewniają w długiej perspektywie utrzymanie bogactwa
gatunków i zdolności reprodukcyjnych; 5. do minimum ogranicza się
eutrofizację; 6. integralność dna morskiego zapewnia funkcjonowanie
ekosystemu; 7. stała zmiana właściwości hydrograficznych
nie ma niekorzystnego wpływu na ekosystem; 8. stężenia
substancji zanieczyszczających nie wywołują skutków; 9. poziomy
substancji zanieczyszczających w żywności pochodzenia morskiego
utrzymują się w bezpiecznym przedziale; 10. znajdujące się
w wodzie morskiej odpady nie powodują szkód; 11. wprowadzenie energii (w
tym hałasu podwodnego) nie powoduje negatywnego wpływu na ekosystem. [3] http://ec.europa.eu/environment/marine/ [4] W deklaracji z Rio de Janeiro w sprawie środowiska
i rozwoju, z konferencji Narodów Zjednoczonych w sprawie środowiska i
rozwoju z 1992 r. (UNCED), ogłoszono 27 podstawowych zasad mających
na celu wyznaczenie kierunków przyszłych decyzji i polityk
dotyczących wpływu zmian społeczno-gospodarczych na
środowisko. [5] A/CONF.216/L.1. [6] Agenda 21 jest niewiążącą
strategią i globalnym planem działania na rzecz zrównoważonego
rozwoju, uzgodnionym w czasie konferencji UNCED w 1992 r. http://www.un.org/esa/dsd/agenda21/ [7] Artykuł 11 Traktatu o funkcjonowaniu Unii
Europejskiej (TFUE). [8] Artykuł 191 TFUE. [9] Agenda 21, Konwencja o różnorodności
biologicznej i regularny proces ONZ promują zarządzanie adaptacyjne,
a większość regionalnych konwencji morskich odzwierciedla to
podejście w swoich instrumentach. [10] Konwencja o dostępie do informacji, udziale
społeczeństwa w podejmowaniu decyzji oraz dostępie do wymiaru
sprawiedliwości w sprawach dotyczących środowiska Europejskiej
Komisji Gospodarczej ONZ, przyjęta w 1998 r. [11] Zob. motyw 17 dyrektywy morskiej. [12] Zob. art. 11 i załącznik V do dyrektywy
morskiej. [13] Zob. art. 6 dyrektywy morskiej. [14] Dyrektywa 2008/1/WE dotycząca zintegrowanego
zapobiegania zanieczyszczeniom i ich kontroli, Dz.U L 24 z 29.1.2008, s. 8–29. [15] Dyrektywy 2011/92/UE i 2001/42/WE. [16] Międzynarodowa konwencja o zapobieganiu
zanieczyszczeniu morza przez statki (MARPOL). [17] Międzynarodowa konwencja o gotowości do
zwalczania zanieczyszczeń morza olejami oraz współpracy w tym
zakresie oraz Protokół w sprawie gotowości do zwalczania
zanieczyszczeń morza niebezpiecznymi i szkodliwymi substancjami oraz
współpracy w tym zakresie. [18] Umowa dotycząca współpracy w dziedzinie
postępowania w przypadkach zanieczyszczenia Morza Północnego olejami
innymi substancjami niebezpiecznymi. [19] Dyrektywa 2009/16/WE, Dz.U. L 131
z 28.5.2009, s. 57–100. [20] Dyrektywa 2000/59/WE, Dz.U. L 332
z 28.12.2000, s. 81–90, ostatnio zmieniona rozporządzeniem (WE)
nr 1137/2008. [21] Decyzja Rady 2007/779/WE, Euratom (przekształcenie). [22] Dyrektywa 92/43/EWG w sprawie ochrony siedlisk
przyrodniczych oraz dzikiej fauny i flory oraz dyrektywa ptasia 2009/147/WE (wersja
ujednolicona), Dz.U. L 20 z 26.1.2010, s. 7–25. [23] Motyw 34. [24] Zob. motyw 19 dyrektywy morskiej. [25] Dyrektywa 2000/60/WE Parlamentu Europejskiego i Rady z
dnia 23 października 2000 r. ustanawiająca ramy wspólnotowego
działania w dziedzinie polityki wodnej. Dz.U. L 327 z 22.12.2000. [26] Zob. sprawy C-105/09 i C-295/10. [27] Dyrektywa Rady 92/43/EWG z dnia 21 maja 1992 r. w sprawie
ochrony siedlisk przyrodniczych oraz dzikiej fauny i flory (Dz.U. L 206 z 22.7.1992,
s. 7). [28] COM(2011)244 final. „Nasze ubezpieczenie na życie i
nasz kapitał naturalny – unijna strategia ochrony różnorodności
biologicznej na okres do 2020 r.”. [29] COM(2011)425 final. Wniosek dotyczący
rozporządzenia Parlamentu Europejskiego i Rady w sprawie wspólnej polityki
rybołówstwa. [30] Dyrektywa 91/676/EWG, Dz.U. L 375
z 31.12.1991, s. 1–8, ostatnio zmieniona rozporządzeniem (WE) nr
1137/2008 (Dz.U. L 311 z 21.11.2008, s. 1–54 ). [31] Dyrektywa 2008/105/WE, Dz.U. L 348
z 24.12.2008, s. 84–97. [32] Dyrektywa 2008/98/WE, Dz.U. L 312
z 22.11.2008, s. 3-30. [33] Decyzja Rady 2007/779/WE, Euratom ustanawiająca
wspólnotowy mechanizm ochrony ludności (przekształcenie). [34] Cel ten po raz pierwszy uzgodniono podczas Światowego
Szczytu w sprawie Zrównoważonego Rozwoju, który odbył się w 2002
r. w Johannesburgu.