Προσωρινό κείμενο
ΑΠΟΦΑΣΗ ΤΟΥ ΔΙΚΑΣΤΗΡΙΟΥ (τέταρτο τμήμα)
της 22ας Οκτωβρίου 2026 (*)
« Προδικαστική παραπομπή – Περιβάλλον – Οδηγία 92/43/ΕΟΚ – Διατήρηση των φυσικών οικοτόπων καθώς και της άγριας πανίδας και χλωρίδας – Ζώνες ειδικής προστασίας – Άρθρο 6, παράγραφος 3 – Δέουσα εκτίμηση των επιπτώσεων που ενδέχεται να έχει ένα σχέδιο ή έργο σε προστατευόμενο τόπο, λαμβανομένων υπόψη των στόχων διατήρησης του τόπου αυτού – Εξαίρεση ορισμένων κατηγοριών δραστηριοτήτων, σχεδίων ή έργων από την υποχρέωση διενέργειας δέουσας εκτίμησης »
Στην υπόθεση C‑548/25,
με αντικείμενο αίτηση προδικαστικής αποφάσεως δυνάμει του άρθρου 267 ΣΛΕΕ, που υπέβαλε το Raad voor Vergunningsbetwistingen (συμβούλιο επιλύσεως ενδίκων διαφορών σχετικά με άδειες, Βέλγιο) με απόφαση της 31ης Ιουλίου 2025, η οποία περιήλθε στο Δικαστήριο στις 14 Αυγούστου 2025, στο πλαίσιο της δίκης
Dryade vzw
κατά
Stad Peer, εκπροσωπούμενου από το College van burgemeester en schepenen,
παρισταμένης της:
X vvzrl,
ΤΟ ΔΙΚΑΣΤΗΡΙΟ (τέταρτο τμήμα),
συγκείμενο από τους I. Jarukaitis, πρόεδρο τμήματος, R. Frendo, N. Jääskinen, M. Condinanzi και A. Kornezov (εισηγητή), δικαστές,
γενική εισαγγελέας: J. Kokott
γραμματέας: V. Di Bucci
έχοντας υπόψη την έγγραφη διαδικασία,
λαμβάνοντας υπόψη τις παρατηρήσεις που υπέβαλαν:
– η Dryade vzw, εκπροσωπούμενη από την M. Van de Poel, advocaat,
– η Βελγική Κυβέρνηση, εκπροσωπούμενη από τον S. Baeyens, τον P. Cottin και την C. Pochet, επικουρούμενους από την N. Dewulf, τον G. Schaiko και τον B. Schelstraete, advocaten,
– η Ευρωπαϊκή Επιτροπή, εκπροσωπούμενη από τον N. Ruiz García και την F. van Schaik,
κατόπιν της αποφάσεως που έλαβε, αφού άκουσε τη γενική εισαγγελέα, να εκδικάσει την υπόθεση χωρίς ανάπτυξη προτάσεων,
εκδίδει την ακόλουθη
Απόφαση
1 Η αίτηση προδικαστικής αποφάσεως αφορά την ερμηνεία του άρθρου 6, παράγραφος 3, της οδηγίας 92/43/ΕΟΚ του Συμβουλίου, της 21ης Μαΐου 1992, για τη διατήρηση των φυσικών οικοτόπων καθώς και της άγριας πανίδας και χλωρίδας (ΕΕ 1992, L 206, σ. 7, στο εξής: οδηγία για τους οικοτόπους).
2 Η υπό κρίση αίτηση υποβλήθηκε στο πλαίσιο ένδικης διαφοράς μεταξύ της Dryade vzw, ένωσης μη κερδοσκοπικού σκοπού, και του Stad Peer (Δήμου Peer, Βέλγιο), εκπροσωπούμενου από το College van burgemeester en schepenen, σχετικά με προσφυγή που άσκησε η Dryade vzw με αίτημα την ακύρωση απόφασης του Δήμου Peer περί αποδοχής δήλωσης για την άντληση υπογείων υδάτων.
Το νομικό πλαίσιο
Το δίκαιο της Ένωσης
3 Το άρθρο 2 της οδηγίας για τους οικοτόπους ορίζει τα εξής:
«1. Η παρούσα οδηγία σκοπό έχει να συμβάλει στην προστασία της βιολογικής ποικιλομορφίας, μέσω της διατήρησης των φυσικών οικοτόπων, καθώς και της άγριας χλωρίδας και πανίδας στο ευρωπαϊκό έδαφος των κρατών μελών όπου εφαρμόζεται η συνθήκη.
2. Τα μέτρα τα οποία λαμβάνονται σύμφωνα με την παρούσα οδηγία αποσκοπούν στη διασφάλιση της διατήρησης ή της αποκατάστασης σε ικανοποιητική κατάσταση διατήρησης, των φυσικών οικοτόπων και των άγριων ειδών χλωρίδας και πανίδας κοινοτικού ενδιαφέροντος.
[...]»
4 Το άρθρο 6 της οδηγίας για τους οικοτόπους ορίζει στις παραγράφους 2 και 3 τα εξής:
«2. Τα κράτη μέλη θεσπίζουν τα κατάλληλα μέτρα ώστε στις ειδικές ζώνες διατήρησης να αποφεύγεται η υποβάθμιση των φυσικών οικοτόπων και των οικοτόπων ειδών, καθώς και οι ενοχλήσεις που έχουν επιπτώσεις στα είδη για τα οποία οι ζώνες έχουν ορισθεί, εφόσον οι ενοχλήσεις αυτές θα μπορούσαν να έχουν επιπτώσεις σημαντικές όσον αφορά τους στόχους της παρούσας οδηγίας.
3. Κάθε σχέδιο, μη άμεσα συνδεόμενο ή αναγκαίο για τη διαχείριση του τόπου, το οποίο όμως είναι δυνατόν να επηρεάζει σημαντικά τον εν λόγω τόπο, καθεαυτό ή από κοινού με άλλα σχέδια, εκτιμάται δεόντως ως προς τις επιπτώσεις του στον τόπο, λαμβανομένων υπόψη των στόχων διατήρησής του. Βάσει των συμπερασμάτων της εκτίμησης των επιπτώσεων στον τόπο και εξαιρουμένης της περίπτωσης των διατάξεων της παραγράφου 4, οι αρμόδιες εθνικές αρχές συμφωνούν για το οικείο σχέδιο μόνον αφού βεβαιωθούν ότι δεν θα παραβλάψει την ακεραιότητα του τόπου περί του οποίου πρόκειται και, ενδεχομένως, αφού εκφρασθεί πρώτα η δημόσια γνώμη.»
Το βελγικό δίκαιο
5 Το άρθρο 36 ter, παράγραφοι 3 και 4, του decreet betreffende het natuurbehoud en het natuurlijk milieu (διατάγματος για τη διατήρηση της φύσης και το φυσικό περιβάλλον), της 21ης Οκτωβρίου 1997 (Belgisch Staatsblad, 10 Ιανουαρίου 1998, σ. 599), όπως ίσχυε κατά τον χρόνο των πραγματικών περιστατικών της κύριας δίκης (στο εξής: Natuurdecreet), με το οποίο μεταφέρεται στο βελγικό δίκαιο το άρθρο 6, παράγραφος 3, της οδηγίας για τους οικοτόπους, προβλέπει τα εξής:
«§ 3. Δραστηριότητα υποκείμενη σε άδεια ή σχέδιο ή πρόγραμμα η οποία, καθεαυτή ή σε συνδυασμό με μία ή περισσότερες υφιστάμενες ή προτεινόμενες δραστηριότητες, σχέδια ή προγράμματα, μπορεί να προκαλέσει σημαντική υποβάθμιση των φυσικών χαρακτηριστικών ειδικής ζώνης διατήρησης, χωρίς η εν λόγω υποκείμενη σε άδεια δραστηριότητα ή το εν λόγω σχέδιο ή πρόγραμμα να συνδέεται άμεσα με τη διαχείριση ζώνης εντός της συγκεκριμένης ειδικής ζώνης διατήρησης ή να είναι αναγκαία για τη διαχείριση αυτή, πρέπει να υποβάλλεται σε δέουσα εκτίμηση ως προς τις σημαντικές επιπτώσεις στην ειδική ζώνη διατήρησης.
[...]
§ 4. Η αρχή που είναι αρμόδια να αποφανθεί επί αίτησης χορήγησης άδειας ή επί σχεδίου ή προγράμματος μπορεί να χορηγήσει την άδεια ή να εγκρίνει το σχέδιο ή το πρόγραμμα μόνον εφόσον το σχέδιο ή το πρόγραμμα εκτέλεσης της δραστηριότητας δεν προκαλεί σημαντική υποβάθμιση των οικείων ειδικών ζωνών διατήρησης. Η αρμόδια αρχή μεριμνά πάντοτε, επιβάλλοντας όρους, για την αποτροπή κάθε σημαντικής υποβάθμισης των φυσικών χαρακτηριστικών ειδικής ζώνης διατήρησης.»
6 Το παράρτημα 1 της besluit van de Vlaamse regering houdende algemene en sectorale bepalingen inzake milieuhygiëne (απόφασης της Φλαμανδικής Κυβέρνησης για τη θέσπιση γενικών και τομεακών διατάξεων σχετικά με την υγιεινή του περιβάλλοντος), της 1ης Ιουνίου 1995 (Belgisch Staatsblad, 31 Ιουλίου 1995, σ. 20526), όπως ίσχυε κατά τον χρόνο των πραγματικών περιστατικών της κύριας δίκης (στο εξής: Vlarem), προσδιορίζει, μεταξύ άλλων, ποιες εγκαταστάσεις και εκμεταλλεύσεις υπόκεινται σε άδεια και ποιες εγκαταστάσεις και δραστηριότητες υπόκεινται μόνο σε υποχρέωση υποβολής δήλωσης. Οι εγκαταστάσεις και οι δραστηριότητες που κατατάσσονται στην πρώτη και στη δεύτερη κατηγορία υπόκεινται σε άδεια, ενώ όσες κατατάσσονται στην τρίτη κατηγορία υπόκεινται μόνο σε υποχρέωση υποβολής δήλωσης.
7 Κατά τον τίτλο 53.8, σημείο 1, στοιχείο a, του εν λόγω παραρτήματος 1, οι ανορύξεις φρεάτων άντλησης υπογείων υδάτων και η άντληση υπογείων υδάτων, πλην αυτών που διαλαμβάνονται στους τίτλους 53.1 έως 53.7 και 53.12 του ίδιου παραρτήματος, των οποίων η συνολική αντλούμενη παροχή δεν υπερβαίνει τα 5 000 κυβικά μέτρα (m³) ετησίως και των οποίων όλα τα φρέατα έχουν βάθος που δεν υπερβαίνει το ισχύον για τον συγκεκριμένο τόπο κριτήριο βάθους, όπως αυτός αποτυπώνεται στον χάρτη του παραρτήματος 2 ter του Vlarem, και οι οποίες δεν κατατάσσονται στον τίτλο 53.8, σημείο 1, στοιχείο c, εμπίπτουν στην τρίτη κατηγορία.
Η διαφορά της κύριας δίκης και το προδικαστικό ερώτημα
8 Στις 13 Νοεμβρίου 2023 η X vvzrl υπέβαλε στον Δήμο Peer δήλωση σχετικά με έργο εκμετάλλευσης σημείου άντλησης υπογείων υδάτων βάθους 60 μέτρων και μέγιστης παροχής 175 m³ ημερησίως και 5 000 m³ ετησίως. Το έργο εμπίπτει στην τρίτη κατηγορία του παραρτήματος 1 του Vlarem και βρίσκεται σε απόσταση περίπου 425 μέτρων από την περιοχή «Abeek και παρακείμενες ελώδεις εκτάσεις», η οποία έχει χαρακτηριστεί ως ειδική ζώνη διατήρησης (ΕΖΔ) σύμφωνα με την οδηγία για τους οικοτόπους.
9 Η εταιρεία X επισύναψε στη δήλωσή της «δέουσα εκτίμηση/ενισχυμένη οικολογική εκτίμηση», η οποία καταλήγει στο συμπέρασμα ότι δεν αναμένεται καμία αρνητική επίπτωση στην οικεία ΕΖΔ. Κατά την εταιρία X, το επίμαχο στην υπόθεση της κύριας δίκης έργο χωροθετείται σε απόσταση 201 μέτρων από το πλησιέστερο σημείο άντλησης υπογείων υδάτων εντός του ίδιου υδροφόρου ορίζοντα. Επιπλέον, η ακτίνα εντός της οποίας η υλοποίηση του έργου θα προκαλούσε πτώση της στάθμης του υδροφόρου ορίζοντα κατά 1 εκατοστόμετρο (cm) θα ανερχόταν σε 137 μέτρα. Επομένως, κατά την εταιρία X, το έργο δεν θα έχει καμία επίπτωση στο ως άνω σημείο άντλησης υπογείων υδάτων και, κατά συνέπεια, καμία σημαντική αρνητική επίπτωση στη συγκεκριμένη ΕΖΔ.
10 Με απόφαση της 24ης Νοεμβρίου 2023, ο Δήμος Peer παρέλαβε τη δήλωση και διαπίστωσε ότι οι κίνδυνοι για την εξωτερική ασφάλεια καθώς και οι οχλήσεις και οι επιπτώσεις στο περιβάλλον, στα ύδατα, στη φύση και στον άνθρωπο έξω από τον χώρο του έργου μπορούσαν να περιοριστούν σε αποδεκτό επίπεδο, υπό την επιφύλαξη της τήρησης των όρων που καθορίζονται στην απόφαση περί αποδοχής της δήλωσης και οι οποίοι αφορούν, ιδίως, τη φειδωλή χρήση των αντλούμενων υπογείων υδάτων και τον χρονικό περιορισμό της άντλησης αυτών σε δέκα έτη κατ’ ανώτατο όριο.
11 Η Dryade άσκησε προσφυγή με αίτημα την ακύρωση της ως άνω απόφασης ενώπιον του Raad voor Vergunningsbetwistingen (συμβουλίου επιλύσεως ενδίκων διαφορών σχετικά με άδειες, Βέλγιο), ήτοι του αιτούντος δικαστηρίου.
12 Ενώπιον του αιτούντος δικαστηρίου, η ένωση υποστηρίζει, κατ’ ουσίαν, ότι το επίμαχο έργο εμπίπτει στο άρθρο 6, παράγραφος 3, της οδηγίας για τους οικοτόπους και ότι, ως εκ τούτου, έπρεπε να διενεργηθεί δέουσα εκτίμηση των επιπτώσεών του. Όμως, κατά την Dryade, η εκτίμηση που επισυνάφθηκε στη δήλωση που μνημονεύεται στη σκέψη 9 της παρούσας απόφασης δεν μπορεί να θεωρηθεί ότι συνιστά τέτοια «δέουσα» εκτίμηση, καθόσον είναι ελλιπής και ακατάλληλη.
13 Κατά την ένωση, το κριτήριο της ακτίνας εντός της οποίας θα σημειωνόταν πτώση της στάθμης του υδροφόρου ορίζοντα κατά 1 cm, το οποίο επικαλέστηκε η εταιρία X προκειμένου να καταλήξει στο συμπέρασμα ότι το έργο δεν έχει σημαντικές αρνητικές επιπτώσεις, είναι εσφαλμένο και στερείται οποιουδήποτε επιστημονικού ερείσματος. Επιπλέον, όπως υποστηρίζει η ένωση, δεν ελήφθησαν υπόψη οι σωρευτικές επιπτώσεις των τεσσάρων άλλων σημείων άντλησης υπογείων υδάτων που βρίσκονται εντός της επίμαχης στην υπόθεση της κύριας δίκης ΕΖΔ, η οποία εκτείνεται πέριξ του οικείου σημείου άντλησης. Η Dryade θεωρεί εξάλλου ότι η επίμαχη στην υπόθεση της κύριας δίκης εθνική ρύθμιση συνιστά πλημμελή μεταφορά του άρθρου 6, παράγραφος 3, της οδηγίας για τους οικοτόπους.
14 Η εταιρία X, από την πλευρά της, υποστηρίζει ενώπιον του αιτούντος δικαστηρίου ότι, κατά την εν λόγω εθνική ρύθμιση, η υποχρέωση διενέργειας δέουσας εκτίμησης έχει εφαρμογή μόνο στα έργα τα οποία υπόκεινται σε άδεια και όχι σε εκείνα που υπόκεινται σε απλή υποχρέωση υποβολής δήλωσης, όπως το επίμαχο στην υπόθεση της κύριας δίκης έργο.
15 Το αιτούν δικαστήριο επισημαίνει ότι ορισμένες πολεοδομικές εργασίες και κατηγοριοποιημένες δραστηριότητες, οι οποίες προηγουμένως υπέκειντο, δυνάμει του εθνικού δικαίου, στην υποχρέωση λήψης άδειας, υπόκεινται πλέον σε απλή υποχρέωση υποβολής δήλωσης. Επομένως, κατά το αιτούν δικαστήριο, δεδομένου ότι το επίμαχο στην υπόθεση της κύριας δίκης έργο εμπίπτει, βάσει του τίτλου 53.8, σημείο 1, στοιχείο a, του παραρτήματος 1 του Vlarem, στην τρίτη κατηγορία, υπόκειται μόνο σε υποχρέωση υποβολής δήλωσης. Ως εκ τούτου, το έργο δεν εμπίπτει στο πεδίο εφαρμογής του άρθρου 36 ter, παράγραφοι 3 και 4, του Natuurdecreet, διάταξη η οποία έχει εφαρμογή μόνο στις δραστηριότητες που υπόκεινται σε άδεια. Κατά τις διατάξεις αυτές, δέουσα εκτίμηση πρέπει να διενεργείται μόνο για τις τελευταίες δραστηριότητες, όταν αυτές μπορούν να προκαλέσουν, μεμονωμένα ή σε συνδυασμό με μία ή περισσότερες υφιστάμενες ή προτεινόμενες δραστηριότητες, σχέδια ή προγράμματα, σημαντική υποβάθμιση των φυσικών χαρακτηριστικών ΕΖΔ. Κατά συνέπεια, τα έργα που υπόκεινται σε απλή υποχρέωση υποβολής δήλωσης εξαιρούνται από την υποχρέωση διενέργειας δέουσας εκτίμησης, ακόμη και όταν μπορούν να προκαλέσουν τέτοια υποβάθμιση.
16 Το αιτούν δικαστήριο παρατηρεί ότι, ως εκ τούτου, ο Φλαμανδός νομοθέτης απάλλαξε κατά σύστημα από την υποχρέωση διενέργειας δέουσας εκτίμησης τα έργα που υπόκεινται σε υποχρέωση υποβολής δήλωσης, με βάση προκαθορισμένα κριτήρια ή όρια. Κατά το αιτούν δικαστήριο, δεν φαίνεται τα κριτήρια και τα όρια αυτά να στηρίζονται σε επιστημονικές μελέτες βάσει των οποίων να αποκλείεται πέραν πάσης αμφιβολίας το ενδεχόμενο τα εν λόγω έργα να προκαλέσουν σημαντική υποβάθμιση των φυσικών χαρακτηριστικών ΕΖΔ.
17 Υπό τις συνθήκες αυτές, το Raad voor Vergunningsbetwistingen (συμβούλιο επιλύσεως ενδίκων διαφορών σχετικά με άδειες) αποφάσισε να αναστείλει την ενώπιόν του διαδικασία και να υποβάλει στο Δικαστήριο το ακόλουθο προδικαστικό ερώτημα:
«Αντιβαίνει στο άρθρο 6, παράγραφος 3, της οδηγίας για τους οικοτόπους νομοθετική ρύθμιση δυνάμει της οποίας σχέδια για τα οποία δεν απαιτείται συναίνεση, έγκριση ή άδεια, αλλά μόνο υποβολή δήλωσης, όπως τα μικρότερα έργα λήψης υπογείων υδάτων, δεν υπόκεινται σε υποχρεωτική διενέργεια εκτίμησης των επιπτώσεων, ακόμη και όταν τα εν λόγω έργα είναι δυνατόν να παραβλάψουν σημαντικά την ακεραιότητα [ΕΖΔ];»
Επί του προδικαστικού ερωτήματος
18 Με το προδικαστικό ερώτημα, το αιτούν δικαστήριο ζητεί, κατ’ ουσίαν, να διευκρινιστεί αν το άρθρο 6, παράγραφος 3, της οδηγίας για τους οικοτόπους έχει την έννοια ότι αντιτίθεται σε εθνική ρύθμιση η οποία εξαιρεί από την υποχρέωση διενέργειας δέουσας εκτίμησης ορισμένες κατηγορίες σχεδίων ή έργων βάσει προκαθορισμένων κριτηρίων και ορίων, όταν τα κριτήρια και τα όρια αυτά δεν αποκλείουν το ενδεχόμενο τα σχέδια ή τα έργα που εμπίπτουν στις εν λόγω κατηγορίες να έχουν, καθεαυτά ή από κοινού με άλλα σχέδια και έργα, σημαντικές επιπτώσεις σε ΕΖΔ.
19 Προκαταρκτικώς, υπενθυμίζεται ότι το άρθρο 6 της οδηγίας για τους οικοτόπους επιβάλλει στα κράτη μέλη σειρά ειδικών υποχρεώσεων και διαδικασιών με σκοπό, όπως προκύπτει από το άρθρο 2, παράγραφος 2, της εν λόγω οδηγίας, τη διασφάλιση της διατήρησης ή, κατά περίπτωση, της επαναφοράς σε ικανοποιητική κατάσταση διατήρησης των φυσικών οικοτόπων και των άγριων ειδών χλωρίδας και πανίδας κοινοτικού ενδιαφέροντος, ώστε να επιτευχθεί ο γενικότερος σκοπός της ίδιας οδηγίας που είναι η διασφάλιση ενός υψηλού επιπέδου προστασίας του περιβάλλοντος όσον αφορά τις προστατευόμενες δυνάμει των διατάξεών της περιοχές (απόφαση της 29ης Ιουλίου 2019, Inter‑Environnement Wallonie και Bond Beter Leefmilieu Vlaanderen, C‑411/17, EU:C:2019:622, σκέψη 116 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
20 Στο πλαίσιο αυτό, το άρθρο 6, παράγραφος 3, της οδηγίας για τους οικοτόπους προβλέπει διαδικασία εκτίμησης που αποσκοπεί στο να εξασφαλίζεται, χάρη στη διεξαγωγή προηγούμενου ελέγχου, ότι ένα σχέδιο ή ένα έργο μη άμεσα συνδεόμενο με τη διαχείριση του οικείου τόπου ή μη αναγκαίο γι’ αυτήν, δυνάμενο όμως να επηρεάσει σημαντικά τον εν λόγω τόπο, θα εγκρίνεται μόνον εφόσον δεν παραβλάπτει την ακεραιότητα του τόπου αυτού (απόφαση της 15ης Ιουνίου 2023, Eco Advocacy, C‑721/21, EU:C:2023:477, σκέψη 34 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
21 Το άρθρο 6, παράγραφος 3, διακρίνει δύο στάδια στη διαδικασία εκτίμησης την οποία προβλέπει.
22 Κατά το πρώτο στάδιο, το οποίο ρυθμίζεται από την πρώτη περίοδο της διάταξης αυτής, επιβάλλεται στα κράτη μέλη η υποχρέωση να προβαίνουν σε δέουσα εκτίμηση των επιπτώσεων σχεδίου ή έργου σε προστατευόμενο τόπο, εφόσον είναι πιθανό το σχέδιο ή το έργο να επηρεάσει σημαντικά τον τόπο αυτόν. Κατά το δεύτερο στάδιο, το οποίο ρυθμίζεται από τη δεύτερη περίοδο και ακολουθεί αμέσως μετά την εν λόγω δέουσα εκτίμηση, χορηγείται άδεια για το σχέδιο ή το έργο μόνον υπό την προϋπόθεση ότι αυτό δεν παραβλάπτει την ακεραιότητα του οικείου τόπου, υπό την επιφύλαξη του άρθρου 6, παράγραφος 4, της οδηγίας για τους οικοτόπους (απόφαση της 15ης Ιουνίου 2023, Eco Advocacy, C‑721/21, EU:C:2023:477, σκέψη 36 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία), το οποίο δεν ασκεί επιρροή στην υπό κρίση υπόθεση.
23 Ως προς το ζήτημα αυτό, όπως προκύπτει από τη νομολογία, η προβλεπόμενη στο άρθρο 6, παράγραφος 3, της οδηγίας για τους οικοτόπους απαίτηση δέουσας εκτίμησης των επιπτώσεων ενός σχεδίου ή έργου εξαρτάται από την προϋπόθεση να υφίσταται πιθανότητα ή κίνδυνος να επηρεαστεί από αυτό σημαντικά ο οικείος τόπος. Ειδικότερα, λαμβανομένης υπόψη της αρχής της προφύλαξης, θεωρείται ότι υφίσταται τέτοιος κίνδυνος εφόσον δεν μπορεί να αποκλειστεί, βάσει των βέλτιστων επιστημονικών γνώσεων επί του θέματος, ότι το σχέδιο ή το έργο θα μπορούσε να επηρεάσει τους στόχους διατήρησης του εν λόγω τόπου. Η εκτίμηση του κινδύνου πρέπει, ιδίως, να γίνεται υπό το πρίσμα των ειδικών περιβαλλοντικών χαρακτηριστικών και προϋποθέσεων του τόπου τον οποίο αφορά το σχέδιο (απόφαση της 15ης Ιουνίου 2023, Eco Advocacy, C‑721/21, EU:C:2023:477, σκέψη 37 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
24 Κατά πάγια νομολογία, η δέουσα εκτίμηση των επιπτώσεων ενός σχεδίου ή ενός έργου προϋποθέτει ότι, πριν από την έγκρισή του και αφού ληφθούν υπόψη οι ως άνω βέλτιστες επιστημονικές γνώσεις, πρέπει να εντοπισθούν όλες εκείνες οι πτυχές του σχεδίου ή του έργου που θα μπορούσαν, καθεαυτές ή από κοινού με άλλα σχέδια ή έργα, να επηρεάσουν τους σκοπούς διατήρησης του προστατευόμενου τόπου. Η ανωτέρω εκτίμηση δεν επιτρέπεται να παρουσιάζει κενά και πρέπει να περιέχει πλήρη, ακριβή και οριστικά συμπεράσματα και διαπιστώσεις, ώστε να αίρεται κάθε εύλογη αμφιβολία, από επιστημονικής απόψεως, ως προς τις συνέπειες των σχεδιαζόμενων εργασιών στην οικεία προστατευόμενη ζώνη (πρβλ. απόφαση της 15ης Ιουνίου 2023, Eco Advocacy, C‑721/21, EU:C:2023:477, σκέψεις 38 και 39 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
25 Το Δικαστήριο έκρινε ότι το άρθρο 6, παράγραφος 3, πρώτη περίοδος, της οδηγίας για τους οικοτόπους επιβάλλει κατά κανόνα την ατομική εξέταση των σχεδίων ή έργων (απόφαση της 7ης Νοεμβρίου 2018, Coöperatie Mobilisation for the Environment κ.λπ., C‑293/17 και C‑294/17, EU:C:2018:882, σκέψη 94).
26 Το Δικαστήριο έχει κρίνει, ειδικότερα, ότι η δυνατότητα γενικής απαλλαγής ορισμένων δραστηριοτήτων, σύμφωνα με την εθνική ρύθμιση, από την υποχρεωτική εκτίμηση των επιπτώσεων στον οικείο τόπο δεν είναι δυνατό να διασφαλίσει ότι οι εν λόγω δραστηριότητες δεν θα βλάψουν την ακεραιότητα του τόπου αυτού (απόφαση της 26ης Μαΐου 2011, Επιτροπή κατά Βελγίου, C‑538/09, EU:C:2011:349, σκέψεις 41 και 42).
27 Ως εκ τούτου, κατ’ εφαρμογήν του άρθρου 6, παράγραφος 3, πρώτη περίοδος, της οδηγίας για τους οικοτόπους, κράτος μέλος δεν μπορεί, κατ’ αρχήν, να απαλλάσσει γενικώς και συστηματικώς από την υποχρέωση εκτιμήσεως των επιπτώσεων στους προστατευόμενους τόπους ορισμένες κατηγορίες σχεδίων ή έργων ανάλογα με τον τομέα της δραστηριότητας ή την καθιέρωση συστήματος υποβολής δηλώσεων (απόφαση της 26ης Μαΐου 2011, Επιτροπή κατά Βελγίου, C‑538/09, EU:C:2011:349, σκέψη 45).
28 Μόνον κατ’ εξαίρεση από τον γενικό αυτόν κανόνα νοείται η εφαρμογή, από κράτος μέλος, συστήματος υποβολής δηλώσεων το οποίο απαλλάσσει ορισμένες κατηγορίες σχεδίων ή έργων από την υποχρέωση διενέργειας δέουσας εκτίμησης των επιπτώσεών τους σε προστατευόμενο τόπο, υπό την προϋπόθεση πάντως ότι αποδεικνύεται ότι οι εφαρμοστέες εθνικές διατάξεις αποκλείουν με βεβαιότητα, βάσει αντικειμενικών στοιχείων, το ενδεχόμενο τα σχέδια ή τα έργα που υπόκεινται στο σύστημα αυτό να επηρεάσουν σημαντικά προστατευόμενο τόπο, καθαυτά ή από κοινού με άλλα σχέδια ή έργα (πρβλ. απόφαση της 26ης Μαΐου 2011, Επιτροπή κατά Βελγίου, C‑538/09, EU:C:2011:349, σκέψη 52 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
29 Εν προκειμένω, το αιτούν δικαστήριο επισημαίνει ότι το άρθρο 36 ter, παράγραφος 3, του Natuurdecreet επιβάλλει υποχρέωση διενέργειας δέουσας εκτίμησης μόνο για τις δραστηριότητες οι οποίες υπόκεινται σε άδεια και οι οποίες μπορούν να προκαλέσουν σημαντική υποβάθμιση των φυσικών χαρακτηριστικών ΕΖΔ. Κατά το αιτούν δικαστήριο, ο Φλαμανδός νομοθέτης απαλλάσσει επομένως κατά σύστημα από τη διενέργεια δέουσας εκτίμησης ορισμένες κατηγορίες έργων οι οποίες υπόκεινται σε απλή υποχρέωση υποβολής δήλωσης και οι οποίες καθορίζονται με βάσει τα κριτήρια ή όρια που προβλέπονται στην εφαρμοστέα εθνική ρύθμιση.
30 Ειδικότερα, όσον αφορά τα έργα άντλησης υπογείων υδάτων, από την ως άνω εθνική ρύθμιση προκύπτει ότι τα εν λόγω έργα κατατάσσονται σε τρεις διαφορετικές κατηγορίες με κριτήριο, κατ’ ουσίαν, την αντλούμενη παροχή, το βάθος τους και το σύστημα άντλησης του οικείου φρέατος, καθώς και ότι μόνον τα έργα που εμπίπτουν στην πρώτη και στη δεύτερη κατηγορία υπόκεινται σε άδεια και, ως εκ τούτου, στην υποχρέωση διενέργειας δέουσας εκτίμησης που προβλέπεται στο άρθρο 6, παράγραφος 3, της οδηγίας για τους οικοτόπους. Οι ανορύξεις φρεάτων που, όπως το επίμαχο στην υπόθεση της κύριας δίκης έργο, εμπίπτουν στην τρίτη κατηγορία υπόκεινται σε απλή υποχρέωση υποβολής δήλωσης και, ως εκ τούτου, εξαιρούνται από την υποχρέωση διενέργειας δέουσας εκτίμησης.
31 Πρέπει, επομένως, να εξεταστεί αν, σύμφωνα με τη νομολογία που υπομνήσθηκε στις σκέψεις 23 έως 28 της παρούσας απόφασης, τα εν λόγω κριτήρια και όρια αποκλείουν, βάσει αντικειμενικών στοιχείων, το ενδεχόμενο τα σχέδια ή τα έργα που υπόκεινται στο επίμαχο στην υπόθεση της κύριας δίκης σύστημα υποβολής δηλώσεων να επηρεάσουν σημαντικά προστατευόμενο τόπο, είτε καθεαυτά είτε από κοινού με άλλα σχέδια και έργα.
32 Συναφώς, υπενθυμίζεται, κατά πρώτον, ότι έργο περιορισμένων έστω διαστάσεων μπορεί να έχει, καθεαυτό ή από κοινού με άλλα σχέδια και έργα, σημαντικές επιπτώσεις στο περιβάλλον, όταν αφορά μια τοποθεσία όπου οι περιβαλλοντικοί παράγοντες, όπως η πανίδα και η χλωρίδα, το έδαφος, τα ύδατα, το κλίμα ή η πολιτιστική κληρονομιά, επηρεάζονται από την παραμικρή τροποποίηση (απόφαση της 26ης Μαΐου 2011, Επιτροπή κατά Βελγίου, C‑538/09, EU:C:2011:349, σκέψη 55).
33 Στο ειδικό πλαίσιο των έργων χρήσης υδάτων, το Δικαστήριο έχει ήδη κρίνει ότι το γεγονός ότι πρόκειται περί χρήσεως αφορώσας μικρές ποσότητες υδάτων δεν αποκλείει, αφ’ εαυτού, ότι ορισμένες από τις ποσότητες αυτές μπορούν να βλάψουν σημαντικά έναν προστατευόμενο τόπο. Ακόμη κι αν γίνει δεκτό ότι οι τέτοιου είδους χρήσεις υδάτων δεν έχουν σημαντικές επιπτώσεις στην κατάσταση ενός συστήματος υδάτων, αυτό δεν σημαίνει ότι δεν έχουν σημαντικές επιπτώσεις στους γειτνιάζοντες προστατευόμενους τόπους (απόφαση της 10ης Ιανουαρίου 2006, Επιτροπή κατά Γερμανίας, C‑98/03, EU:C:2006:3, σκέψη 44).
34 Επομένως, δεν μπορεί κράτος μέλος να θεωρεί δεδομένο ότι κατηγορίες σχεδίων ή έργων, οριζόμενες ανά τομέα δραστηριότητας και ανά μέγεθος των οικείων δραστηριοτήτων, έχουν εξ ορισμού μικρό αντίκτυπο σε προστατευόμενους τόπους (πρβλ. απόφαση της 26ης Μαΐου 2011, Επιτροπή κατά Βελγίου, C‑538/09, EU:C:2011:349, σκέψη 56).
35 Κατά δεύτερον, υπό την επιφύλαξη των εξακριβώσεων στις οποίες οφείλει να προβεί το αιτούν δικαστήριο, δεν προκύπτει ότι τα κριτήρια και τα όρια τα οποία προβλέπει η επίμαχη στην υπόθεση της κύριας δίκης εθνική ρύθμιση για την εφαρμογή της εξαίρεσης που θεσπίζει επιτρέπουν τη συνεκτίμηση τυχόν άλλων σχεδίων ή έργων, ιδίως εκείνων που αφορούν συγκεκριμένο προστατευόμενο τόπο ή βρίσκονται πλησίον της οικείας ζώνης, καθώς και των ενδεχόμενων σωρευτικών επιπτώσεών τους στον τόπο αυτόν. Πράγματι, τα εν λόγω κριτήρια και όρια αφορούν αποκλειστικά τα χαρακτηριστικά του οικείου σχεδίου ή έργου.
36 Όπως όμως προκύπτει ρητώς από το γράμμα του άρθρου 6, παράγραφος 3, της οδηγίας για τους οικοτόπους, η διάταξη αυτή έχει εφαρμογή στα σχέδια ή έργα τα οποία, καθεαυτά «ή από κοινού με άλλα σχέδια», είναι δυνατόν να επηρεάσουν σημαντικά έναν προστατευόμενο τόπο. Η εν λόγω διάταξη σκοπεί, επομένως, να αποτρέψει και την υποβάθμιση οικοτόπων την οποία ενδέχεται να προκαλέσουν οι σωρευτικές επιπτώσεις περισσότερων σχεδίων ή έργων, περιλαμβανομένων και εκείνων που είναι περιορισμένης σημασίας, τα οποία όμως είναι δυνατόν να υλοποιηθούν ταυτόχρονα στον ίδιο προστατευόμενο τόπο ή πλησίον αυτού.
37 Υπό τις συνθήκες αυτές, προκύπτει, με την επιφύλαξη των εξακριβώσεων στις οποίες οφείλει να προβεί το αιτούν δικαστήριο, ότι τα κριτήρια και τα όρια που προβλέπει η επίμαχη στην υπόθεση της κύριας δίκης εθνική ρύθμιση δεν αποκλείουν το ενδεχόμενο τα σχέδια ή τα έργα που υπόκεινται στο σύστημα υποβολής δηλώσεων που θεσπίζεται με τη ρύθμιση αυτή και τα οποία εξαιρούνται από την υποχρέωση διενέργειας δέουσας εκτίμησης να επηρεάσουν σημαντικά προστατευόμενο τόπο, καθεαυτά ή από κοινού με άλλα σχέδια και έργα.
38 Το συμπέρασμα αυτό δεν αναιρείται από τα επιχειρήματα της Βελγικής Κυβέρνησης κατά τα οποία, πρώτον, άλλες εθνικές διατάξεις, ιδίως εκείνες που θεσπίστηκαν σύμφωνα με το άρθρο 6, παράγραφος 2, της οδηγίας για τους οικοτόπους, μπορούν να αναπληρώσουν την έλλειψη υποχρέωσης διενέργειας δέουσας εκτίμησης όσον αφορά τα σχέδια ή τα έργα που υπόκεινται σε απλή υποχρέωση υποβολής δήλωσης, ακόμη και αν αυτά ενδέχεται να επηρεάσουν σημαντικά προστατευόμενο τόπο, δεύτερον, οι αρμόδιες διοικητικές αρχές μπορούν να αρνηθούν την αποδοχή δήλωσης ή να επιβάλουν ορισμένους όρους με τις αποφάσεις τους και, τρίτον, εθνικές ποινικές διατάξεις έχουν εφαρμογή σε περίπτωση άσκησης δραστηριοτήτων που υπόκεινται σε υποχρέωση υποβολής δήλωσης, όταν οι δραστηριότητες αυτές ενδέχεται να έχουν σημαντικές επιπτώσεις σε ΕΖΔ.
39 Συναφώς, υπενθυμίζεται, πρώτον, ότι, μολονότι οι παράγραφοι 2 και 3 του άρθρου 6 της οδηγίας για τους οικοτόπους αποτελούν ενιαίο σύνολο σε σχέση με τους στόχους διατήρησης που επιδιώκονται με την οδηγία αυτή, καθόσον αποσκοπούν στη διασφάλιση του ίδιου επιπέδου προστασίας για τους φυσικούς οικοτόπους και τους οικοτόπους ειδών (πρβλ. απόφαση της 12ης Απριλίου 2018, People Over Wind και Sweetman, C‑323/17, EU:C:2018:244, σκέψη 24), έχουν εντούτοις διαφορετικό αντικείμενο. Συγκεκριμένα, η παράγραφος 2 επιβάλλει γενική υποχρέωση προστασίας, η οποία συνίσταται στην αποτροπή της υποβάθμισης και των ενοχλήσεων που θα μπορούσαν να έχουν σημαντικές επιπτώσεις όσον αφορά τους στόχους της εν λόγω οδηγίας, ενώ η παράγραφος 3 προβλέπει μια διαδικασία εκτιμήσεως η οποία σκοπεί να εξασφαλίσει, βάσει ελέγχου που διεξάγεται εκ των προτέρων, ότι σχέδιο μη άμεσα συνδεόμενο ή αναγκαίο για τη διαχείριση του συγκεκριμένου τόπου, δυνάμενο όμως να επηρεάσει σημαντικά τον τόπο αυτόν, δεν θα εγκρίνεται παρά μόνον εφόσον δεν πρόκειται να παραβλάψει την ακεραιότητα αυτού του τόπου (πρβλ. απόφαση της 7ης Σεπτεμβρίου 2004, Waddenvereniging και Vogelbeschermingsvereniging, C‑127/02, EU:C:2004:482, σκέψη 38). Επομένως, οι ως άνω παράγραφοι 2 και 3 έχουν διαφορετικό περιεχόμενο και, ως εκ τούτου, δεν μπορούν να συγχέονται, διότι άλλως θα διακυβευόταν η πρακτική αποτελεσματικότητα καθεμίας από αυτές.
40 Κατά συνέπεια, η θέσπιση εθνικών μέτρων κατ’ εφαρμογήν του άρθρου 6, παράγραφος 2, της οδηγίας για τους οικοτόπους δεν αρκεί για να θεωρηθεί ότι πληρούνται οι απαιτήσεις που απορρέουν από το άρθρο 6, παράγραφος 3, της οδηγίας αυτής.
41 Δεύτερον, αρκεί η επισήμανση ότι, όπως υπομνήσθηκε στη σκέψη 22 της παρούσας απόφασης, η εξουσία της διοίκησης να αρνείται την υλοποίηση σχεδίου ή έργου ή να εγκρίνει το σχέδιο ή το έργο υπό όρους εμπίπτει στο δεύτερο στάδιο που μνημονεύεται στη σκέψη 22, το οποίο ρυθμίζεται από το άρθρο 6, παράγραφος 3, δεύτερη περίοδος, της οδηγίας για τους οικοτόπους, και δεν ασκεί επομένως επιρροή στο πλαίσιο του πρώτου σταδίου που μνημονεύεται στην προαναφερθείσα σκέψη 22, το οποίο αφορά τις προϋποθέσεις που διέπουν τη δέουσα εκτίμηση που προβλέπεται στο άρθρο 6, παράγραφος 3, πρώτη περίοδος. Πλην όμως, η υπό κρίση υπόθεση αφορά ακριβώς το πρώτο στάδιο.
42 Τρίτον, όπως υπομνήσθηκε στις σκέψεις 20 και 39 της παρούσας απόφασης, το άρθρο 6, παράγραφος 3, της οδηγίας για τους οικοτόπους προβλέπει διαδικασία εκτίμησης η οποία στηρίζεται σε προηγούμενο έλεγχο. Ως εκ τούτου, η προβλεπόμενη από το εθνικό δίκαιο δυνατότητα επιβολής ακόμη και ποινικών κυρώσεων σε περίπτωση παράβασης της απαγόρευσης άσκησης δραστηριοτήτων οι οποίες υπόκεινται σε υποχρέωση υποβολής δήλωσης και έχουν σημαντικές επιπτώσεις σε ΕΖΔ επίσης δεν ασκεί επιρροή.
43 Κατόπιν των ανωτέρω σκέψεων, στο υποβληθέν προδικαστικό ερώτημα πρέπει να δοθεί η απάντηση ότι το άρθρο 6, παράγραφος 3, της οδηγίας για τους οικοτόπους έχει την έννοια ότι αντιτίθεται σε εθνική ρύθμιση η οποία εξαιρεί από την υποχρέωση διενέργειας δέουσας εκτίμησης ορισμένες κατηγορίες σχεδίων ή έργων βάσει προκαθορισμένων κριτηρίων και ορίων, όταν τα κριτήρια και τα όρια αυτά δεν αποκλείουν με βεβαιότητα, βάσει αντικειμενικών στοιχείων, το ενδεχόμενο τα εν λόγω σχέδια ή έργα να έχουν, καθεαυτά ή από κοινού με άλλα σχέδια και έργα, σημαντικές επιπτώσεις σε ΕΖΔ.
Επί των δικαστικών εξόδων
44 Δεδομένου ότι η παρούσα διαδικασία έχει ως προς τους διαδίκους της κύριας δίκης τον χαρακτήρα παρεμπίπτοντος που ανέκυψε ενώπιον του αιτούντος δικαστηρίου, σ’ αυτό εναπόκειται να αποφανθεί επί των δικαστικών εξόδων. Τα έξοδα στα οποία υποβλήθηκαν όσοι υπέβαλαν παρατηρήσεις στο Δικαστήριο, πλην των ως άνω διαδίκων, δεν αποδίδονται.
Για τους λόγους αυτούς, το Δικαστήριο (τέταρτο τμήμα) αποφαίνεται:
Το άρθρο 6, παράγραφος 3, της οδηγίας 92/43/ΕΟΚ του Συμβουλίου, της 21ης Μαΐου 1992, για τη διατήρηση των φυσικών οικοτόπων καθώς και της άγριας πανίδας και χλωρίδας,
έχει την έννοια ότι:
αντιτίθεται σε εθνική ρύθμιση η οποία εξαιρεί από την υποχρέωση διενέργειας δέουσας εκτίμησης ορισμένες κατηγορίες σχεδίων ή έργων βάσει προκαθορισμένων κριτηρίων και ορίων, όταν τα κριτήρια και τα όρια αυτά δεν αποκλείουν με βεβαιότητα, βάσει αντικειμενικών στοιχείων, το ενδεχόμενο τα εν λόγω σχέδια ή έργα να έχουν, καθεαυτά ή από κοινού με άλλα σχέδια και έργα, σημαντικές επιπτώσεις σε ειδική ζώνη διατήρησης.
(υπογραφές)
* Γλώσσα διαδικασίας: η ολλανδική.