CONCLUSIE VAN ADVOCAAT-GENERAAL
D. SPIELMANN
van 10 april 2025 ( 1 )
Zaak C‑143/23
KI,
FA,
tegen
Mercedes-Benz Bank AG,
Volkswagen Bank GmbH
[verzoek van het Landgericht Ravensburg (rechter in eerste aanleg Ravensburg, Duitsland) om een prejudiciële beslissing]
„Prejudiciële verwijzing – Consumentenbescherming – Kredietovereenkomst voor de aanschaf van een voertuig – Richtlijn 2008/48/EG – Artikel 14, lid 1 – Herroepingsrecht – Gevolgen van de uitoefening van het herroepingsrecht in het kader van een kredietovereenkomst die gelieerd is aan een koopovereenkomst – Verplichtingen van de consument ten aanzien van de kredietgever – Artikel 14, lid 3, onder b) – Betaling van debetrente na herroeping van een kredietovereenkomst die gelieerd is aan een overeenkomst voor de levering van goederen”
Inleiding
|
1. |
In de onderhavige zaak verzoekt het Landgericht Ravensburg (rechter in eerste aanleg Ravensburg, Duitsland) het Hof om een prejudiciële beslissing over de uitlegging van richtlijn 2008/48/EG ( 2 ) tegen de achtergrond van gedingen tussen twee consumenten en autokredietbedrijven over de uitoefening van het herroepingsrecht in het kader van kredietovereenkomsten die gelieerd zijn aan een koopovereenkomst voor een voertuig. |
|
2. |
Deze zaak biedt het Hof de gelegenheid zijn rechtspraak te verfijnen, met name met betrekking tot de gevolgen van het door de consument uitgeoefende herroepingsrecht in het kader van een gelieerde kredietovereenkomst. Meer in het bijzonder moet aan de hand van de tweede en de derde prejudiciële vraag – waarop deze conclusie zich zal toespitsen – worden nagegaan, ten eerste, of artikel 14, lid 3, onder b), eerste volzin, van richtlijn 2008/48 een volledige harmonisatie tot stand brengt voor gelieerde kredietovereenkomsten en, ten tweede, of het verenigbaar is met het Unierecht dat de kredietnemer na herroeping van een gelieerde kredietovereenkomst de contractuele debetrente moet betalen over het tijdvak tussen de uitbetaling van de lening aan de verkoper van het gefinancierde voertuig en het tijdstip van teruggave van het voertuig aan de kredietgever dan wel aan de verkoper. |
Toepasselijke bepalingen
Unierecht
|
3. |
De overwegingen 7 tot en met 10, 31, 34 en 35 van richtlijn 2008/48 luiden als volgt:
[...]
[...]
|
|
4. |
Artikel 1 van deze richtlijn, met als opschrift „Onderwerp”, bepaalt: „Deze richtlijn heeft tot doel bepaalde aspecten van de wettelijke en bestuursrechtelijke bepalingen van de lidstaten inzake consumentenkredietovereenkomsten te harmoniseren.” |
|
5. |
Artikel 3 van genoemde richtlijn, met als opschrift „Definities”, bepaalt: „In deze richtlijn wordt verstaan onder: [...]
|
|
6. |
Artikel 10 van dezelfde richtlijn, met als opschrift „In de kredietovereenkomst te vermelden informatie”, bepaalt in lid 2: „In de kredietovereenkomst worden op duidelijke en beknopte wijze vermeld: [...]
[...]” |
|
7. |
Artikel 14 van richtlijn 2008/48, met als opschrift „Herroepingsrecht”, bepaalt: „1. De consument beschikt over een termijn van veertien kalenderdagen om de kredietovereenkomst zonder opgave van redenen te herroepen. De termijn waarbinnen een overeenkomst kan worden herroepen gaat in:
[...] 3. Indien de consument van zijn herroepingsrecht gebruikmaakt,
[...]” |
|
8. |
Artikel 15 van deze richtlijn, met als opschrift „Gelieerde kredietovereenkomsten”, bepaalt in de leden 1 en 2 het volgende: „1. Indien de consument op grond van het Gemeenschapsrecht een contract voor de levering van een goed of het verrichten van een dienst heeft herroepen, is hij niet langer gebonden aan de daarmee gelieerde kredietovereenkomst. 2. Indien de onder de gelieerde kredietovereenkomst vallende goederen of diensten niet of slechts gedeeltelijk geleverd, respectievelijk verricht worden of niet met de voorwaarden van het contract voor de levering van een goed of het verrichten van een dienst in overeenstemming zijn, kan de consument zijn rechten doen gelden jegens de leverancier, respectievelijk de dienstverrichter, indien hij niet de genoegdoening heeft gekregen waarop hij overeenkomstig de wet of het contract voor de levering van een goed of het verrichten van een dienst recht heeft, na zijn rechten te hebben doen gelden jegens de kredietgever. De lidstaten bepalen in welke mate en onder welke voorwaarden die rechten worden uitgeoefend.” |
|
9. |
Artikel 22 van genoemde richtlijn, met als opschrift „Harmonisatie en dwingend karakter van de richtlijn”, bepaalt in lid 1: „In zoverre deze richtlijn geharmoniseerde bepalingen bevat, mogen de lidstaten geen bepalingen handhaven of invoeren in hun nationale wetgeving die afwijken van die welke in deze richtlijn zijn vastgesteld.” |
|
10. |
Artikel 23 van dezelfde richtlijn, met als opschrift „Sancties”, luidt als volgt: „De lidstaten stellen de regels vast inzake de sancties die gelden voor inbreuken op de ter uitvoering van deze richtlijn vastgestelde nationale bepalingen, en nemen de nodige maatregelen om ervoor te zorgen dat deze sancties worden toegepast. De sancties moeten doeltreffend, evenredig en afschrikkend zijn.” |
Duits recht
|
11. |
§ 357a, lid 1, van het Bürgerliche Gesetzbuch (burgerlijk wetboek; hierna: „BGB”), met als opschrift „Rechtsgevolgen van de herroeping van overeenkomsten betreffende financiële diensten”, bepaalde, in de versie die gold ten tijde van de feiten van het hoofdgeding: „(1) Ontvangen prestaties moeten binnen 30 dagen worden geretourneerd. [...] (3) Indien een kredietnemer een consumentenkredietovereenkomst herroept, dient hij over de periode tussen de uitbetaling en de terugbetaling van de lening de overeengekomen debetrente te betalen. [...]” |
|
12. |
In § 358 BGB, in de versie die gold ten tijde van de feiten van het hoofdgeding, was het volgende bepaald: „(1) Indien de consument zijn intentieverklaring voor het sluiten van een overeenkomst voor de levering van een goed of de verrichting van een andere dienst door een handelaar op geldige wijze heeft herroepen, is hij ook niet meer gebonden aan zijn intentieverklaring voor het sluiten van een aan die overeenkomst gelieerde consumentenkredietovereenkomst. (2) Indien de consument zijn intentieverklaring voor het sluiten van een consumentenkredietovereenkomst op grond van § 495, lid 1, of § 514, lid 2, eerste volzin, op geldige wijze heeft herroepen, is hij ook niet meer gebonden aan zijn intentieverklaring voor het sluiten van een aan die consumentenkredietovereenkomst gelieerde overeenkomst voor de levering van een goed of de verrichting van een andere dienst. (3) Een overeenkomst voor de levering van een goed of de verrichting van een andere dienst en een kredietovereenkomst krachtens de leden 1 en 2 zijn gelieerd indien het krediet geheel of gedeeltelijk wordt gebruikt voor de financiering van de andere overeenkomst en beide overeenkomsten een economische eenheid vormen. Die eenheid moet met name worden aangenomen wanneer de ondernemer de tegenprestatie van de consument zelf financiert of, in geval van financiering door een derde partij, wanneer de kredietgever de ondernemer betrekt bij het opstellen of het sluiten van de kredietovereenkomst. (4) [§ 357 is] van overeenkomstige toepassing op de ongedaanmaking van de gelieerde overeenkomst. [...] Met betrekking tot de rechtsgevolgen van de herroeping of de teruggaaf treedt de kredietgever in zijn betrekkingen met de consument in de uit de gelieerde overeenkomst voortvloeiende rechten en verplichtingen van de handelaar, indien het bedrag van de lening op het moment dat de herroeping van kracht wordt, reeds aan de handelaar is betaald.” |
Feiten, prejudiciële vragen en procedure bij het Hof
|
13. |
Op 1 maart 2019 en 30 november 2017 hebben KI enerzijds en FA anderzijds kredietovereenkomsten gesloten met respectievelijk Mercedes-Benz Bank AG en Volkswagen Bank GmbH voor de aanschaf van een motorvoertuig voor privégebruik. De nettobedragen van de kredietovereenkomsten bedroegen respectievelijk 29500 EUR en 35300 EUR en werden rechtstreeks aan de verkopers van de voertuigen betaald. |
|
14. |
Bij het sluiten van de kredietovereenkomsten hebben Mercedes-Benz Bank en Volkswagen Bank een beroep gedaan op de diensten van de verkoper van de voertuigen in de hoedanigheid van tussenpersoon. |
|
15. |
In geen van beide kredietovereenkomsten was de bij het sluiten van de overeenkomst geldende vertragingsrentevoet numeriek als percentage vermeld. |
|
16. |
KI en FA hebben op grond van deze beide overeenkomsten termijnbedragen, daaronder begrepen aanbetalingen, betaald voor een totaalbedrag van respectievelijk 8924,48 EUR en 24800 EUR. |
|
17. |
Bij brieven van respectievelijk 31 oktober 2019 en 20 juli 2020 hebben KI en FA hun op het sluiten van de kredietovereenkomst gerichte wilsverklaring herroepen. |
|
18. |
KI en FA stellen dat de herroeping geldig is, aangezien de termijn voor de uitoefening van dat recht nog niet was ingegaan wegens onjuiste verplichte informatie in hun overeenkomst. |
|
19. |
Elk van hen heeft bij de verwijzende rechter een vordering ingesteld tegen respectievelijk Mercedes-Benz Bank en Volkswagen Bank. |
|
20. |
Aan de ene kant vordert KI in wezen terugbetaling van de vóór zijn herroeping betaalde termijnbedragen en van de aan de verkoper betaalde aanbetaling, voor een totaalbedrag van 8924,48 EUR. Voorts vordert hij vast te stellen dat hij op grond van zijn herroeping niet langer rente of aflossingsbedragen verschuldigd is. |
|
21. |
Aan de andere kant vordert FA in wezen terugbetaling van de vóór zijn herroeping krachtens de kredietovereenkomst betaalde termijnbedragen en van de aan de verkoper betaalde aanbetaling, voor een totaalbedrag van 24800 EUR. Ook vordert hij om vast te stellen dat hij vanaf zijn herroeping niet langer rente of aflossingsbedragen verschuldigd is. |
|
22. |
Mercedes-Benz Bank en Volkswagen Bank concluderen tot afwijzing van de respectieve vorderingen. In wezen beroepen zij zich op niet-ontvankelijkheid van deze vorderingen en verval van het herroepingsrecht. Mercedes-Benz Bank voert tevens onrechtmatige uitoefening van het herroepingsrecht aan en vordert subsidiair in reconventie dat KI wordt verplicht tot betaling van een schadevergoeding voor de waardevermindering van het voertuig tot en met de teruggave ervan, alsook tot betaling van een gebruiksvergoeding ter hoogte van 3,92 % per jaar over het nog openstaande saldo van de lening voor de periode tussen de uitbetaling van de lening aan de verkoper en de teruggave van het voertuig. |
|
23. |
In deze omstandigheden heeft de verwijzende rechter beslist om de behandeling van de zaak te schorsen en het Hof de volgende prejudiciële vragen te stellen:
|
|
24. |
Bij beslissing van 18 april 2023 is de onderhavige zaak geschorst in afwachting van de uitspraak in de gevoegde zaken C‑38/21, C‑47/21 en C‑232/21. |
|
25. |
Bij brief van 21 december 2023 heeft de griffie van het Hof het in deze zaken gewezen arrest ( 3 ) aan de verwijzende rechter toegezonden met het verzoek om aan te geven of hij in het licht van dat arrest zijn verzoek om een prejudiciële beslissing wenste te handhaven. |
|
26. |
Bij neerlegging via e-Curia op 10 april 2024 heeft de verwijzende rechter het Hof geantwoord dat hij zijn verzoek om een prejudiciële beslissing wenste te handhaven en dat hij het noodzakelijk achtte om de hiernavolgende nieuwe vragen toe te voegen:
|
Analyse
|
27. |
Overeenkomstig het verzoek van het Hof zal deze conclusie zich uitsluitend toespitsen op de tweede en de derde vraag. |
Tweede vraag
|
28. |
Met zijn tweede vraag wenst de verwijzende rechter in wezen van het Hof te vernemen of artikel 14, lid 3, onder b), eerste volzin, van richtlijn 2008/48 aldus moet worden uitgelegd dat het een volledige harmonisatie tot stand brengt voor consumentenkredietovereenkomsten die gelieerd zijn aan een koopovereenkomst voor een voertuig. |
|
29. |
Het Hof wordt met andere woorden verzocht te bepalen of met artikel 14, lid 3, onder b), eerste volzin, van richtlijn 2008/48 een volledige harmonisatie tot stand is gebracht voor de op de kredietnemer rustende verplichting tot betaling van de debetrente, ook wanneer het gefinancierde krediet gelieerd is aan een koopovereenkomst voor goederen of diensten. |
|
30. |
In de eerste plaats zij erop gewezen dat richtlijn 2008/48 is vastgesteld met het oog op de bevordering van een goed functionerende markt en een hoog niveau van consumentenbescherming op het gebied van krediet ( 4 ) en een volledige harmonisatie tot stand brengt voor alle kredietovereenkomsten die binnen de werkingssfeer ervan vallen. |
|
31. |
In dit verband heeft het Hof verklaard dat uit artikel 22, lid 1, van richtlijn 2008/48, gelezen in het licht van de overwegingen 9 en 10 ervan, voortvloeit dat deze richtlijn dwingend is voor de kredietovereenkomsten die binnen de werkingssfeer ervan vallen en beoogt te waarborgen dat de daarin vervatte regels in alle lidstaten uniform worden toegepast. Bijgevolg mogen de lidstaten, wanneer deze richtlijn precieze verplichtingen oplegt, daarvan niet afwijken door afwijkende of strengere nationale bepalingen toe te passen. ( 5 ) Deze harmonisatie vindt haar rechtvaardiging in het streven om alle Europese consumenten bij het sluiten van een kredietovereenkomst een gelijkwaardig niveau van bescherming te garanderen en het grensoverschrijdend verrichten van financiële diensten te vergemakkelijken. Bij gebreke van dergelijke geharmoniseerde bepalingen moeten de lidstaten echter de vrijheid behouden om nationale wetgeving te handhaven of in te voeren. ( 6 ) |
|
32. |
In de tweede plaats wordt het begrip „gelieerde kredietovereenkomst” in artikel 3, onder n), van richtlijn 2008/48 omschreven als een kredietovereenkomst die uitsluitend dient ter financiering van de levering van bepaalde goederen of diensten en die een commerciële eenheid vormt met de desbetreffende koop‑ of dienstverleningsovereenkomst. In de praktijk beantwoorden leningen die worden toegekend voor de financiering van een motorvoertuig voor privégebruik volledig aan deze definitie, voor zover zij niet van de werkingssfeer van deze richtlijn zijn uitgesloten. ( 7 ) De commerciële eenheid tussen de lening en de aanschaf van het goed komt vaak tot uiting in het gelijktijdig sluiten van de beide overeenkomsten of in hun nauwe economische samenhang. Om die reden heeft de Uniewetgever naar mijn mening deze kredietcategorie zodanig willen regelen dat de consument, die aan twee onderling afhankelijke overeenkomsten is gebonden, niettemin een effectieve bescherming kan genieten, rekening houdend met de specifieke risico’s verbonden aan de onderlinge verwevenheid van een lening en de aanschaf van een goed. |
|
33. |
In de derde plaats is ter concretisering van deze bescherming in artikel 14 van richtlijn 2008/48 een herroepingsrecht neergelegd op grond waarvan de consument binnen een vooraf bepaalde termijn en zonder opgave van redenen van zijn verbintenis kan terugkomen. De uitoefening van dit recht, waarmee wordt beoogd om ten eerste de gevolgen te temperen van mogelijk impulsieve beslissingen om schulden aan te gaan en ten tweede de consument toereikende informatie over de kredietvoorwaarden te bezorgen, doet tegelijkertijd verplichtingen ontstaan. Zo verplicht artikel 14, lid 3, onder b), eerste volzin, van genoemde richtlijn de consument in geval van herroeping tot terugbetaling van het kapitaal en de rente die daarover is gelopen vanaf de datum van terbeschikkingstelling van de gelden tot aan de datum van terugbetaling ervan. |
|
34. |
Dit neemt niet weg dat deze bepaling niets zegt over wat er moet gebeuren met het gefinancierde goed of over eventuele wisselwerkingen tussen de gelieerde kredietovereenkomst en de koopovereenkomst voor het voertuig. Naar mijn aanvoelen bestaat de geest van richtlijn 2008/48 erin ervoor te zorgen dat de uitoefening van het herroepingsrecht haar volle werking behoudt, waarbij de lidstaten een beoordelingsmarge wordt gelaten met betrekking tot de uitoefening van dit herroepingsrecht tegen de specifieke achtergrond van gelieerde kredietovereenkomsten, wat inhoudt dat deze richtlijn geen volledige harmonisatie beoogt van alle juridische gevolgen die zich kunnen voordoen. |
|
35. |
Overweging 35 van genoemde richtlijn is te plaatsen binnen deze benadering. Daarin wordt namelijk uiteengezet dat de regelgeving van de lidstaten inzake de teruggave van het door het krediet gefinancierde goed of daarmee samenhangende aangelegenheden door deze richtlijn onverlet wordt gelaten. ( 8 ) Ook in overweging 9 van diezelfde richtlijn luidt het dat de lidstaten, bij ontbreken van geharmoniseerde bepalingen, de vrijheid houden om nationale wetgeving te handhaven of in te voeren, met name over het annuleren van een koop‑ of dienstverleningsovereenkomst indien de consument gebruikmaakt van zijn recht van herroeping van de kredietovereenkomst. |
|
36. |
Het Hof heeft geoordeeld dat, bij gebreke van specifieke Unieregelgeving ter zake, de nadere uitvoeringsregels voor de in richtlijn 2008/48 geboden consumentenbescherming op grond van het beginsel van procesautonomie van de lidstaten een aangelegenheid van de interne rechtsorde van die staten zijn. Die nadere regels mogen evenwel niet ongunstiger zijn dan de regels die voor soortgelijke nationale situaties gelden (gelijkwaardigheidsbeginsel) en mogen de uitoefening van de door het Unierecht verleende rechten in de praktijk niet onmogelijk of uiterst moeilijk maken (doeltreffendheidsbeginsel). ( 9 ) |
|
37. |
In dit verband is het tekenend dat artikel 15, lid 1, van richtlijn 2008/48 de enige bepaling is die specifiek is gewijd aan het geval waarin een consument zijn herroepingsrecht uitoefent met betrekking tot een overeenkomst voor de levering van goederen of diensten, wat a contrario impliceert dat deze richtlijn een leemte vertoont met betrekking tot het omgekeerde scenario, namelijk dat waarin het herroepingsrecht eerst voor het krediet zelf wordt ingeroepen. ( 10 ) |
|
38. |
Mijn conclusie is dat richtlijn 2008/48 via artikel 14, lid 3, onder b), eerste volzin, ervan weliswaar een volledige harmonisatie tot stand brengt op het gebied van kredietovereenkomsten, maar geen uitputtende regeling bevat voor de gevolgen van herroeping wanneer het krediet is gelieerd aan de aanschaf van een voertuig. Bijgevolg is het de lidstaten toegestaan om, met inachtneming van de beginselen van gelijkwaardigheid en doeltreffendheid, de nadere uitvoeringsregels vast te stellen voor de uitoefening van het herroepingsrecht voor deze gelieerde kredietovereenkomsten. |
|
39. |
Gelet op het voorgaande geef ik het Hof in overweging te antwoorden dat artikel 14, lid 3, onder b), eerste volzin, van richtlijn 2008/48 geen volledige harmonisatie tot stand brengt voor consumentenkredietovereenkomsten die gelieerd zijn aan een koopovereenkomst voor een voertuig. |
Derde vraag
|
40. |
Indien de tweede vraag ontkennend wordt beantwoord, wenst de verwijzende rechter met zijn derde vraag te vernemen of het verenigbaar is met het Unierecht, en in het bijzonder met artikel 14, lid 1, van richtlijn 2008/48, dat de kredietnemer na herroeping van een consumentenkredietovereenkomst die gelieerd is aan een koopovereenkomst voor een voertuig, de contractuele debetrente moet betalen over het tijdvak tussen de uitbetaling van de lening aan de verkoper van het gefinancierde voertuig en het tijdstip van de teruggave van het voertuig aan de kredietgever (of de verkoper). |
Doelstelling van artikel 14 van richtlijn 2008/48
|
41. |
Er zij aan herinnerd dat er in artikel 14, lid 1, van richtlijn 2008/48 een herroepingsrecht is neergelegd ten voordele van de consument die zich hierop binnen veertien kalenderdagen en zonder opgave van redenen kan beroepen. |
|
42. |
Wat de doelstelling van artikel 14 van richtlijn 2008/48 betreft, bestaat deze ten eerste erin de consument de mogelijkheid te bieden om de overeenkomst te kiezen die het best bij zijn behoeften past en dus om overeenkomsten op te zeggen die na sluiting ervan, gedurende de bedenktermijn om het herroepingsrecht uit te oefenen, niet blijken te voldoen aan zijn behoeften. Ten tweede heeft artikel 14, lid 1, tweede alinea, onder b), van deze richtlijn tot doel ervoor te zorgen dat de consument alle informatie ontvangt die nodig is om de omvang van zijn contractuele verbintenis te beoordelen en de kredietgever die hem de in artikel 10 van genoemde richtlijn bedoelde informatie niet verstrekt, te straffen. ( 11 ) Mijns inziens beoogt deze regeling voornamelijk om de consument voldoende bedenktijd te bieden om zich ervan te vergewissen dat de lening wel degelijk beantwoordt aan zijn behoeften en draagkracht, zodat hij zichzelf kan behoeden voor een verbintenis die dat niet doet. |
Gevolgen van het herroepingsrecht in het kader van een gelieerde kredietovereenkomst
|
43. |
Uit het onderzoek van de tweede vraag van de verwijzende rechter ( 12 ) is gebleken dat artikel 14, lid 3, onder b), eerste volzin, van richtlijn 2008/48 geen volledige harmonisatie tot stand brengt voor de gevolgen van de uitoefening van het herroepingsrecht wanneer de kredietovereenkomst gelieerd is aan een overeenkomst voor de levering van goederen, zoals een koopovereenkomst voor een voertuig. |
|
44. |
Volgens artikel 14, lid 3, onder b), van deze richtlijn moet een consument die een „klassieke” kredietovereenkomst herroept, niet alleen het kapitaal terugbetalen, maar ook de overeengekomen debetrente over dat kapitaal voor het tijdvak tussen de terbeschikkingstelling van de gelden tot aan de datum van volledige terugbetaling daarvan. Naar analogie daarmee is het mijns inziens logisch dat, wanneer het krediet bestemd is voor de financiering van de aanschaf van een goed en de consument dat krediet herroept, deze consument wordt verplicht tot betaling van de rente over het tijdvak tussen de effectieve terbeschikkingstelling van de gelden tot aan de teruggave van het goed of de aflossing van het krediet. |
|
45. |
De rechtsgrondslag voor deze verplichting ligt naar mijn mening vrij voor de hand: door financiële middelen vrij te maken, neemt de kredietgever het risico van geldontwaarding op zich en ontneemt hij zichzelf het onmiddellijke gebruik van deze middelen. Vanuit dit oogpunt vormt de rente de normale vergoeding van het voorgeschoten kapitaal. Het systematisch ontzeggen van deze rente aan de kredietgever zou neerkomen op het invoeren van „gratis krediet” voor de kredietnemer die hierdoor een ongerechtvaardigd voordeel zonder enige tegenprestatie zou genieten. ( 13 ) Mijns inziens verbreekt een dergelijke situatie het contractuele evenwicht en komt zij in de buurt van ongerechtvaardigde verrijking in de zin van de gemeenschappelijke beginselen van burgerlijk recht. |
|
46. |
Dienaangaande zij eraan herinnerd dat het beginsel van het verbod van ongerechtvaardigde verrijking, dat in de rechtspraak van het Hof is erkend en in de meeste nationale rechtsorden aanwezig is, vereist dat niemand zich ongerechtvaardigd ten koste van een ander mag verrijken. Zo heeft het Hof, met verwijzing naar de beginselen welke de rechtsstelsels van de lidstaten gemeen hebben, reeds geoordeeld dat een persoon die een verlies heeft geleden waardoor het vermogen van een andere persoon wordt vermeerderd zonder dat een rechtsgrondslag voor die verrijking bestaat, er in het algemeen recht op heeft dat dit verlies door de verrijkte wordt vergoed. |
|
47. |
Met betrekking tot ongerechtvaardigde verrijking van de Unie heeft het Hof namelijk geoordeeld dat, hoewel het VWEU niet uitdrukkelijk voorziet in een rechtsmiddel waarmee een dergelijke vordering kan worden ingesteld, een uitlegging van artikel 268 en artikel 340, tweede alinea, VWEU die deze mogelijkheid uitsluit, namelijk zou leiden tot een resultaat dat in strijd is met het beginsel van effectieve rechterlijke bescherming. De op grond van die bepalingen ingestelde vordering wegens ongerechtvaardigde verrijking van de Unie vereist het bewijs dat de verweerder zonder geldige rechtsgrondslag ( 14 ) is verrijkt en dat de verzoeker ten gevolge van die verrijking is verarmd. ( 15 ) |
|
48. |
Bij overeenkomstige toepassing van dit beginsel ( 16 ) op de omstandigheden van het hoofdgeding ( 17 ) zou kunnen worden gesteld dat wanneer de kredietnemer tijdens de periode voorafgaand aan de teruggave van het goed kosteloos kan beschikken over de geleende gelden, hem hierdoor de facto een economisch voordeel wordt verleend „zonder oorzaak, reden of althans rechtvaardiging” ( 18 ). Tijdens die periode heeft de kredietgever namelijk op onherroepelijke wijze financiële middelen vrijgemaakt ten gunste van de kredietnemer, zonder dat hij over deze middelen kan beschikken of die aan andere potentieel winstgevende activiteiten kan besteden, terwijl hij tegelijkertijd de risico’s draagt die met de terbeschikkingstelling ervan samenhangen (met name de geldontwaarding en de alternatieve kosten voortvloeiend uit de vastlegging van die middelen). |
|
49. |
Derhalve komt het mij voor dat de op de kredietnemer rustende verplichting tot betaling van de over de daadwerkelijke duur van de terbeschikkingstelling van de gelden berekende debetrente een noodzakelijk correctiemechanisme vormt. Op die wijze kan het contractuele evenwicht worden hersteld door te voorkomen dat de ene partij door de uitoefening van haar herroepingsrecht een onrechtmatig voordeel behaalt ten koste van de andere partij, zodat een billijke verdeling van de uit de – zij het gedeeltelijke en tijdelijke – uitvoering van de kredietovereenkomst voortvloeiende kosten en baten is gewaarborgd. |
Contractueel evenwicht en evenredigheidsbeginsel
|
50. |
De rechtvaardiging van deze verplichting – namelijk tot betaling van debetrente in geval van herroeping van een aan de aanschaf van een voertuig gelieerde kredietovereenkomst – sluit mijns inziens aan bij de rechtspraak die het Hof ter zake consequent heeft aangehouden en volgens welke het met richtlijn 2008/48 nagestreefde doel erin bestaat om ter zake van het consumentenkrediet op een aantal kerngebieden een volledige, dwingende harmonisatie tot stand te brengen, die nodig wordt geacht om te waarborgen dat alle consumenten in de Europese Unie een hoog en gelijkwaardig niveau van bescherming van hun belangen genieten en om de totstandkoming van een goed functionerende interne markt voor consumentenkrediet te vergemakkelijken. ( 19 ) |
|
51. |
Het streven naar het behoud van een contractueel evenwicht, waarbij een doeltreffende bescherming van de consumentenbelangen wordt verzoend met de totstandkoming van een goed functionerende interne markt voor consumentenkrediet, steeds met inachtneming van het evenredigheidsbeginsel, loopt als een rode draad door de rechtspraak met betrekking tot het herroepingsrecht, ook buiten het rechtskader van richtlijn 2008/48. Zo heeft het Hof bijvoorbeeld geoordeeld dat artikel 14, lid 1, van richtlijn 2008/48 zich verzet tegen een nationale regeling die bepaalt dat een consument het door het krediet gefinancierde object aan de kredietgever moet teruggeven of de kredietgever in gebreke moet stellen ten aanzien van de inontvangstneming daarvan, zonder dat de kredietgever tegelijkertijd verplicht is om de reeds door de consument betaalde maandelijkse krediettermijnen terug te betalen. ( 20 ) |
|
52. |
Met betrekking tot een op afstand gesloten overeenkomst heeft het Hof bovendien verklaard dat hoewel richtlijn 97/7/EG van het Europees Parlement en de Raad van 20 mei 1997 betreffende de bescherming van de consument bij op afstand gesloten overeenkomsten ( 21 ) de consument beoogt te beschermen in de bijzondere situatie van een op afstand gesloten overeenkomst, zij er evenwel niet toe strekt hem rechten te verlenen die meer omvatten dan hetgeen hij nodig heeft om naar behoren zijn herroepingsrecht te kunnen uitoefenen. Dit is met name het geval wanneer de consument het goed heeft gebruikt op een wijze die onverenigbaar is met de beginselen van burgerlijk recht, zoals die van de goede trouw of van de ongerechtvaardigde verrijking. ( 22 ) |
|
53. |
Datzelfde streven naar het behoud van voornoemd evenwicht, met inachtneming van het evenredigheidsbeginsel, vindt uitdrukking in de uitlegging die het Hof heeft gegeven aan artikel 23 van richtlijn 2008/48, dat de lidstaten machtigt om sancties op te leggen teneinde de op de kredietgever rustende informatieverplichtingen te doen naleven. Deze sancties, die doeltreffend en evenredig moeten blijven, kunnen het verval van het recht op vergoeding van rente en kosten behelzen indien de kredietgever de in artikel 10, lid 2, van richtlijn 2008/48 neergelegde informatieverplichtingen niet nakomt, aangezien een dergelijk verzuim ertoe kan leiden dat de consument niet kan beoordelen waartoe hij zich heeft verbonden. ( 23 ) Niettemin heeft het Hof dit standpunt genuanceerd door te preciseren dat „[b]ij niet-vermelding van gegevens – onder die bedoeld in artikel 10, lid 2, van richtlijn 2008/48 – die naar hun aard het vermogen van de consument om te beoordelen waartoe hij zich heeft verbonden niet ongunstig beïnvloeden, [...] kan de toepassing, overeenkomstig de nationale wetgeving, van een dergelijke sanctie met ernstige gevolgen voor de kredietgever echter niet evenredig worden geacht”. ( 24 ) Naar mijn aanvoelen volgt hieruit dat het Hof op grond van het evenredigheidsbeginsel erkent dat de door artikel 23 van richtlijn 2008/48 geboden mogelijkheid er niet toe mag leiden dat de kredietgever systematisch elke vergoeding wordt ontzegd, tenzij zijn nalatigheden dermate zwaarwegend zijn dat zij het recht van de consument op duidelijke en betrouwbare informatie in de kern aantasten. ( 25 ) |
|
54. |
Als zwakkere partij bij de overeenkomst geniet de consument dus een betere bescherming vanwege de aan de kredietgever opgelegde sanctie. Deze bescherming is echter niet onbeperkt en geldt alleen wanneer de kredietgever in de context van richtlijn 2008/48 een verplichting van„essentieel belang” niet nakomt. ( 26 ) Het is namelijk niet de bedoeling om een buitensporig gebrek aan evenwicht in het leven te roepen tussen de consument die zijn herroepingsrecht uitoefent en de kredietgever. Het herroepingsrecht en de gevolgen daarvan mogen geen belemmering vormen voor de efficiëntie van de markt voor consumentenkrediet. |
Toepassing op het onderhavige geval
|
55. |
Met betrekking tot het onderhavige geval ben ik de mening toegedaan dat het streven naar het waarborgen van een hoog en gelijkwaardig niveau van bescherming van de belangen van alle consumenten in de Unie teneinde de totstandkoming van een goed functionerende interne markt voor consumentenkrediet te vergemakkelijken, in het hoofdgeding overeind blijft indien wordt aanvaard dat de nationale wetgever kan voorzien in de terugbetaling van rente over het kapitaal in geval van herroeping van een gelieerde kredietovereenkomst. |
|
56. |
Niettemin zij eraan herinnerd dat, zoals reeds is aangegeven bij de beantwoording van de tweede prejudiciële vraag ( 27 ), de nadere regels voor de uitoefening van het recht op herroeping van een gelieerde kredietovereenkomst voor de aanschaf van een voertuig – waaronder met name de op de kredietnemer rustende verplichting tot betaling van debetrente aan de kredietgever – overeenkomstig het gelijkwaardigheidsbeginsel niet ongunstiger mogen zijn dan de regels die voor soortgelijke nationale situaties gelden alsmede overeenkomstig het doeltreffendheidsbeginsel de uitoefening van de door het Unierecht verleende rechten in de praktijk niet onmogelijk of uiterst moeilijk mogen maken. |
|
57. |
Ik kom tot de slotsom dat, aangezien richtlijn 2008/48 geen uitputtende regeling bevat voor de gevolgen van de herroeping van een kredietovereenkomst die gelieerd is aan de aanschaf van een goed, de nationale wetgevers mogen verlangen dat de kredietnemer de debetrente over de periode van kredietopneming voldoet. |
|
58. |
Bijgevolg verzet artikel 14, lid 1, van richtlijn 2008/48 zich er mijns inziens niet tegen dat van de kredietnemer wordt verlangd dat hij bij de uitoefening van het herroepingsrecht de overeengekomen debetrente betaalt over het tijdvak tussen de terbeschikkingstelling van de gelden tot aan de teruggave van het goed of de aflossing van het krediet. Tegelijkertijd behouden de lidstaten de hun op grond van artikel 23 van richtlijn 2008/48 geboden mogelijkheid om sancties vast te stellen ten aanzien van kredietgevers die niet hebben voldaan aan de in artikel 10, lid 2, van deze richtlijn bedoelde informatieverplichtingen, voor zover deze sancties niet leiden tot een onevenredige inbreuk op wederzijdse verbintenissen en geen afbreuk doen aan de voornaamste doelstelling van genoemde richtlijn, namelijk een doeltreffende bescherming van de consument. |
|
59. |
In deze omstandigheden geef ik het Hof in overweging te antwoorden dat het Unierecht, en in het bijzonder artikel 14, lid 1, van richtlijn 2008/48, zich er niet tegen verzet dat de kredietnemer na herroeping van een consumentenkredietovereenkomst die gelieerd is aan een koopovereenkomst voor een voertuig, de contractuele debetrente moet betalen over het tijdvak tussen de uitbetaling van de lening aan de verkoper van het gefinancierde voertuig en het tijdstip van de teruggave van dat voertuig aan de kredietgever (of de verkoper). |
Conclusie
|
60. |
Gelet op een en ander geef ik het Hof in overweging om de tweede en de derde prejudiciële vraag van het Landgericht Ravensburg te beantwoorden als volgt:
|
( 1 ) Oorspronkelijke taal: Frans.
( 2 ) Richtlijn van het Europees Parlement en de Raad van 23 april 2008 inzake kredietovereenkomsten voor consumenten en tot intrekking van richtlijn 87/102/EEG van de Raad (PB 2008, L 133, blz. 66).
( 3 ) Arrest van 21 december 2023, BMW Bank e.a. (C‑38/21, C‑47/21 en C‑232/21, EU:C:2023:1014; hierna: „arrest BMW Bank”).
( 4 ) Zie onder meer arrest van 16 juli 2020, Soho Group (C‑686/19, EU:C:2020:582, punt 49), volgens hetwelk „richtlijn 2008/48 werd vastgesteld met een tweeledig doel: waarborgen dat alle consumenten van de Unie een hoog en gelijkwaardig niveau van bescherming van hun belangen genieten en de totstandkoming van een goed functionerende interne markt voor consumentenkrediet vergemakkelijken”.
( 5 ) Zie in die zin arresten van 12 juli 2012, SC Volksbank România (C‑602/10, EU:C:2012:443, punt 38), en 5 september 2019, Pohotovost’ (C‑331/18, EU:C:2019:665, punt 49).
( 6 ) Zie overweging 9 van richtlijn 2008/48.
( 7 ) Zie artikel 2, lid 2, van richtlijn 2008/48.
( 8 ) Zie arrest BMW Bank (punt 302).
( 9 ) Zie arrest BMW Bank (punt 303 en aldaar aangehaalde rechtspraak).
( 10 ) Zie in dit verband de conclusie van advocaat-generaal Hogan in de gevoegde zaken Volkswagen Bank e.a. (C‑33/20, C‑155/20 en C‑187/20, EU:C:2021:629, punt 126).
( 11 ) Zie arrest van 9 september 2021, Volkswagen Bank e.a. (C‑33/20, C‑155/20 en C‑187/20, EU:C:2021:736, punten 123 en 124), en arrest BMW Bank (punt 288).
( 12 ) Zie de punten 30‑38 van deze conclusie.
( 13 ) Zie de conclusie van advocaat-generaal Hogan in de gevoegde zaken Volkswagen Bank e.a. (C‑33/20, C‑155/20 en C‑187/20, EU:C:2021:629, punt 124).
( 14 ) In dit verband moet worden opgemerkt dat wanneer de verrijking of verarming van een vermogen haar rechtstreekse rechtvaardiging in een rechtsregel vindt, de vermogensoverdracht op grond van het subsidiariteitsbeginsel hoe dan ook voortvloeit uit een oorzaak die de actio de in rem verso uitsluit. In het Belgische burgerlijk recht, bijvoorbeeld, kan die actie „slechts worden ingesteld indien de situatie waarop zij betrekking heeft, niet wordt beheerst door een ander corpus van regels voortvloeiend uit de wet, een overeenkomst, een eenzijdige rechtshandeling of een vordering ex delicto” (zie Van Ommeslaghe, P., De Page, Traité de droit civil belge – Tome II – Les obligations, deel 2, Bruylant, Brussel, 2013, blz. 1141 en 1151).
( 15 ) Zie in die zin arrest van 9 juli 2020, Tsjechië/Commissie (C‑575/18 P, EU:C:2020:530, punt 82).
( 16 ) Over het vraagstuk van algemene beginselen van privaatrecht en met betrekking tot ongerechtvaardigde verrijking (met name tegen de achtergrond van de Luxemburgse rechtsorde), zie Kinsch, P., „Les principes généraux du droit comme éléments de l’ordre juridique luxembourgeois”, Liber Amicorum Xavier Dieux, Larcier-Intersentia, Brussel, 2022, blz. 883 en 884.
( 17 ) Met betrekking tot transacties die leiden tot ongerechtvaardigde verrijking en waarbij meer dan twee partijen zijn betrokken, zie Schlechtriem, P., Cohen, C., en Hornung, R., „Restitution and Unjust Enrichment in Europe”, European Review of Private Law, deel 9, nr. 2/3, 2001, blz. 408‑415.
( 18 ) Bewoordingen ontleend aan Londers, G., Mosselmans, S., en Bossuyt, A., „Deux principes généraux du droit issus du droit national et du droit communautaire: l’enrichissement sans cause ou l’enrichissement injustifié et l’interdiction de l’abus de droit”, Actes du colloque pour le cinquantième anniversaire des traités de Rome, Luxemburg, 26 maart 2007, Bureau voor officiële publicaties der Europese Gemeenschappen, 2007, blz. 97.
Op dit punt moet worden opgemerkt dat het Gerecht in het arrest van 10 oktober 2001, Corus UK/Commissie (T‑171/99, EU:T:2001:249, punt 55), in verband met de berekening van vertragingsrente heeft geoordeeld dat „het niet betalen van vertragingsrente [...] [zou] kunnen leiden tot een ongerechtvaardigde verrijking van de Gemeenschap, wat in strijd zou zijn met de algemene beginselen van gemeenschapsrecht” [met verwijzing naar het arrest van 10 juli 1990, Griekenland/Commissie (C‑259/87, EU:C:1990:287, punt 26)].
( 19 ) Zie arrest van 9 september 2021, Volkswagen Bank e.a. (C‑33/20, C‑155/20 en C‑187/20, EU:C:2021:736, punt 72 en aldaar aangehaalde rechtspraak).
( 20 ) Zie arrest BMW Bank (punt 307).
( 21 ) PB 1997, L 144, blz. 19.
( 22 ) Zie arrest van 3 september 2009, Messner (C‑489/07, EU:C:2009:502, punten 25 en 26).
( 23 ) Arrest van 9 november 2016, Home Credit Slovakia (C‑42/15, EU:C:2016:842, punt 69; hierna: „arrest Home Credit Slovakia”).
( 24 ) Arrest Home Credit Slovakia (punt 72).
( 25 ) In zijn conclusie in de gevoegde zaken Volkswagen Bank e.a. (C‑33/20, C‑155/20 en C‑187/20, EU:C:2021:629), merkt advocaat-generaal Hogan op dat de lidstaten in het kader van de sancties die zij overeenkomstig artikel 23 van richtlijn 2008/48 moeten invoeren, kunnen bepalen dat het ontbreken van bepaalde verplichte informatie in de kredietovereenkomst kan leiden tot het verlies van de debetrente. Zoals blijkt uit de bewoordingen van deze bepaling, moeten de in geval van schending van het Unierecht op te leggen sancties echter evenredig zijn. Dit alles betekent volgens de rechtspraak van het Hof dat de strengheid van de sancties in verhouding dient te staan tot de ernst van de strafbaar gestelde feiten, met name door te verzekeren dat deze sancties een reële afschrikkende werking hebben, waarbij tevens het algemene evenredigheidsbeginsel in acht dient te worden genomen [punt 123 van die conclusie, met verwijzing naar het arrest Home Credit Slovakia (punt 63)]. Laatstelijk heeft het Hof in zijn arrest van 13 februari 2025, Lexitor (C‑472/23, EU:C:2025:89, punten 56 en 57), onder meer geoordeeld dat de sanctie waarin de nationale wetgeving moet voorzien in geval van niet-nakoming van de in artikel 10, lid 2, van richtlijn 2008/48 neergelegde informatieverplichting, een uniforme sanctie kan zijn, aangezien de consument absoluut moet beschikken over alle noodzakelijke gegevens om te beoordelen waartoe hij zich heeft verbonden.
( 26 ) Zie arrest Home Credit Slovakia (punt 69).
( 27 ) Zie punt 36 van deze conclusie.