RIMVYDASA NORKUSA
przedstawiona w dniu 3 lipca 2025 r. ( 1 )
Sprawa C‑485/24
Locatrans Sarl
przeciwko
ES
[wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym złożony przez Cour de cassation – chambre sociale (sąd kasacyjny, izba spraw społecznych, Francja)]
Odesłanie prejudycjalne – Konwencja o prawie właściwym dla zobowiązań umownych (konwencja rzymska) – Artykuł 6 – Umowa o pracę – Wybór przez strony – Bezwzględnie obowiązujące przepisy prawa właściwego w razie braku wyboru prawa – Łączniki – Pracownik świadczący pracę w kilku umawiających się państwach – Zwykłe miejsce pracy – Zmiana zwykłego miejsca pracy w trakcie wykonywania umowy – Ocena oparta na całym okresie obowiązywania umowy lub na ostatnim okresie wykonywania pracy
I. Wprowadzenie
|
1. |
Ramy prawne rozpatrywanego odesłania prejudycjalnego stanowi Konwencja o prawie właściwym dla zobowiązań umownych ( 2 ). Dokładniej rzecz ujmując, pytanie zadane przez Cour de cassation (sąd kasacyjny, Francja) dotyczy w istocie wykładni art. 3 i art. 6 tej konwencji. Artykuł 3 ustanawia zasadę autonomii woli stron przy wyborze prawa właściwego dla zobowiązań umownych. Zgodnie z tą wspólną państwom członkowskim zasadą, umowa podlega prawu wybranemu przez strony. Artykuł 6, którego wykładnia jest kluczowa dla tegoż pytania, ustanawia mechanizm umożliwiający wskazanie prawa właściwego dla umowy o pracę w przypadku braku wyboru prawa zgodnie z art. 3 wspomnianej konwencji i w drodze odstępstwa od przepisów jej art. 4 ( 3 ). |
|
2. |
Wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym został przedstawiony w ramach sporu między przedsiębiorstwem przewozowym a kierowcą, który pracował dla tego przedsiębiorstwa, w przedmiocie szeregu roszczeń odszkodowawczych, z którymi ów kierowca wystąpił wobec swojego byłego pracodawcy w następstwie rozwiązania jego umowy o pracę. |
|
3. |
W takim oto kontekście prawnym i faktycznym przedstawione przez sąd odsyłający pytanie daje Trybunałowi sposobność do zastanowienia się nad wykładnią pojęcia „państwa, w którym pracownik zazwyczaj świadczy pracę w wykonaniu umowy” w rozumieniu art. 6 ust. 2 lit. a) konwencji rzymskiej. |
|
4. |
W szczególności Trybunał będzie miał możliwość doprecyzowania swoich rozważań przedstawionych w wyroku Koelzsch ( 4 ), w kontekście okoliczności faktycznych podobnych do tych w sprawie, w której zapadł ów wyrok, w których jednak pojawia się nowa kwestia. Kwestia ta dotyczy okresu pracy, który sąd odsyłający powinien uwzględnić przy ustalaniu prawa właściwego na podstawie tego przepisu w przypadku, gdy pracownik wykonywał działalność u swojego pracodawcy na dwóch odrębnych etapach: początkowo w kilku państwach, a następnie, w okresie poprzedzającym ustanie stosunku pracy, stale w jednym państwie. |
II. Ramy prawne
|
5. |
Oprócz art. 1, art. 3 i art. 6 konwencji rzymskiej [obecnie art. 8 rozporządzenia (WE) nr 593/2008] ( 5 ), szczególne znaczenie w rozpoznawanej sprawie ma art. 5 akapit pierwszy pkt 1 konwencji brukselskiej o jurysdykcji i wykonywaniu orzeczeń sądowych w sprawach cywilnych i handlowych ( 6 ) [obecnie art. 19 rozporządzenia (WE) nr 44/2001] ( 7 ). |
III. Spór w postępowaniu głównym, pytanie prejudycjalne i postępowanie przed Trybunałem
|
6. |
Na podstawie umowy o pracę zawartej w dniu 15 października 2002 r. ES został zatrudniony jako kierowca przez spółkę Locatrans Sàrl, będącą przedsiębiorstwem przewozowym z siedzibą w Bettembourgu (Luksemburg). Umowa o pracę przewidywała miesięczny wymiar czasu pracy wynoszący 166 godzin. Postanowiono w niej, że prawem właściwym dla tej umowy jest prawo luksemburskie, a jako państwa, których głównie dotyczyć miały przewozy, wskazano Niemcy, kraje Beneluksu, Włochy, Hiszpanię, Portugalię i Austrię. |
|
7. |
Pismem z dnia 14 stycznia 2014 r. spółka Locatrans poinformowała pracownika, że podjęła decyzję o zmniejszeniu jego tygodniowego wymiaru czasu pracy do 35 godzin, czyli 151,55 godzin w wymiarze miesięcznym, ze skutkiem od dnia 16 lipca 2014 roku, wobec której to zmiany pracownik wyraził sprzeciw. |
|
8. |
W piśmie z dnia 31 marca 2014 r. spółka Locatrans poinformowała pracownika, że po przeanalizowaniu jego pracy w ciągu ostatnich 18 miesięcy stwierdziła, iż wykonywał on zasadniczą część swojej pracy, a mianowicie ponad 50 %, we Francji i że jej obowiązkiem jest zgłoszenie go do francuskiego systemu zabezpieczenia społecznego. |
|
9. |
Pismem z dnia 17 kwietnia 2014 r. spółka Locatrans potwierdziła propozycję zatrudnienia pracownika w spółce francuskiej i poinformowała go, że w następstwie jego odmowy zmniejszenia wymiaru czasu pracy, począwszy od dnia 16 lipca 2014 r. nie będzie już pracownikiem tego przedsiębiorstwa. |
|
10. |
W dniu 8 stycznia 2015 r., kwestionując rozwiązanie umowy o pracę, pracownik wystąpił do conseil de prud’hommes de Dijon (sądu pracy w Dijon, Francja) z szeregiem roszczeń odszkodowawczych. |
|
11. |
W orzeczeniu wydanym w dniu 4 kwietnia 2017 r. conseil de prud’hommes de Dijon (sąd pracy w Dijon) oddalił żądania pracownika z tego względu, że do wykonywania i rozwiązania jego umowy o pracę miało zastosowanie prawo luksemburskie, że rozwiązanie z nim umowy było jasne i jednoznaczne oraz że nie było podstaw do uznania tegoż rozwiązania za nadużycie. |
|
12. |
Na skutek apelacji pracownika cour d’appel de Dijon (sąd apelacyjny w Dijon, Francja) wyrokiem z dnia 2 maja 2019 r. uchylił orzeczenie z dnia 4 kwietnia 2017 r. W tym względzie ów sąd wskazał, że zgodnie z odnośną umową o pracę, strony postanowiły poddać łączący je stosunek pracy prawu luksemburskiemu. W tym kontekście, w piśmie z dnia 31 marca 2014 r., spółka Locatrans przyznała, iż pracownik wykonywał zasadniczą część swojej pracy we Francji, a pracownik przedstawił dowód na tę okoliczność. W świetle art. 6 konwencji rzymskiej dokonanie przez strony umowy wyboru prawa luksemburskiego nie może skutkować pozbawieniem pracownika ochrony, jaką zapewniają mu bezwzględnie obowiązujące przepisy prawa francuskiego, takie jak przepisy dotyczące zmiany i rozwiązania umowy o pracę. W konsekwencji rzeczony sąd, uznając rozwiązanie umowy o pracę za zwolnienie i stwierdzając, że zwolnienie to nie było oparte na rzeczywistej i poważnej przyczynie, zasądził od spółki Locatrans na rzecz pracownika określone kwoty tytułem odszkodowania. |
|
13. |
Spółka Locatrans wniosła skargę kasacyjną od tego wyroku do Cour de cassation – chambre sociale (sądu kasacyjnego, izba spraw społecznych, Francja), będącego sądem odsyłającym. |
|
14. |
Sąd ten zasadniczo przypomniał normę kolizyjną przewidzianą w art. 6 ust. 1 i 2 konwencji rzymskiej. W tym względzie zauważa on, że Trybunał sprecyzował – w szczególności w wyroku Koelzsch ( 8 ) – kryteria wykładni pojęcia „miejsca, w którym pracownik zazwyczaj świadczy pracę” w rozumieniu tego przepisu w przypadku, gdy pracownik wykonuje swoją działalność w więcej niż jednym umawiającym się państwie. W tym ostatnim wyroku Trybunał oparł się również na swoim orzecznictwie dotyczącym art. 5 pkt 1 konwencji brukselskiej, co wskazuje na wolę dokonania jednoznacznej wykładni łączników dotyczących jurysdykcji i prawa właściwego. W odniesieniu do tego ostatniego przepisu sąd odsyłający przypomniał również znaczenie wyroku Weber ( 9 ). |
|
15. |
Sąd odsyłający zauważa, że o ile wyjaśnienia udzielone przez Trybunał w wyroku Koelzsch ( 10 ), dotyczące wykładni pojęcia „miejsca, w którym pracownik zazwyczaj świadczy pracę”, mogłyby prowadzić – przy zastosowaniu zasady favor laboris – do utrzymania łącznika ostatniego miejsca, w którym pracownik zazwyczaj świadczy pracę, o tyle w wyroku Weber ( 11 ) Trybunał odnosi się jednak wyraźnie do uwzględnienia „całego okresu trwania stosunku pracy”, nie powtarzając przy tym łącznika ostatniego miejsca, w którym pracownik zazwyczaj świadczy pracę, o którym mowa w pkt 54 tegoż wyroku. |
|
16. |
W świetle tego orzecznictwa sąd odsyłający zastanawia się, czy dla ustalenia prawa właściwego w przypadku niedokonania wyboru prawa przez strony, aby określić miejsce, w którym zainteresowany zazwyczaj świadczył pracę w rozumieniu art. 6 ust. 2 lit. a) konwencji rzymskiej, należy w rozpoznawanej sprawie uwzględnić cały okres trwania stosunku pracy, czy też należy uwzględnić ostatni okres pracy. Uważa on, że chociaż łącznik ostatniego miejsca, w którym pracownik zazwyczaj świadczy pracę, ma znaczenie dla określenia właściwego sądu, ponieważ umożliwia pracownikowi wytoczenie powództwa najmniejszym kosztem, to jednak istnieje wątpliwość co do możliwości zastosowania tegoż łącznika w celu określenia prawa właściwego w przypadku niedokonania wyboru prawa przez strony, w szczególności z uwagi na okoliczność, że takie podejście mogłoby prowadzić do sytuacji, w której ta sama umowa o pracę podlegałaby kolejno różnym bezwzględnie obowiązującym przepisom prawa w zależności od zmian miejsca wykonywania pracy. |
|
17. |
W tych okolicznościach Cour de cassation – chambre sociale (sąd kasacyjny, izba spraw społecznych) na mocy postanowienia z dnia 10 lipca 2024 r., które wpłynęło do Trybunału w tym samym dniu, postanowił zawiesić postępowanie i zwrócić się do Trybunału z następującym pytaniem prejudycjalnym: „Czy art. 3 i 6 [konwencji rzymskiej] należy interpretować w ten sposób, że w przypadku gdy pracownik wykonuje tę samą działalność na rzecz pracodawcy w więcej niż jednym umawiającym się państwie, dla ustalenia prawa właściwego w sytuacji, gdy strony nie dokonały wyboru tego prawa, należy uwzględnić cały okres trwania stosunku pracy, aby ustalić miejsce, w którym pracownik zazwyczaj świadczył pracę, czy też należy uwzględnić ostatni okres pracy, jeżeli pracownik, po wykonywaniu pracy przez pewien okres w określonym miejscu, wykonuje następnie stale działalność w wykonaniu umowy o pracę w innym miejscu, które zgodnie z wyraźną wolą stron ma stać się nowym zwykłym miejscem pracy?”. |
|
18. |
Uwagi na piśmie zostały przedstawione przez strony w postępowaniu głównym, przez rządy francuski i czeski oraz przez Komisję Europejską. Nie przeprowadzono rozprawy. |
IV. W przedmiocie pytania prejudycjalnego
|
19. |
Poprzez swoje jedyne pytanie sąd odsyłający zmierza w istocie do ustalenia, czy art. 3 i art. 6 konwencji rzymskiej należy interpretować w ten sposób, że w przypadku gdy, po pierwsze, pracownik wykonywał tę samą działalność na rzecz pracodawcy początkowo w kilku państwach, a następnie, w okresie poprzedzającym ustanie stosunku pracy, wykonywał stale swoją działalność w jednym państwie, przy czym to ostatnie państwo, zgodnie z wyraźną wolą stron, miało stać się jego nowym zwykłym miejscem pracy, oraz, po drugie, tenże pracownik kwestionuje rozwiązanie umowy, to w celu ustalenia miejsca, w którym wspomniany pracownik zazwyczaj świadczył pracę, i w konsekwencji prawa właściwego w przypadku niedokonania wyboru prawa przez strony, należy odwołać się do całego okresu trwania stosunku pracy, czy też do ostatniego okresu pracy. |
|
20. |
Sąd ten zasadniczo dąży zatem do ustalenia, który z tych dwóch łączników ma zastosowanie do spornego rozwiązania umowy o pracę w przypadku, gdy rozwiązanie to wykazuje związek z mającymi zastosowanie prawami różnych państw ( 12 ). Z postanowienia odsyłającego wynika bowiem, że w przypadku pierwszego ze wskazanych łączników, uwzględnienie całego okresu trwania stosunku pracy skutkowałoby tym, że zasadność przedstawionych przez ES żądań byłaby badana na podstawie prawa luksemburskiego, i żądania te musiałyby w konsekwencji zostać oddalone. Natomiast w przypadku drugiego z rozpatrywanych łączników, gdyby uwzględniono tylko ostatni okres pracy, do zmiany i rozwiązania umowy o pracę zastosowanie znalazłoby prawo francuskie, które byłoby korzystniejsze dla ES. |
|
21. |
W tym względzie wspomniany sąd uważa, że istnieją uzasadnione wątpliwości, czy łącznik ostatniego miejsca, w którym pracownik zazwyczaj świadczy pracę, który ma znaczenie dla określenia właściwego sądu, można utrzymać również dla celów określenia prawa mającego zastosowanie do umowy o pracę w przypadku braku dokonania odpowiedniego wyboru, ponieważ takie podejście mogłoby w szczególności prowadzić do sytuacji, w której ta sama umowa o pracę podlegałaby kolejno różnym przepisom bezwzględnie obowiązującym w zależności od zmian dotyczących miejsca wykonywania pracy. |
|
22. |
Strony w postępowaniu głównym i zainteresowane podmioty są podzielone co do wykładni art. 6 ust. 2 lit. a) konwencji rzymskiej. |
|
23. |
Spółka Locatrans i rząd czeski, powołując się na wyrok Weber, podnoszą w szczególności, że w przypadku, gdy pracownik wykonuje tę samą działalność na rzecz pracodawcy w więcej niż jednym państwie, dla ustalenia miejsca, w którym pracownik zazwyczaj świadczył pracę – a w konsekwencji prawa właściwego w sytuacji, gdy strony nie dokonały wyboru tego prawa – należy uwzględnić cały okres trwania stosunku pracy. Ze swej strony rząd francuski uważa, że ostatni okres pracy można jednak uwzględnić w celu ustalenia, w świetle wszystkich istotnych okoliczności, istnienia ściślejszego związku z innym państwem. Natomiast ES utrzymuje przede wszystkim, że wbrew treści pytania prejudycjalnego nie zmienił miejsca pracy w trakcie trwania stosunku pracy ( 13 ). W związku z tym jego sytuacja wyraźnie różni się od tej, w której zapadł wyrok Weber, gdzie pracownik wykonywał swoje obowiązki kolejno w dwóch różnych miejscach pracy. W każdym razie, nawet gdyby należało uznać wyrok Weber za rzeczywiście mający znaczenie dla rozpoznawanej sprawy, należy odwołać się do ostatniego okresu pracy. Komisja zauważa natomiast, że w sprawie takiej jak ta w postępowaniu głównym, w której spór dotyczy rozwiązania umowy i w której istotne dla jej rozstrzygnięcia okoliczności faktyczne następują pod koniec okresu obowiązywania umowy, należy uwzględnić ostatni okres pracy. |
|
24. |
Mając na uwadze powzięte przez sąd odsyłający wątpliwości oraz w świetle argumentów przedstawionych przez strony w postępowaniu głównym i zainteresowane podmioty, w pierwszej kolejności przedstawię kilka ogólnych rozważań dotyczących celu i ogólnej systematyki konwencji rzymskiej oraz normy kolizyjnej przewidzianej w jej art. 6 (sekcja A). W drugiej kolejności odniosę się do pojęcia „państwa, w którym pracownik zazwyczaj świadczy pracę w wykonaniu umowy” w rozumieniu art. 6 ust. 2 lit. a) tej konwencji, w świetle właściwego orzecznictwa, w celu wywiedzenia stąd wniosków dla rozpoznawanej sprawy (sekcja B). |
A. Uwagi wstępne w przedmiocie celu i ogólnej systematyki konwencji rzymskiej oraz normy kolizyjnej przewidzianej w jej art. 6
|
25. |
W pierwszej kolejności należy przypomnieć, jak już wskazał Trybunał ( 14 ), że z preambuły konwencji rzymskiej wynika, iż została ona przyjęta w celu kontynuacji dzieła unifikacji prawa w dziedzinie prawa prywatnego międzynarodowego, rozpoczętego przyjęciem konwencji brukselskiej ( 15 ). |
|
26. |
Z owej preambuły wynika również, że celem tej konwencji jest ustanowienie jednolitych reguł określania prawa właściwego dla zobowiązań umownych, niezależnie od miejsca, w którym ma nastąpić wydanie orzeczenia. Jak wynika również ze sprawozdania dotyczącego wspominanej konwencji, zrodziła się ona bowiem z troski o usunięcie niedogodności wynikających z różnorodności norm kolizyjnych w dziedzinie umów ( 16 ). |
|
27. |
W drugiej kolejności, jeżeli chodzi o kontekst, w jaki wpisuje się norma kolizyjna przewidziana w art. 6 konwencji rzymskiej, należy wskazać ogólne łączniki ustanowione przez tę konwencję dla określenia prawa właściwego. W tym względzie jednolite przepisy ustanowione w tytule II owej konwencji odzwierciedlają zasadę, zgodnie z którą pierwszeństwo ma wola stron, którym w art. 3 wspomnianej konwencji przyznana została swoboda wyboru prawa właściwego. W przypadku braku dokonania takiego wyboru, art. 4 konwencji przewiduje łączniki, na podstawie których sąd ma określić to prawo ( 17 ). Łączniki te mają zastosowanie do wszystkich rodzajów umów ( 18 ). |
|
28. |
Jak wiadomo, w odniesieniu do niektórych rodzajów umów przewidziano również przepisy szczególne. W szczególności art. 6 konwencji rzymskiej ustanawia normę kolizyjną mającą zastosowanie do indywidualnych umów o pracę. Tej szczególnej normie kolizyjnej (podobnie jak normie kolizyjnej przewidzianej w art. 8 rozporządzenia Rzym I) towarzyszą dwa przepisy ogólne [ust. 1 i ust. 2 lit. a)], przepis pomocniczy [ust. 2 lit. b)] oraz klauzula wyjątkowa (ust. 2 ostatnie zdanie) ( 19 ). Zdaniem autorów tej konwencji celem takiej szczególnej normy kolizyjnej było wprowadzenie właściwszej regulacji w dziedzinach, w których interesy zainteresowanych państw nie są umiejscowione na tej samej płaszczyźnie, przy jednoczesnym zapewnieniu bardziej odpowiedniej ochrony stronie uznawanej pod względem społeczno-ekonomicznym za najsłabszą stronę stosunku umownego ( 20 ). |
|
29. |
Na podstawie tych ogólnych rozważań art. 6 ust. 1 wspomnianej konwencji stanowi, że „bez względu na artykuł 3, w umowach o pracę wybór prawa dokonany przez strony nie może prowadzić do pozbawienia pracownika ochrony, która przysługuje mu na podstawie bezwzględnie obowiązujących przepisów prawa, które miałyby zastosowanie zgodnie z ustępem 2 [tego] artykułu w przypadku braku wyboru prawa” ( 21 ). W przypadku braku takiego wyboru prawa, art. 6 ust. 2 tej konwencji ustanawia dwa łączniki, a mianowicie, w pierwszej kolejności, „prawo państwa, w którym pracownik zazwyczaj świadczy pracę w wykonaniu umowy” [lit. a)], które jest zatem prawem obiektywnie właściwym, albo – pomocniczo – „prawo państwa, w którym znajduje się przedsiębiorstwo, w którym pracownik został zatrudniony, jeżeli zazwyczaj nie świadczy on pracy w jednym i tym samym państwie” [lit. b)] ( 22 ). W ostatnim zdaniu tegoż ust. 2 zawarto klauzulę wyjątkową, zgodnie z którą te dwa łączniki nie mają zastosowania, gdy „z całokształtu okoliczności wynika, że umowa o pracę wykazuje ściślejszy związek z innym państwem; w takim przypadku stosuje się prawo tego innego państwa”. |
|
30. |
To właśnie w tym kontekście ( 23 ) oraz mając na uwadze konieczność zapewnienia koordynacji między różnymi przepisami prawa prywatnego międzynarodowego Unii zajmę się teraz wykładnią pojęcia „państwa, w którym pracownik zazwyczaj świadczy pracę w wykonaniu umowy” w rozumieniu art. 6 ust. 2 lit. a) konwencji rzymskiej. |
B. W przedmiocie pojęcia „państwa, w którym pracownik zazwyczaj świadczy pracę w wykonaniu umowy” w rozumieniu art. 6 ust. 2 lit. a) konwencji rzymskiej
1. W przedmiocie właściwego orzecznictwa oraz wykładni literalnej, kontekstualnej i celowościowej
|
31. |
Artykuł 6 ust. 2 lit. a) konwencji rzymskiej przewiduje, że bez względu na art. 4 i w przypadku braku wyboru prawa zgodnie z art. 3, do umów o pracę stosuje się „prawo państwa, w którym pracownik zazwyczaj świadczy pracę w wykonaniu umowy, i to nawet wówczas, gdy jest tymczasowo oddelegowany do innego państwa”. |
|
32. |
Z lektury tego przepisu wynika, że wykładnia językowa nie jest wystarczająca do zdefiniowania autonomicznego pojęcia „prawa państwa, w którym pracownik zazwyczaj świadczy pracę w wykonaniu umowy”. To właśnie w wyroku Koelzsch ( 24 ) Trybunał po raz pierwszy wypowiedział się na temat tego pojęcia w rozumieniu art. 6 ust. 2 lit. a) konwencji rzymskiej ( 25 ). |
a) W przedmiocie wyroku Koelzsch: zakres pojęcia
1) Cel polegający na zapewnieniu odpowiedniej ochrony pracownikowi oraz konieczność szerokiej wykładni łącznika
|
33. |
W wyroku Koelzsch Trybunał przyjął szeroką wykładnię w celu nakreślenia zakresu autonomicznego pojęcia „prawa państwa, w którym pracownik zazwyczaj świadczy pracę w wykonaniu umowy”. W tym celu wskazał on przede wszystkim, że taka wykładnia nie musi odcinać się od wykładni dotyczącej łączników przewidzianych w art. 5 pkt 1 konwencji brukselskiej w zakresie, w jakim ustalają one normy określania jurysdykcji dla tych samych dziedzin i ustanawiają podobne pojęcia ( 26 ). Opierając się na swoim orzecznictwie, w którym dokonano wykładni tego przepisu ( 27 ), Trybunał przypomniał, że w przypadku, w którym pracownik wykonuje swoją działalność zawodową w więcej niż jednym państwie, trzeba należycie wziąć pod uwagę troskę o zapewnienie odpowiedniej ochrony pracownikowi jako najsłabszej stronie umowy ( 28 ). |
|
34. |
Następnie Trybunał wskazał, że w dziedzinie umów o pracę konwencja brukselska i konwencja rzymska mają ten sam cel, a mianowicie zapewnienie odpowiedniej ochrony pracownika. Trybunał orzekł zatem, w świetle owego celu, że art. 6 konwencji rzymskiej należy interpretować w ten sposób, że gwarantuje on raczej stosowanie prawa państwa, w którym pracownik wykonuje działalność zawodową, niż prawa państwa siedziby pracodawcy ( 29 ). Uwzględniając tę tożsamość celów obu konwencji, Trybunał stwierdził, że orzecznictwo, w którym dokonano wykładni art. 5 pkt 1 konwencji brukselskiej, zachowuje znaczenie przy analizie art. 6 ust. 2 lit. a) konwencji rzymskiej ( 30 ). |
|
35. |
Wreszcie, Trybunał stwierdził, że gdy świadczenia związane z pracą są wykonywane w więcej niż jednym państwie członkowskim, łącznik państwa, w którym praca jest zazwyczaj świadczona, musi podlegać wykładni rozszerzającej i być rozumiany w ten sposób, że odnosi się on do miejsca, w którym lub z którego pracownik rzeczywiście wykonuje swoją działalność zawodową, a w przypadku braku centrum działalności do miejsca, w którym pracownik wykonuje największą część swojej działalności ( 31 ). W konsekwencji, aby ustalić, czy pracownik zazwyczaj świadczy pracę w jednym z odnośnych państw, wykładni łącznika ustanowionego w art. 6 ust. 2 lit. a) konwencji rzymskiej należy dokonywać w sposób rozszerzający ( 32 ). W tym celu Trybunał uwzględnił charakter pracy w sektorze transportu międzynarodowego i wyjaśnił, że należy wziąć pod uwagę ogół elementów, którymi cechuje się działalność pracownika ( 33 ). W tych okolicznościach Trybunał orzekł, że art. 6 ust. 2 lit. a) konwencji rzymskiej należy interpretować w ten sposób, że w przypadku gdy pracownik wykonuje działalność w więcej niż jednym umawiającym się państwie, państwem, w którym zazwyczaj świadczy pracę w wykonaniu umowy, w rozumieniu tego przepisu jest państwo, w którym lub z którego – przy uwzględnieniu ogółu elementów cechujących wspomnianą działalność – pracownik wywiązuje się z zasadniczej części swoich obowiązków wobec pracodawcy ( 34 ). |
2) Zasada ogólna i metoda oparta na poszlakach umożliwiająca jej konkretyzację: kryterium jakościowe
|
36. |
Z tego orzecznictwa wynika, że dla celów dokonania oceny, czy pracownik zazwyczaj świadczył pracę w jednym z umawiających się państw, i określenia, w którym z nich, Trybunał ustanowił w pkt 50 wyroku Koelzsch zasadę ogólną opartą na uwzględnieniu różnych kryteriów faktycznych. Zgodnie z tą zasadą „państwem, w którym pracownik zazwyczaj świadczy pracę w wykonaniu umowy” jest państwo, w którym lub z którego – przy uwzględnieniu ogółu elementów cechujących wspomnianą działalność – pracownik wywiązuje się z zasadniczej części swoich obowiązków wobec pracodawcy ( 35 ). |
|
37. |
W celu wyznaczenia kierunku stosowania przez sąd krajowy wspomnianej zasady, Trybunał wskazał – uwzględniając specyfikę stosunków pracy w sektorze transportu – szereg wytycznych, które mogą być brane pod uwagę przy stosowaniu art. 6 ust. 2 lit. a) konwencji rzymskiej. W szczególności sąd krajowy musi ustalić, w którym państwie członkowskim znajduje się miejsce, skąd pracownik wykonuje przewozy, otrzymuje polecenia dotyczące przewozów i organizuje swoją pracę, a także miejsce, gdzie znajdują się jego narzędzia pracy. Sąd ten musi także określić, w jakich miejscach transport jest zasadniczo wykonywany, gdzie towary są wyładowywane oraz dokąd pracownik wraca po wykonaniu przewozów ( 36 ). |
|
38. |
W mojej opinii owa „metoda oparta na poszlakach” stanowi istotny element pozwalający na zrozumienie zakresu pojęcia takiego jak „miejsce, w którym lub z którego pracownik zwykle świadczy pracę” przy jego stosowaniu w konkretnym przypadku. Zdaniem Trybunału wspomniana metoda umożliwia nie tylko lepsze odzwierciedlenie stosunków prawnych ze względu na to, że powinna ona uwzględniać wszystkie okoliczności charakteryzujące działalność pracownika, lecz także zapobieganie temu, by owo pojęcie było instrumentalizowane lub przyczyniało się do realizacji strategii obchodzenia obowiązków ( 37 ). |
|
39. |
Ponadto należy zauważyć, że w celu ustanowienia zasady ogólnej, o której mowa powyżej ( 38 ), Trybunał oparł się na swoim orzecznictwie dotyczącym art. 5 pkt 1 konwencji brukselskiej ( 39 ). Nie można bowiem zapominać, że sprawy, które stały się podstawą tego orzecznictwa, dotyczyły pracownika wykonującego swoją działalność zawodową w kilku państwach, ale posiadającego w jednym z tych państw, w którym pracownik ów miał miejsce zamieszkania, biuro, z którego organizował swoją pracę na rzecz pracodawcy i do którego wracał po zakończeniu każdej podróży służbowej za granicę. W konsekwencji, dla celów konkretnego określenia miejsca, w którym pracownik „zazwyczaj świadczy pracę”, Trybunał orzekł, że jest to miejsce, z którego pracownik zasadniczo wywiązuje się ze swoich obowiązków wobec pracodawcy lub miejsce, w którym ustanowił on rzeczywiste centrum swojej działalności zawodowej ( 40 ). |
|
40. |
Ponadto przypominam, że wyrażenie „z którego” zostało dodane w art. 8 ust. 2 rozporządzenia Rzym I ( 41 ) przy przekształcaniu konwencji rzymskiej w rozporządzenie ( 42 ). Tym samym, za pomocą tego nowego wyrażenia, prawodawca Unii uwzględnił w owym rozporządzeniu orzecznictwo Trybunału dotyczące art. 5 pkt 1 konwencji brukselskiej ( 43 ). |
|
41. |
Niemniej jednak należy zauważyć, że w swoim orzecznictwie dotyczącym art. 5 pkt 1 konwencji brukselskiej Trybunał badał również – w zakresie umowy o pracę wykonywanej na terytorium kilku państw – inną sytuację, w której nie można było wskazać żadnego miejsca, spośród wielu odnośnych miejsc, jako miejsca, w którym lub z którego pracownik wykonuje swoją działalność zawodową. Taka sytuacja miała miejsce w sprawie, w której zapadł wyrok Weber. |
b) W przedmiocie wyroku Weber: kryterium czasowe
|
42. |
W sprawie, w której zapadł wyrok Weber, powstało w szczególności pytanie, czy w celu ustalenia, czy pracownik „zazwyczaj” świadczył pracę w umawiającym się państwie, należy uwzględnić „cały okres trwania” stosunku pracy, czy tylko jego ostatni okres ( 44 ). |
|
43. |
W pierwszej kolejności Trybunał dokonał rozróżnienia między rozpatrywaną przezeń sprawą a sprawami, w których zapadły wyroki Mulox IBC i Rutten, w których – w przeciwieństwie do tejże sprawy – pracownik posiadał w jednym z umawiających się państw biuro stanowiące rzeczywiste centrum jego działalności zawodowej, z którego wywiązywał się z zasadniczej części swoich obowiązków wobec pracodawcy ( 45 ). Uwzględniając te różnice Trybunał uznał, że orzecznictwa wynikającego z owych wyroków nie można w całości przenieść na grunt wspomnianej sprawy ( 46 ). Trybunał zauważył jednak, że orzecznictwo to pozostaje aktualne w zakresie, w jakim wynika z niego, że – w odniesieniu do umowy o pracę wykonywanej na terytorium kilku umawiających się państw – art. 5 pkt 1 konwencji brukselskiej należy interpretować w ten sposób, że dotyczy on miejsca, w którym lub z którego, w świetle wszystkich okoliczności rozpoznawanej sprawy, pracownik wywiązuje się faktycznie z zasadniczej części swoich obowiązków wobec pracodawcy ( 47 ). |
|
44. |
W drugiej kolejności, ze względu na owe odmienne okoliczności Trybunał wyjaśnił, że właściwym kryterium, które należy wziąć pod uwagę przy ustalaniu zwykłego miejsca pracy w rozumieniu tego przepisu, jest co do zasady miejsce, w którym pracownik świadczył pracę przez większą część czasu pracy na rzecz pracodawcy ( 48 ). Trybunał orzekł zatem, że wobec braku innych kryteriów, miejscem tym było miejsce, w którym pracownik świadczył pracę przez największą część swojego czasu pracy ( 49 ). |
|
45. |
Należy zauważyć, że zdaniem Trybunału owo kryterium czasowe, oparte na odpowiednim wymiarze czasu pracy świadczonej w różnych odnośnych umawiających się państwach, logicznie pociąga za sobą konieczność uwzględnienia całego okresu pracy pracownika w celu ustalenia miejsca, w którym pracownik wykonywał najbardziej zasadniczą część swojego zatrudnienia i w którym, w takim przypadku, znajduje się środek ciężkości stosunku umownego łączącego go z pracodawcą ( 50 ). Tym samym Trybunał orzekł, że w odniesieniu do umowy o pracę, w ramach której pracownik wykonuje tę samą działalność na rzecz pracodawcy w więcej niż jednym umawiającym się państwie, w celu ustalenia miejsca, w którym zainteresowany zazwyczaj świadczył pracę, należy co do zasady uwzględnić cały okres trwania stosunku pracy ( 51 ). |
|
46. |
W tym względzie uważam, że należy podkreślić, iż Trybunał przewidział jednak to, co na pierwszy rzut oka mogłoby wydawać się wyjątkiem od zasady kryterium czasowego, zgodnie z którą zwykłym miejscem pracy jest miejsce, w którym pracownik świadczył pracę przez największą część swojego czasu pracy. Jestem jednak zdania, że nie jest to wyjątek, a raczej zastosowanie przez Trybunał kryterium czasowego w konkretnej sytuacji. Trybunał wyjaśnił bowiem, że ostatni okres pracy należy uwzględniać w przypadku, gdy pracownik, po wykonywaniu pracy przez pewien okres w określonym miejscu, wykonuje następnie stale działalność w innym miejscu, o ile zgodnie z wyraźną wolą stron to ostatnie ma się stać nowym zwykłym miejscem pracy ( 52 ). Tak więc, w braku rzeczywistego centrum działalności zawodowej pracownika, ustanowione przez Trybunał w owym wyroku kryterium czasowe opiera się na zasadzie ogólnej, która może zostać pominięta tylko w sytuacji, gdy, przy uwzględnieniu okoliczności faktycznych rozpoznawanej sprawy, dany przedmiot sporu wykazuje ściślejszy związek z innym miejscem pracy ( 53 ). Powrócę później do owego kryterium czasowego, które ma szczególne znaczenie dla rozpatrzenia pytania prejudycjalnego ( 54 ). |
|
47. |
Podsumowując tę część mojej analizy chcę przypomnieć, w pierwszej kolejności, że w celu ustanowienia zasady ogólnej, zgodnie z którą państwem, w którym pracownik zazwyczaj świadczy pracę w wykonaniu umowy, jest państwo, w którym lub z którego – przy uwzględnieniu ogółu elementów cechujących wspomnianą działalność – pracownik wywiązuje się z zasadniczej części swoich obowiązków wobec pracodawcy, w pkt 50 wyroku Koelzsch Trybunał oparł się na swoim orzecznictwie wynikającym z wyroków Mulox IBC ( 55 ) i Rutten ( 56 ). Jak już powyżej wyjaśniłem, zasada ta została następnie potwierdzona w pkt 49 i 50 wyroku Weber ( 57 ). Wynika stąd, że weryfikacja rzeczonej zasady stanowi punkt wyjścia do oceny dokonywanej przez sądy krajowe we wszystkich sprawach, w których, tak jak w rozpoznawanej sprawie, umowa o pracę jest wykonywana na terytorium kilku umawiających się państw. |
|
48. |
W drugiej kolejności, jak wskazałem powyżej, w celu określenia państwa, które można uznać za „miejsce, w którym lub z którego” pracownik wywiązuje się z zasadniczej części swoich obowiązków wobec pracodawcy, Trybunał ustanowił kryteria jakościowe ( 58 ) i czasowe ( 59 ), które sądy krajowe muszą uwzględniać ( 60 ). Jednakże, zdaniem Trybunału, mimo iż kryterium czasowe powinno co do zasady uwzględniać cały okres pracy pracownika na rzecz pracodawcy, Trybunał przewidział zastosowanie owego kryterium czasowego w konkretnej sytuacji, w której dany przedmiot sporu wykazuje „ściślejszy związek z innym miejscem pracy” ( 61 ). W takim przypadku sąd krajowy w dokonywanej przez siebie ocenie ( 62 ) powinien uwzględniać ostatni okres pracy, nie zaś cały okres pracy ( 63 ). |
|
49. |
Orzecznictwo to należy zatem wziąć pod uwagę przy ocenie rozpatrywanej sprawy. |
2. W przedmiocie konsekwencji wynikających dla rozpoznawanej sprawy z analizy orzecznictwa
|
50. |
Na tym etapie mojego wywodu zauważam, że z argumentów przedstawionych przez strony w postępowaniu głównym oraz przez zainteresowane podmioty wynika, iż zadane przez sąd odsyłający pytanie wydaje się leżeć na przecięciu dwóch, a priori rozbieżnych linii orzeczniczych. Jednakże, po przeprowadzeniu powyższej analizy, te dwa stanowiska, pomimo ich pozornej rozbieżności, wpisują się w część jednej i tej samej linii orzeczniczej, w ramach której Trybunał ustanowił zasadę ogólną opartą na uwzględnianiu – w celu jej zastosowania – kryteriów jakościowego i czasowego. W tym względzie należy przypomnieć, że sądy krajowe muszą uwzględniać kryterium jakościowe, które jest kryterium decydującym. Jednakże w razie braku elementów jakościowych lub gdy nie są one wystarczająco precyzyjne, istotne staje się kryterium czasowe. Co więcej, te dwa kryteria mogą być stosowane jednocześnie i wzajemnie się uzupełniać ( 64 ). We wszystkich sprawach sądy krajowe muszą brać pod uwagę zasadę bliskości i zasadę ochrony pracownika. |
|
51. |
Ponadto chciałbym zauważyć, że o ile stosunek pracy ma charakter trwały, elementy charakteryzujące ten stosunek, takie jak wykonywanie pracy, miejsce świadczenia pracy lub wynagrodzenie, mogą ulegać zmianie. W szczególności w przypadku pracy o charakterze transgranicznym państwo, w którym pracownik „zazwyczaj świadczy pracę”, może również ulec zmianie w wyniku zmiany obiektywnych okoliczności ( 65 ). Innymi słowy, prawo właściwe w przypadku niedokonania przez strony wyboru prawa może ulec zmianie ze względu na sam charakter stosunku pracy, który jest długotrwały. Biorąc jednak pod uwagę okoliczność, iż jednym z celów konwencji rzymskiej jest wzmocnienie zaufania do stabilności stosunków prawnych między stronami umowy, zmiana prawa właściwego wynikająca ze zmiany okoliczności faktycznych musi również być objęta wyraźną wolą stron. Zmiana ta nie może bowiem wywoływać skutków w zakresie stosunków prawnych powstałych przed wspomnianą zmianą, tak aby ratione temporis spór w dalszym ciągu podlegał prawu właściwemu w momencie wystąpienia tych okoliczności (tempus regit actum). |
|
52. |
Wobec powyższego zasadniczą kwestią, jaką należy rozstrzygnąć, jest to, jakie jest kryterium właściwe dla ustalenia w rozpoznawanej sprawie in concreto momentu, w którym zrodził się przedmiotu sporu, w celu określenia miejsca, w którym pracownik zazwyczaj świadczył pracę, a w konsekwencji prawa właściwego w razie braku wyboru prawa przez strony. |
|
53. |
W rozpoznawanej sprawie z postanowienia odsyłającego wynika, że spółka Locatrans poinformowała pracownika, iż analiza jego pracy w ciągu ostatnich 18 miesięcy wykazała, że zasadniczą część swojej pracy najemnej wykonywał on we Francji i że z tego powodu powinien zostać objęty francuskim systemem zabezpieczenia społecznego. Tym samym, zdaniem sądu odsyłającego, w okresie poprzedzającym ustanie stosunku pracy pracownik wykonywał stale swoją działalność wyłącznie we Francji. W związku z tym, moim zdaniem można utrzymywać, że taki rozwój lub taka zmiana sytuacji pracownika, które skutkują wykonywaniem stale działalności w jednym umawiającym się państwie, czego zweryfikowanie należy do sądu odsyłającego, wchodzą w zakres stosowania kryterium czasowego sformułowanego przez Trybunał w pkt 53 i 54 wyroku Weber. Wynika stąd, wbrew temu, co podnosi spółka Locatrans, że o ile istotne okoliczności faktyczne zaistniały pod koniec obowiązywania umowy, to uwzględnienie całego okresu działalności pracownika nie ma znaczenia w rozpoznawanej sprawie. |
|
54. |
W tym względzie podzielam stanowisko Komisji, zgodnie z którym w sprawie takiej jak ta będąca przedmiotem postępowania głównego, w której pracownik kwestionuje rozwiązanie umowy i w której okoliczności faktyczne istotne dla rozstrzygnięcia tego sporu zaistniały pod koniec obowiązywania owej umowy, należy uwzględnić ostatni okres pracy ( 66 ), a to z następujących względów. |
|
55. |
Po pierwsze należy podkreślić, że zastosowanie przez sądy krajowe najwłaściwszego kryterium (czy to jakościowego, czy czasowego) w celu ustalenia miejsca, w którym pracownik zazwyczaj świadczył pracę, musi uwzględniać realizowany przez art. 6 konwencji rzymskiej cel, polegający na zapewnieniu odpowiedniej ochrony pracownikowi. W związku z tym musi być zagwarantowane w miarę możliwości poszanowanie zasad ochrony pracy przewidzianych prawem państwa, w którym pracownik wykonuje swoją działalność zawodową ( 67 ). Jednakże, jak słusznie podkreśla Komisja, cel ten może zostać w pełni osiągnięty wyłącznie wówczas, gdy w przypadku zmiany lub trwałej ewolucji państwa, w którym praca jest zazwyczaj świadczona, zmieni się również prawo ( 68 ). |
|
56. |
Po drugie, wykładnia ta wydaje mi się zgodna z celem konwencji rzymskiej polegającym na podwyższeniu poziomu pewności prawa poprzez wzmocnienie zaufania do stabilności stosunków prawnych między stronami umowy ( 69 ). Moim zdaniem nie chodzi o uzależnienie w sposób ogólny kryterium miejsca, w którym pracownik zazwyczaj świadczy pracę, od ostatniego miejsca, w którym praca była wykonywana, lecz raczej o zastosowanie, w ramach metody opartej na poszlakach – przy uwzględnieniu okoliczności, że pracownik zakwestionował rozwiązanie umowy – kryterium czasowego dotyczącego „ostatniego okresu pracy”. W konsekwencji prawidłowe zastosowanie tegoż kryterium czasowego nie powinno stanowić dla stron źródła nieprzewidywalności. Wreszcie przypominam, że moment, począwszy od którego owo ostatnie miejsce pracy można uznać za „miejsce, w którym pracownik zazwyczaj świadczy pracę”, jest określony przez przesłanki przewidziane w wyroku Weber ( 70 ). |
|
57. |
Po trzecie, wspomniana wykładnia umożliwia poszanowanie spójności między art. 5 konwencji brukselskiej i art. 6 konwencji rzymskiej (forum et ius) ( 71 ). Sąd miejsca, w którym (lub z którego) pracownik zazwyczaj świadczy pracę (lub, w stosownym przypadku, ostatnio zazwyczaj świadczył pracę) ( 72 ) będzie – zgodnie z zasadą ogólną – właściwy do orzekania w sporach wynikających z umów o pracę. Sąd ten będzie równocześnie stosował bezwzględnie obowiązujące przepisy swojego własnego prawa (lex loci laboris) ( 73 ). W tym względzie okoliczność, że zastosowanie owego kryterium czasowego dotyczącego „ostatniego okresu pracy” jest ustalane w oparciu o przedmiot sporu, umiejscowienie w czasie istotnych okoliczności faktycznych oraz wyraźną wolę stron, umożliwia uregulowanie sytuacji, w której równocześnie mają zastosowanie prawa różnych państw. |
V. Wnioski
|
58. |
W świetle całości powyższych rozważań proponuję, aby na pytanie prejudycjalne przedstawione przez Cour de Cassation – chambre sociale (sąd kasacyjny, izba spraw społecznych, Francja) udzielić następującej odpowiedzi: Artykuł 6 ust. 2 lit. a) Konwencji o prawie właściwym dla zobowiązań umownych, otwartej do podpisu w Rzymie w dniu 19 czerwca 1980 r., należy interpretować w ten sposób, że w przypadku gdy, po pierwsze, pracownik wykonywał tę samą działalność na rzecz pracodawcy początkowo w kilku państwach, a następnie, w okresie poprzedzającym ustanie stosunku pracy, wykonywał stale swoją działalność w jednym państwie, przy czym to ostatnie państwo, zgodnie z wyraźną wolą stron, miało stać się jego nowym zwykłym miejscem pracy, oraz, po drugie, tenże pracownik kwestionuje rozwiązanie umowy, to w celu ustalenia miejsca, w którym wspomniany pracownik zazwyczaj świadczył pracę, i w konsekwencji prawa właściwego w przypadku niedokonania wyboru prawa przez strony, należy odwołać się do ostatniego okresu pracy. |
( 1 ) Język oryginału: francuski.
( 2 ) Konwencja o prawie właściwym dla zobowiązań umownych, otwarta do podpisu w Rzymie w dniu 19 czerwca 1980 r. (Dz.U. 1980, L 266, s. 1, zwana dalej „konwencją rzymską”). Ze względu na datę zawarcia umowy o pracę, podlega ona postanowieniom tejże konwencji.
( 3 ) Artykuł 4 konwencji rzymskiej przewiduje ogólny mechanizm umożliwiający wskazanie prawa właściwego dla umowy w razie braku wyboru prawa przez strony.
( 4 ) Zobacz wyrok z dnia 15 marca 2011 r. (C‑29/10, zwany dalej wyrokiem Koelzsch, EU:C:2011:151, pkt 40, 46, 50 i sentencja).
( 5 ) Rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 17 czerwca 2008 r. w sprawie prawa właściwego dla zobowiązań umownych (Rzym I) (Dz.U. L 177, s. 6; sprostowanie Dz.U. 2009, L 309, s. 87, zwane dalej „rozporządzeniem Rzym I”). Rozporządzenie to zastąpiło konwencję rzymską i ma zastosowanie do umów zawartych po dniu 17 grudnia 2009 r. W konsekwencji, ponieważ sporna umowa została zawarta w dniu 15 października 2002 r., konwencja ta znajduje zastosowanie ratione temporis do sporu w postępowaniu głównym.
( 6 ) Konwencja brukselska z dnia 27 września 1968 r. o jurysdykcji i wykonywaniu orzeczeń sądowych w sprawach cywilnych i handlowych (Dz.U. 1972, L 299, s. 32), zmieniona Konwencją z dnia 29 listopada 1996 r. w sprawie przystąpienia Republiki Austrii, Republiki Finlandii i Królestwa Szwecji (Dz.U. 1997, C 15, s. 1, zwana dalej „konwencją brukselską”).
( 7 ) Rozporządzenie Rady z dnia 22 grudnia 2000 r. w sprawie jurysdykcji i uznawania orzeczeń sądowych oraz ich wykonywania w sprawach cywilnych i handlowych (Dz.U. 2001, L 12, s. 1; sprostowania: Dz.U. 2007, L 174, s. 28; Dz.U. 2009, L 311, s. 35, zwane dalej „rozporządzeniem Bruksela I”). Rozporządzenie to zastąpiło konwencję brukselską. Rozporządzenie Bruksela I zostało uchylone i zastąpione rozporządzeniem Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) nr 1215/2012 z dnia 12 grudnia 2012 r. w sprawie jurysdykcji i uznawania orzeczeń sądowych oraz ich wykonywania w sprawach cywilnych i handlowych (Dz.U. 2012, L 351, s. 1; sprostowanie Dz.U. 2020, L 338, s. 12, zwanym dalej „rozporządzeniem Bruksela I bis”). Artykuł 19 rozporządzenia Bruksela I to obecnie art. 21 rozporządzenia Bruksela I bis.
( 8 ) Zobacz pkt 40, 46, 50 i sentencja tego wyroku.
( 9 ) Zobacz wyrok z dnia 27 lutego 2002 r. (C‑37/00, zwany dalej „wyrokiem Weber, EU:C:2002:122, pkt 54 i 58).
( 10 ) Punkty 40 i 46 tego wyroku.
( 11 ) Punkt 2 sentencji tego wyroku.
( 12 ) Artykuł 1 ust. 1 konwencji rzymskiej przewiduje, że „[p]rzepisy niniejszej konwencji stosuje się do zobowiązań umownych w stanach faktycznych, które wykazują związek z prawem różnych państw”.
( 13 ) ES argumentuje bowiem, że wykonywał działalność przewozową w kilku miejscach, utrzymując jednocześnie istotny związek z Francją, będącą państwem jego miejsca zamieszkania, a jego pracodawca ograniczył się jedynie do odnotowania tej okoliczności faktycznej, istniejącej przed ustaniem stosunku pracy. W tym względzie wystarczy przypomnieć, że w ramach procedury współpracy ustanowionej w art. 267 TFUE to nie do Trybunału, lecz do sądów krajowych należy ustalenie okoliczności faktycznych leżących u podstaw sporu i wyciągniecie z nich konsekwencji dla celów wydania przez nie wyroku. Z drugiej strony Trybunał jest zobowiązany uwzględnić, zgodnie z podziałem kompetencji między sądami Unii a sądami krajowymi, kontekst faktyczny i prawny, w jaki wpisują się pytania prejudycjalne, w takiej postaci, w jakiej został on opisany w postanowieniu odsyłającym [zob. w szczególności wyrok z dnia 7 czerwca 2018 r., Scotch Whisky Association (C‑44/17, EU:C:2018:415, pkt 24 i przytoczone tam orzecznictwo)].
( 14 ) Zobacz wyrok z dnia 6 października 2009 r., ICF (C‑133/08, EU:C:2009:617, pkt 22, 23).
( 15 ) W tym względzie należy przypomnieć, że motyw 7 rozporządzenia Rzym I stanowi, że „[p]rzedmiotowy zakres zastosowania oraz przepisy niniejszego rozporządzenia powinny być spójne z [rozporządzeniem Bruksela I] oraz z rozporządzeniem (WE) nr 864/2007 Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 11 lipca 2007 r. dotyczące prawa właściwego dla zobowiązań pozaumownych (Rzym II)”. Ponadto, zgodnie z motywem 7 rozporządzenia Rzym II, „[p]rzedmiotowy zakres zastosowania oraz przepisy niniejszego rozporządzenia powinny być spójne z [rozporządzeniem Bruksela I] oraz z instrumentami dotyczącymi prawa właściwego dla zobowiązań umownych” (wyróżnienie własne). Wynika stąd zatem konieczność zapewnienia zarówno koordynacji przepisów prawa prywatnego międzynarodowego Unii, jak i spójności zakresu stosowania niektórych postanowień tych przepisów; zob. w szczególności, H. Gaudemet-Tallon, Convention de Rome du 19 juin 1980 et règlement „Rome I” du 17 juin 2008 – Champ d’application – Clauses générales, Juris-classeur commercial, Fasc. 337, 2023, s. 1–39, w szczególności § 81 i M. Szpunar, Droit international privé de l’Union: cohérence des champs d’application et/ou des solutions?, Revue critique du droit international privé, nr 3, 2018, s. 573–582.
( 16 ) Sprawozdanie dotyczące konwencji o prawie właściwym dla zobowiązań umownych sporządzone przez prof. Maria Giuliana, profesora Uniwersytetu w Mediolanie, oraz prof. Paula Lagarde’a, profesora Uniwersytetu Paris I (Dz.U. 1980, C 282, s. 1, zwane dalej „sprawozdaniem Giuliana i Lagarde’a”).
( 17 ) Zobacz podobnie wyroki: z dnia 6 października 2009 r., ICF (C‑133/08, EU:C:2009:617, pkt 24 i 25); z dnia 14 września 2023 r., Diamond Resorts Europe i in. (C‑632/21, EU:C:2023:671, pkt 67, 69).
( 18 ) Zobacz wyrok z dnia 6 października 2009 r., ICF (C‑133/08, EU:C:2009:617, pkt 25).
( 19 ) Zdaniem przedstawicieli doktryny art. 8 rozporządzenia Rzym I zasadniczo powtarza art. 6 konwencji rzymskiej, a mianowicie możliwość dokonania wyboru prawa właściwego, jednakże bez uszczerbku dla ochrony zapewnianej przez przepisy prawa obiektywnie właściwego, którym zwykle jest prawo państwa miejsca, w którym zazwyczaj świadczona jest praca, a w przypadku jego braku – prawo państwa miejsca, w którym znajduje się przedsiębiorstwo zatrudniające, z wyjątkiem przypadków, w których ewentualnie zastosowanie znajduje klauzula wyjątkowa. Zobacz w szczególności P. Lagarde i A. Tenenbaum, De la convention de Rome au règlement Rome I, Revue critique de droit international privé, 2008, s. 727–780, w szczególności §18. Zobacz również G. Palao Moreno, Article 8, w: U. Magnus i P. Mankowski (éd.), Commentary on the Rome I Regulation, Cologne 2017, vol. 22, s. 577–599, w szczególności s. 586, pkt 7.
( 20 ) Zobacz sprawozdanie Giuliana i Lagarde’a, s. 25.
( 21 ) Należy pamiętać, że art. 6 konwencji rzymskiej ogranicza w ten sposób ustanowioną w art. 3 tej konwencji swobodę wyboru prawa właściwego przez strony. Innymi słowy, jeżeli prawo właściwe na podstawie ust. 2 przyznaje pracownikom ochronę większą niż wynikająca z prawa wybranego przez strony, przepisy te uchylają odnośne przepisy wybranego prawa i mają zastosowanie w ich miejsce. Zobacz sprawozdanie Giuliana i Lagarde’a, s. 25. Tym samym przepisy wybranego prawa należy stosować w sposób łączny z bezwzględnie obowiązującymi przepisami prawa obiektywnie właściwego w przypadku braku dokonania wyboru prawa, jeżeli są one korzystniejsze dla pracownika. Zobacz podobnie G. Palao Moreno, Article 8, w: U. Magnus i P. Mankowski (éd.), Commentary on the Rome I Regulation, op.cit., s. 586, w szczególności pkt 6.
( 22 ) Należy przypomnieć, że Trybunał wskazał już, iż „zamiarem prawodawcy było ustanowienie hierarchii łączników, którymi należy posługiwać się przy określaniu prawa znajdującego zastosowanie do umowy o pracę” (pkt 34), tj. między lit. a) i b) art. 6 ust. 2 konwencji rzymskiej. W szczególności Trybunał uznał w tym względzie, że „dla celu określenia prawa właściwego łącznik, za pomocą którego umowa o pracę rozpatrywana w postępowaniu głównym powiązana jest z miejscem, w którym pracownik zazwyczaj wykonuje swoje zadania, powinien być brany pod uwagę w pierwszej kolejności, a jego zastosowanie wyklucza wzięcie pod uwagę pomocniczego łącznika miejsca siedziby przedsiębiorstwa, w którym pracownik został zatrudniony” [zob. wyrok z dnia 15 grudnia 2011 r., Voogsgeerd (C‑384/10, zwany dalej „wyrokiem Voogsgeerd, EU:C:2011:842, pkt 32, 34)]; w odniesieniu do transportu morskiego zob. pkt 38 tego wyroku. Taka hierarchia ma również zastosowanie do ust. 2 i ust. 3 art. 8 rozporządzenia Rzym I i w obu tych przypadkach prowadzi, zdaniem Trybunału, do zastrzeżenia szerokiej wykładni w odniesieniu do łącznika państwa, w którym pracownik zazwyczaj świadczy pracę, podczas gdy łącznik siedziby przedsiębiorstwa, w którym pracownik został zatrudniony, powinien mieć zastosowanie wyłącznie gdy sąd nie jest w stanie określić państwa, w którym praca jest zazwyczaj świadczona (zob. również podobnie pkt 33–35 i orzecznictwo przytoczone w tamtym wyroku).
( 23 ) Jeżeli chodzi o ten kontekst prawny, zob. wyrok Koelzsch (pkt 33–36).
( 24 ) Należy przypomnieć, że sprawa, w której zapadł ów wyrok dotyczyła zwolnienia zamieszkałego w Niemczech kierowcy ciężarówek transportu międzynarodowego, zatrudnionego przez luksemburskie przedsiębiorstwo będące spółką zależną spółki duńskiej. Był on objęty luksemburskim ubezpieczeniem społecznym. Przedmiotem działalności owej spółki zależnej był transport kwiatów i innych roślin z Danii do różnych miejsc przeznaczenia, głównie w Niemczech, ale także w innych krajach europejskich, ciężarówkami zarejestrowanymi w Luksemburgu i mającymi swoje miejsca postoju w Niemczech, gdzie wspomniana spółka zależna nie miała jednak ani siedziby, ani biur. Zobacz wyrok Koelzsch (pkt 13–16).
( 25 ) Tytułem przypomnienia, zdaniem Trybunału pojęcie to należy interpretować w sposób autonomiczny, w tym znaczeniu, iż treść i zakres tej normy kolizyjnej powinny zostać ustalone według jednolitych i autonomicznych kryteriów, aby zapewnić pełną skuteczność konwencji rzymskiej w świetle zakładanych przez nią celów. Zobacz podobnie wyrok Koelzsch (pkt 32 i przytoczone tam orzecznictwo).
( 26 ) Zobacz wyrok Koelzsch (pkt 33 i przytoczone tam orzecznictwo). Zobacz podobnie pkt 25 niniejszej opinii. Co się tyczy natomiast uwzględnienia odpowiednich przepisów konwencji rzymskiej w autonomicznej wykładni pojęcia zawartego w art. 19 pkt 2 rozporządzenia Bruksela I, zob. w dziedzinie transportu lotniczego wyrok z dnia 14 września 2017 r., Nogueira i in. (C‑168/16 i C‑169/16, zwany dalej „wyrokiem Nogueira i in., EU:C:2017:688, pkt 55 i 56).
( 27 ) Zobacz wyroki: z dnia 9 stycznia 1997 r., Rutten (C‑383/95, zwany dalej „wyrokiem RuttenEU:C:1997:7, pkt 22); z dnia 10 kwietnia 2003 r., Pugliese (C‑437/00, EU:C:2003:219, pkt 18).
( 28 ) Zobacz wyrok Koelzsch (pkt 41 i przytoczone tam orzecznictwo).
( 29 ) W tym względzie Trybunał wyjaśnił, że to w tym pierwszym państwie pracownik wypełnia swoją funkcję gospodarczą i społeczną oraz że środowisko zawodowe i sytuacja polityczna mają wpływ na działalność pracowniczą. Z tego względu musi być zagwarantowane w miarę możliwości poszanowanie zasad ochrony pracy przewidzianych prawem tego państwa. Zobacz wyrok Koelzsch (pkt 42).
( 30 ) W tym względzie, w opinii w sprawie Koelzsch (C‑29/10, EU:C:2010:789, pkt 83), rzecznik generalna V. Trstenjak podkreśliła, że „nie jest możliwe wyjście z ogólnego założenia, iż wszystkie pojęcia identyczne lub porównywalne muszą być interpretowane jednolicie; przeciwnie, zawsze należy podchodzić do kwestii jednolitej wykładni z uwzględnieniem każdego indywidualnego przypadku”.
( 31 ) Zobacz wyrok Koelzsch, pkt 45.
( 32 ) Zobacz przypis 22 niniejszej opinii.
( 33 ) Zobacz wyrok Koelzsch (pkt 48). Zobacz podobnie opinia rzecznik generalnej V. Trstenjak w sprawie Koelzsch (C‑29/10, EU:C:2010:789, pkt 93–96).
( 34 ) Zobacz wyrok Koelzsch (pkt 50).
( 35 ) Należy zauważyć, że kluczowym przedmiotem dokonywanej przez sąd krajowy oceny musi być działalność pracownika, nie zaś działalność pracodawcy, zob. G. van Calster, European Private International Law, Bloomsbury 2016, s. 111.
( 36 ) Zobacz wyrok Koelzsch, pkt 49. Te same wytyczne Trybunał wziął pod uwagę w szczególnym przypadku transportu w sektorze morskim [zob. wyrok Voogsgeerd (pkt 38)]. W szczególnej sytuacji transportu w sektorze lotniczym Trybunał uznał, że należy również uwzględnić miejsce postoju statków powietrznych, na których pokładzie praca jest zwykle świadczona [zob. wyrok Nogueira i in. (pkt 64)].
( 37 ) Zobacz wyrok Nogueira i in. (pkt 62 i przytoczone tam orzecznictwo).
( 38 ) Zobacz pkt 36 niniejszej opinii.
( 39 ) Artykuł ten to następnie art. 19 ust. 2 rozporządzenia Bruksela I, a obecnie art. 21 ust. 1 lit. b) ppkt (i) rozporządzenia Bruksela I bis. Tytułem przypomnienia, wyrażenie „z którego” nie zostało dodane przez prawodawcę Unii do pierwszego przepisu na etapie przyjmowania rozporządzenia Bruksela I, lecz zostało dodane do drugiego przepisu na etapie przyjmowania rozporządzenia Bruksela I bis.
( 40 ) W odniesieniu do pracowników wykonujących działalność w zakresie przedstawicielstwa handlowego w kilku państwach zob. wyroki: z dnia 13 lipca 1993 r., Mulox IBC (C‑125/92, zwany dalej „wyrokiem Mulox IBC, EU:C:1993:306, pkt 25 i 26) i Rutten (pkt 25 i 27). Należy przypomnieć, że to właśnie w pierwszym z tych wyroków Trybunał po raz pierwszy wypowiedział się w sprawie pracownika świadczącego pracę w kilku umawiających się państwach.
( 41 ) Artykuł 8 ust. 2 rozporządzenia Rome I stanowi: „[w] zakresie, w jakim strony nie dokonały wyboru prawa właściwego dla indywidualnej umowy o pracę, umowa podlega prawu państwa, w którym lub – gdy takiego brak – z którego pracownik zazwyczaj świadczy pracę w wykonaniu umowy […]”. Wyróżnienie własne.
( 42 ) Jak zauważają przedstawiciele doktryny, doprecyzowanie to ma na celu zapewnienie lepszej ochrony pracowników, których sposób świadczenia pracy wiąże się z licznymi podróżami, jak ma to miejsce w przypadku pracowników sektorów transportu międzynarodowego, lotniczego lub morskiego, ponieważ tacy pracownicy są często związani ze stałą bazą pracy. Zobacz podobnie S. Francq, Le règlement Rome I sur la loi applicable aux obligations contractuelles. De quelques changements…, Journal du droit international, 2009, vol. 136, nr 1, s. 41–69. Zdaniem rzecznik generalnej V. Trstenjak ta zmiana jest doniosła, ponieważ wykazuje w szczególności, iż ów przepis należy interpretować szeroko; zob. jej opinia w sprawie Koelzsch (C‑29/10, EU:C:2010:789, pkt 77).
( 43 ) Zobacz podobnie przypis 40 niniejszej opinii.
( 44 ) Punkt 26 tego wyroku. Należy przypomnieć, że tamta sprawa dotyczyła pracownika będącego kucharzem, kolejno przydzielanego przez swojego pracodawcę do pracy na instalacjach morskich położonych na części szelfu kontynentalnego przylegającej do Niderlandów, a następnie na duńskich wodach terytorialnych.
( 45 ) Zobacz pkt 39 niniejszej opinii. H. Weber nie posiadał bowiem w jednym z odnośnych umawiających się państw biura, które stanowiłoby „rzeczywiste centrum jego działalności zawodowej i z którego wywiązywałby się z zasadniczej części swoich obowiązków wobec pracodawcy”. Zobacz wyrok Weber (pkt 48).
( 46 ) Zobacz wyrok Weber (pkt 49).
( 47 ) Zobacz wyrok Weber (pkt 49 i pkt 2 sentencji).
( 48 ) Zobacz wyrok Weber (pkt 50). W tym względzie Trybunał orzekł, że w takiej sytuacji, w której pracownik przez cały rozpatrywany okres pracy stale wykonywał tę samą działalność zawodową na rzecz swojego pracodawcy, kryterium jakościowe, oparte na charakterze i znaczeniu pracy świadczonej w różnych miejscach w umawiających się państwach, jest całkowicie pozbawione znaczenia; zob. wyrok Weber (pkt 51).
( 49 ) Zobacz wyrok Weber (pkt 58 i pkt 2 sentencji). Należy przypomnieć, że kryterium czasowe pojawiło się już we wcześniejszym jego orzecznictwie w związku z kryterium jakościowym uwzględniającym istnienie biura, z którego pracownik organizuje swoją działalność zawodową; zob. podobnie wyrok Rutten (pkt 27).
( 50 ) Zobacz wyrok Weber (pkt 52).
( 51 ) Zobacz wyrok Weber (pkt 58 i pkt 2 sentencji).
( 52 ) Zobacz wyrok Weber (pkt 54).
( 53 ) Zobacz wyrok Weber (pkt 53, 58 i pkt 2 sentencji). W odniesieniu do pkt 53 tego wyroku chcę podkreślić, że użycia przez Trybunał wyrażenia „wykazuje ściślejszy związek z innym miejscem pracy” nie należy mylić z klauzulą wyjątkową zawartą w ostatnim zdaniu art. 6 ust. 2 konwencji rzymskiej. Należy przypomnieć, że w tym wyroku Trybunał dokonał wykładni art. 5 pkt 1 konwencji brukselskiej, który nie przewidywał takiej klauzuli wyjątkowej.
( 54 ) Zobacz podobnie pkt 48 i 50-57 niniejszej opinii.
( 55 ) Punkty 24–26 tego wyroku.
( 56 ) Punkty 23 i 27 tego wyroku. Zobacz pkt 43 niniejszej opinii.
( 57 ) Zobacz pkt 43 niniejszej opinii.
( 58 ) Kryterium to opiera się na charakterze i znaczeniu pracy świadczonej w różnych miejscach w umawiających się państwach, dla przypadków, w których można zidentyfikować rzeczywiste centrum działalności pracownika. Zobacz podobnie wyrok Koelzsch (pkt 48–50).
( 59 ) Kryterium to opiera się na odpowiednim wymiarze czasu pracy świadczonej w każdym umawiającym się państwie i znajduje zastosowanie w przypadku, gdy pracownik wykonywał na rzecz pracodawcy przez cały odnośny okres pracy taką samą działalność. Zobacz podobnie wyrok Weber (pkt 51 i 52).
( 60 ) Zobacz pkt 37 i 44 niniejszej opinii.
( 61 ) Wyrażenie to, którego nie należy mylić z klauzulą wyjątkową zawartą w ostatnim zdaniu art. 6 ust. 2 konwencji rzymskiej (zob. przypis 53 niniejszej opinii), wydaje się opierać na pkt 25 wyroku Mulox IBC: „sąd krajowy mógłby uwzględnić okoliczność, że w momencie powstania zawisłego przed nim sporu pracownik świadczył pracę wyłącznie na terytorium tego umawiającego się państwa”.
( 62 ) Zobacz podobnie wyrok Weber (pkt 53 i 54).
( 63 ) W związku z powyższym należy zauważyć, że jeżeli przedmiot sporu dotyczy początku stosunku pracy, na przykład w przypadku, gdy pracownik dochodzi odszkodowania za okoliczności, które zaistniały na początku stosunku umownego, to właśnie ten okres sąd krajowy powinien uwzględnić przy dokonywaniu oceny zwykłego miejsca pracy.
( 64 ) Byłaby to na przykład w sytuacja, w której pracownik wykonywał zasadniczą część swoich zadań przez dwanaście miesięcy w jednym państwie, a następnie przez dziesięć miesięcy w innym państwie.
( 65 ) A contrario, w odniesieniu do art. 6 ust. 1 lit. b) rozporządzenia Rzym I, zob. moja opinia w sprawie Liechtensteinische Landesbank (Österreich) (C‑279/24, EU:C:2025:380, pkt 53).
( 66 ) Owo kryterium czasowe można połączyć z kryterium jakościowym dotyczącym okoliczności, że w tym samym okresie pracownik został zgłoszony przez swojego pracodawcę do francuskiego systemu zabezpieczenia społecznego. Zobacz przypis 48 niniejszej opinii.
( 67 ) Zobacz wyrok Koelzsch (pkt 42) i przypis 29 niniejszej opinii.
( 68 ) Jak bowiem słusznie podkreśliła Komisja, cel ten nie zostałby osiągnięty, gdyby pracownik w sprawie w postępowaniu głównym nie skorzystał z przyznanej przez prawo francuskie ochrony w zakresie rozwiązania umowy w taki sam sposób jak inny pracownik, który zostałby zatrudniony zaledwie półtora roku przed rozwiązaniem umowy i który w tym samym półtorarocznym okresie ponad połowę swojej pracy wykonywałby we Francji.
( 69 ) Zobacz wyrok z dnia 6 października 2009 r., ICF (C‑133/08, EU:C:2009:617, pkt 23, 44).
( 70 ) Trybunał określił trzy przesłanki: czas trwania działalności wykonywanej w określonym miejscu, wykonywanie tej działalności stale w innym miejscu oraz wyraźna wola stron, aby to inne miejsce stało się nowym zwykłym miejscem pracy. Zobacz wyrok Weber (pkt 54 i pkt 2 sentencji).
( 71 ) Zobacz pkt 28 i przypis 15 niniejszej opinii.
( 72 ) Ten łącznik został przewidziany w art. 19 ust. 2 lit. a) rozporządzenia Bruksela I, obecnie art. 21 ust. 1 lit. b) ppkt (i) rozporządzenia Bruksela I bis. Chociaż wspomniane kryterium nie zawsze można zastosować w celu ustalenia prawa właściwego (tempus regit actum), to forum i ius mogą być zbieżne w przypadku, gdy przedmiot sporu zaistniał pod koniec trwania stosunku pracy. Biorąc pod uwagę, że rozporządzenie Bruksela I weszło w życie w dniu 1 marca 2002 r., tj. 2 dni po wydaniu wyroku Weber (pkt 54), owo kryterium mogłoby, przy zastosowaniu tegoż orzecznictwa, określać właściwy sąd w sytuacji, gdy przedmiot sporu dotyczy rozwiązania umowy, pod warunkiem, że istnieje wyraźna wola stron i że to „ostatnie miejsce pracy” jest trwałe i stałe.
( 73 ) Zobacz opinia rzecznik generalnej Trstenjak w sprawie Koelzsch (C‑29/10, EU:C:2010:789, pkt 81).