<TI><NP><NO.P>(i)</NO.P><TXT>Εισόδημα εκ μερισμάτων</TXT></NP></TI>5.Καίτοι η διαπίστωση των πραγματικών περιστατικών είναι της αρμοδιότητας του εθνικού δικαστηρίου, έχει σημασία, ευθύς εξ αρχής, να σημειωθεί ότι από τα πραγματικά περιστατικά που εκτίθενται στη διάταξη παραπομπής προκύπτει ότι οι σχέσεις μεταξύ των προσφευγουσών και των θυγατρικών τους διέπονται από συγκεκριμένες έννομες ρυθμίσεις, όπως συμβάσεις παροχής υπηρεσιών και διορισμός μελών του διοικητικού συμβουλίου των θυγατρικών.6.Οι προσφεύγουσες ισχυρίζονται ότι η είσπραξη μερισμάτων και τόκων αποτελεί απλή απόλαυση των καρπών επενδύσεως και δεν συνιστά οικονομική δραστηριότητα κατά την έννοια του κοινοτικού ΦΠΑ. Τα έσοδα αυτά, επομένως, δεν πρέπει να λαμβάνονται υπόψη κατά τον υπολογισμό των επιτρεπομένων εκπτώσεων. Προς στήριξη της αντίθετης απόψεως, το Βέλγιο επικαλείται βασικά ότι οι προσφεύγουσες μετέχουν στη διοίκηση των θυγατρικών τους. Η δραστηριότητα αυτή μεταβάλλει τη φύση των εσόδων σε καρπό διαρκούς οικονομικής δραστηριότητας, που κατ' αρχήν μεν υπόκειται σε ΦΠΑ, απαλλάσσεται όμως δυνάμει του άρθρου 13, ενότητα Β, στοιχείο δ', αριθ. 5, της έκτης οδηγίαςΗ διάταξη αυτή επιβάλλει — χαθ' όσον φορά την παρούσα υπόθεση — οτα κράτη μέλη να απαλλάσσουν από τον ΦΠΑ τις εργασίες, περιλαμβανομένης και της διαπραγματεύσεων αλλ' εξαιρέσει της φυλάξεως και της διαχειρίσεως, οι οποίες αφορούν μετοχές και μερίδια εταιρειών ή ενωσεων, ομολογίες και λοιπούς τίτλους [...].
. Για να μη προσβάλλεται η αρχή της ουδετερότητας, τα μερίσματα πρέπει να περιλαμβάνονται, εν μέρει τουλάχιστον, στον οικείο παρονομαστή. Επ' ακροατηρίου, ο εκπρόσωπος των προσφευγουσών αρνήθηκε ότι το εθνικό δικαστήριο είχε κρίνει οριστικά ότι οι προσφεύγουσες είχαν ανάμιξη στη διαχείριση των θυγατρικών τους, πέραν του ότι παρείχαν φορολογητέες υπηρεσίες ή ασκούσαν δικαιώματα διορισμού, των οποίων απέλαυαν ως μέτοχοι. Επικουρικώς, απέκρουσαν την άποψη του Βελγίου ότι η είσπραξη μερισμάτων μπορούσε να θεωρηθεί ως αμοιβή για δραστηριότητα που ναι μεν θεωρείται ως φορολογητέα, απαλλάσσεται όμως δυνάμει του άρθρου 13, ενότητα Β, στοιχείο δ', αριθ. 5Κατά την άποψή του, η είσπραξη μερίσματος δεν μπορούσε να εξομοιωθεί προς εργασίες, πεςιλαμβανομένης και τικ διαπραγματεύσεως, [...] οι οποίες αφορούν μετοχές [...] κατά την έννοια αυτής tης διατάξεως.
.7.Είναι αναγκαίο να εξετασθούν οι κυριότερες σχετικές διατάξεις της έκτης οδηγίας ΦΠΑΈκτη οδηγία 77/388/EOK του Συμβουλίου, της 17ης Μαΐου 1977, περί εναρμονίσεως των νομοθεσιών των κρατών μελών, των σχετικών με τους φόρους κύκλου εργασιών — Κοινό σύστημα φόρου προστιθεμένης αξίας: ομοιόμορφη φορολογική βάση (ΕΕ ειδ. έκδ. 09/001, σ. 49).
.8.Κομβική σημασία για την υπόθεση έχει η έννοια του όρου οικονομική δραστηριότητα. Όπως προκύπτει από το άρθρο 4 της έκτης οδηγίας, ο όρος αυτός ορίζει το πεδίο εφαρμογής του κοινοτικού συστήματος ΦΠΑ. Το άρθρο 4, παράγραφος 1, της έκτης οδηγίας ορίζει ότι ως υποκείμενος στον φόρο θεωρείται οποιοσδήποτε ασκεί, κατά τρόπο ανεξάρτητο και σε οποιονδήποτε τόπο, μία από τις οικονομικές δραστηριότητες που αναφέρονται στην παράγραφο 2, ανεξαρτήτως του επιδιωκομένου σκοπού [ή] των αποτελεσμάτων της δραστηριότητος αυτής.Ακολούθως, το άρθρο 4, παράγραφος 2, ορίζει τα εξής:
Οικονομικές δραστηριότητες, κατά την έννοια της παραγράφου 1, είναι όλες οι δραστηριότητες του παραγωγού, του εμπόρου ή του παρέχοντος υπηρεσίες, περιλαμβανομένων και των δραστηριοτήτων εξορύξεως, των γεωργικών δραστηριοτήτων καθώς και των δραστηριοτήτων των ελευθέρων επαγγελμάτων ή των εξομοιουμένων προς αυτά. Ως οικονομική δραοτηριότης θεωρείται επίσης η εκμετάλλευση ενσωμάτου ή άυλου αγαθού, προς τον σκοπό αντλήσεως εσόδων διαρκούς χαρακτήρος (η υπογράμμιση δική μου).
Περαιτέρω, το άρθρο 4, παράγραφος 3, επιτρέπει στα κράτη μέλη να θεωρούν επίσης ως υποκείμενο στον φόρο οποιονδήποτε πραγματοποιεί επ' ευκαιρία πράξη αναγομενη στις προβλεπόμενες στην παράγραφο 2 δραστηριότητες [...], ακολούθως δε κατονομάζει ορισμένες πράξεις αφορώσες κτίρια ή οικόπεδα.
9.Ο περιορισμός του πεδίου εφαρμογής του ΦΠΑ στην οικονομική δραστηριότητα σημαίνει, για να δώσουμε το πιο προφανές παράδειγμα, ότι ένα άτομο που ασκεί επάγγελμα ιδίω ονόματι οφείλει να διαχωρίζει τις προσωπικές του και τις επαγγελματικές του υποθέσεις. Δεν μπορεί να επιφέρει εκπτώσεις του ΦΠΑ για τις ιδιωτικές του αγορές. Εάν αγαθά και υπηρεσίες προοριζόμενα για επαγγελματική του χρήση τα διοχετεύσει για ιδιωτική του χρήση, ενδέχεται να υποχρεωθεί να καταβάλει ΦΠΑ επ' αυτώνΒλ. άρθρα 5, παράγραφος 6, και 6, παράγραφος 2, που συζητήθηκαν πρόσφατα στην απόφαση της 27ης Απριλίου 1999, C-48/97, Kuwait Petroleum (Συλλογή 1999, σ. I-2323).
.10.Όπως άλλωστε είναι σαφές από τη νομολογία του Δικαστηρίου, την οποία επικαλούνται όλως ιδιαιτέρως οι προσφεύγουσες, η έννοια της οικονομικής δραστηριότητας δεν συμπεριλαμβάνει την απόλαυση των καρπών της απλής κυριότητας επενδύσεων, υπό τη μορφή ιδίως μετοχών ή ομολογιών.11.Στην υπόθεση Polysar, το Δικαστήριο ασχολήθηκε με τον ισχυρισμό μιας εταιρίας αμιγώς holding ότι τα εισοδήματα τα οποία αποκτά από μερίσματα μετοχών έπρεπε να θεωρούνται, από άποψη ΦΠΑ, ως αντλη-θέντα από την άσκηση οικονομικής δραστηριότητας. Το Δικαστήριο, υπενθυμίζοντας την απόφανση του στην υπόθεση Van TiemΑπόφαση της 4ης Δεκεμβρίου 1990, C-186/89, Van Tiem (Συλλογή 1990, σ. I-4363).
σχετικά με το ευρύ πεδίο εφαρμογής του ΦΠΑ, είπε ότι από τη νομολογία αυτή δεν προκύπτει ότι η [απλή κτήση και κατοχή] εταιρικών μεριδίων πρέπει να θεωρείται ως οικονομική δραστηριότητα, κατά την έννοια της έκτης οδηγίας, που παρέχει [σε όποιον] προβαίνει σ' αυτή την ιδιότητα του υποκειμένου στον φόροΥπόθεση Polysar, παρατιθέμενη στην υποσημείωση 1 ανωτέρω, σκέψη 13.
Την ερμηνεία αυτή της διατυπωθείσας στην υπόθεση Van Tiem αρχής εξήγησε το Δικαστήριο ως εξήςΑυτόθιι (η υπογράμμιση δική μου).
:[...] η απλή οικονομική συμμετοχή σε άλλες επιχειρήσεις δεν αποτελεί εκμετάλλευση αγαθού προς σκοπό αντλήσεως εσόδων διαρκούς χαρακτήρα, [διότι] το ενδεχόμενο μέρισμα, καρπός αυτής της συμμετοχής, απορρέει απλώς από την κυριότητα επί του αγαθού.
12.Στην υπόθεση Wellcome Trast, το Δικαστήριο υπήρξε ακόμη σαφέστερο. Την ίδια άποψη υιοθέτησε και σχετικά με τις σημαντικότατες επενδυτικές δραστηριότητες ενός φιλανθρωπικού ιδρύματος που συνίσταντο κυρίως στην απόκτηση και στη μεταβίβαση μετοχών και άλλων τίτλων με σκοπό τη μεγιστοποίηση των μερισμάτων ή των αποδόσεων του κεφαλαίου [...]Απόφαση της 20ής Ιουνίου 1996, C-155/94, Wellcome Trust κατά Commissioners of Customs and Excise (Συλλογή 1996, σ. Ι-3013, σκέψη 34) (στο εξής: Wellcome Trust).
. Στην υπόθεση Hamas & HelmΑπόφαση της 6ης Φεβρουαρίου 1997, C-80/95, Hamas & Helm κατά Staatssecretaris van Financiën (Συλλογή 1997, σ. Ι-745) (στο εξής: Harnas & Helm).
, η απλή κτήση κυριότητας και η απλή κατοχή ομολογιών, που δεν χρησιμεύουν για κάποια άλλη επιχειρηματική δραστηριότητα, καθώς και η είσπραξη των εξ αυτών απορρεόντων εσόδων δεν πρέπει να θεωρούνται ως οικονομικές δραστηριότητες παρέχουσες σ' αυτόν που προβαίνει στις πράξεις αυτές την ιδιότητα του υποκειμένου στον φόροΑυτόθι, οκέψη 20.
.13.Σε καμμία από τις τρεις αυτές υποθέσεις ο φορολογούμενος δεν διενεργούσε φορολογητέες πράξεις. Καθένας τους ζητούσε να θεωρηθεί ως υποκείμενος στον φόρο επικαλούμενος επενδυτικές δραστηριότητες, ούτως ώστε να μπορέσει να ασκήσει το δικαίωμα εκπτώσεως ΦΠΑ επί των εισροών. Συνεπώς, δεν ανέκυψε ζήτημα επιμερισμού των εκπτώσεων ΦΠΑ, εφόσον έκπτωση δεν χωρούσε.14.Το Δικαστήριο υποχρεώθηκε να εξετάσει τον υπολογισμό της αναλογίας εκπτώσεως στην υπόθεση SofitamΑπόφαση της 22ης Ιουνίου 1993, C-333/91, Sofitam κατά Minisire Chargé du Budget (Συλλογή 1993, σ. Ι-3513) (στο εξής: Sofitam).
. Ασφαλώς, το σύστημα εκπτώσεως κατέχει κεντρική θέση στη φύση του κοινοτικού καθεστώτος ΦΠΑ. Σκοπός του είναι να εξασφαλίσει ότι το οικονομικό βάρος του ΦΠΑ το φέρει μόνον ο καταναλωτής. Οι επαγγελματίες, ως υποκείμενοι στον φόρο, δικαιούνται να εκπίπτουν τον ΦΠΑ τον οποίο κατέβαλαν επί των αγαθών και υπηρεσιών τα οποία έχουν αγοράσει από τον ΦΠΑ τον οποίο καταβάλλουν στην εφορία επί των φορολογητέων πράξεων καινά μετακυλίσουν το υπολειπόμενο βάρος στους πελάτες τους υπό τη μορφή της τιμής με την οποία τους χρεώνουν. Αυτό εκφράζεται στα άρθρα 17 έως 20 της έκτης οδηγίας, που αποβλέπουν στο να απαλλάσσεται εντελώς ο επιχειρηματίας από το βάρος του ΦΠΑ που οφείλεται ή καταβλήθηκε στο πλαίσιο όλων των οικονομικών του δραστηριοτήτωνΑπόφαση της 14ης Φεβρουαρίου 1985, 268/83, Rompelman κατά Minister van Financiën (Συλλογή 19S5, α 655, σκέψη 19) (στο εξήξ Rompelman), απόφαση της 21ης Σεπτεμβρίου 1988, 50/87, Επιτροπή κατά Γαλλίας (Μλογη 1988, σ. 4797, σκέψη 15), και προαναφερθείσα υπόθεση Sofitam, σκέψη 10.
.15.Το άρθρο 17, παράγραφος 1, διακηρύσσει τη γενική αρχή του δικαιώματος προς έκπτωση. Το τμήμα του άρθρου 17, παράγραφος 2, που ενδιαφέρει εδώ ορίζει:Κατά το μέτρο που τα αγαθά ή οι υπηρεσίες χρησιμοποιούνται για την πραγματοποίηση των φορολογουμένων πράξεων του, ο υποκείμενος στον φόρο δικαιούται να εκπίπτει από τον φόρο, για τον οποίον είναιυπόχρεος:
- α)τον οφειλόμενο ή καταβληθέντα φόρο προστιθεμένης αξίας για αγαθά, που του παρεδόθησαν ή πρόκειται να του παραδοθούν, καθώς και για υπηρεσίες, που του παρασχέθηκαν ή πρόκειται να του παρασχεθούν από άλλον υποκείμενο στον φόρο [...].
16.Επομένως, για να είναι εκπεστέος, ο ΦΠΑ επί των εισροών πρέπει να έχει πληρωθεί επί αγαθών ή υπηρεσίες [που] χρησιμοποιούνται για την πραγματοποίηση των φορολογουμένων πράξεων του [...] (η υπογράμμιση δική μου). Η σημαντική αυτή και αναγκαία προϋπόθεση αποτελεί το πρώτο μέσο για την αποτροπή καταχρήσεων, τουλάχιστον όταν οι εισροές μπορούν ευχερώς να σχετισθούν προς τις αντίστοιχες εκροές.17.Η παρούσα όμως υπόθεση αφορά ευθέως την ερμηνεία των άρθρων 17, παράγραφος 5, και 19, παράγραφος 1, της έκτης οδηγίας. Τα δύο πρώτα εδάφια του άρθρου 17, παράγραφος 5, έχουν ως εξής:Όσον αφορά τα αγαθά και τις υπηρεσίες που χρησιμοποιούνται από υποκείμενον στον φόρο για την ταυτόχρονη πραγματοποίηση τόσο πράξεων αναφερομένων στις παραγράφους 2 και 3, οι οποίες παρέχουν δικαίωμα προς έκπτωση όσο και πράξεων, οι οποίες δεν παρέχουν δικαίωμα προς έκπτωση, η έκπτωση γίνεται μόνο για το μέρος του φόρου προστιθεμένης αξίας, το οποίο αναλογεί στο ποσό που αντιστοιχεί στις πράξεις της πρώτης κατηγορίας.
Η αναλογία αυτή καθορίζεται για το σύνολο των πράξεων που πραγματοποιούνται από τον υποκείμενο στον φόρο, σύμφωνα με το άρθρο 19.
Το άρθρο 19, παράγραφος 1, ορίζει:
Η αναλογία εκπτώσεως που προβλέπεται από το άρθρο 17, παράγραφος 5, εδάφιο πρώτο, προκύπτει από το κλάσμα που περιλαμβάνει:
στον αριθμητή το συνολικό ποσό του ετησίου κύκλου εργασιών, άνευ φόρου προστιθεμένης αξίας, που αναφέρεται στις πράξεις οι οποίες δημιουργούν δικαίωμα προς έκπτωση, σύμφωνα με το άρθρο 17, παράγραφοι 2 και 3,
στον παρονομαστή το συνολικό ποσό του ετησίου κύκλου εργασιών, άνευ φόρου προστιθεμένης αξίας, που αναφέρεται στις πράξεις που περιλαμβάνονται στον αριθμητή, καθώς και στις πράξεις που δεν δημιουργούν δικαίωμα προς έκπτωση. Τα κράτη μέλη έχουν την ευχέρεια να συνυπολογίζουν στον παρονομαστή το ποσό των επιδοτήσεων, πλην των προβλεπομένων από το άρθρο 11, υπό Α, παράγραφος 1, περίπτωση α'.
Η αναλογία καθορίζεται έπι ετησίας βάσεως, εκφράζεται σε ποσοστό επί τοις εκατό και στρογγυλοποιείται σε αριθμό που δεν υπερβαίνει την ανώτερη μονάδα.
18.Το Βέλγιο ισχυρίζεται ότι πρέπει να επιτραπεί στις προσφεύγουσες να προβούν σε έκπτωση ίση προς τον λόγο του κύκλου εργασιών των φορολογητέων πράξεων τους προς τον ολικό τους κύκλο εργασιών, περιλαμβανομένων και των μερισμάτων και τόκων που αντλούν από τις θυγατρικές τους. Με τις γραπτές της παρατηρήσεις, η Επιτροπή επιχειρηματολόγησε ότι η έκτη οδηγία δεν περιέχει κανόνα σχετικά με το πώς λαμβάνεται υπόψη το εισόδημα από ιδιωτικές δραστηριότητες εκτός πεδίου εφαρμογής της οδηγίας και ότι τα κράτη μέλη έχουν, επομένως, την ευχέρεια να αποφασίζουν αν οι σχετικές με τις δραστηριότητες αυτές εισροές ΦΠΑ είναι εκπεστέες.19.Έχω σοβαρές αμφιβολίες για την ορθότητα του ισχυρισμού της Επιτροπής. Αν τα κράτη μέλη επέλεγαν να επιτρέψουν την έκπτωση του ΦΠΑ ως προς τις αμιγώς ιδιωτικές δραστηριότητες, πράγμα που, στις πλείστες των περιπτώσεων, θα ισοδυναμούσε με επιστροφή, θα προέκυπτε ενδεχομένως συμαντικότατη απώλεια πόρων ΦΠΑ, μικρό ποσοστό των οποίων — υπενθυμίζω — καταβάλλεται στον κοινοτικό προϋπολογισμό. Θα απάλλασσε, ουσιαστικά, τον καταναλωτή από το βάρος του ΦΠΑ, πράγμα αντίθετο προς βασική αρχή του όλου συστήματοςΒλ. την παρατιθέμενη στην ανωτέρω υποσημείωση 14 νομολογία.
. Εν πάση περιπτώσει, αυτό δεν προκύπτει από τα πραγματικά περιστατικά της παρούσας υποθέσεως.20.Το πρώτο σκέλος της απαντήσεως του πλέον αξιόλογου επιχειρήματος του Βελγικού Δημοσίου και στο ερώτημα που υποβάλλει το εθνικό δικαστήριο ανευρίσκεται στην υπόθεση Sofitam. Η Sofitam, για να χρησιμοποιήσω τη έκφραση του γενικού εισαγγελέα Van Gerveii στις προτάσεις του επί της υποθέσεως αυτής, ήταν μικτή εταιρία χαρτοφυλακίου, όπως είναι οι προσφεύγουσες στην παρούσα υπόθεσηΠαράγραφος 12 των προτάσεων (η υπογράμμιση είναι του πρωτοτύπου). Το Δικαστήριο την περιέγραψε γενικότερα ως εταιρία χαρτοφυλακίου· βλ. σκέψη 3.
. Είχε έσοδα από μερίσματα μετοχών και από φορολογητέες πράξεις. Η Γαλλία υποστήριξε την ίδια άποψη την οποία υποστηρίζει τώρα το Βέλγιο στην παρούσα υπόθεση, ότι δηλαδή η Sofitam μπορούσε να εκπέσει τον φόρο μόνο εντός των ορίων του ποσοστού που προκύπτει από τον λόγο του ποσού των υποκειμένων στον ΦΠΑ εσόδων της προς το ποσό του συνόλου tojv ετήσιων εσόδων της, στο οποίο έπρεπε να περιληφθούν και τα μερίσματα που είχε εισπράξειΥπόθεση Sofilam, σκέψη 3.
. Επομένως, η υπόθεση Sofitam έθετε ευθέως ζήτημα ερμηνείας του άρθρου 19, παράγραφος 1, της έκτης οδηγίας. Σε αντίθεση, όμως, προς την παρούσα υπόθεση, δεν ετίθετο ζήτημα καθ' οιονδήποτε τρόπο αναμίξεως της Sofitam στη διοίκηση των θυγατρικών τηςΟ γενικός εισαγγελέας Van Gerven επισήμανε (παράγραφος 12 των προτάσεων του) ότι από τα δεδομένα που έχουμε στη διάθεση μας προκύπτει ότι η Sofilam, πέραν από τη διαχείριση του χαρτοφυλακίου της, ασκεί δευτερεύουσες δραστιριότητες υποκείμενες στον ΦΠΑ
. Υπ' αυτές τις συνθήκες, το Δικαστήριο αποφάνθηκε ότι η είσπραξη μερισμάτων, δεδομένου ότι δεν αποτελεί την αντιπαροχή καμιάς οικονομικής δραστηριότητας [...], δεν εμπίπτει στο πεδίο εφαρμογής του ΦΠΑ [και ότι] τα μερίσματα που απορρέουν από την κατοχή μεριδίων συμμετοχής είναι άσχετα προς το σύστημα των δικαιωμάτων εκπτώσεωςΣκέψη 13.
. Κατέληξε ως εξήςΣκέψη 14.
:Από τα ανωτέρω συνάγεται ότι, προκειμένου να μη διακυβευθεί ο σκοπός της απόλυτης ουδετερότητας, την οποία διασφαλίζει το κοινό σύστημα ΦΠΑ, τα μερίσματα πρέπει να εξαιρούνται από τον υπολογισμό της αναλογίας εκπτώσεως που προβλέπεται στα άρθρα 17 και 19 της έκτης οδηγίας.
Τέλος, το Δικαστήριο ανέφερε ρητά ότι τα μερίσματα μετοχών, τα οποία εισπράττει μια επιχείρηση που δεν υπόκειται στον ΦΠΑ για το σύνολο των πράξεων της, πρέπει να εξαιρούνται από τον παρονομαστή του κλά-. σματος που χρησιμεύει για τον υπολογισμό της αναλογίας εκπτώσεωςΣκέψη 15.
.
21.Κατά την αντίληψη μου, έπεται ότι και τα επίδικα στην παρούσα υπόθεση μερίσματα πρέπει να αποκλεισθούν, εκτός εάν οι διοικητικές δραστηριότητες των προσφευγουσών σε σχέση με τις θυγατρικές τους υπαγορεύουν διαφορετική ερμηνεία του άρθρου 19, παράγραφος 1. Το ενδεχόμενο αυτό είναι κρίσιμο στην παρούσα υπόθεση. Στην υπόθεση Polysar, το Δικαστήριο, αφού αποφάνθηκε ότι οι επενδυτικές δραστηριότητες μιας αμιγούς εταιρίας χαρτοφυλακίου δεν αποτελούσαν οικονομική δραστηριότητα, δέχτηκε ότι η κατάσταση διαφέρει όταν η συμμετοχή συνοδεύεται με άμεση ή έμμεση ανάμιξη στη διαχείριση των εταιριών όπου πραγματοποιείται η συμμετοχή, με την επιφύλαξη των δικαιωμάτων που έχει ο συμμετέχων υπό την ιδιότητά του ως μετόχου ή εταίρουΣκέψη 14. Η κρίση αυτή παρατέθηκε αργότερα στη σκέψη 12 της αποφάσεως στην υπόθεση Sofitam.
.22.Η κατάσταση που περιγράφεται ανωτέρω δεν ανέκυπτε από τα πραγματικά περιστατικά της υποθέσεως Polysar, ούτε οποιασδήποτε μεταγενέστερης υποθέσεωςΩς προς την υπόθεση Sofitara, βλ. την ανάπτυξη στην παράγραφο 20 και την υποσημείωση της 16 ανωτέρω.
. Στις υποθέσεις Wellcome Trast και Hamas & Helm, το Δικαστήριο ανέφερε, σε σχέση προς το άρθρο 13, ενότητα Β, στοιχείο δ', αριθ. 5, της έκτης οδηγίας, ότι πράξεις [που] πραγματοποιούνται στο πλαίσιο εμπορικής δραστηριότητας διαπραγματεύσεως τίτλων ή για την άμεση ή έμμεση ανάμιξη στη διαχείριση των εταιριών στις οποίες αποκτάται συμμετοχή μπορούν να εμπίπτουν στο πεδίο εφαρμογής του ΦΠΑΣκέψεις 35 και 16, αντιστοίχως.
. Στη δεύτερη υπόθεση, το Δικαστήριο προσέθεσε ότι τέτοιες πράξεις αποτελούν την άμεση, διαρκή και αναγκαία συνέχεια της φορολογητέας δραστηριότητας. Και στις δυο υποθέσεις, το Δικαστήριο παρέθεσε, χωρίς σχόλια, την απόφανση της στην υπόθεση Polysar.23.Αυτή όμως η φρασεολογία, ήτοι η αναφορά στη συνέχεια της φορολογητέας ραστηριότητας, υποδεικνύει μάλλον ότι το Δικαστήριο είχε κατά νουν την απόφαση του στην υπόθεση Régie Dauphinoise-Cabinet Α. Forest κατά Ministre du BudgetΑπόφαση της 11ης Ιουλίου 1996, C-306/94 (Συλλογή 1996, σ. Ι-3695) (στο εξής: Régie Dauphinoise).
. Η Régie είχε ως κύρια δραστηριότητά της τη διαχείριση ακινήτων. Διαχειριζόταν, για λογαριασμό των ιδιοκτητών τους, μισθωμένα ακίνητα και ενεργούσε ως διαχειρίστρια συνιδιοκτησιών. Εισέπραττε από τους ιδιοκτήτες προκαταβολές, οι οποίες κατετίθεντο σε τραπεζικό λογαριασμό τον οποίο διαχειριζόταν η Régie, η οποία, στη συνέχεια, τα επένδυε, υπό τη μορφή ποικίλων τίτλων, σε χρηματοπιστωτικά ιδρύματα για ίδιο λογαριασμό. Όπως φαίνεται, όμως, η Régie αποκτούσε την κυριότητα των ποσών τα οποία επένδυε και εδικαιούτο να κρατεί τους τόκους των τοποθετήσεων, παρ' όλον ότι υπεχρεούτο συμβατικώς να αποδώσει, στο τέλος, το κεφάλαιο. Στην πραγματικότητα, επομένως, όπως ισχυρίστηκε επ' ακροατηρίου η προσφεύγουσα, η αμοιβή της Régie από τις πρόσθετες επενδυτικές της δραστηριότητες περιοριζόταν στους εισπραττόμενους τόκους.24.Το Δικαστήριο δέχτηκε ότι οι τοποθετήσεις της Régie σε χρηματοπιστωτικά ιδρύματα μπορούσαν να χαρακτηριστούν ως παροχές υπηρεσιών προς τους χρηματοπιστωτικούς οργανισμούς συνισταμένων σε δανεισμό χρηματικού ποσού για ορισμένο χρόνο, έναντι του οποίου καταβάλλεται η δέουσα αμοιβή υπό μορφή τόκωνΣκέψη 16.
και ότι, αντιθέτως προς την είσπραξη μερισμάτων από εταιρία χαρτοφυλακίου, [...] οι τόκοι που εισπράττει μια επιχείρηση διαχειρίσεως ακινήτων ως αμοιβή για τοποθετήσεις, πραγματοποιούμενες για ίδιο λογαριασμό, ποσών που καταβάλλουν οι συνιδιοκτήτες ή οι μισθωτές, δεν μπορούν να αποκλεισθούν από το πεδίο εφαρμογής του ΦΠΑ, εφόσον η καταβολή τόκων δεν προκύπτει από την απλή κυριότητα του αγαθού, αλλά συνιστά αντάλλαγμα για τη διάθεση κεφαλαίου σε τρίτονΣκέψη 17.
. Πάντως, το Δικαστήριο έλαβε την πρόνοια να διακρίνει τις δραστηριότητες μιας επιχειρήσεως όπως η Régie από τις τοποθετήσεις σε τράπεζες στις οποίες προβαίνει ένας διαχειριστής, ο οποίος δεν ενεργούσε υπό την ιδιότητα του υποκειμένου στον φόροΣκέψη 18.
. Συνεπώς, κατέληξε ως εξήςΣκέψη 18 (η υπογράμμιση δική μου).
:[...] στην υπόθεση της κύριας δίκης, η εκ μέρους διαχειριστή είσπραξη τόκων από τοποθετήσεις ποσών που εισπράττει από τους πελάτες του στο πλαίσιο διαχειρίσεως των ακινήτων τους συνιστά την άμεση, διαρκή και αναγκαία προέκταση της φορολογούμενης δραστηριότητας, ώστε ο διαχειριστής αυτός να ενεργεί ως υποκείμενος στον φόρο όταν πραγματοποιεί μια τέτοια τοποθέτηση.
25.Στο σημείο αυτό, είναι εμφανές ότι το Δικαστήριο έχει διακρίνει δύο περιπτώσεις καταστάσεων που ενδέχεται να υπαχθούν στην περιγραφή της υποθέσεως Polysar, ήτοι διαπραγμάτευση τίτλων και διαχείριση ακινήτων. Πάντως, καθεμιά από τις περιπτώσεις αυτές μπορεί να δικαιολογηθεί και αυτοτελώς δι' αναφοράς στο γράμμα της έκτης οδηγίας. Οι εργασίες που αφορούν μετοχές καλύπτονται ρητά από τη διατύπωση μιας περιπτώσεως απαλλαγής (άρθρο 13, ενότητα Β, στοιχείο δ', αριθ. 5, που παρατίθεται στην υποσημείωση 3?4? ανωτέρω), ενώ το άρθρο 4, παράγραφος 2, καλύπτει την εκμετάλλευση ενσωμάτου ή αλου αγαθού [...]. Με τις προτάσεις του στην υπόθεση Polysar, ο γενικός εισαγγελέας Van Gerven προέβη σε προσεκτική διάκριση μεταξύ αυτής της τελευταίας μορφής δραστηριότητας και της απλής επενδύσεως, επισημαίνοντας ότι τόσο η υπόθεση Rompelman όσο και η υπόθεση Van Tiem δεν αφορούσαν απλώς μία επένδυση, με άλλα λόγια την απόκτηση ενός αγαθού [...], [εφόσον] το αποκτηθέν αγαθό είχε στη συνέχεια τεθεί στη διάθεση ενός τρίτου αντί αντιπαροχής (δηλαδή με τη μίσθωση του ακινήτου και τη μεταβίβαση δικαιώματος επιφανείας επί του προς ανοικοδόμηση οικοπέδου)Υπόθεση Polysar, ό.π.π., υποσημείωση 1 ανωτέρω, παράγραφος 5 των προτάσεων (η υπογράμμιση avat του πρωτοτύπου).
. Ακολούθως, διέκρινε μεταξύ απλής κτήσεως κυριότητας αφενός και διαθέσεως της αφετέρου, προκειμένου να κριθεί αν η κυριότητα αυτή απετέλεσε αντικείμενο οικονομικής εκμεταλλεύσεως, για τους σκοπούς της υπαγωγής της σε ΦΠΑΑυτόθι
. Το μέρος των προτάσεων που έχει ιδιαίτερη σημασία για την παρούσα υπόθεση αποσαφηνίζει επίσης περισσότερο την απόφαση στην υπόθεση Polysar και αξίζει να παρατεθεί πλήρωςΠροτάσεις του γενικού εισαγγελέα Van Gerven, παράγραφος 6.
:Απομένει ακόμα το ζήτημα αν [η] υπαγωγή στον φόρο μπορεί να συναχθεί από τις άλλες δραστηριότητες μιας εταιρίας holding. Το αιτούν δικαστήριο τονίζει ότι η Polysar δεν έχει κανενός είδους άλλες δραστηριότητες από αυτές που συνδέονται με την κατοχή μετοχών στις θυγατρικές εταιρίες. Νομίζω ότι αυτού του είδους οι πράξεις, στις οποίες προβαίνει κανείς κατά την άσκηση δικαιωμάτων που συνδέονται με τη μετοχή, δεν αποτελούν οικονομικές δραστηριότητες κατά την έννοια της οδηγίας. Στην άσκηση αυτών των δικαιωμάτων περιλαμβάνονται, έτσι, η συμμετοχή στη γενική συνέλευση των μετόχων της θυγατρικής εταιρίας, η άσκηση, στη συνέλευση αυτή, του δικαιώματος ψήφου και η [...] μέσω αυτού του δικαιώματος ψήφου δυνατότητα επηρεασμού της πολιτικής της εταιρίας, ενδεχομένως επίσης η δυνατότητα συναποφάσεως σχετικά με τον διορισμό των μελών του διοικητικού συμβουλίου ή των διαχειριστών και/ή [τη] διανομή των κερδών στο πλαίσιο της θυγατρικής, περαιτέρω στην είσπραξη των μερισμάτων που ενδεχομένως προσφέρει η θυγατρική ή [την] άσκηση του συνδεόμενου με τη μετοχή δικαιώματος προτιμήσεως ή επιλογής.
Επιπλέον των προαναφερθεισών πράξεων στις οποίες προβαίνει μία εταιρία holding ως μέτοχος άλλων εταιριών, δεν μπορούν να θεωρηθούν ως οικονομικές δραστηριότητες κατά την έννοια της έκτης οδηγίας ούτε οι πράξεις τις οποίες διενεργεί αυτή η ίδια, όπως ακριβώς κάθε άλλη εταιρία, μέσω των οργάνων της, καθόσον αυτές διενεργούνται εντός του πλαισίου της εταιρίας (σε σχέση με τους μετόχους της και τα εταιρικά όργανα). Στις πράξεις αυτές περιλαμβάνεται η διαχείριση της εταιρικής περιουσίας, η κατάρτιση των ετησίων λογαριασμών της, η διοργάνωση της γενικής συνελεύσεως, η απόφαση για τη διάθεση των κερδών της εταιρίας holding και η διάθεση (ενδεχομένως πληρωμή) των μερισμάτων.
Κατά τη γνώμη μου, δεν μπορεί να γίνει λόγος ούτε για διενεργούμενες κατά τρόπο ανεξάρτητο οικονομικές δραστηριότητες κατά την έννοια του άρθρου 4, παράγραφος 1, της έκτης οδηγίας στην περίπτωση πράξεων στις οποίες προβαίνει η εταιρία holding, ή τα πρόσωπα που ενεργούν επ' ονόματι της υπό την ιδιότητα του διοικητικού συμβούλου ή διαχειριστή μιας θυγατρικής εταιρίας. Ο διοικητικός σύμβουλος ή ο διαχειριστής δεν ενεργεί πράγματι ιδίω ονόματι, αλλά δεσμεύει απλώς τη (θυγατρική) εταιρία της οποίας είναι όργανο· με άλλα λόγια, όταν ενεργεί στο πλαίσιο των κατά το καταστατικό καθηκόντων του, δεν μπορεί να γίνει λόγος για κατά τρόπο ανεξάρτητο δράση. Η δραστηριότητά του από αυτή την άποψη πρέπει μάλλον να προσομοιασθεί με τη δραστηριότητα ενός [μισθωτού], ως προς τον οποίο το άρθρο 4, παράγραφος 4, της έκτης οδηγίας λέει ρητώς ότι δεν ενεργεί κατά τρόπο ανεξάρτητο.
26.Από το απόσπασμα αυτό προκύπτει ότι — αντιθέτως προς την άποψη που προέβαλε στην παρούσα υπόθεση το Βέλγιο — ο εκ μέρους εταιρίας χαρτοφυλακίου απλός διορισμός μελών του διοικητικού συμβουλίου ή διαχειριστών, θα έλεγα μάλιστα και διευθυνόντων συμβούλων, θυγατρικής εταιρίας δεν μεταβάλλει τον χαρακτήρα της σχέσεως από άποψη ΦΠΑ. Εν γένει, όταν μια εταιρία χαρτοφυλακίου ασκεί τα δικαιώματα της ως μετόχου, δεν εκμεταλλεύεται κάποιο άυλο αγαθό της συνιστάμενο στις μετοχές της, κατά την έννοια του άρθρου 4 της έκτης οδηγίας. Όπως επισήμανε ο γενικός εισαγγελέας Van Gerven σε σχέση με μια τέτοια εταιρία holding, δεν μπορούν να θεωρηθούν ως οικονομικές δραστηριότητες [...] ούτε οι πράξεις τις οποίες διενεργεί αυτή η ίδια, όπως ακριβώς κάθε άλλη εταιρία, μέσω των οργάνων της, καθόσον αυτές διενεργούνται εντός του πλαισίου της εταιρίας (σε σχέση με τους μετόχους της και τα εταιρικά όργανα)Αυτόθι.
. Ωστόσο, ο γενικός εισαγγελέας δεν εξέτασε τον ισχυρισμό, που υπονοείται στο ερώτημα του εθνικού δικαστηρίου στην παρούσα υπόθεση, ότι η παροχή υπηρεσιών διαχειρίσεως και λοιπών υπηρεσιών σε θυγατρική, έστω και στο πλαίσιο φορολογητέων πράξεων (υποθέτω δε και συμβατικών σχέσεων), άγει σε διαφορετικό αποτέλεσμα. Δεν συμμερίζομαι αυτό το συμπέρασμα. Κατά την αντίληψη μου, η παρατήρηση του γενικού εισαγγελέα Van Gerven σχετικά με την περίπτωση αυτού που ενεργεί στο πλαίσιο των κατά το καταστατικό καθηκόντων του ισχύει και επί αντικειμενικώς υφισταμένων συμβατικών σχέσεων, όπως οι επίδικες στην παρούσα υπόθεση, μεταξύ μητρικής και θυγατρικής.27.Οι προσφεύγουσες επισήμαναν ορισμένες ανωμαλίες που προκύπτουν αν το εισόδημα της μητρικής εταιρίας από μερίσματα μετοχών αντιμετωπιζόταν ως οικονομική δραστηριότητα, όταν αυτή παρείχε, βάσει συμβάσεως, υπηρεσίες στις θυγατρικές της. Το ύψος των εκπτώσεων θα κυμαινόταν ανάλογα με την κερδοφορία των μετοχών. Αν δεν υπήρχαν κέρδη ή ακόμη αν δεν δηλώνονταν μερίσματα, θα επιτρεπόταν πλήρης έκπτωση. Διαφορετική θα ήταν η κατάσταση αν τις υπηρεσίες εκτελούσε, αντί της μητρικής, μια ειδικώς ορισθείσα εταιρία μέλος του ομίλουΜε τις γραπτές τους παρατηρήσεις, α προσφεύγουσες επισημαίνουν ότι, από 1ης Ιανουαρίου 1995, τις επίδικες υπηρεσίες διαχειρίσεως παρείχαν εξειδικευμένες θυγατρικές. Επί πλέον, ο δικηγόρος των προσφευγουσών επισήμανε επ' ακροατηρίου, χωρίς να αντικρουσθεί ούτε από την Επιτροπή ούτε από το Βέλγιο, Οτι σε ορισμένα κράτη μέλη, και ιδίως στο Ηνωμένο Βασίλειο, τα μέλη ομίλου μπορούν να επιλέξουν ενοποιημένο υπολογισμό του ΦΠΑ, οπότε το κεντρικό ζήτημα που τίθεται στην παρούσα υπόθεση δεν θα ανέκυπτε, διότι οι εισροές ΦΠΑ της μητρικής θα θεωρούντο ως μέρος των εκπεστέων εισροών του ομίλου.
.28.Με λίγα λόγια, εφόσον η δομή του ομίλου λειτουργεί ορθά, η πληρωμή μερισμάτων από θυγατρική σε μητρική εταιρία δεν συνιστά οικονομική δραστηριότητα. Η κατάσταση που αντιμετωπίστηκε στην εξαίρεση της υποθέσεως Polysar δεν μπορεί πράγματι να ανακύψει σε μια περίπτωση στην οποία δεν υπήρξε παράνομη παραβίαση του καταστατικού πλαισίου εκ μέρους της μητρικής εταιρίας. Μπορεί ασφαλώς να εμφανιστεί σε περιπτώσεις όπου δεν υφίσταται εταιρική δομή, δηλαδή όταν ένα όργανο χωρίς νομική προσωπικότητα ή ένα φυσικό πρόσωπο εκμεταλλεύεται περιουσιακά στοιχεία απευθείας.29.Τέλος, στο σημείο αυτό, η Επιτροπή υποστήριξε, με τις γραπτές της παρατηρήσεις, ότι τα μερίσματα μπορούν να θεωρηθούν ως αντιπαροχή, κατά την έννοια του άρθρου 11 της έκτης οδηγίας, για την παροχή διοικητικών υπηρεσιών από τη μητρική προς τις θυγατρικές. Μερίσματα καταβάλλονται και για όλες τις ομοειδείς μετοχές μια εταιρίας. Κατά την άποψη μου, αποτελεί θεμελιώδη αντίφαση προς την εταιρική δομή το να θεωρείται η πληρωμή μερισμάτων ως αντιπαροχή κατ' αυτή την έννοια. Γίνεται γενικώς δεκτό στο εταιρικό δίκαιο ότι τα μερίσματα αποτελούν καταβολές προκύπτουσεςαπό κέρδη προς τους μετόχους εταιρίαςΣτο ιρλανδικό δίκαιο, π.χ., κατά το άρθρο 45 του Companies Amendment Act 1983, η διανομή υπό μορφή μερισμάτων ή άλλως πως, σε όλες τις εταιρίες με νομική προσωπικότητα, μπορούν να γίνονται μόνον από τα πραγματοποιηθέντα και συσσωρευθέντα κέρδη της εταιρίας, εφόσον δεν έχουν προηγουμένως χρησιμοποιηθεί μέσω διανομής η κεφαλαιοποιήσεως, μείον τις συσσωρευθείσες πραγματοποιηθείσες ζημίες της, εφόσον δεν έχουν διαγραφεί προηγουμένως μέσω μειώσεως ή αναδιοργανώσεως κεφαλαίου, ήτοι τρέχοντα κέρδη και κέρδη εις μεταφοράν, μείον τρέχουσες ζημίες και ζημίες εις μεταφοράν. Τη σχέση μεταξύ κερδών και μερισμάτων σαφώς προϋποθέτουν και οι διατάξεις του εταιρικού δικαίου που έχουν θεσπιστεί στην κοινοτική νομοθεσία, όπως προδίδει η οδηγία 82/121/ΕΟΚ του Συμβουλίου, της 15ης Φεβρουαρίου 1982, περί της περιοδικής πληροφόρησης που πρέπει να δημοσιεύουν οι εταιρείες των οποίων οι μετοχές είναι εισηγμένες σε χρηματιστήριο αξιών (ΕΕ 1982 L 48, σ. 26). Το άρθρο 5, παράγραφος 4, της εν λόγω οδηγίας ορίζει: Όταν η εταιρεία κατέβαλε η προτίθεται να καταβάλει προκαταβολές μερισμάτων, τα αριθμητικά στοιχεία πρέπει να δείξουν το αποτέλεσμα μετά την αφαίρεση των φόρων για το οικείο εξάμηνο και για τις προκαταβολές επί μερισμάτων που καταβλήθηκαν ή προτίθεται να καταβληθούν.
. Πράγματι, στην υπόθεση Sofitam, το Δικαστήριο ρητώς ανέφερε ότι η είσπραξη μερισμάτων [...] δεν αποτελεί την αντιπαροχή καμιάς οικονομικής δραστηριότητας, κατά την έννοια της έκτης οδηγίαςΠου παρατίθεται στην υποσημείωση 10 ανωτέρω, σκέψη 13. Το Δικαστήριο συμφώνησε, έτσι, με τις παρατηρήσεις της Επιτροπής στην υπόθεση εκείνη, ότι τα μερίσματα δεν αποτελούν αντιπαροχή δραστηριότητας υποκείμενης στον ΦΠΑ, ακόμα δε λιγότερο δραστηριότητας απαλλασσόμενης από τον ΦΠΑ· βλ. παράγραφο 13 των προτάσεων του γενικού εισαγγελέα Van Gerven. Με τις προφορικές της παρατηρήσεις στην παρούσα υπόθεση, η Επιτροπή δέχθηκε οτι πολύ δύσκολα θα μπορούσε να προσδιοριστεί η αναλογία των μερισμάτων που συνιστούσε τέτοια αντιπαροχή.
. Διαφορετική θα μπορούσε να είναι η κατάσταση μόνον αν, παρά τη χωριστή νομική προσωπικότητα της θυγατρικής, η πλειοψηφούσα μέτοχος μπόρεσε να χρησιμοποιήσει την επιρροή την οποία αντλεί από τη ιdιότητα του μετόχου στη διοίκηση της θυγατρικής για ν' αποσπάσει πρόσθετη πληρωμή για χωριστές φορολογητέες υπηρεσίες τις οποίες παρέχει στην εν λόγω θυγατρική. Κάτι τέτοιο όμως δεν προκύπτει από κανένα στοιχείο της παρούσας δικογραφίας.
30.Το κρίσιμο ζήτημα είναι ότι άρνηση του δικαιώματος προς έκπτωση εισροών ΦΠΑ από τον ΦΠΑ που καταβάλλεται επί ευθέως συνδεομένων εκροών θα αντέβαινε κατάφωρα προς βασική αρχή του συστήματος ΦΠΑ. Επειδή δε αυτό θα επερχόταν αν μη οικονομικές δραστηριότητες περιλαμβάνονταν στον παρονομαστή του κλάσματος που ορίζεται στο άρθρο 19, παράγραφος 1, της έκτης οδηγίας, θα συνιστούσα στο Δικαστήριο ν' αποκρούσει μια τέτοια ερμηνεία της οδηγίας.