CONCLUSIE VAN ADVOCAAT-GENERAAL
A. RANTOS
van 22 oktober 2026 (1)
Zaak C‑358/24
Varo Energy Belgium NV,
EG Retail (Belgium) BV,
Gilops Group NV,
Van Raak Trading NV,
Kuwait Petroleum (Belgium) NV
tegen
Ministerraad (Eerste Minister)
[verzoek van het Grondwettelijk Hof (België) om een prejudiciële beslissing]
„ Prejudiciële verwijzing – Interne markt voor elektriciteit – Verordening (EU) 2022/1854 – Noodinterventie in verband met hoge energieprijzen – Geldigheid van hoofdstuk III dat is vastgesteld op grond van artikel 122, lid 1, VWEU – Artikel 14 – Tijdelijke solidariteitsbijdrage – Gelijkwaardige nationale maatregelen – Uitlegging – Geldigheid in het licht van artikelen 20 en 21 van het Handvest van de grondrechten van de Europese Unie – Gelijkheidsbeginsel en non-discriminatiebeginsel – Vaststelling van een nationale maatregel waarvan de personele werkingssfeer deels buiten die van de tijdelijke solidariteitsbijdrage is gelegen – Nationale maatregel die kan worden beschouwd als een gelijkwaardige nationale maatregel – Uitlegging van de artikelen 30 en 110 VWEU – Kwalificatie van de nationale maatregel als een heffing van gelijke werking als een douanerecht of een discriminerende binnenlandse belasting – Uitlegging van artikel 107, lid 1, en artikel 108, lid 3, VWEU – Kwalificatie van de nationale maatregel als nieuwe staatssteun ”
I. Inleiding
1. Bij verordening (EU) 2022/1854(2) is in verband met de hoge energieprijzen die met name het gevolg zijn van de Russische aanvalsoorlog tegen Oekraïne, een noodinterventie vastgesteld door middel van uitzonderlijke, gerichte en in de tijd beperkte maatregelen. Deze op grond van artikel 122, lid 1, VWEU aangenomen verordening voorzag in haar artikel 14 in de invoering van een tijdelijke solidariteitsbijdrage voor bepaalde energiebedrijven, tenzij de lidstaten „gelijkwaardige nationale maatregelen” hadden vastgesteld.
2. Het Grondwettelijk Hof (België), waarbij ondernemingen die actief zijn in de sector ruwe aardolie in België verschillende beroepen tot vernietiging hebben ingesteld tegen een nationale maatregel waarbij een bijdrage ten laste van deze sector wordt ingevoerd ter uitvoering van hoofdstuk III van verordening 2022/1854, vraagt zich in dit verband in essentie af of dit hoofdstuk geldig is, gelet op de rechtsgrondslag waarop het is vastgesteld, en of artikel 14 daarvan geldig is in het licht van de artikelen 20 en 21 van het Handvest van de grondrechten van de Europese Unie (hierna: „Handvest”), alsmede hoe verschillende bepalingen van het Unierecht moeten worden uitgelegd(3).
3. Overeenkomstig het verzoek van het Hof zal deze conclusie zich toespitsen op de analyse van de eerste zes prejudiciële vragen. Deze vragen hebben voornamelijk betrekking op de geldigheid van de bepalingen van hoofdstuk III van verordening 2022/1854, voor zover deze zijn vastgesteld op grond van artikel 122, lid 1, VWEU, en op de geldigheid van artikel 14 van die verordening in het licht van de in de artikelen 20 en 21 van het Handvest gewaarborgde beginselen van gelijkheid en non-discriminatie. Zij roepen ook verschillende uitleggingsvragen op die tot doel hebben vast te stellen of een dergelijke nationale maatregel een „gelijkwaardige nationale maatregel” is in de zin van artikel 14 van die verordening en of deze maatregel in overeenstemming is met de vereisten die voortvloeien uit de artikelen 30 en 110 VWEU en uit de staatssteunregels.
4. Het onderhavige verzoek om een prejudiciële beslissing, dat voortbouwt op een reeks recente zaken die bij het Hof aanhangig zijn gemaakt(4), waaronder de zaken Acea Produzione e.a. (C‑153/25) en Vermilion Energy Ireland e.a. (C‑533/24), waarin ik vandaag eveneens conclusie neem(5), biedt het Hof de gelegenheid om zijn rechtspraak over de uitlegging van verordening 2022/1854, die is bedoeld als een uitzonderlijk en tijdelijk instrument in de context van een ongekende energiecrisis, te verduidelijken en zich in het bijzonder uit te spreken over de geldigheid van hoofdstuk III daarvan, alsook over de nog niet eerder behandelde vraag aan de hand van welke criteria een nationale maatregel kan worden aangemerkt als een „gelijkwaardige nationale maatregel” in de zin van artikel 14 van die verordening.
II. Toepasselijke bepalingen
A. Unierecht
5. In overwegingen 6, 7, 9, 13, 14, 51, 54, 55, 57, 63 en 64 van verordening 2022/1854 stond te lezen:
„(6) Daarom is een snelle en gecoördineerde respons op Unieniveau nodig. De vaststelling van een noodinterventie zou het tijdelijk mogelijk maken om het risico te beperken dat de elektriciteitsprijzen en de kosten van elektriciteit voor eindafnemers een nog minder duurzaam niveau bereiken en dat de lidstaten ongecoördineerde nationale maatregelen nemen die de voorzieningszekerheid op het niveau van de Unie in gevaar kunnen brengen en een extra last kunnen vormen voor de industrie en de consumenten in de Unie. In een geest van solidariteit tussen de lidstaten is een gecoördineerde inspanning van de lidstaten in het winterseizoen 2022‑23 nodig om de gevolgen van de hoge energieprijzen te verzachten en ervoor te zorgen dat de huidige crisis niet leidt tot blijvende schade voor de consumenten en de economie, en tegelijkertijd de houdbaarheid van de overheidsfinanciën te vrijwaren.
(7) De huidige verstoringen van de gasvoorziening, de verminderde beschikbaarheid van bepaalde elektriciteitscentrales en de daaruit voortvloeiende gevolgen voor de gas- en elektriciteitsprijzen vormen een ernstige moeilijkheid voor de levering van gas- en elektriciteitsproducten in de zin van artikel 122, lid 1, [VWEU]. [...]
[...]
(9) Een eensgezinde en goed gecoördineerde respons in de hele Unie is nodig om de sterke stijging van de elektriciteitsprijzen en de gevolgen daarvan voor huishoudens en industrie aan te pakken. Ongecoördineerde nationale maatregelen kunnen de werking van de interne energiemarkt aantasten, de voorzieningszekerheid in gevaar brengen en leiden tot verdere prijsstijgingen in de lidstaten die het zwaarst door de crisis zijn getroffen. Het waarborgen van de integriteit van de interne elektriciteitsmarkt is daarom van cruciaal belang om de noodzakelijke solidariteit tussen de lidstaten te behouden en te versterken.
[...]
(13) In de huidige situatie lijkt het passend dat op het niveau van de Unie actie wordt ondernomen door de invoering van een solidariteitsbijdrage voor Unie-ondernemingen en vaste inrichtingen met activiteiten in de sectoren ruwe olie, aardgas, kolen en raffinage, om de directe economische gevolgen van de scherpe stijging van de energieprijzen voor de begrotingen van overheidsinstanties en voor eindverbruikers en bedrijven in de hele Unie te verzachten. Een dergelijke solidariteitsbijdrage moet een uitzonderlijke en strikt tijdelijke maatregel zijn.
(14) De solidariteitsbijdrage is een geschikt middel om het surplus aan winsten aan te pakken in geval van onvoorziene omstandigheden. Deze winsten komen niet overeen met enige gebruikelijke winst die Unie-ondernemingen of vaste inrichtingen met activiteiten in de sectoren ruwe olie, aardgas, kolen en raffinage onder normale omstandigheden zouden of hadden kunnen verwachten indien de onvoorspelbare gebeurtenissen op de energiemarkten niet zouden hebben plaatsgevonden. Daarom is de invoering van een solidariteitsbijdrage een gezamenlijke en gecoördineerde maatregel die, in een geest van solidariteit, de nationale autoriteiten in staat stelt extra opbrengsten te genereren om financiële steun te verlenen aan huishoudens en bedrijven die zwaar worden getroffen door de scherpe stijging van de energieprijzen en tegelijkertijd een gelijk speelveld in de hele Unie te waarborgen. Deze bijdrage moet worden toegepast naast de reguliere vennootschapsbelasting die door elke lidstaat op de betrokken ondernemingen wordt geheven.
[...]
(51) De tijdelijke solidariteitsbijdrage zal fungeren als een herverdelingsmaatregel om ervoor te zorgen dat de betrokken ondernemingen die als gevolg van de onverwachte omstandigheden een surplus aan winsten hebben behaald, naar verhouding bijdragen tot de verbetering van de energiecrisis op de interne markt.
[...]
(54) Deze aanpak zou ervoor zorgen dat een deel van de winstmarge, dat niet is toe te schrijven aan de onvoorspelbare ontwikkelingen op de energiemarkten als gevolg van de onwettige aanvalsoorlog van Rusland tegen Oekraïne, door de betrokken energieondernemingen van de Unie en vaste inrichtingen kan worden gebruikt voor toekomstige investeringen of voor het waarborgen van hun financiële stabiliteit tijdens de huidige energiecrisis, ook voor de energie-intensieve industrie. [...]
(55) De lidstaten moeten de nodige maatregelen nemen om de volledige toepassing van de bij deze verordening vastgestelde solidariteitsbijdrage te waarborgen en moeten zorgen voor de nodige aanpassingen in hun nationaal recht, met name om de tijdige inning van de solidariteitsbijdrage te waarborgen, [...].
(57) Het gebruik van de opbrengsten voor die doeleinden weerspiegelt het uitzonderlijke en tijdelijke karakter van de solidariteitsbijdrage als een maatregel die tot doel heeft de schadelijke gevolgen van de energiecrisis voor huishoudens en bedrijven in de hele Unie te beperken en te verzachten, ter bescherming van de interne markt en ter voorkoming van het risico van verdere versnippering. [...]
(63) De lidstaten moeten de bij deze verordening vastgestelde solidariteitsbijdrage op hun respectieve grondgebied toepassen, tenzij zij gelijkwaardige nationale maatregelen hebben vastgesteld. De doelstelling van de nationale maatregel wordt geacht vergelijkbaar te zijn met de algemene doelstelling van de solidariteitsbijdrage die in deze verordening is vastgesteld, indien deze erin bestaat bij te dragen tot de betaalbaarheid van energie. Een nationale maatregel moet worden geacht aan vergelijkbare regels te zijn onderworpen als de solidariteitsbijdrage indien deze betrekking heeft op activiteiten van de sectoren ruwe aardolie, aardgas, kolen en raffinage, een grondslag vaststelt, in een tarief voorziet en ervoor zorgt dat de opbrengsten van de nationale maatregel [worden gebruikt] voor doeleinden die vergelijkbaar zijn met die van de solidariteitsbijdrage.
(64) [...] De toepassing van de solidariteitsbijdrage over het volledige boekjaar moet het mogelijk maken de surplussen aan winsten voor de betrokken periode te gebruiken, in het algemeen belang van een verzachting van de gevolgen van de energiecrisis, terwijl de betrokken ondernemingen een passende mate van winstgevendheid wordt gelaten.”
6. Artikel 1 („Onderwerp en toepassingsgebied”) van deze verordening luidde:
„Bij deze verordening wordt een noodinterventie vastgesteld om de gevolgen van de hoge energieprijzen te verzachten door middel van uitzonderlijke, gerichte en in de tijd beperkte maatregelen. Die maatregelen zijn erop gericht [...] regels vast te stellen voor een verplichte tijdelijke solidariteitsbijdrage van EU-ondernemingen en vaste inrichtingen die actief zijn in de sectoren ruwe aardolie, aardgas, kolen en raffinage om bij te dragen tot de betaalbaarheid van energie voor huishoudens en bedrijven.”
7. Artikel 2 („Definities”) van die verordening verduidelijkte in de punten 17 tot en met 19 en 21 daarvan:
„Voor de toepassing van deze verordening [...] zijn ook de volgende definities van toepassing:
[...]
17) ‚Unie-ondernemingen en vaste inrichtingen met activiteiten in de ruwe aardolie, aardgas, kolen en raffinage’: Unie-ondernemingen of vaste inrichtingen waarvan de omzet voor ten minste 75 % gekoppeld is aan de winning, ontginning, raffinage van aardolie en/of de vervaardiging van cokesovenproducten, als bedoeld in verordening (EG) nr. 1893/2006 van het Europees Parlement en de Raad[(6)];
18) ‚surplus aan winsten’: belastbare winsten, zoals bepaald volgens de nationale belastingregels in het boekjaar 2022 en/of het boekjaar 2023 en gedurende de volle duur daarvan, uit activiteiten van Unie-ondernemingen en vaste inrichtingen met activiteiten in de sectoren ruwe aardolie, aardgas, kolen en raffinage die meer dan 20 % hoger liggen dan het gemiddelde van de belastbare winst in de vier boekjaren die aanvangen op of na 1 januari 2018;
19) ‚solidariteitsbijdrage’: een tijdelijke maatregel die tot doel heeft het surplus aan winsten van Unie-ondernemingen en vaste inrichtingen met activiteiten in de sectoren ruwe aardolie, aardgas, kolen en raffinage aan te pakken teneinde de uitzonderlijke prijsontwikkelingen op de energiemarkten voor lidstaten, consumenten en bedrijven te verzachten;
[...]
21) ‚vastgestelde gelijkwaardige nationale maatregel’: een wettelijke of bestuursrechtelijke maatregel die uiterlijk op 31 december 2022 door een lidstaat is vastgesteld en bekendgemaakt en die bijdraagt tot de betaalbaarheid van energie.”
8. Hoofdstuk III („Maatregelen met betrekking tot de sectoren ruwe aardolie, aardgas, kolen en raffinage”) van verordening 2022/1854 bevatte de artikelen 14 tot en met 18. Artikel 14 („Ondersteuning van eindafnemers van energie door middel van een tijdelijke solidariteitsbijdrage”) van deze verordening bepaalde:
„1. Op het surplus aan winsten uit activiteiten door Unie-ondernemingen en vaste inrichtingen in de sectoren ruwe aardolie, aardgas, kolen en raffinage wordt een verplichte tijdelijke solidariteitsbijdrage geheven, tenzij de lidstaten gelijkwaardige nationale maatregelen hebben vastgesteld.
2. De lidstaten zorgen ervoor dat de vastgestelde gelijkwaardige nationale maatregelen vergelijkbare doelstellingen hebben en worden onderworpen aan vergelijkbare regels als de tijdelijke solidariteitsbijdrage uit hoofde van deze verordening, en even hoge of hogere opbrengsten genereren dan de geschatte opbrengsten uit de solidariteitsbijdrage.
3. De lidstaten dienen vóór 31 december 2022 de maatregelen vast te stellen en bekend te maken voor de uitvoering van de in lid 1 bedoelde verplichte tijdelijke solidariteitsbijdrage.”
9. Artikel 15 („Grondslag voor de berekening van de tijdelijke solidariteitsbijdrage”) van die verordening bepaalde:
„De tijdelijke solidariteitsbijdrage voor EU-ondernemingen en vaste inrichtingen die activiteiten verrichten in de sectoren ruwe aardolie, aardgas, kolen en raffinage, inclusief ondernemingen die hoofdzakelijk voor belastingdoeleinden deel uitmaken van een geconsolideerde groep, wordt berekend op de belastbare winst, zoals bepaald volgens de nationale belastingregels, in het boekjaar 2022 en/of het boekjaar 2023 en voor de volledige duur daarvan, boven een toename van 20 % van het gemiddelde van de belastbare winst, zoals bepaald volgens de nationale belastingregels, in de vier boekjaren die aanvangen op of na 1 januari 2018. Indien het gemiddelde van de belastbare winst in die vier boekjaren negatief is, bedraagt de gemiddelde belastbare winst voor de berekening van de tijdelijke solidariteitsbijdrage nul.”
10. Artikel 16 („Percentage voor de berekening van de tijdelijke solidariteitsbijdrage”), lid 1, van die verordening was verwoord als volgt:
„Het percentage voor de berekening van de tijdelijke solidariteitsbijdrage bedraagt ten minste 33 % van de in artikel 15 bedoelde grondslag.”
11. Artikel 17 („Aanwending van de opbrengsten van de tijdelijke solidariteitsbijdrage”) van die verordening bepaalde in lid 1, onder a):
„1. De lidstaten gebruiken de opbrengsten van de tijdelijke solidariteitsbijdrage met voldoende snel effect voor de volgende doeleinden:
a) gerichte financiële steunmaatregelen voor eindafnemers van energie, en met name kwetsbare huishoudens, om de gevolgen van de hoge energieprijzen te verzachten.”
12. Artikel 18 („Tijdelijke aard van de solidariteitsbijdrage”) van verordening 2022/1854 bepaalde:
„De door de lidstaten overeenkomstig deze verordening opgelegde solidariteitsbijdrage is van tijdelijke aard. Zij is uitsluitend van toepassing op het surplus aan winsten dat is gegenereerd in de in artikel 15 bedoelde boekjaren.”
13. Artikel 22 („Inwerkingtreding en toepassing”), lid 2, van deze verordening was verwoord als volgt:
„[...] [D]eze verordening [is] van toepassing tot en met 31 december 2023 [...].”
B. Belgisch recht
14. Artikel 2 van de wet van 16 december 2022 tot instelling van een tijdelijke solidariteitsbijdrage van de oliesector(7), die van toepassing is op het hoofdgeding (hierna: „wet van 16 december 2022”), bepaalde dat deze „de gedeeltelijke uitvoering van [verordening 2022/1854]” beoogde.
15. Artikel 4 van deze wet luidde:
„§ 1. Er wordt een tijdelijke solidariteitsbijdrage ingevoerd voor geregistreerde aardoliemaatschappijen die actief zijn in de raffinagesector en die over raffinagecapaciteit in België beschikken en voor geregistreerde oliemaatschappijen die in het jaar 2022 als primaire deelnemers zijn aangeduid voor diesel, gasolie en benzineproducten, overeenkomstig het koninklijk besluit van 5 februari 2019.
§ 2. Het bedrag van de bijdrage dat moet worden betaald door geregistreerde aardoliemaatschappijen die actief zijn in de raffinagesector en die over raffinagecapaciteit in België beschikken, wordt vastgesteld op 6,9 euro per ton ruwe olie die tussen 1 januari 2022 en 31 december 2023 wordt verwerkt.
Het bedrag van de bijdrage dat moet worden betaald door de geregistreerde aardoliemaatschappijen die voor wat betreft het jaar 2022 als primaire deelnemers zijn gedefinieerd, overeenkomstig het koninklijk besluit van 5 februari 2019, is vastgesteld op 7,8 euro per kubieke meter producten die tussen 1 januari 2022 en 31 december 2023 tot verbruik worden uitgeslagen.
Deze bedragen worden afzonderlijk berekend en verschuldigd voor het jaar 2022 en voor het jaar 2023.
§ 3. Van zodra de jaarbalans van het voorgaande belastingjaar is ingediend, wordt de bijdrage berekend overeenkomstig de artikelen 15 en 16 van [verordening 2022/1854]. Indien het bedrag hoger is dan het bedrag dat wordt verkregen door de berekening van de bij deze wet ingevoerde bijdrage, moet de in paragraaf 1 bedoelde geregistreerde aardoliemaatschappij het verschil betalen.
[...]
§ 4. Deze bijdrage is bestemd voor de ondersteuning van huishoudens en ondernemingen die lijden onder de gevolgen van de energetische crisis en het hoofd moeten bieden aan de uitzonderlijke hoge prijzen.”
III. Hoofdgedingen, prejudiciële vragen en procedure bij het Hof
16. Bij verzoekschriften, ingekomen ter griffie van het Grondwettelijk Hof op 2 maart en tussen 21 en 23 juni 2023, hebben verzoeksters in het hoofdgeding(8), geregistreerde oliemaatschappijen die in het jaar 2022 als primaire deelnemers zijn aangewezen voor diesel, gasolie en benzineproducten (hierna: „oliemaatschappijen die als primaire deelnemers zijn aangewezen”), elk beroep tot vernietiging van de wet van 16 december 2022 ingesteld. Deze zaken zijn door het Grondwettelijk Hof gevoegd, aangezien zij voornamelijk betrekking hadden op dezelfde nationale bepalingen en grotendeels overlappende vragen opwierpen.
17. Deze wet beoogt in het bijzonder de gedeeltelijke uitvoering van de bepalingen van verordening 2022/1854. Bij deze wet wordt voor de sector ruwe aardolie een bijdrage ingevoerd om energiebedrijven die sinds begin 2022 overwinst hebben gemaakt als gevolg van de energiecrisis en de prijsstijging, te laten meebetalen om de getroffen huishoudens te ondersteunen. Deze bijdrage betreft twee categorieën aardoliemaatschappijen, te weten geregistreerde oliemaatschappijen die actief zijn in de raffinagesector en oliemaatschappijen die als primaire deelnemers zijn aangewezen. De bijdrage wordt voor de eerste categorie vastgesteld op basis van de hoeveelheid verwerkte ruwe aardolie en voor de tweede categorie op basis van het aantal kubieke meters tot verbruik uitgeslagen producten (hierna: „in het hoofdgeding aan de orde zijnde maatregel”).
18. In de eerste plaats voeren sommige verzoeksters in het hoofdgeding aan dat de wet van 16 december 2022 artikel 122, lid 1, VWEU en verordening 2022/1854 schendt, voor zover deze verordening is aangenomen op basis van een onjuiste rechtsgrond. Hoewel artikel 122, lid 1, VWEU de Raad van de Europese Unie machtigt om „voor de economische situatie passende maatregelen” vast te stellen, had de in het hoofdgeding aan de orde zijnde maatregel namelijk als directe belasting moeten worden vastgesteld op basis van artikel 115 VWEU. Hieruit volgt dat deze verordening geen geldige rechtsgrondslag heeft, zodat deze wet die is aangenomen om gedeeltelijk uitvoering aan die verordening te geven, eveneens een geldige rechtsgrond ontbeert. In dit verband vraagt de verwijzende rechter zich af of artikel 122, lid 1, VWEU een passende rechtsgrondslag was voor de vaststelling van die verordening.
19. In de tweede plaats betogen verzoeksters in het hoofdgeding in essentie dat de wet van 16 december 2022 niet in overeenstemming is met verordening 2022/1854, aangezien deze wet afwijkt van zowel de personele werkingssfeer als de belastinggrondslag van de tijdelijke solidariteitsbijdrage waarin deze verordening voorziet. Zij zijn van mening dat deze verschillen in behandeling discriminerend zijn en dat de in het hoofdgeding aan de orde zijnde maatregel derhalve niet kan worden aangemerkt als een „gelijkwaardige nationale maatregel” in de zin van artikel 14, lid 2, van die verordening. Volgens de verwijzende rechter staat die verordening de lidstaten weliswaar toe om uitvoering te geven aan de tijdelijke solidariteitsbijdrage door middel van verschillende maatregelen afhankelijk van de in artikel 14, lid 1, van die verordening bedoelde sectoren, maar mag een dergelijke sectorale benadering niet tot gevolg hebben dat bepaalde Unie-ondernemingen of vaste inrichtingen die actief zijn in de sectoren ruwe aardolie, aardgas, kolen of raffinage worden vrijgesteld, met het risico dat bepaalde sectoren worden bevoordeeld en de mededinging op de energiemarkt wordt vervalst. Deze rechter vraagt zich bovendien af of de speelruimte waarover de lidstaten beschikken, kan rechtvaardigen dat een belastingmechanisme wordt vastgesteld waarvan de berekeningsmethode wezenlijk afwijkt van die van het door de Uniewetgever ingevoerde mechanisme. Bijgevolg heeft hij twijfels over de kwalificatie van de in het hoofdgeding aan de orde zijnde maatregel als een „gelijkwaardige nationale maatregel” in de zin van artikel 14 van verordening 2022/1854.
20. In de derde plaats stellen verzoeksters dat artikel 4 van de wet van 16 december 2022 een ongerechtvaardigd verschil in behandeling invoert tussen verschillende categorieën ondernemingen die actief zijn in de sector ruwe aardolie, alsmede tussen deze ondernemingen en de ondernemingen die actief zijn in de sectoren kolen en aardgas. De verwijzende rechter is in dit verband van oordeel dat, indien artikel 14 van verordening 2022/1854 aldus moet worden uitgelegd dat het de vaststelling van de in het hoofdgeding aan de orde zijnde maatregel toestaat, de vraag rijst of deze bepaling verenigbaar is met de artikelen 20 en 21 van het Handvest.
21. In de vierde plaats vraagt de verwijzende rechter zich af of de wet van 16 december 2022 verenigbaar is met de artikelen 30 en 110 VWEU, en met name of de bij deze wet ingevoerde tijdelijke solidariteitsbijdrage moet worden aangemerkt als een „heffing van gelijke werking als een douanerecht” in de zin van artikel 30 VWEU dan wel als een „binnenlandse belasting” in de zin van artikel 110 VWEU. In dit laatste geval vraagt deze rechter zich af of de in het hoofdgeding aan de orde zijnde maatregel discriminerend is, aangezien deze alleen van toepassing is op aardolie, die in België noodzakelijkerwijs wordt ingevoerd, terwijl andere energieproducten, die op Belgisch grondgebied worden gewonnen, niet aan een vergelijkbare heffing zijn onderworpen.
22. In de vijfde plaats beroepen sommige verzoeksters in het hoofdgeding zich op schending van de artikelen 107 en 108 VWEU, op grond dat de beperking van de tijdelijke solidariteitsbijdrage tot de sector ruwe aardolie, met uitsluiting van de sectoren kolen en aardgas die nochtans ook onder verordening 2022/1854 vallen, de in het hoofdgeding aan de orde zijnde maatregel een selectief voordeel zou verschaffen dat staatssteun vormt die vooraf bij de Europese Commissie had moeten worden aangemeld. De verwijzende rechter merkt in dit verband op dat de beoordeling van het selectieve karakter van deze maatregel op grond van de artikelen 107 en 108 VWEU nauw samenhangt met de beoordeling van het verschil in behandeling in het licht van de artikelen 20 en 21 van het Handvest. Hij vraagt zich met name af of dit verschil gerechtvaardigd is en dus of die maatregel moet worden aangemerkt als „nieuwe staatssteun” die vooraf bij de Commissie had moeten worden aangemeld.
23. In die omstandigheden heeft het Grondwettelijk Hof de behandeling van de zaak geschorst en het Hof negen prejudiciële vragen gesteld, waarvan alleen de eerste zes onderwerp zijn van deze conclusie:
„1) Zijn de bepalingen van [verordening 2022/1854] die betrekking hebben op de tijdelijke solidariteitsbijdrage, geldig in zoverre die bepalingen zijn aangenomen op grond van artikel 122, lid 1, VWEU?
2) Dient, indien de eerste prejudiciële vraag bevestigend wordt beantwoord, artikel 14 van [verordening 2022/1854] in die zin te worden geïnterpreteerd dat een bijdrage zoals ingevoerd bij de [wet van 16 december 2022] een ‚gelijkwaardige nationale maatregel’ uitmaakt?
3) Schendt, indien de eerste en de tweede prejudiciële vraag bevestigend worden beantwoord, artikel 14 van [verordening 2022/1854], in de in de tweede vraag vermelde interpretatie, de artikelen 20 en 21 van het [Handvest], in zoverre het toelaat dat een nationale maatregel wordt genomen die van toepassing is zowel op de geregistreerde aardoliemaatschappijen die actief zijn in de sectoren ruwe aardolie en raffinage, als op de geregistreerde aardoliemaatschappijen die actief zijn in de distributiesector, en in zoverre het toelaat dat een nationale maatregel wordt genomen die van toepassing is op de geregistreerde oliemaatschappijen die in het jaar 2022 als primaire deelnemer zijn aangewezen voor diesel, gasolie en benzineproducten, terwijl die maatregel niet van toepassing is op de geregistreerde aardoliemaatschappijen die in het jaar 2022 niet als primaire deelnemer zijn aangewezen voor diesel, gasolie en benzineproducten, noch op de primaire deelnemers voor andere productcategorieën, zoals lampolie en kerosine, noch op de ondernemingen die actief zijn in de sectoren kool en aardgas?
4) Dient artikel 30 [VWEU] in die zin te worden geïnterpreteerd dat een maatregel zoals die welke is vervat in de [...] wet van 16 december 2022 ten laste van de geregistreerde oliemaatschappijen die in het jaar 2022 als primaire deelnemer zijn aangewezen voor diesel, gasolie en benzineproducten, een verboden heffing van gelijke werking als een douanerecht vormt?
5) Dient artikel 110 [VWEU] in die zin te worden geïnterpreteerd dat een maatregel zoals die welke is vervat in de [...] wet van 16 december 2022 ten laste van de geregistreerde oliemaatschappijen die in het jaar 2022 als primaire deelnemer zijn aangewezen voor diesel, gasolie en benzineproducten, een discriminerende binnenlandse belasting vormt?
6) Dienen de artikelen 107, lid 1, en 108, lid 3, [VWEU] in die zin te worden geïnterpreteerd dat een maatregel zoals die welke is vervat in de [...] wet van 16 december 2022, nieuwe staatssteun vormt die bij de [Commissie] moest worden aangemeld?”
24. Schriftelijke opmerkingen zijn bij het Hof ingediend door verzoeksters in het hoofdgeding, de Belgische regering, Ierland, de Spaanse regering, de Italiaanse regering, de Raad en de Commissie. Diezelfde partijen, alsook de Duitse en de Finse regering, hebben eveneens mondelinge opmerkingen gemaakt tijdens de gemeenschappelijke terechtzitting van 9 juni 2026 in de zaken Acea Produzione e.a. (C‑153/25) en Vermilion Energy Ireland e.a. (C‑533/24).
IV. Analyse
A. Eerste prejudiciële vraag
1. Ontvankelijkheid
25. Alvorens de eerste prejudiciële vraag te onderzoeken, moeten de excepties van niet-ontvankelijkheid worden besproken die zijn opgeworpen door de Spaanse en de Italiaanse regering, die stellen dat deze vraag niet relevant is voor het beslechten van de hoofdgedingen. Volgens deze regeringen heeft de eventuele ongeldigheid van hoofdstuk III van verordening 2022/1854 geen gevolgen voor deze gedingen, aangezien het Koninkrijk België krachtens zijn nationale recht hoe dan ook bevoegd is om een maatregel als die welke in het hoofdgeding aan de orde is, vast te stellen.
26. In casu betwisten verzoeksters in het hoofdgeding juist de geldigheid van hoofdstuk III van verordening 2022/1854, waarbij de tijdelijke solidariteitsbijdrage is ingevoerd en op basis waarvan de wet van 16 december 2022 is aangenomen om de uit die verordening voortvloeiende verplichtingen in de Belgische rechtsorde om te zetten. De vraag van de verwijzende rechter over de geldigheid van dit hoofdstuk kan dus niet worden beschouwd als een vraag die kennelijk geen verband houdt met het voorwerp van het hoofdgeding in de zin van de rechtspraak van het Hof over de ontvankelijkheid van prejudiciële verwijzingen.(9) Integendeel, aangezien deze wet nu juist tot doel heeft uitvoering te geven aan de bepalingen van dit hoofdstuk, houdt de beoordeling van de geldigheid ervan rechtstreeks verband met het bij deze rechter aanhangige geding.(10) Het feit dat het Koninkrijk België over een eigen fiscale bevoegdheid beschikt op grond waarvan het krachtens zijn nationale recht maatregelen zoals de betrokken bijdrage kan vaststellen, is verder niet relevant.
27. In die omstandigheden moet worden vastgesteld dat de gestelde vraag betrekking heeft op de geldigheid van bepalingen van het Unierecht, niet hypothetisch is en dat het onderzoek ervan de verwijzende rechter de gegevens kan verschaffen die hij nodig heeft om uitspraak te doen. Bijgevolg ben ik van mening dat de eerste prejudiciële vraag ontvankelijk is.
2. Ten gronde
28. Met zijn eerste prejudiciële vraag wenst de verwijzende rechter in essentie te vernemen of artikel 122, lid 1, VWEU een geldige rechtsgrondslag vormt voor de vaststelling van de bepalingen van hoofdstuk III van verordening 2022/1854. Om precies te zijn vraagt hij zich af of deze bepalingen ongeldig kunnen zijn wegens i) de keuze van een onjuiste rechtsgrondslag, ii) de onverenigbaarheid ervan met de vereisten van artikel 122 VWEU, iii) schending van het beginsel van bevoegdheidstoedeling of iv) schending van het vereiste van eenparigheid van stemmen in de Raad voor de vaststelling van maatregelen op het gebied van directe belastingen en/of belastingmaatregelen.
a) Keuze van de rechtsgrondslag en inachtneming van de vereisten van artikel 122, lid 1, VWEU
29. Om te beginnen herinner ik eraan dat volgens vaste rechtspraak de keuze van de rechtsgrondslag van een Uniehandeling dient te berusten op objectieve gegevens die voor rechterlijke toetsing vatbaar zijn, waaronder het doel en de inhoud van die handeling.(11) Voorts geldt dat indien er in de Verdragen een specifiekere bepaling bestaat die als rechtsgrondslag voor de betreffende handeling kan dienen, deze handeling op die bepaling moet worden gebaseerd. Ten slotte moet, wanneer uit het onderzoek van een handeling van de Unie blijkt dat deze meerdere doelen nastreeft of meerdere componenten bevat, waarvan er één als hoofddoel of voornaamste of overwegende component kan worden aangemerkt, terwijl de andere doelen of componenten slechts van ondergeschikt belang zijn dan wel een uiterst beperkte draagwijdte hebben, de rechtsgrondslag voor de vaststelling van deze handeling worden bepaald aan de hand van dat hoofddoel of die voornaamste component.(12)
30. Artikel 122, lid 1, VWEU luidt als volgt: „Onverminderd de overige procedures waarin de Verdragen voorzien, kan de Raad op voorstel van de Commissie in een geest van solidariteit tussen de lidstaten bij besluit de voor de economische situatie passende maatregelen vaststellen, met name indien zich bij de voorziening van bepaalde producten, in het bijzonder op energiegebied, ernstige moeilijkheden voordoen.”
31. Uit de bewoordingen van deze bepaling blijkt dat wanneer deze bepaling als rechtsgrondslag voor een Unierechtelijke handeling wordt gebruikt, aan verschillende voorwaarden moet worden voldaan. In het licht van deze voorwaarden, die hieronder zullen worden behandeld, moet in casu worden bepaald of artikel 122, lid 1, VWEU mocht worden gebruikt als passende rechtsgrondslag voor de vaststelling van verordening 2022/1854 in haar geheel en in het bijzonder van hoofdstuk III daarvan, met name gelet op het doel en de inhoud van dat hoofdstuk.
32. In de eerste plaats volgt uit de bewoordingen en de opzet van artikel 122, lid 1, VWEU dat deze bepaling van toepassing is op bijzondere spoedeisende of uitzonderlijke economische situaties. De maatregelen die zijn vastgesteld op basis van die bepaling, die onderdeel is van hoofdstuk 1 van titel VIII van het VWEU, moeten namelijk gericht zijn op het verbeteren van een situatie van economische aard. Hoewel deze bepaling uitdrukkelijk verwijst naar „ernstige moeilijkheden” bij de voorziening van bepaalde producten, in het bijzonder op energiegebied, wijst het gebruik van de woorden „in het bijzonder” er bovendien op dat het gaat om een voorbeeld en niet om de enige noodsituatie die onder deze bepaling kan vallen.(13)
33. In casu lijkt mij in principe aan deze voorwaarde te zijn voldaan. Ten eerste heeft verordening 2022/1854 blijkens artikel 1 daarvan, gelezen in het licht van met name overweging 6 van deze verordening, namelijk tot doel „een noodinterventie [vast te stellen] om de gevolgen van de hoge energieprijzen te verzachten door middel van uitzonderlijke, gerichte en in de tijd beperkte maatregelen”, onder meer door middel van de in artikel 14 van die verordening bedoelde tijdelijke solidariteitsbijdrage.(14) Deze verordening beoogt dus het hoofd te bieden aan een situatie die ten tijde van de vaststelling ervan zowel spoedeisend als uitzonderlijk was, gelet op het bestaan van „ernstige moeilijkheden [...] bij de voorziening van bepaalde producten, in het bijzonder op energiegebied”. Het gaat dus precies om de situatie die artikel 122, lid 1, VWEU uitdrukkelijk beoogt te ondervangen. De leveringsmoeilijkheden kunnen per definitie niet beperkt blijven tot de rechtstreekse levering van energieproducten aan de lidstaten, maar omvatten ook de levering van die producten aan consumenten, ondernemingen en particulieren. Als de lidstaten wel van die producten zouden kunnen worden voorzien, maar consumenten wegens de buitensporig hoge prijzen als gevolg van uitzonderlijke omstandigheden geen ruime toegang tot die producten zouden hebben, zou die bepaling immers elke betekenis verliezen.
34. Ten tweede wijzen bovengenoemde doelstellingen op het voornamelijk economische karakter van verordening 2022/1854, namelijk het waarborgen van de zekerheid van de elektriciteitsvoorziening, het verzachten van de stijging van de energieprijzen, die negatieve gevolgen heeft voor de economie, en het bijdragen aan de betaalbaarheid van energie voor alle lidstaten.(15) In deze context streeft ook de solidariteitsbijdrage waarin hoofdstuk III van deze verordening voorziet, een economische doelstelling na, die erin bestaat „de directe economische gevolgen van de scherpe stijging van de energieprijzen voor de begrotingen van overheidsinstanties en voor eindverbruikers en bedrijven in de hele Unie [te verzachten]”.
35. Hoewel deze voorwaarde niet uitdrukkelijk blijkt uit de bewoordingen van artikel 122, lid 1, VWEU, moeten de op grond van deze bepaling vastgestelde maatregelen in de tweede plaats van tijdelijke aard zijn. Dit vereiste vloeit voort uit het doel zelf van deze bepaling, die de Raad toestaat de nodige maatregelen vast te stellen om het hoofd te bieden aan een noodsituatie. Die maatregelen zijn dus niet bedoeld om blijvend te gelden, maar slechts voor de duur van de crisissituatie die zij beogen te verhelpen, in ieder geval totdat deze is beëindigd. Anders zou die bepaling afbreuk kunnen doen aan de materiële rechtsgrondslagen waarin de Verdragen voorzien en dus in strijd zijn met de inleidende woorden van die bepaling, die de toepassing ervan afhankelijk stellen van de eerbiediging van de „overige procedures waarin de Verdragen voorzien”. De bepaling van artikel 122, lid 1, VWEU mag dus niet worden aangewend om het gebruik van andere rechtsgrondslagen die in de Verdragen zijn voorzien voor situaties in „normale tijden”, te schaden of te omzeilen.(16)
36. In casu is ook aan deze voorwaarde voldaan. Ten eerste zijn de bij verordening 2022/1854 ingevoerde maatregelen overeenkomstig artikel 1 ervan „in de tijd beperkt”, aangezien artikel 22, lid 2, van deze verordening bepaalt dat zij van toepassing is tot en met 31 december 2023. Wat ten tweede de tijdelijke solidariteitsbijdrage betreft, blijkt het tijdelijke karakter daarvan uit het opschrift zelf van artikel 14 van deze verordening, waarin het adjectief „tijdelijk” wordt gebruikt. Artikel 18 van die verordening verduidelijkt bovendien dat die bijdrage „van tijdelijke aard” is en alleen van toepassing is op het surplus aan winsten dat is gegenereerd in de in artikel 15 bedoelde belastingjaren, te weten de jaren 2022 en 2023.
37. In de derde plaats volgt uit artikel 122, lid 1, VWEU dat de op grond daarvan vastgestelde maatregelen „voor de economische situatie passend” moeten zijn. Dit vereiste geeft uitdrukking aan het evenredigheidsbeginsel, dat vereist dat de handelingen van de instellingen van de Unie geschikt zijn om de nagestreefde legitieme doelen te bereiken en niet verder gaan dan noodzakelijk is om deze te bereiken. Wanneer een keuze tussen meerdere passende maatregelen mogelijk is, moet dus gebruik worden gemaakt van de maatregel die het minst belastend is. In dit verband herinner ik eraan dat het Hof de Uniewetgever een ruime beoordelingsbevoegdheid toekent op gebieden als het onderhavige, die hem voor politieke, economische of sociale keuzen plaatsen en ingewikkelde beoordelingen van hem verlangen. In deze context beperkt de rechterlijke toetsing van de naleving van het evenredigheidsbeginsel zich tot de vraag of de betrokken maatregel kennelijk ongeschikt is om het nagestreefde doel te bereiken, aangezien alleen die kennelijke ongeschiktheid de rechtmatigheid van die maatregel kan aantasten.(17)
38. Wat meer in het bijzonder de tijdelijke solidariteitsbijdrage betreft, lijkt deze mij in casu, ten eerste, geschikt voor het verwezenlijken van het door de Uniewetgever nagestreefde doel om de gevolgen van de energiecrisis te verzachten. Anders dan verzoeksters in het hoofdgeding stellen, is deze bijdrage namelijk niet alleen bedoeld om extra begrotingsinkomsten voor de lidstaten te genereren, maar ook om maatregelen ter verzachting van de gevolgen van deze energiecrisis te financieren door ondernemingen in die sector te laten meebetalen wanneer zij als gevolg van die crisis een „surplus aan winsten” hebben behaald, dat wil zeggen winsten die zij onder „normale omstandigheden” niet zouden hebben behaald.(18) In dit verband merk ik op dat artikel 17 van verordening 2022/1854 bepaalt dat de lidstaten weliswaar over een ruime beoordelingsmarge beschikken met betrekking tot de wijze waarop uitvoering wordt gegeven aan die bijdrage, maar dat zij de opbrengsten daarvan „gebruiken” voor een van de in dat artikel genoemde doeleinden die rechtstreeks verband houden met de gevolgen van de energiecrisis.
39. Ten tweede is het volgens mij mogelijk om de tijdelijke solidariteitsbijdrage te beschouwen als noodzakelijk voor het verwezenlijken van het nagestreefde doel – dat bestaat in het verzachten van de negatieve gevolgen van de energiecrisis voor huishoudens en ondernemingen in de hele Unie, waarbij tegelijk de integriteit en de goede werking van de interne energiemarkt behouden blijven – gelet op de ruime beoordelingsbevoegdheid waarover de Uniewetgever in casu beschikt, zoals in punt 37 van deze conclusie is uiteengezet. Overigens kan op basis van de in de artikelen 15 en 16 van verordening 2022/1854 omschreven kenmerken van deze bijdrage worden geoordeeld dat deze niet verder gaat dan noodzakelijk is om die doelstelling te bereiken. De bijdrage heeft namelijk slechts betrekking op een deel van het „surplus aan winsten” van de betrokken ondernemingen, zodat een deel van de winstmarge die niet voortvloeit uit de marktontwikkelingen als gevolg van de oorlog, ter beschikking van de betrokken Unie-ondernemingen en vaste inrichtingen kan blijven voor hun toekomstige investeringen of het waarborgen van hun huidige financiële stabiliteit.(19)
40. In de vierde en laatste plaats bepaalt artikel 122, lid 1, VWEU dat de Raad besluit welke maatregelen moeten worden genomen „in een geest van solidariteit tussen de lidstaten”. Dit vereiste vormt een specifieke uitdrukking van het solidariteitsbeginsel, dat een van de grondbeginselen van het Unierecht is, waarnaar verschillende bepalingen van het VWEU verwijzen en dat ten grondslag ligt aan het gehele rechtsstelsel van de Unie.(20) Uit de rechtspraak van het Hof blijkt dat dit beginsel een criterium is voor de toetsing van de rechtmatigheid van de door de instellingen van de Unie vastgestelde maatregelen en dat het zowel voor de Unie als voor de lidstaten rechten en verplichtingen met zich meebrengt. De Unie heeft dus een solidariteitsverplichting jegens de lidstaten, die op hun beurt zowel onderling solidair moeten zijn als solidariteit moeten betonen met het gemeenschappelijke belang van de Unie en het door de Unie gevoerde beleid. De inachtneming van dit beginsel vereist dus een afweging van de betrokken belangen, waarbij rekening wordt gehouden met de belangen van zowel de afzonderlijke lidstaten als de Unie als geheel.(21)
41. Deze beginselen, die het Hof in de context van het energiebeleid van de Unie heeft ontwikkeld(22), lijken me toepasbaar op het solidariteitsvereiste van artikel 122, lid 1, VWEU(23). In casu ben ik van mening dat de op grond van hoofdstuk III van verordening 2022/1854 vastgestelde maatregelen daadwerkelijk aan dit vereiste voldoen. In deze verordening wordt namelijk herhaaldelijk een beroep gedaan op de „geest van solidariteit” ter rechtvaardiging van de gecoördineerde inspanningen van alle lidstaten om de gevolgen van de hoge energieprijzen te verzachten en ervoor te zorgen dat de huidige crisis niet leidt tot blijvende schade voor consumenten(24) en de economie, en tegelijkertijd een toename van verstoringen en versnippering van de interne markt te voorkomen en de houdbaarheid van de overheidsfinanciën te vrijwaren.(25)
42. Hieruit volgt dat verordening 2022/1854, en met name hoofdstuk III daarvan, duidelijk zijn vastgesteld in een geest van solidariteit tussen de lidstaten.
43. Gelet op het voorgaande ben ik van mening dat verordening 2022/1854 in haar geheel, en in het bijzonder hoofdstuk III daarvan, rechtsgeldig zijn vastgesteld op grond van artikel 122, lid 1, VWEU met inachtneming van de in die bepaling gestelde vereisten voor de vaststelling van op die bepaling gebaseerde maatregelen.
b) Inachtneming van het beginsel van bevoegdheidstoedeling en van het vereiste van eenparigheid van stemmen in de Raad
44. Verzoeksters in het hoofdgeding betogen dat de tijdelijke solidariteitsbijdrage hoe dan ook niet rechtsgeldig kan worden vastgesteld op grond van artikel 122, lid 1, VWEU, gelet op het fiscale karakter ervan. Zij betogen, ten eerste, dat die maatregel een directe belasting is, zodat de vaststelling ervan door de Uniewetgever in strijd is met het beginsel van bevoegdheidstoedeling van de Unie en, ten tweede, dat, gesteld dat de Unie bevoegd is om een dergelijke belasting in te voeren, deze slechts kan worden gebaseerd op een van de specifieke rechtsgrondslagen van het VWEU op fiscaal gebied, waarvoor eenparigheid van stemmen in de Raad is vereist.
45. Aangezien vaststaat dat verordening 2022/1854 voldoet aan de toepassingsvoorwaarden van artikel 122, lid 1, VWEU, lijkt het mij in dit verband niet relevant om na te gaan of deze verordening of een van de daarin opgenomen maatregelen ook had kunnen worden vastgesteld op basis van een andere rechtsgrondslag waarvoor andere stemregels gelden. Artikel 122, lid 1, VWEU is namelijk een specifieke rechtsgrondslag, waarvan het gebruik niet kan worden uitgesloten louter op grond van het feit dat ook andere, meer algemene rechtsgrondslagen van toepassing zouden kunnen zijn.(26)
46. Ten overvloede merk ik evenwel op dat mijns inziens moeilijk kan worden betwist dat de tijdelijke solidariteitsbijdrage waarin verordening 2022/1854 voorziet, die wordt geheven over het „surplus aan winsten” van de betrokken ondernemingen, „van fiscale aard” is. Ik zie echter geen reden om te betwijfelen of een dergelijke maatregel op grond van artikel 122, lid 1, VWEU kan worden vastgesteld.
47. In de eerste plaats sluit deze bepaling fiscale maatregelen namelijk niet uit van haar werkingssfeer. Noch de bewoordingen, noch het doel van artikel 122, lid 1, VWEU rechtvaardigen een algemene uitsluiting van dergelijke maatregelen van de werkingssfeer van die bepaling. Wanneer de Verdragen fiscale maatregelen van de werkingssfeer van een rechtsgrondslag willen uitsluiten, wordt dit uitdrukkelijk bepaald.(27)
48. In de tweede plaats staat vast dat de Uniewetgever fiscale maatregelen kan vaststellen zonder het met name in artikel 5, lid 1, VEU neergelegde beginsel van bevoegdheidstoedeling te schenden. De Unie beschikt immers over bevoegdheden op fiscaal gebied en heeft deze ook reeds uitgeoefend, in het bijzonder op grond van artikel 115 VWEU(28), maar ook op grond van artikel 192, lid 2, eerste alinea, onder a), en artikel 194, lid 3, VWEU. Hieruit volgt dat directe belastingen weliswaar hoofdzakelijk tot de bevoegdheid van de lidstaten behoren, maar dat de Unie niet elke bevoegdheid op dit gebied mist, daar zij immers handelt binnen de grenzen van een in de Verdragen neergelegde rechtsgrondslag.
49. Wat in de derde plaats de vraag betreft of een belastingmaatregel slechts kan worden vastgesteld op basis van een van de specifieke rechtsgrondslagen waarin het VWEU op fiscaal gebied voorziet en waarvoor de regel van eenparigheid van stemmen in de Raad geldt, merk ik om te beginnen op dat het Hof met betrekking tot het oude artikel 103 EEG-Verdrag heeft erkend dat op grond van dit artikel mocht worden afgeweken van de verdragsregels die in gewone omstandigheden de relevante rechtsgrondslagen zouden zijn geweest.(29) Deze rechtspraak kan mijns inziens gemakkelijk worden toegepast op artikel 122, lid 1, VWEU, dat de Raad de bevoegdheid verleent om in uitzonderlijke economische crisissituaties passende en tijdelijke maatregelen vast te stellen die nodig zijn om daarop te reageren. In casu is het hoofddoel van hoofdstuk III van verordening 2022/1854 niet om het belastingbeleid van de lidstaten te harmoniseren of te sturen, maar om, met name door middel van de tijdelijke solidariteitsbijdrage, bij te dragen aan het verlichten van de gevolgen van de energiecrisis. Bijgevolg, en overeenkomstig de in punt 29 van deze conclusie aangehaalde rechtspraak van het Hof, moet in het licht van deze doelstelling worden bepaald wat de juiste rechtsgrondslag is voor de vaststelling van die maatregelen. In die zin onderscheidt de tijdelijke solidariteitsbijdrage zich aanzienlijk van een gewone belastingmaatregel, die bijvoorbeeld een duurzame harmonisatie van de regels inzake winstbelasting beoogt.
50. Het feit dat deze bijdrage van fiscale aard is, kan dus niet op zichzelf worden beoordeeld, maar moet worden beoordeeld in de ruimere context van alle noodmaatregelen die bij verordening 2022/1854 zijn ingevoerd om op een specifieke en tijdelijke crisis te reageren. Gesteld dat die bijdrage niet alleen tot doel heeft de gevolgen van de energiecrisis te verlichten, maar ook een eigen fiscaal doel nastreeft, dan nog zou laatstgenoemd doel hoe dan ook ondergeschikt zijn aan de doelstelling van deze verordening.(30)
51. In de vierde plaats, en in dit verband, merk ik op dat ook de noodzaak om de nuttige werking van artikel 122, lid 1, VWEU te waarborgen deze analyse ondersteunt. Hoewel deze bepaling geldt „[o]nverminderd de overige procedures waarin de Verdragen voorzien”, staat dit er namelijk niet aan in de weg dat zij wordt toegepast wanneer de voorgenomen maatregel onder normale omstandigheden op een andere rechtsgrondslag had kunnen worden vastgesteld. Een dergelijke uitlegging zou immers betekenen dat aan artikel 122, lid 1, VWEU een aanzienlijk deel van zijn nuttige werking wordt ontnomen.(31)
52. Wat in de vijfde plaats de stemvereisten betreft, merk ik op dat de op grond van artikel 122, lid 1, VWEU vastgestelde maatregelen moeten voldoen aan de regel van stemming bij gekwalificeerde meerderheid in de Raad. In dit verband heeft het Hof reeds geoordeeld dat niet de procedures de rechtsgrondslag van een handeling bepalen, maar dat de rechtsgrondslag de procedures bepaalt die voor de vaststelling van die handeling moeten worden gevolgd.(32) Hieruit volgt dat zelfs indien de tijdelijke solidariteitsbijdrage op zichzelf kan worden aangemerkt als een maatregel van fiscale aard, dit niet kan afdoen aan de slotsom dat artikel 122, lid 1, VWEU een passende rechtsgrondslag is voor verordening 2022/1854, met inbegrip van de tijdelijke solidariteitsbijdrage. Het Hof heeft namelijk reeds geoordeeld dat het voor de beoordeling niet relevant is of voor een louter ondergeschikte component – op zichzelf beschouwd – eenparigheid van stemmen vereist zou zijn geweest.(33) Bovendien heeft artikel 122, lid 1, VWEU juist tot doel de Raad in staat te stellen snel op te treden wanneer noodsituaties dit vereisen, hetgeen niet verenigbaar is met het vereiste van eenparigheid van stemmen.
53. Gelet op een en ander geef ik in overweging te concluderen dat aangezien verordening 2022/1854 rechtsgeldig is vastgesteld op grond van artikel 122, lid 1, VWEU, zij ook is vastgesteld binnen de grenzen van de aan de Unie verleende bevoegdheden en overeenkomstig de procedure van deze bepaling, waarvoor geen eenparigheid van stemmen is vereist.
54. Gelet op het voorgaande ben ik van mening dat op de eerste vraag moet worden geantwoord dat verordening 2022/1854, met inbegrip van hoofdstuk III daarvan, geldig is vastgesteld op grond van artikel 122, lid 1, VWEU met inachtneming van de in die bepaling gestelde vereisten voor op basis van die bepaling vastgestelde maatregelen, en dus binnen de grenzen van de aan de Unie verleende bevoegdheden en overeenkomstig de procedure van die bepaling.
B. Tweede prejudiciële vraag
1. Ontvankelijkheid
55. Alvorens de tweede prejudiciële vraag te onderzoeken, moet de door de Spaanse regering opgeworpen exceptie van niet-ontvankelijkheid worden behandeld. Deze regering heeft met name aangevoerd dat het antwoord van het Hof op deze vraag niet noodzakelijk is voor de beslechting van de hoofdgedingen, daar de eventuele ongeldigheid van artikel 14 van verordening 2022/1854 geen gevolgen heeft voor die gedingen, aangezien het Koninkrijk België hoe dan ook bevoegd is om een belastingmaatregel als in het hoofdgeding vast te stellen.
56. In dit verband herinner ik eraan dat uit de rechtspraak van het Hof volgt dat vragen over het Unierecht vermoed worden relevant te zijn en dat het Hof slechts kan weigeren uitspraak te doen over een prejudiciële vraag van een nationale rechter wanneer duidelijk blijkt dat de gevraagde uitlegging of beoordeling van de geldigheid van een Unierechtelijke regel geen enkel verband houdt met een reëel geschil of met het voorwerp van het hoofdgeding.
57. Vastgesteld moet echter worden dat verzoeksters in het hoofdgeding in casu betwisten dat de aan de orde zijnde maatregel verenigbaar is met verordening 2022/1854. Bijgevolg kan de uitlegging van deze verordening niet worden geacht geen verband te houden met het voorwerp van de hoofdgedingen. Voorts merk ik op dat de Spaanse regering zich baseert op het uitgangspunt dat deze verordening zich niet verzet tegen een nationale maatregel die door een lidstaat is vastgesteld ter uitvoering van de bepalingen van hoofdstuk III daarvan, om de enkele reden dat die maatregel niet voldoet aan alle voorwaarden om als „tijdelijke solidariteitsbijdrage” of „gelijkwaardige nationale maatregel” in de zin van artikel 14 van die verordening te worden aangemerkt. In werkelijkheid hangt dit uitgangspunt zelf echter af van de uitlegging van de relevante bepalingen van die verordening over deze bijdrage en betekent dit dus dat wordt vooruitgelopen op het antwoord op de aan het Hof voorgelegde prejudiciële vraag.
58. In die omstandigheden moet worden vastgesteld dat de gestelde vraag betrekking heeft op de uitlegging van het Unierecht en dat het antwoord daarop noodzakelijk lijkt voor de verwijzende rechter om uitspraak te kunnen doen. Bijgevolg ben ik van mening dat de tweede prejudiciële vraag ontvankelijk is.
2. Ten gronde
59. Met zijn tweede vraag wenst de verwijzende rechter in essentie te vernemen of, indien de eerste prejudiciële vraag bevestigend wordt beantwoord, artikel 14 van verordening 2022/1854 in die zin dient te worden uitgelegd dat een bijdrage als de in het hoofdgeding aan de orde zijnde maatregel een gelijkwaardige nationale maatregel in de zin van deze bepaling vormt.
60. Om te beginnen herinner ik eraan dat artikel 14, lid 1, van die verordening bepaalt dat op het surplus aan winsten uit activiteiten door Unie-ondernemingen en vaste inrichtingen in de sectoren ruwe aardolie, aardgas, kolen en raffinage een verplichte tijdelijke solidariteitsbijdrage wordt geheven, tenzij de lidstaten „gelijkwaardige nationale maatregelen” hebben vastgesteld. Overeenkomstig artikel 14, lid 2, van die verordening moeten deze maatregelen doelstellingen hebben die vergelijkbaar zijn met die van de tijdelijke solidariteitsbijdrage en moeten de belastingplichtigen worden onderworpen aan regels die vergelijkbaar zijn met die welke gelden voor die bijdrage, teneinde een even hoge opbrengst te genereren als de geschatte opbrengst uit de solidariteitsbijdrage, maar met de mogelijkheid om een hogere opbrengst te genereren.(34)
61. Vooraf wijs ik erop dat, aangezien de drie in artikel 14, lid 2, van verordening 2022/1854 genoemde voorwaarden cumulatief zijn, ik elk van deze voorwaarden achtereenvolgens zal onderzoeken in de hiernavolgende analyse.(35)
a) Criterium van de vergelijkbaarheid van de regels van de tijdelijke solidariteitsbijdrage met die van gelijkwaardige nationale maatregelen
62. Het eerste uit artikel 14, lid 2, van verordening 2022/1854 voortvloeiende vereiste is dat voor marktdeelnemers op wie een gelijkwaardige nationale maatregel betrekking heeft, „vergelijkbare regels” gelden als die welke van toepassing zijn op de in lid 1 van dat artikel bedoelde tijdelijke solidariteitsbijdrage. De verwijzende rechter vraagt zich af wat de draagwijdte van dit vereiste is, zowel wat betreft de personele werkingssfeer van de gelijkwaardige nationale maatregel als wat betreft de berekeningsregels die gelden voor deze bijdrage wanneer daaraan uitvoering wordt gegeven door middel van een dergelijke maatregel.
i) Personele werkingssfeer van de „gelijkwaardige nationale maatregel”
63. Vooraf merk ik op dat de personele werkingssfeer van de tijdelijke solidariteitsbijdrage is omschreven in artikel 14, lid 1, en artikel 15 van verordening 2022/1854, die aangeven dat deze bijdrage van toepassing is op Unie-ondernemingen en vaste inrichtingen die activiteiten verrichten in de sectoren ruwe aardolie, aardgas, kolen en raffinage. Het opschrift van hoofdstuk III, „Maatregelen met betrekking tot de sectoren ruwe aardolie, aardgas, kolen en raffinage”, van deze verordening, waar die twee bepalingen deel van uitmaken, verwijst bovendien uitsluitend naar die vier sectoren.(36)
64. Uit de bewoordingen zelf van voornoemde bepalingen blijkt dus al dat de Uniewetgever de personele werkingssfeer van de tijdelijke solidariteitsbijdrage heeft willen beperken tot Unie-ondernemingen en vaste inrichtingen die activiteiten verrichten in de sectoren ruwe aardolie, aardgas, kolen en raffinage.
65. Deze uitlegging vindt bovendien steun in zowel het hoofddoel van verordening 2022/1854, dat erin bestaat een deel van het door bepaalde marktdeelnemers behaalde surplus aan winsten te herverdelen ten gunste van de consumenten om de energiecrisis aan te pakken(37), als de bijzondere context van de vaststelling ervan, die wordt gekenmerkt door de noodzaak om op het niveau van de Unie gemeenschappelijke en gecoördineerde maatregelen vast te stellen om het hoofd te bieden aan de uitzonderlijke omstandigheden op de energiemarkt(38).
66. Hetzelfde geldt mijns inziens voor de gelijkwaardige nationale maatregelen die de lidstaten krachtens artikel 14, lid 2, van deze verordening kunnen vaststellen.
67. Anders dan artikel 14, lid 1, van deze verordening, vermeldt lid 2 van dat artikel weliswaar niet uitdrukkelijk de sectoren waarvoor de gelijkwaardige nationale maatregelen moeten gelden, maar vereist het wel dat deze maatregelen de betrokken belastingplichtigen onderwerpen aan „vergelijkbare regels als de solidariteitsbijdrage”. In dit verband verduidelijkt overweging 63 van die verordening dat een gelijkwaardige nationale maatregel wordt geacht aan vergelijkbare regels te zijn onderworpen als de tijdelijke solidariteitsbijdrage indien deze betrekking heeft op activiteiten van de sectoren ruwe aardolie, aardgas, kolen en raffinage.
68. Wanneer het begrip „gelijkwaardige nationale maatregel” aldus wordt uitgelegd dat de lidstaten de personele werkingssfeer van de tijdelijke solidariteitsbijdrage zelf mogen bepalen en er dus andere dan de in artikel 14, lid 1, van verordening 2022/1854 bedoelde sectoren aan mogen onderwerpen, zou dat mijns inziens afbreuk kunnen doen aan zowel de nuttige werking van deze bepaling als de doelstelling van minimale coördinatie van de door de lidstaten in het kader van de energiecrisis genomen maatregelen. De lidstaten die de tijdelijke solidariteitsbijdrage rechtstreeks toepassen, blijven dan namelijk verplicht om de personele werkingssfeer en de andere in die bepaling gedefinieerde parameters in acht te nemen, terwijl de lidstaten die voor een gelijkwaardige nationale maatregel hebben gekozen, over een aanzienlijk ruimere beoordelingsmarge beschikken, zodat zij met name kunnen bepalen op welke sectoren deze maatregel van toepassing is.
69. Een dergelijk verschil zou moeilijk te verenigen zijn met de ratio legis van artikel 14, lid 2, van deze verordening, die niet beoogt de lidstaten de mogelijkheid te geven om af te wijken van het door de Uniewetgever vastgestelde geharmoniseerde kader, maar enkel de mogelijkheid om de tijdelijke solidariteitsbijdrage te vervangen door een nationale maatregel met gelijkwaardige gevolgen.(39) Ik ben dan ook van mening dat door die uitlegging zowel deze bijdrage, die is bedacht als een instrument om de energiecrisis aan te pakken, als de keuze van de Uniewetgever om deze te beperken tot de in artikel 14, lid 1, van die verordening bedoelde sectoren, hun betekenis grotendeels zouden verliezen.(40)
70. Uit het voorgaande volgt dat om als „gelijkwaardig” in de zin van artikel 14, lid 2, van deze verordening te kunnen worden aangemerkt, een nationale maatregel in beginsel een personele werkingssfeer moet hebben die overeenkomt met die van de tijdelijke solidariteitsbijdrage zoals gedefinieerd in deze bepaling, en dus dezelfde sectoren moet bestrijken als die bedoeld in artikel 14, lid 1, van die verordening.
71. In casu wordt niet betwist dat de werkingssfeer van de bij de wet van 16 december 2022 ingevoerde solidariteitsbijdrage in ten minste twee opzichten verschilt van die van artikel 14, lid 1, van verordening 2022/1854. Ten eerste geldt deze bijdrage niet voor alle in artikel 14, lid 1, van die verordening bedoelde sectoren, maar alleen voor geregistreerde oliemaatschappijen die actief zijn in de raffinagesector en beschikken over raffinagecapaciteit in België.(41) Ten tweede strekt deze bijdrage zich uit tot sectoren die niet onder de in die bepaling bedoelde sectoren vallen, aangezien de bijdrage ook geldt voor oliemaatschappijen die als primaire deelnemers zijn aangewezen.
72. Tegen deze achtergrond wenst de verwijzende rechter in essentie te vernemen of de in het hoofdgeding aan de orde zijnde maatregel kan worden aangemerkt als een „gelijkwaardige nationale maatregel” in de zin van artikel 14, lid 2, van die verordening en, zo ja, of deze verordening zich tegen een dergelijke maatregel verzet.
73. In dit verband moeten twee punten worden verduidelijkt.
74. In de eerste plaats merk ik op dat de lidstaten in beginsel weliswaar verplicht zijn om de tijdelijke solidariteitsbijdrage toe te passen op alle ondernemingen die actief zijn in de in artikel 14, lid 1, van verordening 2022/1854 genoemde sectoren, maar dat deze verplichting noodzakelijkerwijs veronderstelt dat dergelijke ondernemingen daadwerkelijk op hun grondgebied aanwezig zijn. Een lidstaat kan dus niet worden verweten dat hij door middel van een gelijkwaardige nationale maatregel een tijdelijke solidariteitsbijdrage invoert met een beperktere werkingssfeer dan die waarin die bepaling voorziet, wanneer de uitsluiting van bepaalde daarin bedoelde sectoren wordt gerechtvaardigd door objectieve overwegingen, zoals het ontbreken van die sectoren op het nationale grondgebied of het geringe belang ervan.
75. Hieruit volgt dat het beperken van de werkingssfeer van de tijdelijke solidariteitsbijdrage tot een van de in artikel 14, lid 1, van deze verordening bedoelde sectoren, te weten in casu de raffinage van aardolieproducten, op zich niet in de weg kan staan aan de kwalificatie van de in het hoofdgeding aan de orde zijnde maatregel als een „gelijkwaardige nationale maatregel” in de zin van lid 2 van dat artikel.
76. Wat in de tweede plaats de als primaire deelnemers aangewezen oliemaatschappijen betreft, ben ik van mening dat de uitbreiding van de kring van belastingplichtigen tot andere dan de in artikel 14 van die verordening bedoelde sectoren op zich niet afdoet aan de verenigbaarheid van de maatregel met deze verordening.
77. Om te beginnen merk ik op dat hoofdstuk III van verordening 2022/1854, waarvan dat artikel 14 deel uitmaakt, enkel voorziet in de invoering van de tijdelijke solidariteitsbijdrage, maar de lidstaten niet verbiedt om de personele werkingssfeer ervan uit te breiden tot marktdeelnemers die actief zijn in andere dan de in die bepaling bedoelde economische sectoren. Overigens moet worden vastgesteld dat geen enkele andere bepaling van deze verordening aan een dergelijke uitbreiding in de weg lijkt te staan.(42)
78. Vervolgens herinner ik eraan dat verordening 2022/1854, gelet op de rechtsgrondslag waarop zij is vastgesteld, te weten artikel 122, lid 1, VWEU, niet tot doel heeft een uitputtende harmonisatie op het gebied van belastingen tot stand te brengen of permanente mechanismen op de energiemarkt in te voeren.(43) Aangezien de Uniewetgever de fiscale aspecten van de energiemarkt en de goede werking ervan niet uitputtend heeft willen regelen, behouden de lidstaten hun bevoegdheid, met name op fiscaal gebied, voor situaties die niet binnen de werkingssfeer van deze verordening vallen. Zij blijven dus in beginsel de vrijheid behouden om zich bij het regelen van die situaties te laten leiden door het Unierecht en om aan dat recht ontleende regels of begrippen uit te breiden tot zuiver nationale situaties.(44)
79. Tot slot lijkt het niet onredelijk dat een lidstaat bij de uitwerking van een gelijkwaardige nationale maatregel rekening houdt met de specifieke kenmerken van zijn nationale markt, met name met de sectoren die daar daadwerkelijk aanwezig zijn, teneinde de werkingssfeer van de tijdelijke solidariteitsbijdrage te bepalen. Wanneer een in artikel 14 van verordening 2022/1854 bedoelde sector op de nationale markt ontbreekt of daar slechts een marginale plaats inneemt – zoals de winning van aardgas en steenkool in België – kan de betrokken lidstaat niet worden verweten dat hij probeert de doeltreffendheid van deze maatregel te handhaven door deze uit te breiden tot ondernemingen die actief zijn in de distributie van bepaalde aardolieproducten, met name wanneer deze ondernemingen als gevolg van de energiecrisis uitzonderlijk hoge winsten hebben kunnen behalen en deze uitbreiding inkomsten oplevert die vergelijkbaar zijn met of zelfs hoger zijn dan die welke het gevolg zouden zijn geweest van een strikte toepassing van artikel 14 van die verordening.(45)
ii) Berekeningsregels voor „gelijkwaardige nationale maatregelen”
80. Ik wijs erop dat volgens de artikelen 15 en 16 van verordening 2022/1854 de tijdelijke solidariteitsbijdrage wordt berekend op basis van het „surplus aan winsten” van de betrokken ondernemingen tegen een tarief van ten minste 33 %.
81. Wat de gelijkwaardige nationale maatregelen betreft, merk ik op dat artikel 14, lid 2, van deze verordening geen methode voor de berekening van de betrokken bijdrage vaststelt, maar enkel vereist dat deze maatregelen belastingplichtigen onderwerpen aan regels die vergelijkbaar zijn met die welke voor die bijdrage gelden. In dit verband wordt in overweging 63 van die verordening verduidelijkt dat een nationale maatregel moet worden geacht te zijn onderworpen aan regels die vergelijkbaar zijn met die welke gelden voor de tijdelijke solidariteitsbijdrage wanneer deze maatregel een belastinggrondslag vaststelt en voorziet in een tarief.
82. In casu staat vast dat de in het hoofdgeding aan de orde zijnde maatregel berust op een andere berekeningsmethode dan die van de artikelen 15 en 16 van die verordening voor de tijdelijke solidariteitsbijdrage en dat deze methode bovendien verschilt naargelang van de categorie van betrokken ondernemingen. In plaats van een winstbelasting stricto sensu in te voeren, waarvan het bedrag zou zijn bepaald op basis van de belastbare winst, heeft de Belgische wetgever namelijk gekozen voor een bijdrage die voor geregistreerde oliemaatschappijen die actief zijn in de raffinagesector en in België over raffinagecapaciteit beschikken, wordt berekend op basis van de hoeveelheid in België verwerkte ruwe aardolie en voor als primaire deelnemers aangewezen oliemaatschappijen, op basis van de hoeveelheid in België tot verbruik uitgeslagen aardolieproducten.
83. De vraag is dus of de lidstaten bij de vaststelling van gelijkwaardige nationale maatregelen de berekeningsmethode van de artikelen 15 en 16 van verordening 2022/1854 moeten volgen, dan wel of zij in voorkomend geval een andere methode mogen gebruiken om het bedrag van de bijdrage te bepalen.
84. Mijns inziens moet worden gekozen voor deze laatste uitlegging, mits aan de hieronder uiteengezette voorwaarden is voldaan.
85. Zoals in punt 81 van deze conclusie is opgemerkt, moet worden vastgesteld dat artikel 14, lid 2, van verordening 2022/1854 op zich niet vereist dat een gelijkwaardige nationale maatregel dezelfde methode voor de berekening van de belastbare winst hanteert als die welke aan de tijdelijke solidariteitsbijdrage ten grondslag ligt. Terwijl overweging 63 van deze verordening, wat de personele werkingssfeer betreft, uitdrukkelijk bepaalt dat een gelijkwaardige nationale maatregel dezelfde sectoren moet bestrijken als de tijdelijke solidariteitsbijdrage, is er geen vergelijkbaar vereiste met betrekking tot de berekeningswijze van de bijdrage. Bijgevolg hoeft de heffingsgrondslag van een gelijkwaardige nationale maatregel niet beslist de belastbare winst van de betrokken ondernemingen te zijn, zoals bij de tijdelijke solidariteitsbijdrage waarin die verordening voorziet, maar mag deze op andere gegevens zijn gebaseerd.
86. Bovendien heeft de Uniewetgever de lidstaten nu juist de mogelijkheid gegeven gebruik te maken van „gelijkwaardige nationale maatregelen” om hun een zekere vrijheid te laten bij de uitvoering van de tijdelijke solidariteitsbijdrage. Wanneer gebruik wordt gemaakt van dergelijke maatregelen impliceert dat per definitie dat deze op bepaalde technische punten, met name wat de gehanteerde berekeningsmethode betreft, van die bijdrage mogen afwijken, voor zover daarmee een doel kan worden bereikt dat vergelijkbaar is met dat van die bijdrage. Als dat niet zo zou zijn en de lidstaten verplicht alle kenmerken van die bijdrage op precies dezelfde wijze zouden moeten overnemen, zou de mogelijkheid om gebruik te maken van een „gelijkwaardige nationale maatregel” geen enkele zelfstandige betekenis hebben.
87. Ik ben dan ook van mening dat, aangezien de berekeningsmethode die bij de in het hoofdgeding aan de orde zijnde maatregel voor de bijdrage is ingevoerd, het mogelijk maakt het surplus aan winsten van de aardoliemaatschappijen die actief zijn in de raffinagesector, aan een belasting te onderwerpen van een niveau dat vergelijkbaar is met de belasting die voortvloeit uit de toepassing van het in artikel 14, lid 1, van verordening 2022/1854 bedoelde percentage, hetgeen de verwijzende rechter dient na te gaan, deze maatregel moet worden geacht te voldoen aan de vereisten van artikel 14, lid 2, van die verordening, ook al verschilt de gekozen berekeningsmethode van die van de tijdelijke solidariteitsbijdrage.
88. Volledigheidshalve voeg ik hieraan toe dat, aangezien de maatregelen ten aanzien van de oliemaatschappijen die voor het jaar 2022 als primaire deelnemers zijn aangewezen, niet binnen de werkingssfeer van die verordening vallen, deze ondernemingen wat die maatregelen betreft niet onderworpen zijn aan de uit artikel 14, lid 2, van die verordening voortvloeiende vereisten inzake de berekeningswijze van de tijdelijke solidariteitsbijdrage. Zoals ik in punt 78 van deze conclusie heb opgemerkt, staat het de lidstaten immers vrij om in het kader van de bevoegdheden die zij met name op fiscaal gebied behouden, de methode te bepalen die zij passend achten voor sectoren die buiten de werkingssfeer van verordening 2022/1854 vallen, mits het Unierecht in acht wordt genomen.(46)
b) Criterium van het nastreven van vergelijkbare doelstellingen
89. Het tweede criterium waaraan een nationale maatregel tot vaststelling van een solidariteitsbijdrage moet voldoen om als „gelijkwaardig” in de zin van artikel 14, lid 2, van verordening 2022/1854 te kunnen worden aangemerkt, is dat deze maatregel doelstellingen nastreeft die vergelijkbaar zijn met die van de in lid 1 van dat artikel bedoelde tijdelijke solidariteitsbijdrage, en dat de opbrengsten ervan worden gebruikt voor doeleinden die vergelijkbaar zijn met die van die bijdrage.
90. Wat in het bijzonder de vraag betreft of een nationale maatregel doelstellingen nastreeft die vergelijkbaar zijn met die van de tijdelijke solidariteitsbijdrage in de zin van artikel 14, lid 2, van die verordening, verduidelijkt overweging 63 van die verordening dat de doelstelling van een dergelijke maatregel moet worden geacht vergelijkbaar te zijn met de „algemene doelstelling” van de tijdelijke solidariteitsbijdrage die bij die verordening is vastgesteld „indien deze erin bestaat bij te dragen tot de betaalbaarheid van energie”.
91. In casu betoogt de Belgische regering in haar opmerkingen dat aan deze voorwaarde is voldaan, aangezien de in het hoofdgeding aan de orde zijnde maatregel overeenkomstig artikel 4, § 4, van de wet van 16 december 2022 uitdrukkelijk tot doel heeft huishoudens(47) en ondernemingen te ondersteunen die lijden onder de gevolgen van de energiecrisis en het hoofd moeten bieden aan uitzonderlijk hoge prijzen.(48)
92. Het lijkt er dus op dat, onder voorbehoud van de door de verwijzende rechter te verrichten verificaties, in casu aan dit vereiste is voldaan.
c) Criterium van het genereren van een bedrag dat even hoog of hoger is dan de geschatte opbrengsten van de tijdelijke solidariteitsbijdrage
93. Gelijkwaardige nationale maatregelen dienen overeenkomstig artikel 14, lid 2, van verordening 2022/1854 opbrengsten te genereren die even hoog of hoger zijn dan de geschatte opbrengsten uit de tijdelijke solidariteitsbijdrage.
94. In dit verband voert de Belgische regering in haar opmerkingen aan dat artikel 4, § 3, van de wet van 16 december 2022, naast de opbrengsten die daadwerkelijk worden gegenereerd door de bijdrage die is ingevoerd bij de in het hoofdgeding aan de orde zijnde maatregel, voorziet in een compensatiemechanisme waarmee het aldus verkregen bedrag kan worden geregulariseerd opdat het ten minste gelijk is aan het bedrag dat zou zijn geïnd indien de heffing was berekend volgens de methode van de artikelen 15 en 16 van verordening 2022/1854 voor de tijdelijke solidariteitsbijdrage.
95. Hoewel het de taak is van de verwijzende rechter, die als enige bevoegd is om de noodzakelijke feitelijke verificaties te verrichten, om te bepalen of dit mechanisme daadwerkelijk een dergelijk bedrag kan garanderen, wijs ik erop dat de geschatte opbrengsten van de tijdelijke solidariteitsbijdrage niet lager mogen zijn dan die welke volgen uit de toepassing van een percentage van ten minste 33 % van het „surplus aan winsten”.
d) Conclusie
96. Uit bovenstaande analyse blijkt dat, onder voorbehoud van de door de verwijzende rechter te verrichten verificaties, een maatregel als die welke in het hoofdgeding aan de orde is, lijkt te voldoen aan de in verordening 2022/1854 gestelde vereisten om te worden aangemerkt als een „gelijkwaardige nationale maatregel” in de zin van artikel 14, lid 2, van deze verordening, voor zover zij van toepassing is op oliemaatschappijen die actief zijn in de raffinagesector.
97. Genoemde verordening verzet zich niet tegen uitbreiding van de werkingssfeer van die maatregel tot andere dan in artikel 14, lid 1, daarvan limitatief genoemde sectoren. De uitbreiding van de kring van belastingplichtigen tot oliemaatschappijen die als primaire deelnemers zijn aangewezen, betekent dus op zich niet dat die maatregel niet in overeenstemming is met die verordening, noch dat die maatregel niet als een „gelijkwaardige nationale maatregel” kan worden gekwalificeerd, voor zover zij van toepassing is op oliemaatschappijen die deel uitmaken van de raffinagesector. Die kwalificatie kan evenwel niet gelden voor als primaire deelnemers aangewezen oliemaatschappijen die niet vallen binnen de personele werkingssfeer van artikel 14, lid 1.
98. Gelet op het voorgaande ben ik van mening dat de tweede vraag aldus moet worden beantwoord dat artikel 14 van verordening 2022/1854 zich niet verzet tegen een nationale regeling waarbij een nationale maatregel wordt ingevoerd die gelijkwaardig is aan de tijdelijke solidariteitsbijdrage en die weliswaar van toepassing is op bepaalde Unie-ondernemingen en vaste inrichtingen, als bedoeld in artikel 2, punt 17, van deze verordening, die overeenkomstig artikel 14, lid 1, ervan aan die bijdrage zijn onderworpen, maar de werkingssfeer ervan ook uitbreidt tot andere categorieën marktdeelnemers die niet onder die bepalingen vallen, voor zover deze uitbreiding geen afbreuk doet aan het gelijkwaardige karakter van deze maatregel ten aanzien van de ondernemingen die binnen de werkingssfeer van deze bepaling vallen, en deze maatregel, wat de in dit artikel 14, lid 1, bedoelde Unie-ondernemingen en vaste inrichtingen betreft, voldoet aan de in de verordening gestelde vereisten om te worden aangemerkt als „gelijkwaardige nationale maatregel”.
C. Derde prejudiciële vraag
99. Met zijn derde vraag wenst de verwijzende rechter in essentie te vernemen of, indien de eerste en de tweede vraag bevestigend worden beantwoord, artikel 14 van verordening 2022/1854 ongeldig is wegens schending van de artikelen 20 en 21 van het Handvest, doordat het toestaat dat bij een nationale maatregel als die welke in het hoofdgeding aan de orde is, een verschil in behandeling wordt gemaakt tussen de verschillende categorieën ondernemingen die actief zijn in de sector aardolieproducten, alsmede tussen die ondernemingen en de ondernemingen die actief zijn in de sectoren kolen en aardgas.
100. Vooraf wil ik benadrukken dat deze vraag alleen wordt gesteld voor het geval de eerste twee prejudiciële vragen bevestigend worden beantwoord. Zoals uit de analyse hierboven blijkt, stel ik weliswaar voor de eerste vraag bevestigend te beantwoorden, in die zin dat hoofdstuk III van verordening 2022/1854 geldig is vastgesteld op grond van artikel 122, lid 1, VWEU, maar de tweede vraag slechts gedeeltelijk bevestigend te beantwoorden. Zoals blijkt uit punt 97 van deze conclusie, kan een maatregel als die welke in het hoofdgeding aan de orde is, immers niet worden aangemerkt als een „gelijkwaardige nationale maatregel” in de zin van artikel 14, lid 2, van deze verordening met betrekking tot oliemaatschappijen die voor 2022 als primaire deelnemers zijn aangewezen, aangezien deze oliemaatschappijen niet binnen de personele werkingssfeer van die verordening vallen. Wat deze ondernemingen betreft, geeft de in het hoofdgeding aan de orde zijnde maatregel dus geen uitvoering aan artikel 14 van die verordening, zodat het Handvest niet van toepassing is op deze maatregel.
101. Ik wil hier ten overvloede aan toevoegen dat het, gelet op de uitdrukkelijke aanwijzingen van de verwijzende rechter over het voorwerp van de bij hem aanhangige beroepen, niet nodig lijkt om te onderzoeken of artikel 14 van verordening 2022/1854 verenigbaar is met de artikelen 20 en 21 van het Handvest, voor zover dit artikel toestaat dat de in het hoofdgeding aan de orde zijnde maatregel van toepassing is op oliemaatschappijen die actief zijn in de raffinagesector.(49)
102. Gelet op het voorgaande ben ik van mening dat de derde vraag niet hoeft te worden beantwoord.(50)
D. Vierde en vijfde prejudiciële vraag
103. Met zijn vierde en vijfde vraag wenst de verwijzende rechter in essentie te vernemen of de artikelen 30 en 110 VWEU aldus moeten worden uitgelegd dat een nationale maatregel als in het hoofdgeding, die van toepassing is op de als primaire deelnemers aangewezen oliemaatschappijen, een door artikel 30 VWEU verboden heffing van gelijke werking als een douanerecht of een door artikel 110 VWEU verboden discriminerende binnenlandse belasting vormt.
104. Om te beginnen herinner ik eraan dat de bepalingen van het VWEU betreffende heffingen van gelijke werking en die betreffende discriminerende binnenlandse belastingen niet cumulatief van toepassing zijn, zodat een maatregel die onder artikel 110 VWEU valt, in het stelsel van dat Verdrag niet kan worden aangemerkt als een „heffing van gelijke werking”.(51) Derhalve moet eerst worden onderzocht of de bij de wet van 16 december 2022 ingevoerde solidariteitsbijdrage kan worden aangemerkt als een heffing van gelijke werking als invoerrechten in de zin van artikel 30 VWEU. Indien dit niet het geval is, moet vervolgens worden nagegaan of deze bijdrage een door artikel 110 VWEU verboden discriminerende binnenlandse belasting vormt.
105. Wat in de eerste plaats artikel 30 VWEU betreft, merk ik op dat volgens vaste rechtspraak van het Hof elke eenzijdig opgelegde geldelijke last, hoe gering ook, ongeacht de benaming en de structuur ervan, die op goederen drukt op grond van het feit dat zij de grens overschrijden, en geen douanerecht in eigenlijke zin is, een heffing van gelijke werking als een douanerecht vormt. Daarentegen vallen geldelijke lasten die voortvloeien uit een algemeen systeem van binnenlandse belastingen waardoor categorieën van producten volgens dezelfde objectieve criteria stelselmatig worden getroffen, ongeacht de oorsprong of de bestemming ervan, onder artikel 110 VWEU, dat discriminerende binnenlandse belastingen verbiedt.(52)
106. Het wezenlijke kenmerk waardoor een heffing van gelijke werking zich van een algemene binnenlandse belasting onderscheidt, is dus de omstandigheid dat bedoelde heffing uitsluitend het product dat de grens overschrijdt als zodanig treft, terwijl een binnenlandse belasting zowel in‑ en uitgevoerde als nationale producten treft.(53)
107. Erkend moet worden dat in casu het belastbare feit voor de bij de in het hoofdgeding aan de orde zijnde maatregel ingevoerde bijdrage niet het overschrijden van een grens, noch de invoer is, maar de hoeveelheid verwerkte en/of tot verbruik uitgeslagen aardolieproducten.(54) Wat meer in het bijzonder de oliemaatschappijen betreft die voor 2022 als primaire deelnemers zijn aangewezen, voorziet de in het hoofdgeding aan de orde zijnde maatregel in een heffing van 7,8 EUR per kubieke meter producten die tussen 1 januari 2022 en 31 december 2023 „tot verbruik worden uitgeslagen”. Deze bijdrage is bovendien volgens dezelfde criteria van toepassing op ingevoerde en binnenlandse producten, ongeacht hun oorsprong of bestemming.
108. De door de verwijzende rechter genoemde omstandigheid dat deze heffing, bij gebreke van in België gewonnen ruwe olie, in de praktijk alleen betrekking heeft op ingevoerde aardolie, doet niets af aan deze vaststelling.
109. Uit de in punt 105 van deze conclusie in herinnering gebrachte rechtspraak van het Hof volgt namelijk dat zelfs een last die wordt geheven op een uit een andere lidstaat ingevoerd product, terwijl er geen identiek of soortgelijk nationaal product bestaat, niet als een heffing van gelijke werking, maar als een binnenlandse belasting in de zin van artikel 110 VWEU moet worden aangemerkt, indien zij valt onder een algemeen systeem van binnenlandse belastingen waarbij categorieën producten stelselmatig worden belast op basis van objectieve criteria die onafhankelijk van de oorsprong van de producten worden toegepast.(55) Om onder een algemeen systeem van binnenlandse belastingen te vallen, moet de betrokken fiscale last het binnenlandse product en het identieke uitgevoerde product even zwaar en in dezelfde verhandelingsfase treffen, en moet ook het belastbare feit voor beide producten hetzelfde zijn.(56)
110. In casu, en onder voorbehoud van de door de verwijzende rechter te verrichten verificaties, maakt de in het hoofdgeding aan de orde zijnde maatregel deel uit van een dergelijk systeem en moet deze dus worden getoetst aan artikel 110 VWEU.
111. Wat in de tweede plaats artikel 110 VWEU betreft, verbiedt de eerste alinea van deze bepaling de lidstaten om op producten van de andere lidstaten, al dan niet rechtstreeks, hogere binnenlandse belastingen van welke aard ook te heffen dan die welke, al dan niet rechtstreeks, op gelijksoortige nationale producten worden geheven. Volgens de tweede alinea van dit artikel mogen zij op producten van de andere lidstaten evenmin binnenlandse belastingen heffen die andere producties zijdelings beschermen.
112. Ik wijs er ook op dat deze bepaling een aanvulling is op de bepalingen betreffende de afschaffing van douanerechten en heffingen van gelijke werking, voor zover zij tot doel heeft om te zorgen voor het vrije verkeer van goederen tussen de lidstaten onder normale mededingingsvoorwaarden door elke vorm van bescherming uit te sluiten die het gevolg kan zijn van de toepassing van binnenlandse belastingen die discriminerend zijn ten opzichte van producten uit andere lidstaten. Deze bepaling beoogt in het bijzonder te waarborgen dat de binnenlandse belastingen volstrekt neutraal zijn voor de mededinging tussen producten die zich reeds op de binnenlandse markt bevinden enerzijds en ingevoerde producten anderzijds.(57)
113. Zo heeft het Hof geoordeeld dat een belastingstelsel slechts kan worden geacht verenigbaar te zijn met artikel 110 VWEU indien vaststaat dat het zodanig is ingericht dat het in alle gevallen is uitgesloten dat ingevoerde producten zwaarder worden belast dan binnenlandse producten en dat het bijgevolg in geen geval discriminerende gevolgen heeft.(58) In deze context heeft het Hof gepreciseerd dat artikel 110, eerste alinea, VWEU wordt geschonden wanneer de belasting op het ingevoerde product en die op het gelijksoortige nationale product op verschillende wijze en volgens verschillende modaliteiten worden berekend, waardoor het ingevoerde product, al is het maar in sommige gevallen, zwaarder wordt belast.(59) Het in artikel 110, eerste alinea, VWEU geformuleerde verbod geldt dus voor alle binnenlandse belastingen van een lidstaat waardoor de invoer van goederen uit andere lidstaten kan worden afgeremd ten gunste van gelijksoortige nationale producten.(60)
114. Bij de huidige stand van zijn ontwikkeling staat het Unierecht daarentegen niet in de weg aan de vrijheid van iedere lidstaat om een stelsel van gedifferentieerde belastingheffing in te voeren voor bepaalde producten, zelfs indien deze gelijksoortig zijn in de zin van artikel 110, eerste alinea, VWEU, aan de hand van objectieve criteria, zoals de aard van de gebruikte grondstoffen of de gebruikte productieprocedés, maar dergelijke differentiaties verdragen zich slechts met het Unierecht wanneer zij gericht zijn op de verwezenlijking van doelstellingen die eveneens met de vereisten van het Verdrag en van het afgeleide recht verenigbaar zijn en zodanig zijn vastgelegd dat iedere rechtstreekse of indirecte discriminatie van importen uit andere lidstaten of iedere vorm van bescherming van concurrerende nationale producties wordt vermeden.(61) Bovendien moet ook wanneer er geen sprake is van gelijksoortigheid worden nagegaan of de onderzochte maatregel in overeenstemming is met artikel 110, tweede alinea, VWEU, dat ziet op elke vorm van indirect fiscaal protectionisme in het geval van producten die, hoewel zij niet gelijksoortig zijn aan nationale producten in de zin van de eerste alinea, toch – zij het slechts gedeeltelijk, indirect of potentieel – in een concurrentieverhouding met elkaar staan.(62)
115. Om de redenen die ik in de volgende punten van deze conclusie zal uiteenzetten, ben ik van mening dat de in het hoofdgeding aan de orde zijnde maatregel niet kan worden aangemerkt als een discriminerende binnenlandse belasting in de zin van artikel 110 VWEU.
116. Ten eerste blijkt uit de in punt 107 van deze conclusie in herinnering gebrachte kenmerken van de in het hoofdgeding aan de orde zijnde maatregel dat deze is gebaseerd op objectieve criteria, namelijk de hoeveelheid ruwe aardolie of aardolieproducten die zijn verwerkt of tot verbruik zijn uitgeslagen, zonder onderscheid te maken naar de herkomst van de betrokken producten. Deze maatregel lijkt dus op het eerste gezicht niet te kunnen leiden tot discriminatie in het licht van de in de punten 111 tot en met 114 van deze conclusie in herinnering gebrachte rechtspraak van het Hof.
117. Ten tweede herinner ik eraan dat artikel 110, eerste alinea, VWEU elke discriminerende maatregel verbiedt die erin bestaat ingevoerde producten fiscaal verschillend te behandelen ten nadele van gelijksoortige nationale producten, terwijl de tweede alinea van dit artikel betrekking heeft op belastingen waardoor andere nationale producties indirect worden beschermd. De vaststelling van een verschillende fiscale behandeling of enige andere vorm van discriminatie van producten uit andere lidstaten vereist dus dat wordt bepaald welke gelijksoortige nationale producten of concurrerende nationale producties mogelijk door de litigieuze maatregel worden beschermd, en veronderstelt uiteraard het bestaan van die producten op het nationale grondgebied.
118. Hoewel de verwijzende rechter zich in casu afvraagt of er eventueel sprake is van discriminatie op grond dat de in het hoofdgeding aan de orde zijnde maatregel in de praktijk uitsluitend ingevoerde aardolie treft, aangezien er in België geen aardolie wordt gewonnen, en niet andere in die lidstaat gewonnen energieproducten, geeft hij niet aan welke producten dat dan zijn en verstrekt hij geen nadere informatie over die producten.(63) In ieder geval kan deze maatregel, wat de toepassing ervan op de als primaire deelnemers aangewezen oliemaatschappijen betreft, mijns inziens niet worden aangemerkt als discriminerend in de zin van artikel 110 VWEU. De verschillende behandeling van de diverse olieproducten is gebaseerd op objectieve overwegingen in de zin van de in de punten 113 en 114 van deze conclusie vermelde rechtspraak van het Hof, met name in het geval van kerosine(64) en lampolie(65), de twee producten waarop de verwijzende rechter doelt in zijn vierde en vijfde prejudiciële vraag.
119. Gelet op het voorgaande ben ik van mening dat op de vierde en de vijfde vraag moet worden geantwoord dat de artikelen 30 en 110 VWEU aldus moeten worden uitgelegd dat zij zich niet verzetten tegen een nationale maatregel waarbij aan geregistreerde aardoliemaatschappijen die als primaire deelnemers zijn aangewezen voor diesel, gasolie en benzineproducten, een tijdelijke solidariteitsbijdrage wordt opgelegd die wordt berekend op basis van de hoeveelheden van deze producten die tot verbruik worden uitgeslagen, mits deze bijdrage wordt toegepast ongeacht de oorsprong van de betrokken producten en producten uit andere lidstaten niet direct of indirect worden onderworpen aan een hogere belasting dan die welke op gelijksoortige nationale producten wordt geheven, noch aan een binnenlandse belasting die indirect andere nationale producties beschermt.
E. Zesde prejudiciële vraag
120. Met zijn zesde vraag wenst de verwijzende rechter in essentie te vernemen of artikel 107, lid 1, en artikel 108, lid 3, VWEU aldus moeten worden uitgelegd dat de tijdelijke solidariteitsbijdrage onrechtmatige staatssteun vormt, voor zover deze bijdrage uitsluitend van toepassing is op bepaalde ondernemingen die actief zijn in de sector ruwe aardolie en niet op ondernemingen die actief zijn in de sectoren kolen en aardgas.
121. Vooraf wijs ik erop dat een maatregel volgens vaste rechtspraak van het Hof slechts kan worden aangemerkt als een „steunmaatregel van de staat” in de zin van artikel 107, lid 1, VWEU wanneer is voldaan aan alle hieronder genoemde voorwaarden. Ten eerste moet het gaan om een maatregel van de staat of een maatregel die met staatsmiddelen is bekostigd. Ten tweede moet deze maatregel het handelsverkeer tussen de lidstaten ongunstig kunnen beïnvloeden. Ten derde moet de maatregel de begunstigde een selectief voordeel verlenen. Ten vierde moet de maatregel de mededinging vervalsen of dreigen te vervalsen.(66)
122. Om te beginnen merk ik op dat de vragen van de verwijzende rechter hoofdzakelijk betrekking hebben op de selectiviteit van de in het hoofdgeding aan de orde zijnde maatregel.
123. In dit verband volgt uit de rechtspraak van het Hof dat om te bepalen of een nationale maatregel een selectief voordeel in de zin van artikel 107, lid 1, VWEU kan verlenen, moet worden nagegaan of die maatregel binnen het kader van een bepaalde juridische regeling „bepaalde ondernemingen of bepaalde producties” kan begunstigen ten opzichte van andere ondernemingen of productietakken die zich uit het oogpunt van de met die regeling nagestreefde doelstelling in een vergelijkbare feitelijke en juridische situatie bevinden, waardoor zij een verschillende behandeling ondergaan die in essentie als discriminerend kan worden aangemerkt.(67)
124. Om een belastingmaatregel als die in het hoofdgeding als „selectief” te kunnen kwalificeren, moet in het bijzonder eerst worden vastgesteld wat het referentiestelsel is – dat wil zeggen wat het „normale” belastingstelsel in de betrokken lidstaat is – en vervolgens moet worden aangetoond dat de betreffende belastingmaatregel afwijkt van dit referentiestelsel doordat daarmee een verschil in behandeling wordt ingevoerd tussen marktdeelnemers die zich uit het oogpunt van de met dit referentiestelsel nagestreefde doelstelling in een vergelijkbare feitelijke en juridische situatie bevinden. Het begrip „staatssteun” ziet echter niet op maatregelen die differentiëren tussen ondernemingen die zich, gelet op het doel van de betrokken rechtsregeling, in een feitelijk en juridisch vergelijkbare situatie bevinden, en bijgevolg op het eerste gezicht selectief zijn, wanneer de betrokken lidstaat in een derde fase kan aantonen dat die differentiatie gerechtvaardigd is omdat zij voortvloeit uit de aard of de opzet van het stelsel waarvan die maatregelen een onderdeel vormen.(68)
125. In deze context is de vaststelling van het referentiestelsel van groot belang bij belastingmaatregelen, daar het bestaan van een economisch voordeel in de zin van artikel 107, lid 1, VWEU slechts ten opzichte van een „normale” belasting kan worden vastgesteld.(69) In dit verband moet ten eerste worden benadrukt dat de vaststelling van het referentiestelsel moet voortvloeien uit een objectief onderzoek van de inhoud, de onderlinge samenhang en de concrete effecten van de krachtens het recht van die lidstaat toepasselijke regels(70) en ten tweede dat het de betrokken lidstaat is die, buiten de gebieden waarop het belastingrecht van de Unie is geharmoniseerd, door de uitoefening van zijn exclusieve bevoegdheden op het gebied van directe belastingen en met inachtneming van zijn fiscale autonomie de wezenlijke kenmerken van de belasting vaststelt, die in beginsel het referentiestelsel of het „normale” belastingstelsel bepalen op basis waarvan de selectiviteitsvoorwaarde moet worden onderzocht. Die vaststelling van de wezenlijke kenmerken van de belasting betreft behalve de grondslag ervan en het belastbare feit ook de eventuele vrijstellingen waarmee zij gepaard gaat.(71)
126. Hieruit volgt dat, wanneer de fiscale maatregel in kwestie niet kan worden losgemaakt van het belastingstelsel van de betrokken lidstaat als geheel, dat stelsel als referentiestelsel moet worden genomen. Indien daarentegen blijkt dat een dergelijke maatregel duidelijk los te maken is van het stelsel als geheel, kan niet worden uitgesloten dat het referentiestelsel waarmee rekening moet worden gehouden beperkter is dan het betrokken stelsel als geheel, of dat de maatregel zelf dat referentiestelsel vormt, als deze een regel met een opzichzelfstaande juridische logica vormt en het niet mogelijk is een coherent geheel van regels buiten die maatregel te identificeren.(72)
127. In casu voert de wet van 16 december 2022 geen vrijstelling stricto sensu in, maar wordt de werkingssfeer van de tijdelijke solidariteitsbijdrage daarin beperkt tot bepaalde ondernemingen die actief zijn in de sector ruwe aardolie, met uitsluiting van andere ondernemingen en ondernemingen die actief zijn in de sectoren kolen en aardgas. Laatstgenoemde ondernemingen zijn deze bijdrage dus niet verschuldigd en kunnen in beginsel profiteren van een selectief voordeel ten opzichte van de ondernemingen die wel aan die bijdrage zijn onderworpen.(73)
128. Wat in dit verband de afbakening van het referentiekader betreft, merk ik in het kader van de eerste stap van de analyse op dat de aan bepaalde ondernemingen in de sector ruwe aardolie opgelegde tijdelijke solidariteitsbijdrage een uitzonderlijke heffing vormt die, net als verordening 2022/1854 waarop deze bijdrage is gebaseerd, is vastgesteld in de context van een crisissituatie en een specifiek doel nastreeft, namelijk het verzachten van de gevolgen van de energiecrisis voor particulieren en ondernemingen.(74) De bijdrage heeft dus een opzichzelfstaande juridische logica die duidelijk kan worden gescheiden van het algemene belastingstelsel. Ik ben dan ook van mening dat het referentiekader wordt gevormd door de wet van 16 december 2022 waarbij die bijdrage is ingevoerd.
129. In het kader van de tweede stap van de analyse moet dus worden bepaald of die bijdrage leidt tot een verschil in behandeling tussen marktdeelnemers die zich, gelet op het doel van het referentiestelsel, in een feitelijk en juridisch vergelijkbare situatie bevinden. Daartoe moet de situatie van de marktdeelnemers die aan de tijdelijke solidariteitsbijdrage zijn onderworpen, worden vergeleken met die van de verschillende categorieën marktdeelnemers die, hoewel zij zich volgens verzoeksters in het hoofdgeding in een feitelijk en juridisch vergelijkbare situatie bevinden, niet aan die bijdrage zijn onderworpen.
130. Wat betreft de marktdeelnemers die onderworpen zijn aan de tijdelijke solidariteitsbijdrage, merk ik ten eerste op dat de geregistreerde oliemaatschappijen die actief zijn in de raffinagesector, behoren tot de ondernemingen die op grond van artikel 14 van verordening 2022/1854 aan deze bijdrage zijn onderworpen omdat zij in de context van de energiecrisis een surplus aan winsten hebben gerealiseerd. Ten tweede stel ik vast dat, zoals blijkt uit de verwijzingsbeslissing en zoals de Belgische regering en de Commissie opmerken, de als primaire deelnemers aangewezen oliemaatschappijen ten minste 90 % van het totale volume van de in België tot verbruik uitgeslagen aardolieproducten vertegenwoordigen. Deze omstandigheid vormt een belangrijke aanwijzing voor de omvang van hun economische activiteiten en hun fiscale draagkracht. In dit kader lijkt de nationale wetgever erop te hebben toegezien dat de last van de solidariteitsbijdrage waarin de nationale regeling voorziet, uitsluitend rust op de aardoliemaatschappijen die een aanzienlijk marktaandeel in de brandstofhandel hebben.
131. De van de tijdelijke solidariteitsbijdrage uitgesloten ondernemingen lijken zich daarentegen in een andere situatie te bevinden. In de eerste plaats vertegenwoordigen de oliemaatschappijen die niet de status van primaire deelnemer hebben namelijk slechts ongeveer 10 % van de markt van de aardolieproducten waarop de in het hoofdgeding aan de orde zijnde maatregel betrekking heeft.(75) In de tweede plaats bevinden de primaire deelnemers voor andere productcategorieën, zoals kerosine en lampolie, zich ook in een andere situatie, gelet op, enerzijds, de zeer beperkte hoeveelheden lampolie die op de Belgische markt worden gedistribueerd en, anderzijds, de specifieke kenmerken van de kerosinemarkt, waar de eindverbruikers niet rechtstreeks mee te maken hebben.(76) In de derde en laatste plaats vertonen de ondernemingen die actief zijn in de sectoren kolen en aardgas eveneens andere kenmerken, aangezien steenkool slechts marginaal op de Belgische markt aanwezig is, er geen aardgaswinning plaatsvindt en de markt voor de distributie van aardgas verschilt van de markt voor de uitslag tot verbruik van de aardolieproducten waarop de maatregel betrekking heeft.(77)
132. In die omstandigheden, en onverminderd de feitelijke beoordelingen die de verwijzende rechter dient te verrichten, ben ik van mening dat de tijdelijke solidariteitsbijdrage geen verschil in behandeling invoert tussen marktdeelnemers die zich, gelet op het doel van het referentiestelsel, in een feitelijk en juridisch vergelijkbare situatie bevinden.
133. Indien het Hof deze conclusie overneemt, hoeft in de derde stap van de analyse niet te worden onderzocht of er eventueel sprake is van een rechtvaardiging op grond van de fundamentele of hoofdbeginselen van het belastingstelsel(78), aangezien het verzoek om een prejudiciële beslissing in dit verband geen relevante gegevens bevat(79).
134. Gelet op het voorgaande geef ik in overweging op de zesde vraag te antwoorden dat artikel 107, lid 1, VWEU aldus moet worden uitgelegd dat een nationale regeling waarbij een tijdelijke solidariteitsbijdrage wordt ingevoerd, geen staatssteun vormt wanneer zij geen verschil in behandeling invoert tussen marktdeelnemers die zich, gelet op het doel van die regeling, in een feitelijk en juridisch vergelijkbare situatie bevinden.
V. Conclusie
135. Gelet op het bovenstaande geef ik het Hof in overweging de eerste tot en met de zesde prejudiciële vraag van het Grondwettelijk Hof te beantwoorden als volgt:
„1) Verordening (EU) 2022/1854 van de Raad van 6 oktober 2022 betreffende een noodinterventie in verband met de hoge energieprijzen, met inbegrip van hoofdstuk III daarvan, is geldig vastgesteld op grond en met inachtneming van de vereisten van artikel 122, lid 1, VWEU, en dus binnen de grenzen van de aan de Unie verleende bevoegdheden en overeenkomstig de procedure van die bepaling.
2) Artikel 14 van verordening 2022/1854
moet aldus worden uitgelegd dat
het zich niet verzet tegen een nationale regeling waarbij een nationale maatregel wordt ingevoerd die gelijkwaardig is aan de tijdelijke solidariteitsbijdrage en die weliswaar van toepassing is op bepaalde Unie-ondernemingen en vaste inrichtingen, als bedoeld in artikel 2, punt 17, van deze verordening, die overeenkomstig artikel 14, lid 1, ervan aan die bijdrage zijn onderworpen, maar de werkingssfeer ervan ook uitbreidt tot andere categorieën marktdeelnemers die niet onder die bepalingen vallen, voor zover deze uitbreiding geen afbreuk doet aan het gelijkwaardige karakter van deze maatregel ten aanzien van de ondernemingen die binnen de werkingssfeer van deze bepaling vallen, en deze maatregel, wat de in dit artikel 14, lid 1, bedoelde Unie-ondernemingen en vaste inrichtingen betreft, voldoet aan de in de verordening gestelde vereisten om te worden aangemerkt als ‚gelijkwaardige nationale maatregel’.
3) De artikelen 30 en 110 VWEU
moeten aldus worden uitgelegd dat
zij zich niet verzetten tegen een nationale maatregel waarbij aan geregistreerde aardoliemaatschappijen die als primaire deelnemers zijn aangewezen voor diesel, gasolie en benzineproducten, een tijdelijke solidariteitsbijdrage wordt opgelegd die wordt berekend op basis van de hoeveelheden van deze producten die tot verbruik worden uitgeslagen, mits deze bijdrage wordt toegepast ongeacht de oorsprong van de betrokken producten en producten uit andere lidstaten niet direct of indirect worden onderworpen aan een hogere belasting dan die welke op gelijksoortige nationale producten wordt geheven, noch aan een binnenlandse belasting die indirect andere nationale producties beschermt.
4) Artikel 107, lid 1, VWEU
moet aldus worden uitgelegd dat
een nationale regeling waarbij een tijdelijke solidariteitsbijdrage wordt ingevoerd, geen staatssteun vormt wanneer zij geen verschil in behandeling invoert tussen marktdeelnemers die zich, gelet op het doel van die regeling, in een feitelijk en juridisch vergelijkbare situatie bevinden.”
1 Oorspronkelijke taal: Frans.
2 Verordening van de Raad van 6 oktober 2022 betreffende een noodinterventie in verband met de hoge energieprijzen (PB 2022, L 261 I, blz. 1).
3 Te weten de artikelen 30 en 110, artikel 107, lid 1, en artikel 108, lid 3, VWEU en artikel 14 van die verordening.
4 Zie in dit verband arresten van 18 december 2025, Electrabel e.a. (C‑633/23, EU:C:2025:991), en 22 januari 2026, Secab (C‑423/23, EU:C:2026:32), zaken waarin door mij conclusie is genomen. Zie ook mijn conclusie in de zaken Axpo Energy Romania en PPC Renewables Romania (C‑251/24 en C‑392/24, EU:C:2026:521), en in de zaak 2Valorise Ham e.a. (C‑467/24, EU:C:2026:608). Met betrekking tot verordening 2022/1854 zijn overigens verschillende beroepen tot nietigverklaring ingesteld die thans bij het Gerecht aanhangig zijn. Zie in dit verband de zaken Electrawinds Shabla South/Raad (T‑759/22), Vermilion Energy Netherlands e.a./Raad (T‑775/22), Vermilion Exploration and Production Ireland en Vermilion Energy Ireland/Raad (T‑795/22), ExxonMobil Producing Netherlands en Mobil Erdgas Erdöl/Raad (T‑802/22) en Petrogas E&P Netherlands/Raad (T‑803/22).
5 Deze twee zaken werpen deels dezelfde of soortgelijke vragen op als de onderhavige zaak, aangezien zij betrekking hebben op de bepalingen van verordening 2022/1854 inzake de tijdelijke solidariteitsbijdrage en de daarmee gelijkwaardige nationale maatregelen. Bovendien betreft de onderhavige zaak, net als de zaak Vermilion Energy Ireland e.a. (C-533/24), ook de geldigheid van de rechtsgrondslag waarop deze verordening is vastgesteld, in het bijzonder het gebruik van artikel 122, lid 1, VWEU voor de vaststelling van hoofdstuk III ervan.
6 Verordening van 20 december 2006 tot vaststelling van de statistische classificatie van economische activiteiten NACE herz. 2 en tot wijziging van verordening (EEG) nr. 3037/90 van de Raad en enkele EG-verordeningen op specifieke statistische gebieden (PB 2006, L 393, blz. 1).
7 Belgisch Staatsblad van 22 december 2022, blz. 98815.
8 Meer bepaald gaat het om Varo Energy Belgium NV, EG Retail (Belgium) BV, Gilops Group NV, Van Raak Trading NV en Kuwait Petroleum (Belgium) NV.
9 Zie arrest van 11 juni 2026, Centro Petroli Roma (C‑386/24, EU:C:2026:471, punt 56 en aldaar aangehaalde rechtspraak).
10 Het antwoord dat op deze vraag moet worden gegeven, kan de rechtsgrondslag van die wet immers ter discussie stellen en dus gevolgen hebben voor de verplichting van verzoeksters om die bijdrage te betalen.
11 De juridische context van een nieuwe regeling kan bijdragen tot verduidelijking van het daarmee nagestreefde doel. Zie in die zin arrest van 16 februari 2022, Polen/Parlement en Raad (C‑157/21, EU:C:2022:98, punten 121 en 122 en aldaar aangehaalde rechtspraak).
12 Zie in die zin arrest van 21 maart 2024, Landeshauptstadt Wiesbaden (C‑61/22, EU:C:2024:251, punten 45‑47 en aldaar aangehaalde rechtspraak).
13 Artikel 122, lid 1, VWEU heeft namelijk ook als rechtsgrondslag gediend voor de vaststelling van verschillende andere Uniehandelingen in reactie op crisissituaties die geen verband houden met energie, met name tijdens de migratiecrisis [zie verordening (EU) 2016/369 van de Raad van 15 maart 2016 betreffende de verstrekking van noodhulp binnen de Unie (PB 2016, L 70, blz. 1)] en tijdens de COVID-19-pandemie [zie met name verordening (EU) 2020/521 van de Raad van 14 april 2020 tot activering van noodhulp uit hoofde van verordening (EU) 2016/369, en tot wijziging van de bepalingen van die verordening naar aanleiding van de COVID-19-uitbraak (PB 2020, L 117, blz. 3)].
14 Zie met name de overwegingen 13 en 14 van verordening 2022/1854.
15 Zie de overwegingen 6, 7 en 9, alsook artikel 1 van verordening 2022/1854.
16 Zie naar analogie arrest van 24 oktober 1973, Rewe Zentral (10/73, EU:C:1973:111, punt 15).
17 Zie in die zin arrest van 16 februari 2022, Polen/Parlement en Raad (C‑157/21, EU:C:2022:98, punt 354 en aldaar aangehaalde rechtspraak). Zie ook mijn conclusie in de zaak 2Valorise Ham e.a. (C‑467/24, EU:C:2026:608, punt 60) en Vermilion Energy Ireland e.a. (C‑533/24, punt 77).
18 Zie de overwegingen 14, 51 en 57 van verordening 2022/1854.
19 Zie overweging 54 van verordening 2022/1854.
20 Zie met name artikel 3, lid 3, VEU. Zie in die zin ook arrest van 15 juli 2021, Duitsland/Polen (C‑848/19 P, EU:C:2021:598, punten 38 en 41).
21 Uit de rechtspraak van het Hof volgt ook dat toepassing van het solidariteitsbeginsel niet betekent dat het beleid van de Unie nooit negatieve gevolgen mag hebben voor de particuliere belangen van een lidstaat op het betrokken gebied. Zie in die zin arrest van 15 juli 2021, Duitsland/Polen (C‑848/19 P, EU:C:2021:598, punten 44, 49, 53 en 73).
22 Zie artikel 194, lid 1, VWEU.
23 Zie in die zin arrest van 12 september 2017, Anagnostakis/Commissie (C‑589/15 P, EU:C:2017:663, punt 71).
24 Het begrip „solidariteit” dient te worden opgevat als een begrip dat zowel de lidstaten als de eindverbruikers omvat. Het is immers moeilijk voorstelbaar dat de „geest van solidariteit” los zou kunnen staan van de belangen van de nationale consumenten, die daar uiteindelijk ook van moeten profiteren.
25 Zie met name de overwegingen 6, 7, 14 en 57, alsook artikel 17 van verordening 2022/1854.
26 Zie in dit verband punt 28 van deze conclusie.
27 Zie in dit verband artikel 114, lid 2, en artikel 194, lid 3, VWEU, dat een andere procedure invoert voor maatregelen op energiegebied die „voornamelijk van fiscale aard zijn” (cursivering van mij).
28 Zie arrest van 15 november 2011, Commissie en Spanje/Government of Gibraltar en Verenigd Koninkrijk (C‑106/09 P en C‑107/09 P, EU:C:2011:732, punt 97), waaruit blijkt dat directe belastingen weliswaar hoofdzakelijk tot de bevoegdheid van de lidstaten behoren, maar dat dit er niet aan in de weg staat dat de Unie bevoegdheden op dit gebied kan uitoefenen, waarbij op dit gebied overigens in bepaalde sectoren harmonisatiemaatregelen zijn genomen (zie in die zin arrest van 8 november 2022, Fiat Chrysler Finance Europe/Commissie, C‑885/19 P en C‑898/19 P, EU:C:2022:859, punt 73). Bovendien zijn op grond van artikel 115 VWEU verschillende richtlijnen op het gebied van directe belastingen vastgesteld [zie met name richtlijn (EU) 2022/2523 van de Raad van 14 december 2022 tot waarborging van een mondiaal minimumniveau van belastingheffing voor groepen van multinationale ondernemingen en omvangrijke binnenlandse groepen in de Unie (PB 2022, L 328, blz. 1)].
29 Zie met name arrest van 24 oktober 1973, Balkan-Import-Export (5/73, EU:C:1973:109, punten 14 en 15).
30 Uit de in punt 29 van deze conclusie in herinnering gebrachte rechtspraak volgt echter dat wanneer een Uniehandeling twee doeleinden nastreeft of twee componenten omvat, waarvan er een kan worden gezien als hoofddoel of overwegende component, terwijl het andere doel of de andere component slechts ondergeschikt is, de handeling op één rechtsgrondslag moet worden gebaseerd, namelijk die welke vereist is gelet op het hoofddoel of de overwegende component.
31 Zie naar analogie arresten van 24 oktober 1973, Balkan-Import-Export (5/73, EU:C:1973:109, punt 15), en 24 oktober 1973, Rewe Zentral (10/73, EU:C:1973:111, punt 15). Dit voorbehoud kan daarentegen worden geacht betrekking te hebben op andere bepalingen van het VWEU die specifiek bedoeld zijn om te reageren op noodsituaties, zoals artikel 66, artikel 78, lid 3, artikel 143, lid 2, en de artikelen 213 en 222 VWEU.
32 Zie arrest van 19 juli 2012, Parlement/Raad (C‑130/10, EU:C:2012:472, punt 80).
33 Zie arrest van 4 september 2018, Commissie/Raad (Overeenkomst met Kazachstan) (C‑244/17, EU:C:2018:662, punt 38).
34 In dit verband moet worden verduidelijkt dat het de taak is van de verwijzende rechter, die als enige bevoegd is om het nationale recht uit te leggen, om vast te stellen of de in het hoofdgeding aan de orde zijnde maatregel een „gelijkwaardige nationale maatregel” in de zin van artikel 14 van verordening 2022/1854 is en met name of de maatregel verenigbaar is met deze verordening. Het Hof blijft niettemin bevoegd om hem de daartoe noodzakelijke uitleggingsgegevens met betrekking tot het Unierecht te verstrekken.
35 Ik merk tevens op dat in artikel 2, punt 21, van verordening 2022/1854 een „gelijkwaardige nationale maatregel” wordt gedefinieerd als een wettelijke of bestuursrechtelijke maatregel die uiterlijk op 31 december 2022 door een lidstaat is vastgesteld en bekendgemaakt. Aan deze temporele voorwaarde lijkt te zijn voldaan, aangezien de in het hoofdgeding aan de orde zijnde maatregel is vastgesteld bij wet van 16 december 2022, die op 22 december 2022 in werking is getreden.
36 Die sectoren worden overigens herhaaldelijk vermeld in verordening 2022/1854, met name in artikel 2, punten 17 tot en met 19, waarin respectievelijk de begrippen „ondernemingen en vaste inrichtingen van de Unie die actief zijn in de sectoren ruwe aardolie, aardgas, kolen en raffinage”, „surplus aan winsten” en „solidariteitsbijdrage” worden gedefinieerd.
37 Zie overweging 51 van verordening 2022/1854.
38 Zie de overwegingen 6, 9 en 14 van verordening 2022/1854.
39 De gelijkwaardige nationale maatregel is namelijk een alternatief middel om de met de tijdelijke solidariteitsbijdrage nagestreefde doelstellingen te bereiken en mag bij gebreke van uitdrukkelijke aanwijzingen in die zin, de lidstaten niet de mogelijkheid geven om af te wijken van de wezenlijke onderdelen van het door de Uniewetgever vastgestelde kader.
40 Die uitlegging zou ook betekenen dat het in artikel 14, lid 2, van verordening 2022/1854 neergelegde vereiste dat de nationale maatregelen „gelijkwaardig” moeten zijn aan die bijdrage, wordt uitgehold [zie in dit verband mijn conclusie in de zaak Acea Produzione e.a. (C‑153/25, punt 52)].
41 Zo zijn ondernemingen en vaste inrichtingen van de Unie die activiteiten verrichten in de sectoren kolen en aardgas van de werkingssfeer van deze maatregel uitgesloten, ook al vallen zij binnen de werkingssfeer van artikel 14, lid 1, van verordening 2022/1854.
42 Zie ook mijn conclusie in de zaak Acea Produzione e.a. (C‑153/25, punt 55).
43 De doelstelling van die verordening is om de handelingen van de lidstaten in het kader van de energiecrisis te coördineren door een minimum aan gemeenschappelijke, uitzonderlijke, gerichte en in de tijd beperkte regels vast te stellen.
44 Zie ook mijn conclusie in de zaak Acea Produzione e.a. (C‑153/25, punt 56).
45 Zie ook mijn conclusie in de zaak Acea Produzione e.a. (C‑153/25, punt 64).
46 Zie ook mijn conclusie in de zaak Acea Produzione e.a. (C‑153/25, punten 56 en 65).
47 Bovendien betoogt deze regering dat de Belgische wetgever ter ondersteuning van huishoudens verschillende van de in artikel 17, lid 1, van verordening 2022/1854 genoemde maatregelen heeft genomen, met name maatregelen tot verlenging van het sociaal tarief, en een verwarmingspremie, een stookoliepremie en een federale elektriciteits- en gaspremie heeft ingevoerd.
48 Het enkele feit dat een nationale wettelijke regeling verklaart een bepaald doel na te streven, volstaat op zich niet om aan te tonen dat zij dat doel daadwerkelijk nastreeft, hetgeen de verwijzende rechter dient na te gaan. Niets in de verwijzingsbeslissing wijst er evenwel op dat het aldus nagestreefde doel niet kan worden bereikt met de in het hoofdgeding aan de orde zijnde maatregel.
49 De verwijzende rechter heeft er namelijk op gewezen dat bij hem enkel beroepen aanhangig waren gemaakt door oliemaatschappijen die in 2022 als primaire deelnemers waren aangewezen en dat deze ondernemingen geen belang hadden bij vernietiging van de wet van 16 december 2022, voor zover deze wet van toepassing is op oliemaatschappijen die actief zijn in de raffinagesector. Zo heeft deze rechter verduidelijkt dat hij deze wet in zoverre niet zou onderzoeken, tenzij mocht blijken dat de betrokken bepalingen eveneens nietig zouden moeten worden verklaard wegens hun onlosmakelijk verband met de bepalingen betreffende de oliemaatschappijen die voor 2022 als primaire deelnemers waren aangewezen.
50 Volledigheidshalve merk ik op dat de kwestie van de verenigbaarheid van de in artikel 6 van verordening 2022/1854 bedoelde maatregel betreffende het instellen van een inkomstenplafond en van de nationale maatregelen waarbij deze bepaling is omgezet, met de artikelen 20 en 21 van het Handvest, in mijn conclusie in de zaak 2Valorise Ham e.a. (C‑467/24, EU:C:2026:608, punten 52‑54, 104‑108, 130 en 131) uitvoerig is onderzocht.
51 Zie arrest van 6 december 2018, FENS (C‑305/17, EU:C:2018:986, punt 30 en aldaar aangehaalde rechtspraak).
52 Zie arrest van 14 juni 2018, Lubrizol France (C‑39/17, EU:C:2018:438, punt 24 en aldaar aangehaalde rechtspraak).
53 Zie arrest van 2 oktober 2014, Orgacom (C‑254/13, EU:C:2014:2251, punt 28 en aldaar aangehaalde rechtspraak).
54 Uit de verwijzingsbeslissing blijkt dat de uitdrukking „tot verbruik uitgeslagen” in het nationale recht doelt op het tijdstip waarop de accijns verschuldigd wordt en verwijst naar de productie, verwerking of invoer van het product. De heffing wordt dus verschuldigd bij de uitslag tot verbruik, ongeacht het tijdstip van verkoop aan de consument.
55 Zie ook arrest van 7 maart 2024, Fallimento Esperia en GSE (C‑558/22, EU:C:2024:209, punt 101 en aldaar aangehaalde rechtspraak).
56 Zie arrest van 2 oktober 2014, Orgacom (C‑254/13, EU:C:2014:2251, punt 29 en aldaar aangehaalde rechtspraak).
57 Zie arrest van 22 februari 2024, Commissie/Malta (Belasting op tweedehands voertuigen) (C‑694/22, EU:C:2024:158, punt 38 en aldaar aangehaalde rechtspraak).
58 Zie arrest van 22 februari 2024, Commissie/Malta (Belasting op tweedehands voertuigen) (C‑694/22, EU:C:2024:158, punt 39 en aldaar aangehaalde rechtspraak).
59 Zie arrest van 22 februari 2024, Commissie/Malta (Belasting op tweedehands voertuigen) (C‑694/22, EU:C:2024:158, punt 40 en aldaar aangehaalde rechtspraak).
60 Zie arrest van 22 februari 2024, Commissie/Malta (Belasting op tweedehands voertuigen) (C‑694/22, EU:C:2024:158, punt 41 en aldaar aangehaalde rechtspraak). In dit verband moet ook worden opgemerkt dat de kwalificatie als soortgelijke producten verwijst naar producten die uit verbruikersoogpunt soortgelijke eigenschappen vertonen en aan dezelfde behoeften voldoen (zie in die zin arrest van 17 februari 1976, Rewe-Zentrale des Lebensmitell-Großhandels, 45/75, EU:C:1976:22, punt 12).
61 Zie arrest van 8 november 2007, Stadtgemeinde Frohnleiten en Gemeindebetriebe Frohnleiten (C‑221/06, EU:C:2007:657, punt 56 en aldaar aangehaalde rechtspraak).
62 Arrest van 11 juli 2019, Commissie/Griekenland (Tsipouro) (C‑91/18, EU:C:2019:600, punt 33)
63 Afgezien van het feit dat hij niet verduidelijkt welke energieproducten in België worden gewonnen, vermeldt deze rechter geen enkel nationaal product dat kan worden beschouwd als gelijksoortig aan of concurrerend met ingevoerde aardolieproducten in de zin van de in punt 113 van deze conclusie in herinnering gebrachte rechtspraak van het Hof. Wat betreft de andere energieproducten die door de tijdelijke solidariteitsbijdrage kunnen worden geraakt, zoals kolen of aardgas, betoogt de Belgische regering dat hun uitsluiting uit de werkingssfeer van die bijdrage wordt gerechtvaardigd door objectieve overwegingen die verband houden met, wat de eerste betreft, het geringe belang van deze sector voor het Belgische energieverbruik en de bijzondere situatie dat er in België maar één marktdeelnemer actief is, en, wat het tweede betreft, het feit dat in deze lidstaat geen aardgas wordt geproduceerd. Indien dit het geval blijkt te zijn, hetgeen de verwijzende rechter dient na te gaan, kan de toepassing van de in het hoofdgeding aan de orde zijnde maatregel niet worden geacht onder het verbod van artikel 110 VWEU te vallen, aangezien het verschil in behandeling tussen die sectoren en de sector aardolieproducten niet voortkomt uit de wil om concurrerende nationale producties te begunstigen, maar wordt verklaard door de kenmerken die eigen zijn aan de betreffende sectoren.
64 Kerosine zou namelijk voornamelijk als vliegtuigbrandstof worden gebruikt en in beginsel geen voor particulieren bestemd aardolieproduct zijn. Primaire deelnemers voor kerosine, te weten luchthavenexploitanten, zouden geen toegang hebben tot aardoliemarkten, althans niet in dezelfde mate, en dus geen uitzonderlijke winsten hebben behaald met de rechtstreekse verkoop van aardolieproducten aan eindverbruikers.
65 Wat lampolie betreft merk ik op dat het dossier waarover het Hof beschikt zeer weinig informatie bevat over de kenmerken van dit product en het specifieke gebruik ervan op de Belgische markt. Het dossier toont met name niet aan dat dit product zich van de andere aan de tijdelijke solidariteitsbijdrage onderworpen aardolieproducten onderscheidt door een voldoende duidelijk verschil wat betreft het gebruik ervan, zoals bij kerosine. Gelet op de opmerkingen van de Belgische regering lijkt lampolie veeleer van de werkingssfeer van deze bijdrage te zijn uitgesloten vanwege de hoeveelheid die van dat product op de Belgische markt tot verbruik wordt uitgeslagen, die verwaarloosbaar is ten opzichte van de hoeveelheden van andere afgeleide aardolieproducten, zoals diesel, gasolie of benzineproducten. In die omstandigheden en onder voorbehoud van de door de verwijzende rechter te verrichten verificaties met betrekking tot het bestaan en de grootte van dit kwantitatieve verschil, lijkt de uitsluiting van lampolie te berusten op een verifieerbaar objectief criterium ongeacht de oorsprong van het product, te weten de hoeveelheid tot verbruik uitgeslagen product, zodat deze uitsluiting op zichzelf niet kan worden aangemerkt als discriminerend in de zin van artikel 110 VWEU. Deze gevolgtrekking geldt te meer daar het hanteren van een dergelijk criterium kan waarborgen dat een noodmaatregel op de energiemarkt, zoals de maatregel die in het hoofdgeding aan de orde is, daadwerkelijk wordt toegepast. Gelet op de bijzonder geringe hoeveelheid tot verbruik uitgeslagen lampolie, kon de wetgever er in casu redelijkerwijs van uitgaan dat het onderwerpen van de primaire deelnemers aan de solidariteitsbijdrage voor dit product onvoldoende verband hield met het doel dat met dit mechanisme werd nagestreefd.
66 Zie in die zin arrest van 29 april 2025, Prezydent Miasta Mielca (C‑453/23, EU:C:2025:285, punt 36 en aldaar aangehaalde rechtspraak; hierna: „arrest Prezydent Miasta Mielca”).
67 Zie in die zin arrest van 10 september 2024, Commissie/Ierland e.a. (C‑465/20 P, EU:C:2024:724, punt 75 en aldaar aangehaalde rechtspraak).
68 Zie in die zin arrest Prezydent Miasta Mielca (punt 44 en aldaar aangehaalde rechtspraak).
69 Zie arrest Prezydent Miasta Mielca (punt 45 en aldaar aangehaalde rechtspraak). Bijgevolg heeft een fout bij de vaststelling van het referentiestelsel noodzakelijkerwijs tot gevolg dat het gehele onderzoek van de selectiviteitsvoorwaarde gebrekkig is (zie in die zin arrest van 16 maart 2021, Commissie/Hongarije, C‑596/19 P, EU:C:2021:202, punt 52).
70 Zie arrest Prezydent Miasta Mielca (punten 46 en 47 en aldaar aangehaalde rechtspraak).
71 Zie arrest Prezydent Miasta Mielca (punten 48 en 49 en aldaar aangehaalde rechtspraak). Advocaat-generaal Kokott concludeert dat, gelet op de speelruimte van de lidstaten bij het bepalen van het referentiestelsel, de controle van de Commissie en de rechterlijke instanties van de Unie met betrekking tot dit stelsel zich beperkt tot een plausibiliteitscontrole die tot doel heeft vast te stellen of de nationale regeling kennelijk incoherent is opgezet dan wel of de nationale autoriteiten deze regeling kennelijk contra legem toepassen (zie met name haar conclusie in de gevoegde zaken Atlas Copco Airpower e.a./Commissie, C‑755/23 P en C‑756/23 P, EU:C:2026:264, punten 38‑41).
72 Zie ook punt 136 van de mededeling van de Commissie betreffende het begrip „staatssteun” in de zin van artikel 107, lid 1, [VWEU] (PB 2016, C 262, blz. 1), waarin in essentie wordt gepreciseerd dat (autonome) heffingen met een bijzondere bestemming, zoals bijdragen voor bepaalde producten of activiteiten met negatieve gevolgen voor het milieu of de gezondheid, die niet daadwerkelijk deel uitmaken van een ruimer belastingstelsel, over het algemeen zelf het referentiestelsel vormen.
73 Artikel 107, lid 1, VWEU definieert de maatregelen van de staten namelijk aan de hand van hun gevolgen, onafhankelijk van de gebruikte technieken (zie in die zin en naar analogie arrest van 26 april 2018, ANGED, C‑233/16, EU:C:2018:280, punten 46 en 47 en aldaar aangehaalde rechtspraak.
74 Ik wijs erop dat volgens de rechtspraak van het Hof de lidstaten bij het vaststellen van de wezenlijke kenmerken van een belasting naast een zuiver fiscaal doel ook andere doelstellingen kunnen nastreven die dan eveneens deel uitmaken van het referentiekader (zie arrest Prezydent Miasta Mielca, punt 51).
75 Hun bijdragecapaciteit zou dus geringer zijn, terwijl de administratieve last die verband houdt met de inning van de Belgische belasting, ten opzichte van de mogelijke inkomsten uit die belasting onevenredig groot zou zijn. Deze overweging zou van bijzonder belang zijn gezien de kostenstructuur van deze entiteiten, die betaling van deze belasting moeilijker zou kunnen maken.
76 Zie punt 116 van deze conclusie.
77 In België zou het grootste deel van het aardgas bestemd zijn voor elektriciteitsproductie, terwijl aardolieproducten slechts in geringe mate voor dat doel zouden worden gebruikt.
78 Zie de in punt 124 van deze conclusie aangehaalde rechtspraak van het Hof.
79 Aangezien de tijdelijke solidariteitsbijdrage – onder voorbehoud van de feitelijke beoordeling die door de verwijzende rechter zal worden verricht – geen staatssteun vormt in de zin van artikel 107, lid 1, VWEU, hoeft niet te worden onderzocht of deze kan worden aangemerkt als onrechtmatige steun in de zin van artikel 108, lid 3, VWEU.