Προσωρινό κείμενο

ΑΠΟΦΑΣΗ ΤΟΥ ΔΙΚΑΣΤΗΡΙΟΥ (δεύτερο τμήμα)

της 10ης Σεπτεμβρίου 2026 (*)

« Προδικαστική παραπομπή – Κοινό σύστημα φόρου προστιθεμένης αξίας (ΦΠΑ) – Έκτη οδηγία 77/388/ΕΟΚ – Ειδικά καθεστώτα – Άρθρο 26 – Πρακτορεία ταξιδίων – Εκδρομή που οργανώνεται από έμπορο εκτός του εμπορικού του καταστήματος – Φορολόγηση βάσει του συστήματος του περιθωρίου κέρδους χωρίς έκπτωση του καταβληθέντος ΦΠΑ επί των εισροών – Ενδεχόμενο επιστροφής του ΦΠΑ λόγω αρνητικού περιθωρίου κέρδους – “Εκδρομές διαφημιστικού χαρακτήρα” »

Στην υπόθεση C‑565/24,

με αντικείμενο αίτηση προδικαστικής αποφάσεως δυνάμει του άρθρου 267 ΣΛΕΕ, που υπέβαλε το Bundesfinanzhof (Ομοσπονδιακό Φορολογικό Δικαστήριο, Γερμανία) με απόφαση της 20ής Ιουνίου 2024, η οποία περιήλθε στο Δικαστήριο στις 21 Αυγούστου 2024, στο πλαίσιο της δίκης

P-GmbH & Co. KG

κατά

Finanzamt Q,

ΤΟ ΔΙΚΑΣΤΗΡΙΟ (δεύτερο τμήμα),

συγκείμενο από τους K. Jürimäe, πρόεδρο τμήματος, K. Lenaerts, Πρόεδρο του Δικαστηρίου, ασκούντα καθήκοντα δικαστή του δευτέρου τμήματος, F. Schalin (εισηγητή), M. Gavalec και Z. Csehi, δικαστές,

γενικός εισαγγελέας: M. Szpunar

γραμματέας: D. Dittert, προϊστάμενος μονάδας,

έχοντας υπόψη την έγγραφη διαδικασία και κατόπιν της επ’ ακροατηρίου συζητήσεως της 11ης Σεπτεμβρίου 2025,

λαμβάνοντας υπόψη τις παρατηρήσεις που υπέβαλαν:

–        η P-GmbH & Co. KG, εκπροσωπούμενη από τις S. Kim, E.‑M. Kraus και τους T. Nayin και S. Schauhofft, Rechtsanwälte,

–        η Γερμανική Κυβέρνηση, εκπροσωπούμενη από τους J. Möller και R. Kanitz,

–        η Ευρωπαϊκή Επιτροπή, εκπροσωπούμενη από την B. Eggers και τον M. Herold,

αφού άκουσε τον γενικό εισαγγελέα που ανέπτυξε τις προτάσεις του κατά τη συνεδρίαση της 27ης Νοεμβρίου 2025,

εκδίδει την ακόλουθη

Απόφαση

1        Η αίτηση προδικαστικής αποφάσεως αφορά την ερμηνεία του άρθρου 26 της έκτης οδηγίας 77/388/ΕΟΚ του Συμβουλίου, της 17ης Μαΐου 1977, περί εναρμονίσεως των νομοθεσιών των κρατών μελών, των σχετικών με τους φόρους κύκλου εργασιών – Κοινό σύστημα φόρου προστιθεμένης αξίας: ομοιόμορφη φορολογική βάση (ΕΕ ειδ. έκδ. 09/001, σ. 49, στο εξής: έκτη οδηγία).

2        Η εν λόγω αίτηση υποβλήθηκε στο πλαίσιο ένδικης διαφοράς μεταξύ της P-GmbH & Co. KG (στο εξής: P), εταιρίας γερμανικού δικαίου η οποία διοργανώνει τουριστικές εκδρομές με σκοπό την προώθηση της πώλησης των αγαθών που εμπορεύεται, και της Finanzamt Q (φορολογικής αρχής Q, Γερμανία), σχετικά με πράξη επιβολής φόρου προστιθέμενης αξίας (ΦΠΑ) η οποία αφορούσε τις εν λόγω εκδρομές.

 Το νομικό πλαίσιο

 Το δίκαιο της Ένωσης

3        Το άρθρο 12, παράγραφος 1, πρώτο εδάφιο, της έκτης οδηγίας όριζε τα εξής:

«Εφαρμοστέος επί των φορολογητέων πράξεων συντελεστής είναι ο ισχύων κατά τον χρόνο, κατά τον οποίον επέρχεται η γενεσιουργός αιτία του φόρου.»

4        Το άρθρο 26 της έκτης οδηγίας, το οποίο έφερε τον τίτλο «Ειδικό καθεστώς των πρακτορείων ταξιδίων», προέβλεπε τα εξής:

«1.      Τα κράτη μέλη επιβάλλουν [ΦΠΑ] στις πράξεις των πρακτορείων ταξιδίων σύμφωνα με το παρόν άρθρο, κατά το μέτρο που τα πρακτορεία αυτά ενεργούν ιδίω ονόματι έναντι των ταξιδιωτών και εφόσον χρησιμοποιούν, για την πραγματοποίηση του ταξιδίου, παραδόσεις αγαθών και παροχές υπηρεσιών άλλων υποκειμένων στον φόρο. Το παρόν άρθρο δεν εφαρμόζεται στα πρακτορεία ταξιδίων, τα οποία ενεργούν αποκλειστικά ως μεσολαβητές και για τα οποία εφαρμόζεται το άρθρο 11 υπό Α παράγραφος 3 περίπτωση γ). Θεωρούνται, επίσης, κατά την έννοια του παρόντος άρθρου, ως πρακτορεία ταξιδίων οι οργανωτές περιηγήσεων.

2.      Οι πράξεις που πραγματοποιούνται από το πρακτορείο για την εκτέλεση του ταξιδίου, θεωρούνται ως μία ενιαία παροχή υπηρεσίας από το πρακτορείο ταξιδίων προς τον ταξιδιώτη. Η παροχή αυτή φορολογείται στο Κράτος μέλος, στο οποίο το πρακτορείο ταξιδίων έχει την έδρα της οικονομικής του δραστηριότητος ή μόνιμη εγκατάσταση, από την οποία ενήργησε την παροχή των υπηρεσιών. Για την εν λόγω παροχή υπηρεσιών θεωρείται ως βάση επιβολής του φόρου και τιμή άνευ φόρου, κατά την έννοια του άρθρου 22 παράγραφος 3 περίπτωση β) το περιθώριο κέρδους του πρακτορείου ταξιδίων, δηλαδή η διαφορά μεταξύ του συνολικού καταβλητέου από τον ταξιδιώτη ποσού άνευ φόρου προστιθεμένης αξίας και του πραγματικού κόστους με το οποίο επιβαρύνεται το πρακτορείο ταξιδίων για παραδόσεις και παροχές υπηρεσιών από άλλους υποκειμένους στον φόρο, κατά το μέτρο που ο ταξιδιώτης έχει άμεσο όφελος από τις πράξεις αυτές.

[...]

4.      Τα ποσά του [ΦΠΑ], με τα οποία επιβαρύνεται το πρακτορείο ταξιδίων από άλλους υποκειμένους στον φόρο για τις προβλεπόμενες ανωτέρω από την παράγραφο 2 πράξεις που παρέχουν άμεσο όφελος στον ταξιδιώτη, δεν εκπίπτονται ούτε επιστρέφονται σε οποιοδήποτε Κράτος μέλος.»

5        Το άρθρο 1 της οδηγίας 85/577/ΕΟΚ του Συμβουλίου, της 20ής Δεκεμβρίου 1985, για την προστασία των καταναλωτών κατά τη σύναψη συμβάσεων εκτός εμπορικού καταστήματος (ΕΕ 1985, L 372, σ. 31), όριζε στην παράγραφο 1, πρώτη περίπτωση, τα εξής:

«Η παρούσα οδηγία εφαρμόζεται στις συμβάσεις παροχής αγαθών ή υπηρεσιών από έναν έμπορο προς έναν καταναλωτή, οι οποίες συνάπτονται:

–        κατά τη διάρκεια εκδρομής που οργανώνεται από τον έμπορο εκτός του εμπορικού του καταστήματος».

 Το γερμανικό δίκαιο

6        Το άρθρο 25 του Umsatzsteuergesetz (νόμου περί φόρου κύκλου εργασιών), όπως ίσχυε κατά τον χρόνο των πραγματικών περιστατικών της κύριας δίκης, όριζε τα εξής:

«1.      Οι ακόλουθες διατάξεις ισχύουν για την εκ μέρους επιχειρηματία παροχή ταξιδιωτικών υπηρεσιών οι οποίες δεν προορίζονται για την επιχείρηση του αποδέκτη των υπηρεσιών, στο μέτρο που ο επιχειρηματίας ενεργεί στις περιπτώσεις αυτές έναντι του αποδέκτη των υπηρεσιών ιδίω ονόματι και χρησιμοποιεί ενδιάμεσες ταξιδιωτικές υπηρεσίες. Η παρεχόμενη από τον επιχειρηματία υπηρεσία θεωρείται ότι εμπίπτει στην κατηγορία των λοιπών υπηρεσιών. Εάν ο επιχειρηματίας παρέχει στον αποδέκτη των υπηρεσιών, στο πλαίσιο ενός ταξιδιού, πολλές τέτοιες υπηρεσίες, αυτές λογίζονται ως ενιαία παροχή. Ο τόπος στον οποίο παρέχονται οι λοιπές αυτές υπηρεσίες καθορίζεται βάσει του άρθρου 3a, παράγραφος 1. Ως ενδιάμεσες ταξιδιωτικές υπηρεσίες νοούνται παραδόσεις αγαθών και λοιπές παροχές εκ μέρους τρίτων, από τις οποίες αποκομίζει άμεσο όφελος ο ταξιδιώτης.

[...]

3.      Η αξία των λοιπών υπηρεσιών αντιστοιχεί στη διαφορά μεταξύ του ποσού που καταβάλλει ο αποδέκτης των υπηρεσιών για να του παρασχεθεί η παροχή και του ποσού που καταβάλλει ο επιχειρηματίας για τις ενδιάμεσες ταξιδιωτικές υπηρεσίες. Ο φόρος κύκλου εργασιών δεν περιλαμβάνεται στη βάση επιβολής του φόρου. Ο επιχειρηματίας μπορεί να υπολογίσει τη βάση επιβολής του φόρου, αντί για κάθε παροχή χωριστά, είτε για ομάδες παροχών είτε για το σύνολο των υπηρεσιών που παρασχέθηκαν εντός της φορολογικής περιόδου.

4.      Κατά παρέκκλιση από το άρθρο 15, παράγραφος 1, δεν επιτρέπεται στον επιχειρηματία να εκπέσει ως φόρο εισροών τα ποσά του φόρου που του καταλογίστηκαν, χωριστά, για τις ενδιάμεσες ταξιδιωτικές υπηρεσίες. Κατά τα λοιπά, το άρθρο 15 εφαρμόζεται απαρεγκλίτως. [...]»

 Η διαφορά της κύριας δίκης και τα προδικαστικά ερωτήματα

7        Η εταιρία P οργάνωνε, κατά τη διάρκεια των ετών 1997 έως 1999, εκδρομές συνδεόμενες με την πώληση αγαθών, οι οποίες συνηθίζεται να καλούνται «Kaffeefahrten» («εκδρομές διαφημιστικού χαρακτήρα») στη Γερμανία. Στο πλαίσιο των εκδρομών αυτών, οι συμμετέχοντες μεταφέρονταν με λεωφορεία σε τουριστικούς προορισμούς όπου τους παρέχονταν γεύματα και είχαν τη δυνατότητα συμμετοχής σε πρόσθετο τουριστικό πρόγραμμα. Επιπλέον, προσκαλούνταν να λάβουν μέρος σε εμπορικές εκθέσεις κατά τη διάρκεια των οποίων η εταιρία P διέθετε διάφορα προϊόντα προς πώληση.

8        Η εταιρία P αποκτούσε τις απαραίτητες για τις εν λόγω εκδρομές υπηρεσίες μεταφοράς από άλλους υποκειμένους στον φόρο και τις προσέφερε ιδίω ονόματι στους συμμετέχοντες. Οι τελευταίοι κατέβαλλαν κόμιστρο για τη συμμετοχή στην εκδρομή το οποίο, ωστόσο, δεν κάλυπτε πλήρως το κόστος με το οποίο επιβαρυνόταν η εταιρία P για την απόκτηση των υπηρεσιών μεταφοράς. Το υπόλοιπο κόστος καθώς και λοιπές δαπάνες για άλλες υπηρεσίες για τις οποίες οι συμμετέχοντες δεν χρεώνονταν καλύπτονταν από τα έσοδα που προέρχονταν από την πώληση αγαθών, διευκρινιζομένου ότι η αγορά των εν λόγω αγαθών δεν ήταν υποχρεωτική. Η πώληση αυτή αποτελούσε, από πλευράς ΦΠΑ, πράξη παράδοσης αγαθών διακριτή από τις υπηρεσίες μεταφοράς για τις οποίες οι συμμετέχοντες κατέβαλλαν το τίμημα. Κατά τη διάρκεια αυτών των ετών, η εταιρία Ρ άρχισε να προσφέρει δωρεάν στους συμμετέχοντες έναν ολοένα αυξανόμενο αριθμό εκδρομών, όλα τα έξοδα των οποίων καλύπτονταν από τα έσοδα από την πώληση αγαθών.

9        Η εταιρία P υπήγε τη δραστηριότητά της στους γενικούς κανόνες υπαγωγής στον ΦΠΑ, ασκώντας το δικαίωμά της προς έκπτωση ολόκληρου του ΦΠΑ που κατέβαλλε για τις υπηρεσίες που λάμβανε από άλλους υποκειμένους στον φόρο, γεγονός που αρχικά δεν προκάλεσε τις αντιρρήσεις των γερμανικών φορολογικών αρχών. Ωστόσο, κατόπιν φορολογικών ελέγχων και μεταγενέστερων διοικητικών και ένδικων διαδικασιών, το δικαίωμα της εταιρίας Ρ προς έκπτωση του κόστους μεταφοράς αναγνωρίστηκε μόνο στο μέτρο που το κόστος αυτό αφορούσε υπηρεσίες μεταφοράς για τις οποίες δεν ζητούσε πληρωμή από τους συμμετέχοντες. Αντιθέτως, όσον αφορά τις εκδρομές για τις οποίες η εταιρία P εισέπραττε από τους συμμετέχοντες κόμιστρο προοριζόμενο να καλύψει μέρος του κόστους της υπηρεσίας μεταφοράς, το Niedersächsisches Finanzgericht (φορολογικό δικαστήριο Κάτω Σαξονίας, Γερμανία) με απόφαση της 12ης Μαΐου 2022, επιβεβαιώνοντας την κρίση της γερμανικής φορολογικής αρχής, έκρινε ότι οι εν λόγω υπηρεσίες υπάγονται στο ειδικό καθεστώς φορολόγησης των πρακτορείων ταξιδίων και η εταιρία P δεν είχε δικαίωμα εκπτώσεως του ΦΠΑ που κατέβαλλε κατά την απόκτηση των υπηρεσιών αυτών από άλλους υποκειμένους στον φόρο. Η εταιρία P άσκησε αναίρεση κατά της αποφάσεως αυτής ενώπιον του Bundesfinanzhof (Ομοσπονδιακού Φορολογικού Δικαστηρίου, Γερμανία), το οποίο είναι το αιτούν δικαστήριο.

10      Το δικαστήριο αυτό διερωτάται αν το σκέλος της δραστηριότητας της εταιρίας Ρ που αφορούσε τις «εκδρομές» έπρεπε να υπαχθεί στο ειδικό καθεστώς φορολόγησης των πρακτορείων ταξιδίων, όπως αυτό προβλέπεται στο άρθρο 26 της έκτης οδηγίας. Το εν λόγω ερώτημα τίθεται διότι, αντιθέτως προς ό,τι συμβαίνει κατά κανόνα με τα πρακτορεία ταξιδίων, η δραστηριότητα της εταιρίας Ρ στον τομέα των «εκδρομών» δημιουργούσε συστηματικά αρνητικό περιθώριο κέρδους. Συνεπώς, η ενδεχόμενη υπαγωγή της εταιρίας Ρ σε αυτό το ειδικό καθεστώς φορολόγησης θα είχε ως αποτέλεσμα ότι ο ΦΠΑ επί των εισροών που η εταιρία αυτή κατέβαλε για τις τουριστικές υπηρεσίες που της παρασχέθηκαν δεν θα μπορούσε ούτε να εκπέσει ούτε να καλυφθεί από το τίμημα που εισέπραξε από τους συμμετέχοντες στις εκδρομές. Πράγματι, δεδομένου ότι το εν λόγω ειδικό καθεστώς εφαρμόζεται στο περιθώριο κέρδους του υποκειμένου στον φόρο, το οποίο είναι κατά κανόνα θετικό, τίθεται το ερώτημα αν η εφαρμογή αυτή είναι δυνατή όταν η επίμαχη δραστηριότητα δημιουργεί συστηματικά αρνητικό περιθώριο κέρδους.

11      Υπό τις συνθήκες αυτές, το Bundesfinanzhof (Ομοσπονδιακό Φορολογικό Δικαστήριο) αποφάσισε να αναστείλει την ενώπιόν του διαδικασία και να υποβάλει στο Δικαστήριο τα εξής προδικαστικά ερωτήματα:

«1)      Αποτελεί “εκδρομή που οργανώνεται από τον έμπορο εκτός του εμπορικού του καταστήματος” κατά την έννοια του άρθρου 1, παράγραφος 1, πρώτη περίπτωση, της οδηγίας [85/577] “πράξη που πραγματοποιείται από το πρακτορείο για την εκτέλεση του ταξιδίου”, κατά την έννοια του άρθρου 26, παράγραφος 2, πρώτη περίοδος, της [έκτης οδηγίας];

2)      Σε περίπτωση καταφατικής απαντήσεως στο πρώτο ερώτημα: Εφαρμόζεται το ειδικό καθεστώς των πρακτορείων ταξιδίων σύμφωνα με το άρθρο 26 της [έκτης οδηγίας] ακόμη και αν το περιθώριο κέρδους που θεωρείται κατά το άρθρο 26, παράγραφος 2, τρίτη περίοδος, της οδηγίας [77/388] ως βάση επιβολής του φόρου είναι αρνητικό, διότι το πραγματικό κόστος υπερβαίνει το “συνολικό καταβλητέο από τον ταξιδιώτη ποσό άνευ φόρου προστιθέμενης αξίας”;

3)      Σε περίπτωση καταφατικής απαντήσεως στο πρώτο και στο δεύτερο ερώτημα: Εφαρμόζεται το άρθρο 12, παράγραφος 1, πρώτη περίοδος, της [έκτης οδηγίας] στο περιθώριο κέρδους που θεωρείται ως βάση επιβολής του φόρου κατά την έννοια του άρθρου 26, παράγραφος 2, τρίτη περίοδος, της εν λόγω οδηγίας ακόμη και αν το περιθώριο αυτό είναι αρνητικό, με αποτέλεσμα να προκύπτει επιστροφή φόρου στον υποκείμενο στον φόρο;»

 Επί του πρώτου και του δευτέρου προδικαστικού ερωτήματος

12      Με το πρώτο και το δεύτερο ερώτημά του, τα οποία πρέπει να εξεταστούν από κοινού, το αιτούν δικαστήριο ζητεί, κατ’ ουσίαν, να διευκρινιστεί αν το άρθρο 26 της έκτης οδηγίας έχει την έννοια ότι εφαρμόζεται σε περίπτωση κατά την οποία υποκείμενος στον φόρο αγοράζει από τρίτους τουριστικές υπηρεσίες, ιδίως μεταφορικές υπηρεσίες, προκειμένου να τις πωλήσει ιδίω ονόματι σε καταναλωτές υπό μορφή εκδρομών, όταν το τίμημα που εισπράττει για αυτές τις εκδρομές δεν καλύπτει το συνολικό κόστος των εν λόγω μεταφορικών υπηρεσιών και το υπολειπόμενο κόστος καλύπτεται από τα έσοδα που προέρχονται από την πώληση εμπορευμάτων τα οποία ο υποκείμενος στον φόρο προσφέρει στους καταναλωτές κατά τη διάρκεια των εκδρομών αυτών.

13      Υπενθυμίζεται ότι το καθεστώς του άρθρου 26 της έκτης οδηγίας έχει εφαρμογή στους επιχειρηματίες που οργανώνουν ιδίω ονόματι ταξίδια ή περιηγήσεις και οι οποίοι, για να προσφέρουν την παροχή υπηρεσιών που συνδέεται εν γένει με αυτό το είδος δραστηριότητας, προσφεύγουν σε τρίτους υποκείμενους στον φόρο, έστω και αν δεν έχουν τυπικώς την ιδιότητα του πρακτορείου ταξιδίων ή του οργανωτή περιηγήσεων (απόφαση της 22ας Οκτωβρίου 1998, Madgett και Baldwin, C‑308/96 και C‑94/97, EU:C:1998:496, σκέψη 23).

14      Συναφώς, από τη νομολογία του Δικαστηρίου προκύπτει ότι οι υπηρεσίες που παρέχουν τα πρακτορεία ταξιδίων και οι οργανωτές περιηγήσεων χαρακτηρίζονται από το ότι συνήθως αποτελούνται από πολλαπλές υπηρεσίες, ιδίως όσον αφορά τη μεταφορά και τη διαμονή, που παρέχονται τόσο εντός όσο και εκτός του εδάφους του κράτους μέλους στο οποίο η επιχείρηση έχει την έδρα της ή σταθερή εγκατάσταση. Η εφαρμογή των γενικώς ισχυόντων κανόνων όσον αφορά τον τόπο φορολογήσεως, τη βάση επιβολής του φόρου και την έκπτωση του φόρου επί των εισροών προσκρούει, λόγω της πολλαπλότητας και του τόπου στον οποίον παρέχονται οι υπηρεσίες, σε πρακτικές δυσχέρειες για τις επιχειρήσεις αυτές, οι οποίες μπορούν να εμποδίσουν την άσκηση της δραστηριότητάς τους. Προκειμένου ακριβώς να προσαρμοστούν οι εφαρμοστέοι κανόνες προς τον ειδικό χαρακτήρα αυτής της δραστηριότητας, ο κοινοτικός νομοθέτης θέσπισε με τις παραγράφους 2 έως 4 του άρθρου 26 της έκτης οδηγίας ένα ειδικό καθεστώς ΦΠΑ (αποφάσεις της 22ας Οκτωβρίου 1998, Madgett και Baldwin, C‑308/96 και C‑94/97, EU:C:1998:496, σκέψη 18, και της 13ης Οκτωβρίου 2005, ISt, C‑200/04, EU:C:2005:608, σκέψη 21 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).

15      Εντούτοις, το Δικαστήριο έχει επίσης κρίνει ότι, μολονότι το ειδικό καθεστώς των περιθωρίων κέρδους που προβλέπεται στο άρθρο 26 αιτιολογείται κυρίως από την ύπαρξη προβλημάτων σχετικών με τις ταξιδιωτικές υπηρεσίες που συνεπάγονται την παροχή υπηρεσιών εντός περισσοτέρων κρατών μελών, η διάταξη αυτή εφαρμόζεται επίσης, σύμφωνα με το γράμμα της, στις υπηρεσίες που παρέχονται εντός ενός και μόνον κράτους μέλους (απόφαση της 22ας Οκτωβρίου 1998, Madgett και Baldwin, C‑308/96 και C‑94/97, EU:C:1998:496, σκέψη 19).

16      Επιπλέον, οι λόγοι που στηρίζουν το ειδικό καθεστώς που ισχύει για τα πρακτορεία ταξιδίων και τους οργανωτές περιηγήσεων ισχύουν και στην περίπτωση κατά την οποία ο επιχειρηματίας δεν είναι πρακτορείο ταξιδίων ή οργανωτής περιηγήσεων, υπό την έννοια που έχουν γενικώς οι όροι αυτοί, αλλά διενεργεί πανομοιότυπες ή τουλάχιστον παρεμφερείς πράξεις στο πλαίσιο μιας άλλης δραστηριότητας. Συγκεκριμένα, μια ερμηνεία που θα περιόριζε την εφαρμογή του άρθρου 26 της έκτης οδηγίας μόνο στους επιχειρηματίες που είναι πρακτορεία ταξιδίων ή οργανωτές περιηγήσεων, υπό την έννοια που γενικώς έχουν οι όροι αυτοί, θα είχε ως αποτέλεσμα να υπάγονται πανομοιότυπες ή τουλάχιστον παρεμφερείς παροχές υπηρεσιών σε διαφορετικές διατάξεις, ανάλογα με την τυπική ιδιότητα του επιχειρηματία (πρβλ. αποφάσεις της 22ας Οκτωβρίου 1998, Madgett και Baldwin, C‑308/96 και C‑94/97, EU:C:1998:496, σκέψεις 20 και 21, και της 13ης Οκτωβρίου 2005, ISt, C‑200/04, EU:C:2005:608, σκέψεις 22 και 24).

17      Στο πλαίσιο της συνεργασίας που καθιερώνει το άρθρο 267 ΣΛΕΕ, εναπόκειται στα εθνικά δικαστήρια να κρίνουν εάν, υπό τις περιστάσεις της εκάστοτε υποθέσεως, η επίμαχη παροχή εμπίπτει στο ειδικό καθεστώς του άρθρου 26 της έκτης οδηγίας και να διατυπώσουν συναφώς τις οριστικές εκτιμήσεις όσον αφορά τα πραγματικά περιστατικά της υποθέσεως. Εντούτοις, αποτελεί έργο του Δικαστηρίου να παρέχει στα εν λόγω δικαστήρια όλα τα ερμηνευτικά στοιχεία που αφορούν το δίκαιο της Ένωσης και τα οποία ενδέχεται να αποδειχθούν λυσιτελή για την εκδίκαση των υποθέσεων των οποίων επιλαμβάνονται (βλ. αποφάσεις της 1ης Ιουλίου 2008, MOTOE, C‑49/07, EU:C:2008:376, σκέψη 30, και της 18ης Απριλίου 2024, Companhia União de Crédito Popular, C‑89/23, EU:C:2024:333, σκέψη 38 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).

18      Εν προκειμένω, από την απόφαση περί παραπομπής προκύπτει ότι οι επίμαχες στην κύρια δίκη πράξεις συνίστανται σε εκδρομές με λεωφορεία οι οποίες παρουσιάζουν τα χαρακτηριστικά παροχής ταξιδιωτικών υπηρεσιών. Επιπλέον, δεν αμφισβητείται ότι οι υπηρεσίες μεταφοράς αγοράζονταν από άλλους υποκειμένους στον φόρο και στη συνέχεια μεταπωλούνταν από την εταιρία P ιδίω ονόματι. Επομένως, οι επίμαχες πράξεις παρουσιάζουν ομοιότητες με τις πράξεις που πραγματοποιούν τα πρακτορεία ταξιδίων ή οι οργανωτές περιηγήσεων υπό την έννοια που έχουν γενικώς αυτοί οι όροι και μπορούν, κατ’ αρχήν, να εμπίπτουν στο πεδίο εφαρμογής του καθεστώτος των πρακτορείων ταξιδίων του άρθρου 26 της έκτης οδηγίας.

19      Τούτου λεχθέντος, λαμβανομένων υπόψη των ερωτημάτων του αιτούντος δικαστηρίου, πρέπει να εξεταστεί αν το γεγονός ότι οι πράξεις αυτές πραγματοποιούνταν συστηματικά επί ζημία και το κόστος τους καλυπτόταν από ξεχωριστή δραστηριότητα πωλήσεως εμπορευμάτων τα οποία προσέφερε η εταιρία P είναι ικανό να ανατρέψει την εκτίμηση αυτή.

20      Συναφώς, όσον αφορά, πρώτον, τη σχέση που συνδέει τις επίμαχες στην κύρια δίκη υπηρεσίες μεταφοράς με τις παραδόσεις εμπορευμάτων, υπενθυμίζεται ότι, για τις πράξεις για τις οποίες πρέπει να επιβληθεί φόρος σε επιχειρηματία δυνάμει του άρθρου 26 της έκτης οδηγίας, το μόνο λυσιτελές κριτήριο που επιτρέπει την εφαρμογή του εν λόγω άρθρου είναι αυτό που αντλείται από τη φύση, δευτερεύουσα ή μη, της ταξιδιωτικής παροχής, εν προκειμένω της μεταφορικής υπηρεσίας (πρβλ. απόφαση της 13ης Οκτωβρίου 2005, ISt, C‑200/04, EU:C:2005:608, σκέψη 34).

21      Πράγματι, σε ορισμένες περιπτώσεις, περισσότερες, τυπικώς διακριτές, πράξεις, οι οποίες μπορούν να τελεστούν χωριστά και, ως εκ τούτου, να αποτελέσουν αντικείμενο αυτοτελούς φορολογήσεως ή απαλλαγής, πρέπει να λογίζονται ως ενιαία πράξη εάν δεν είναι ανεξάρτητες. Τούτο ισχύει ιδίως στην περίπτωση κατά την οποία ένα ή περισσότερα στοιχεία πρέπει να λογίζονται ότι συνιστούν την κύρια παροχή, ενώ, αντιστρόφως, άλλα στοιχεία πρέπει να λογίζονται ότι συνιστούν μία ή περισσότερες παρεπόμενες παροχές, οι οποίες, από πλευράς φορολογίας, ακολουθούν την τύχη της κύριας παροχής. Συναφώς, ένα κριτήριο που πρέπει να ληφθεί υπόψη είναι η απουσία αυτοτελούς σκοπού της παροχής από τη σκοπιά του μέσου καταναλωτή. Ειδικότερα, μια παροχή πρέπει να θεωρηθεί ως παρεπόμενη κύριας παροχής, όταν δεν συνιστά αυτοσκοπό για τους πελάτες, αλλά το μέσο για να απολαύσουν υπό τις καλύτερες συνθήκες την κύρια υπηρεσία (πρβλ. αποφάσεις της 22ας Οκτωβρίου 1998, Madgett και Baldwin, C‑308/96 και C‑94/97, EU:C:1998:496, σκέψεις 24 και 25, και της 18ης Απριλίου 2024, Companhia União de Crédito Popular, C‑89/23, EU:C:2024:333, σκέψεις 36 και 37 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).

22      Εν προκειμένω, από τα στοιχεία της δικογραφίας που έχει στη διάθεσή του το Δικαστήριο προκύπτει ότι, μολονότι, από την πλευρά ενός επιχειρηματία, όπως η εταιρία P, η διοργάνωση εκδρομών όπως οι επίμαχες στην κύρια δίκη κατατείνει αδιαμφισβήτητα στην παρώθηση των συμμετεχόντων να αγοράζουν τα εμπορεύματα που προσφέρονται κατά τη διάρκεια των εν λόγω εκδρομών, η πραγματοποίηση αγορών δεν είναι υποχρεωτική. Οι συμμετέχοντες μπορούν, πράγματι, να περιοριστούν στη συμμετοχή τους στην εκδρομή χωρίς να προβούν σε καμία αγορά. Εκ των ανωτέρω συνάγεται ότι, για τους πελάτες, η εκδρομή με λεωφορεία μπορεί να συνιστά αυτοσκοπό και όχι απλώς το μέσο πρόσβασης, υπό τις καλύτερες συνθήκες, στα διατιθέμενα προς πώληση εμπορεύματα. Επιπλέον, από την απόφαση περί παραπομπής προκύπτει ότι τα έσοδα από τις επίμαχες στην κύρια δίκη ταξιδιωτικές υπηρεσίες  δεν ήσαν αμελητέα σε σύγκριση με εκείνα που προέρχονταν από την πώληση εμπορευμάτων, αφού το τίμημα που οι πελάτες κατέβαλλαν για την υπηρεσία μεταφοράς κάλυπτε περίπου το 60 % του κόστους της.

23      Υπό τις συνθήκες αυτές, πρέπει να γίνει δεκτό ότι οι παροχές ταξιδιωτικών υπηρεσιών που προσφέρονται από επιχειρηματία, όπως η εταιρία P, στους πελάτες του, κατά τρόπο συνήθη και έναντι καθορισμένης τιμής, δεν μπορούν να χαρακτηριστούν ως αμιγώς δευτερεύουσες υπηρεσίες. Το γεγονός ότι τα έσοδα από τις παροχές ταξιδιωτικών υπηρεσιών δημιουργούσαν συστηματικά αρνητικό περιθώριο κέρδους για την εν λόγω επιχείρηση, η οικονομική δραστηριότητα της οποίας έπρεπε να καθιστά δυνατή την κάλυψη του υπολειπόμενου κόστους αυτών των παροχών μέσω της πώλησης εμπορευμάτων κατά τη διάρκεια των εν λόγω εκδρομών, δεν δύναται να επηρεάσει την εκτίμηση αυτή. Επομένως, η σχέση που συνδέει τις εν λόγω παροχές ταξιδιωτικών υπηρεσιών με τις παραδόσεις εμπορευμάτων δεν συνιστά λόγο αποκλεισμού της εφαρμογής του ειδικού καθεστώτος που θεσπίζει το άρθρο 26 της έκτης οδηγίας στις επίμαχες στην κύρια δίκη πράξεις.

24      Δεύτερον, πρέπει να εξεταστεί η ενδεχόμενη επίδραση της αρχής της φορολογικής ουδετερότητας επί των διαλαμβανόμενων στην προηγούμενη σκέψη εκτιμήσεων, λαμβανομένου υπόψη του γεγονότος ότι οι υπηρεσίες μεταφοράς πραγματοποιούνταν συστηματικά επί ζημία, οπότε η εφαρμογή του ειδικού αυτού φορολογικού καθεστώτος θα είχε ως αποτέλεσμα να μην μπορεί ο επιχειρηματίας να εκπέσει το ποσό του καταβληθέντος ΦΠΑ επί των εισροών.

25      Συναφώς, από πάγια νομολογία προκύπτει ότι το δικαίωμα εκπτώσεως αποτελεί αναπόσπαστο τμήμα του μηχανισμού του ΦΠΑ και δεν μπορεί, κατ’ αρχήν, να περιοριστεί. Το δικαίωμα αυτό ασκείται αμέσως για όλους τους φόρους που επιβάρυναν τις πράξεις επί των εισροών. Συγκεκριμένα, το σύστημα των εκπτώσεων σκοπεί να απαλλάξει πλήρως τον επιχειρηματία από το βάρος του ΦΠΑ που οφείλει ή κατέβαλε στο πλαίσιο όλων των οικονομικών δραστηριοτήτων του. Το κοινό σύστημα του ΦΠΑ εξασφαλίζει κατά τον τρόπο αυτό την ουδετερότητα ως προς τη φορολογική επιβάρυνση όλων των οικονομικών δραστηριοτήτων, ανεξαρτήτως του σκοπού ή των αποτελεσμάτων τους, υπό την προϋπόθεση ότι οι δραστηριότητες αυτές υπόκεινται καταρχήν στον ΦΠΑ (πρβλ. αποφάσεις της 14ης Σεπτεμβρίου 2017, Iberdrola Inmobiliaria Real Estate Investments, C‑132/16, EU:C:2017:683, σκέψεις 25 και 26, και της 8ης Φεβρουαρίου 2018, Επιτροπή κατά Γερμανίας, C‑380/16, EU:C:2018:76, σκέψη 52).

26      Από πάγια νομολογία προκύπτει επίσης ότι το ειδικό καθεστώς που καθιερώνει το άρθρο 26 της έκτης οδηγίας συνιστά καθεστώς παρεκκλίσεως, το οποίο θέσπισε ρητώς ο κοινοτικός νομοθέτης λαμβάνοντας υπόψη τον ειδικό χαρακτήρα της δραστηριότητας των πρακτορείων ταξιδίων (απόφαση της 8ης Φεβρουαρίου 2018, Επιτροπή κατά Γερμανίας, C‑380/16, EU:C:2018:76, σκέψη 53).

27      Συναφώς, διευκρινίζεται ότι η αρχή της φορολογικής ουδετερότητας δεν αποτελεί κανόνα πρωτογενούς δικαίου από την τήρηση του οποίου μπορεί να εξαρτηθεί το κύρος μιας παρεκκλίσεως, αλλά ερμηνευτική αρχή η οποία πρέπει να εφαρμόζεται παράλληλα με άλλες αρχές. Επομένως, η αρχή αυτή δεν μπορεί να αντιβαίνει σε ρητώς προβλεπόμενη από τον νομοθέτη παρέκκλιση και να θίγει την πρακτική αποτελεσματικότητά της (απόφαση της 8ης Φεβρουαρίου 2018, Επιτροπή κατά Γερμανίας, C‑380/16, EU:C:2018:76, σκέψη 58 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).

28      Από τη νομολογία προκύπτει πάντως ότι ο κοινοτικός νομοθέτης δεν θέλησε να περιορίσει το πεδίο εφαρμογής του άρθρου 26 της έκτης οδηγίας εξαρτώντας το από τον σκοπό του ταξιδίου ή από τα αποτελέσματα των οικείων πράξεων. Κάθε άλλο συμπέρασμα, συναφώς, θα μπορούσε να περιορίσει προδήλως το πεδίο εφαρμογής του άρθρου 26 και θα ήταν ασυμβίβαστο με το ειδικό καθεστώς που καθιερώνει (απόφαση της 13ης Οκτωβρίου 2005, ISt, C‑200/04, EU:C:2005:608, σκέψη 36). Πράγματι, όπως προκύπτει από τη νομολογία που υπομνήσθηκε στις σκέψεις 16 και 20 της παρούσας απόφασης, η εν λόγω διάταξη εφαρμόζεται μόνο εφόσον ο οικείος επιχειρηματίας διενεργεί, ιδίω ονόματι, πράξεις πανομοιότυπες ή τουλάχιστον παρεμφερείς με ένα πρακτορείο ταξιδίων ή οργανωτή περιηγήσεων και χρησιμοποιεί για τις δραστηριότητές του παραδόσεις αγαθών και υπηρεσίες άλλων υποκειμένων στον φόρο, λαμβανομένου επιπροσθέτως υπόψη ότι το μόνο λυσιτελές κριτήριο το οποίο επιτρέπει να καθοριστεί αν εφαρμόζεται το ειδικό καθεστώς των πρακτορείων ταξιδίων είναι αυτό που βασίζεται στη φύση, δευτερεύουσα ή μη, της ταξιδιωτικής παροχής.

29      Ως εκ τούτου, η συμπερίληψη, στο πεδίο εφαρμογής του εν λόγω ειδικού καθεστώτος, της παροχής ταξιδιωτικών υπηρεσιών οι οποίες κατατείνουν στην παρώθηση των συμμετεχόντων να αγοράσουν τα προϊόντα που διατίθενται προς πώληση κατά τη διάρκειά τους και δημιουργούν συστηματικά αρνητικό περιθώριο κέρδους καθώς και η εικαζόμενη συνακόλουθη εξαίρεση από την αρχή της ουδετερότητας του ΦΠΑ, αποτελούν τη συνέπεια των προϋποθέσεων εφαρμογής του άρθρου 26 της έκτης οδηγίας (βλ., κατ’ αναλογίαν, απόφαση της 8ης Φεβρουαρίου 2018, Επιτροπή κατά Γερμανίας, C‑380/16, EU:C:2018:76, σκέψη 55).

30      Εξάλλου, το συμπέρασμα αυτό επιβάλλεται κατά μείζονα λόγο καθόσον η υποχρέωση της φορολογικής αρχής να διενεργεί ελέγχους με σκοπό να διαπιστώσει την πρόθεση του υποκειμένου στον φόρο καθώς και τα αποτελέσματα των οικείων πράξεων θα ήταν αντίθετη προς τους σκοπούς του ειδικού καθεστώτος ΦΠΑ που εφαρμόζεται στις πράξεις των πρακτορείων ταξιδίων, ήτοι την αποφυγή των δυσχερειών που θα προέκυπταν για τους επιχειρηματίες από τις γενικές αρχές της έκτης οδηγίας σχετικά με τις πράξεις που συνεπάγονται την παροχή υπηρεσιών που αποκτώνται από τρίτους (βλ., κατ’ αναλογίαν, απόφαση της 6ης Ιουλίου 2006, Kittel και Recolta Recycling, C‑439/04 και C‑440/04, EU:C:2006:446, σκέψη 42 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).

31      Λαμβανομένου υπόψη του συνόλου των προεκτεθέντων, στο πρώτο και στο δεύτερο προδικαστικό ερώτημα πρέπει να δοθεί η απάντηση ότι το άρθρο 26 της έκτης οδηγίας έχει την έννοια ότι εφαρμόζεται σε περίπτωση κατά την οποία υποκείμενος στον φόρο αγοράζει από τρίτους υπηρεσίες τουριστικής φύσεως, ιδίως μεταφορικές υπηρεσίες, προκειμένου να τις πωλήσει ιδίω ονόματι σε καταναλωτές υπό μορφή εκδρομών, όταν το τίμημα που εισπράττει για τις εκδρομές αυτές δεν καλύπτει το συνολικό κόστος των εν λόγω υπηρεσιών και το υπολειπόμενο κόστος καλύπτεται από τα έσοδα που προέρχονται από την πώληση εμπορευμάτων τα οποία ο υποκείμενος στον φόρο προσφέρει στους καταναλωτές κατά τη διάρκεια των εν λόγω εκδρομών.

 Επί του τρίτου προδικαστικού ερωτήματος

32      Με το τρίτο προδικαστικό ερώτημα, το αιτούν δικαστήριο ζητεί, κατ’ ουσίαν, να διευκρινιστεί αν το άρθρο 12, παράγραφος 1, πρώτη περίοδος, και το άρθρο 26, παράγραφος 2, τρίτη περίοδος, της έκτης οδηγίας έχουν την έννοια ότι παρέχουν στον υποκείμενο στον φόρο δικαίωμα επιστροφής του καταβληθέντος ΦΠΑ επί των εισροών όταν το περιθώριο κέρδους της ενιαίας παροχής είναι αρνητικό.

33      Συναφώς, υπενθυμίζεται ότι, κατά το άρθρο 12, παράγραφος 1, πρώτη περίοδος, της έκτης οδηγίας, ο εφαρμοστέος επί των φορολογητέων πράξεων συντελεστής είναι ο ισχύων κατά τον χρόνο, κατά τον οποίον επέρχεται η γενεσιουργός αιτία του φόρου.

34      Κατά το άρθρο 26, παράγραφος 2, της έκτης οδηγίας, στο πλαίσιο του ειδικού καθεστώτος που θεσπίζει το εν λόγω άρθρο 26, η βάση επιβολής του φόρου συνίσταται στη διαφορά μεταξύ του συνολικού καταβλητέου από τον ταξιδιώτη ποσού άνευ ΦΠΑ και του πραγματικού κόστους με το οποίο επιβαρύνεται το πρακτορείο ταξιδιών για παραδόσεις και παροχές υπηρεσιών από άλλους υποκείμενους στον φόρο.

35      Κατά τη νομολογία του Δικαστηρίου, η εν λόγω βάση επιβολής του φόρου πρέπει να καθορίζεται σύμφωνα με τη διάταξη αυτή, όχι συνολικά, αλλά μέσω συγκεκριμένης αναφοράς σε κάθε ενιαία παροχή υπηρεσίας που πραγματοποιείται από το πρακτορείο ταξιδίων [πρβλ. απόφαση της 26ης Σεπτεμβρίου 2013, Επιτροπή κατά Ισπανίας, C‑189/11, EU:C:2013:587, σκέψη 103).

36      Επιπλέον, σύμφωνα με το άρθρο 26, παράγραφος 4, της έκτης οδηγίας, τα ποσά του ΦΠΑ με τα οποία επιβαρύνεται το πρακτορείο ταξιδίων από άλλους υποκειμένους στον φόρο για τις προβλεπόμενες από την παράγραφο 2 του εν λόγω άρθρου 26 πράξεις που παρέχουν άμεσο όφελος στον ταξιδιώτη, δεν εκπίπτονται ούτε επιστρέφονται σε οποιοδήποτε κράτος μέλος.

37      Συναφώς, όπως υπομνήσθηκε, κατ’ ουσίαν, στη σκέψη 14 της παρούσας αποφάσεως, ο σκοπός που επιδιώκει το ειδικό καθεστώς του άρθρου 26 της έκτης οδηγίας είναι να απλουστεύσει τους κανόνες για τον ΦΠΑ που έχουν εφαρμογή στα πρακτορεία ταξιδίων. Το καθεστώς αυτό αποβλέπει επίσης στην ισόρροπη μεταξύ των κρατών μελών κατανομή των εσόδων που προκύπτουν από την είσπραξη του φόρου αυτού εξασφαλίζοντας, αφενός, ότι τα έσοδα του ΦΠΑ που καταβάλλεται για κάθε χωριστή υπηρεσία αποδίδονται στο κράτος μέλος τελικής καταναλώσεως της εν λόγω υπηρεσίας και, αφετέρου, ότι τα έσοδα του ΦΠΑ που οφείλονται επί του περιθωρίου κέρδους του πρακτορείου ταξιδίων αποδίδονται στο κράτος μέλος εγκαταστάσεως του πρακτορείου αυτού (απόφαση της 26ης Σεπτεμβρίου 2013, Επιτροπή κατά Ισπανίας, C‑189/11, EU:C:2013:587, σκέψη 59).

38      Εν προκειμένω, από τα στοιχεία της δικογραφίας που έχει στη διάθεσή του το Δικαστήριο προκύπτει ότι οι ταξιδιωτικές υπηρεσίες παρέχονταν από την εταιρία P συστηματικά επί ζημία, οπότε το περιθώριο κέρδους, κατά την έννοια του άρθρου 26, παράγραφος 2, τρίτη περίοδος, της έκτης οδηγίας, ήταν αρνητικό. Είναι δεδομένο ότι το περιθώριο αυτό δεν επέτρεπε στην εταιρία P να καλύψει το σύνολο των εξόδων με τα οποία επιβαρύνονταν σε επίπεδο εισροών κατά την απόκτηση των υπηρεσιών μεταφοράς από τρίτους υποκειμένους στον φόρο.

39      Εντούτοις, από τον συνδυασμό των διατάξεων του άρθρου 26, παράγραφοι 2 και 4, της έκτης οδηγίας προκύπτει ότι η οδηγία αυτή δεν προβλέπει κανένα δικαίωμα, το οποίο θα μπορούσε να επικαλεστεί η εταιρία Ρ, προς επιστροφή του ΦΠΑ επί των εισροών που αυτή κατέβαλε κατά την απόκτηση των υπηρεσιών μεταφοράς από τρίτους υποκειμένους στον φόρο.

40      Τούτο όμως συνιστά απλώς συνέπεια των προϋποθέσεων εφαρμογής του άρθρου 26 της έκτης οδηγίας (βλ., κατ’ αναλογίαν, απόφαση της 8ης Φεβρουαρίου 2018, Επιτροπή κατά Γερμανίας, C‑380/16, EU:C:2018:76, σκέψη 55).

41      Επιπλέον, όπως παρατήρησε η Ευρωπαϊκή Επιτροπή, εάν έπρεπε να αναγνωριστεί, σε περίπτωση αρνητικού περιθωρίου κέρδους, δικαίωμα επιστροφής του ΦΠΑ από το κράτος μέλος στο οποίο είναι εγκατεστημένο το πρακτορείο ταξιδίων, το εν λόγω κράτος μέλος θα μπορούσε να υποχρεωθεί, σε περίπτωση παροχής ταξιδιωτικών υπηρεσιών οι οποίες πραγματοποιούνται στο έδαφος πλειόνων κρατών μελών, να επιστρέψει ποσό ΦΠΑ που καταβλήθηκε σε άλλο κράτος μέλος. Τούτο θα υπονόμευε τον σκοπό της ισόρροπης κατανομής των εσόδων που προκύπτουν από την είσπραξη του ΦΠΑ μεταξύ των κρατών μελών, επιβάλλοντας στο κράτος μέλος εγκατάστασης του πρακτορείου ταξιδίων δημοσιονομική επιβάρυνση αντιστοιχούσα σε φόρο τον οποίο έχει εισπράξει άλλο κράτος μέλος. Ένα τέτοιο αποτέλεσμα θα ήταν ασυμβίβαστο με τον ίδιο τον σκοπό του ειδικού καθεστώτος του άρθρου 26 της έκτης οδηγίας, όπως αυτός υπομνήσθηκε στη σκέψη 37 της παρούσας απόφασης.

42      Ένα τέτοιο αποτέλεσμα θα προσέκρουε επίσης στην υπομνησθείσα στη σκέψη 35 της παρούσας αποφάσεως απαγόρευση υπολογισμού του περιθωρίου κέρδους κατά τρόπο συνολικό, δεδομένου ότι θα καθιστούσε δυνατή τη συνεκτίμηση των ζημιών και των κερδών που προέκυψαν από τη δραστηριότητα ενός επιχειρηματία, όπως η εταιρία P. Εξάλλου, υπενθυμίζεται ότι η εταιρία P επέλεξε ελεύθερα το επιχειρηματικό της μοντέλο, έχοντας επίγνωση του ελλειμματικού, από διαρθρωτικής απόψεως, χαρακτήρα των ταξιδιωτικών υπηρεσιών που παρείχε.

43      Για όλους τους ανωτέρω λόγους, στο τρίτο προδικαστικό ερώτημα πρέπει να δοθεί η απάντηση ότι το άρθρο 12, παράγραφος 1, πρώτη περίοδος, και το άρθρο 26, παράγραφος 2, τρίτη περίοδος, της έκτης οδηγίας έχουν την έννοια ότι δεν παρέχουν στον υποκείμενο στον φόρο δικαίωμα επιστροφής του καταβληθέντος ΦΠΑ επί των εισροών όταν το περιθώριο κέρδους της ενιαίας παροχής είναι αρνητικό.

 Επί των δικαστικών εξόδων

44      Δεδομένου ότι η παρούσα διαδικασία έχει ως προς τους διαδίκους της κύριας δίκης τον χαρακτήρα παρεμπίπτοντος που ανέκυψε ενώπιον του εθνικού δικαστηρίου, σ’ αυτό εναπόκειται να αποφανθεί επί των δικαστικών εξόδων. Τα έξοδα στα οποία υποβλήθηκαν όσοι υπέβαλαν παρατηρήσεις στο Δικαστήριο, πλην των ως άνω διαδίκων, δεν αποδίδονται.

Για τους λόγους αυτούς, το Δικαστήριο (δεύτερο τμήμα) αποφαίνεται:

1)      Το άρθρο 26 της έκτης οδηγίας 77/388/ΕΟΚ του Συμβουλίου, της 17ης Μαΐου 1977, περί εναρμονίσεως των νομοθεσιών των κρατών μελών, των σχετικών με τους φόρους κύκλου εργασιών – Κοινό σύστημα φόρου προστιθεμένης αξίας: ομοιόμορφη φορολογική βάση

έχει την έννοια ότι:

εφαρμόζεται σε περίπτωση κατά την οποία υποκείμενος στον φόρο αγοράζει από τρίτους υπηρεσίες τουριστικής φύσεως, ιδίως μεταφορικές υπηρεσίες, προκειμένου να τις πωλήσει ιδίω ονόματι σε καταναλωτές υπό μορφή εκδρομών, όταν το τίμημα που εισπράττει για τις εκδρομές αυτές δεν καλύπτει το συνολικό κόστος των εν λόγω υπηρεσιών και το υπολειπόμενο κόστος καλύπτεται από τα έσοδα που προέρχονται από την πώληση εμπορευμάτων τα οποία ο υποκείμενος στον φόρο προσφέρει στους καταναλωτές κατά τη διάρκεια των εν λόγω εκδρομών.

2)      Το άρθρο 12, παράγραφος 1, πρώτη περίοδος, και το άρθρο 26, παράγραφος 2, τρίτη περίοδος, της έκτης οδηγίας 77/388

έχουν την έννοια ότι:

δεν παρέχουν στον υποκείμενο στον φόρο δικαίωμα επιστροφής του καταβληθέντος ΦΠΑ επί των εισροών όταν το περιθώριο κέρδους της ενιαίας παροχής είναι αρνητικό.

(υπογραφές)


*      Γλώσσα διαδικασίας: η γερμανική.